विकिपिडिया maiwiki https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter मेडिया विशेष वार्ता प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता फाइल फाइल वार्ता मेडियाविकि मेडियाविकि वार्ता आकृति आकृति वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्ता Event Event talk विकिपिडिया:समूह कोण 4 2810 277681 277365 2026-04-26T00:58:01Z MediaWiki message delivery 51 /* Request for comment (global AI policy) */ नव अनुभाग 277681 wikitext text/x-wiki <!-- DO Not Remove this Line -->__NEWSECTIONLINK__<!-- This provides New Topic Link --> * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection. ==विकिविस्तार कार्यक्रम सम्बन्धमा== आदरणीय विकिपीडियन मित्रहरू नेपाली भाषामा लेखेकोमा माफ गर्नुहोला आशा छ नेपाली भाषामा लेखेको भए पनि यसलाई सच्याएर पढ्नुहोला साथै नेपाली भाषा नबुझ्ने मित्रहरूका लागी नेपाली भाषा र मैथली भाषाको ज्ञान भएको मित्रले यो खण्ड मैथली भाषामा अनुवाद गरिदिनु होला भन्ने अनुरोधका साथ यहाँ आफ्नो सल्लाह राख्नु होला । हामी नेपालीहरूमा विकिपीडिया बारे ज्ञानको अभाव रहेको यहाँहरूमा अवगतनै छ । यहाँ सम्मकी विकिपीडिया भनेको के-हो भन्ने बारेमा पनि थाहा पाउन सकिरहेका छैनौं त्यसमाथी मध्यपश्चिमाञ्चल र सूदुर पश्चिममाञ्चलका नागरिकहरूमा विकिपीडिया बारे झनै जानकारी नरहेको अवस्था छ, । नेपालमा निजि दुरसंचार प्रदायक एनसेल बाट निःशुल्क विकिपीडिया प्रयोग गर्न मिल्ने भएपनी ज्ञानको अभावमा प्रयोगमा आउन सकिरहेको छैन । यो स्थिती रहन नदिन र नेपाली विकिपीडियालाइ अगाडि बढाउनुका साथै यश क्षेत्रका सर्वसाधारणहरूमा विकिपिडिया बारे परिचय गराउन सूदुरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको [[:ne:कैलाली जिल्ला|कैलाली]] जिल्लामा विकिपीडिया विस्तार कार्यक्रम गरियोस् भनी [[:ne:विकिपीडिया:चौतारी#विकिविस्तार कार्यक्रम सम्बन्धमा|यहाँ]] समर्थनको लागि अनुरोध गरिन्छ । साथै [https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/dty/Main_Page यहाँ] सुदूर पश्चिमको प्रमुख भाषा मानिने [[:ne:डोटेली भाषा|डोटेली भाषा]] को विकिपीडिया परिक्षण पृष्ठ रहेको छ । यसमा पनि सहयोग गर्न हुन आग्रह गर्दछु । धन्यवाद । --[[प्रयोगकर्ता:राम प्रसाद जोशी|राम प्रसाद जोशी]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:राम प्रसाद जोशी|talk]]) १४:३९, १८ नवंबर २०१४ (NPT) ==समूह कोण== Is this page somthing like "[[:en:Village Pump]]" on english wiki or "[[:hi:चौपाल]]" on Hindi wiki ?--[[प्रयोगकर्ता:सत्यम् मिश्र|सत्यम् मिश्र]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:सत्यम् मिश्र|talk]]) ००:३३, २१ नवंबर २०१४ (NPT) :I think सत्यम् मिश्र is talking about [[:en:WP:Village Pump]] or [[:hi:वि:चौपाल]]. I am also interested to know. Another thing, code my bot is now working on maiwiki too, so if there is any work to do, I can start.<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) १७:२०, ३ अप्रैल २०१५ (NPT) ==Call for Nominations for Wiki Loves Food== Hi, Sorry for writing in english!! Greetings from Wikimedia India. We at Wikimedia India are Planning a unique public photo competition on Wikimedia Commons called as Wiki Loves Food (WLF)The aim of this project is to improve the quality of pictures of different cuisines of India & the world.To ensure full Participation of the whole Indian Community, we invite 2 nominations from each Language community. Please find more details on this link. https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Food Since this competition will be starting from 15th April, I invite your community to nominate two individuals from your members to participate in this event. For any doubts, please feel free to email Ravishankar Ayyakkannu (ravidreams@wikimedia.in) Thanking you [[प्रयोगकर्ता:Yohannvt|Yohannvt]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Yohannvt|talk]]) ०४:०६, ९ अप्रैल २०१५ (NPT) == WikiConference India 2016 == ( Sorry for posting in english , Please help translate in your local language.) <div style="margin: 0.5em; border: 2px black solid; padding: 1em;background-color:#E3F0F4" > {| style="border:1px black solid; padding:2em; border-collapse:collapse; width:100%;" |- ! style="background-color:#FAFAFA; color:black; padding-left:2em; padding-top:.5em;" align=left | Hi, We welcome you to place a bid for hosting [[:m:WikiConference India 2016|WikiConference India 2016]]. The bid consists of two rounds. The first round will be a simple round to encourage participation. The aim of the first round is to confirm the local community support and strength. The first 5 qualifying cities of the first round will participate in the second and final round of bidding with an elaborate plan. '''First Round Bidding Criteria''' *City and proposed venue. This city should have at least a domestic airport. *Wikimedia signatures of active Wikimedia projects editors who commit to be involved in organizing this in your city *Link to any Wikimedia project village pump where the bid has been approved with community consensus (not mandatory but highly recommended) *Proposed overall budget to conduct an event with 500 registered participants (including the accommodation cost for 100 scholarship recipients for 3 days). *Prior experience conducting similar event(s) Please place your bids [[:m:WikiConference India 2016/City/First Bids|here]] before 18th October 2015 11:59 PM IST. Please do indicate the names and contact details of two people from whom any clarifications or queries can be sought regarding your city bid. Please do note that bids need to be supported by consensus from the community and the link to the discussion where this is forthcoming may please be indicated. Regards, WCI 2016 Volunteers |}</div> == The visual editor is coming to this wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Norwegian-road-sign-110.0 (fluorescent).svg|right|frameless]] ''Hello. Please excuse the English. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' Hi everybody, My name is Erica, and I am a [[:mw:Community Engagement (Product)|Community Liaison]] at the Wikimedia Foundation. I'm here to let you know that <mark>[[mw:VisualEditor/Portal|'''the visual editor''']] is coming to editors at this Wikipedia soon.</mark> It allows people to edit Wikipedia articles as if they were using word processing software. You don't have to wait until the deployment to test it; '''you can test the visual editor right now.''' To turn it on, select [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"{{int:betafeatures-toplink}}"]] in your preferences. Choose "{{int:visualeditor}}" and click save. When it is enabled, you will press the "{{int:vector-view-edit}}" button to edit an article in the new software. To use the wikitext editor, you can press "{{int:visualeditor-ca-editsource}}". After the deployment, everyone will automatically have the option to use either the visual editor or the current wikitext editor. For more information about how to use the visual editor, see [[:mw:Help:VisualEditor/User guide]]. More information about [[mediawikiwiki:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|preparing for the visual editor is posted here]]. * It's easier to add templates if you've added [[mw:TemplateData|TemplateData]] information. * Please help translate the user interface and pages about the visual editor. See [[:mw:VisualEditor/TranslationCentral|the visual editor's TranslationCentral]] for general information. To translate the user guide, go to [[mediawikiwiki:Help:VisualEditor/User_guide|the MediaWiki.org page]], and select "{{int:translate-tag-translate-link-desc}}". Your language should be available from the drop-down menu on the right. Once you've done this, you'll see the document in English, side by side with any translation work already done in your language. You can add new translations or change old translations. To [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-visualeditor-0-all&language= translate the user interface], you need to create an account at translatewiki.net. [[:mediawikiwiki:User_talk:Elitre_(WMF)|Contact me personally]] if you need help with that. * Please let us know if you find any problems. You can report issues in [[phab:|Phabricator, the new bug tracking system]] or on the [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|central feedback page]] on MediaWiki.org. If you notice major issues affecting your project, please leave a note [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|on my talk page]]. <div style="float: right;">''[[m:VisualEditor/Newsletter/Phase_6_wikis|Wrong target page? Fix it here]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Sign up for the visual editor's multilingual newsletter]] ''</div> Thank you, and happy editing! --[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|(talk)]] ००:१४, ६ फरबरी २०१६ (NPT) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Phase_6_wikis&oldid=15312196 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Elitre (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Reminder: the visual editor is coming to this wiki soon == <div dir="ltr" class="me-content-ltr" lang="en"> [[File:Twemoji 23f0.svg|right|frameless]] ''Hello again. Please excuse the English. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' This is a reminder that [[mw:VisualEditor/Portal|'''the visual editor''']] is coming to all editors at this Wikipedia soon. As of this writing, the team is not aware of any issues specific to this language that should prevent the new software to be deployed here; therefore, please do let us know if you find any problems instead. You can report issues in [[phab:|Phabricator, the new bug tracking system]] or on the [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|central feedback page]] on MediaWiki.org. There is a '''[[:mw:Help:VisualEditor/VE as the main editor|short guide at mediawiki.org]]''' that you can follow (as if it was a "checklist") to learn about the community work necessary to adapt the visual editor, and its referencing system in particular, to your community's needs. <mark>If you can translate from English into this wiki's language, or know anyone who can, please follow the links below, as '''this language still has 0% progress in translations'''</mark> <small>(0% or slightly above, for interface messages)</small>. You'll help your community get the best possible experience when it comes to [[:mw:VisualEditor/TranslationCentral#To_do|interface messages and documentation related to the visual editor]]. <small>After you click on any links, your language should be available from the drop-down menu on the right. Once you've selected it, you'll see the document in English side by side with any translation work already done in your language. You can add new translations or modify existing ones. The interface is hosted at https://translatewiki.net; you'll need an account if you never translated there before. The user guide lives at Mediawiki.org, for which you can use your regular Wikipedia account. [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|You're welcome to contact me personally]] whenever you need help. </small> *'''[https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-visualeditor-0-all&language= Interface messages]''' *'''[https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AVisualEditor%2FUser+guide&language=&filter=%21translated&action=translate User Guide]''' Thank you for your cooperation, and happy editing! --[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|(talk)]] २२:१९, २६ फरबरी २०१६ (NPT) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Phase_6_wikis_no_translations&oldid=15362921 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Elitre (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2016 update == <div style="margin: 0.5em; border: 2px black solid; padding: 1em;background-color:#E3F0F4" > {| style="border:1px black solid; padding:2em; border-collapse:collapse; width:100%;" |- ! style="background-color:#FAFAFA; color:black; padding-left:2em; padding-top:.5em;" align=left | Hi, After an elaborate [[:m:WikiConference India 2016/City/First Bids|community participation process]], we are planning to host Wikiconference India 2016 in [[:m:WikiConference India 2016/Venue|Chandigarh during August 5, 6 and 7]]. Please help us by * Joining as a [[:m:WikiConference India 2016/Community and Team/Volunteer Registration|volunteer]] * Signing up for [[:m:WikiConference India 2016/Community and Team/Team Role|various teams]] * Providing feedback for [[:m:WikiConference India 2016/Programs|program design]] * Reviewing and endorsing our [[:m:Grants:PEG/Satdeep Gill/WikiConference India 2016|PEG grant request]] We will be calling applications for travel scholarship and paper presentations soon. We look forward to your contribution in making this conference successful. Please sign up to our [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikiconference-india mailing list] and follow the discussion in [[:m:Talk:WikiConference India 2016|Meta]] for updates. Thanks. --[[प्रयोगकर्ता:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Satdeep Gill|talk]]) २२:१९, ७ मई २०१६ (NPT) WikiConference India 2016 team. As a stakeholder of the Wikimedia India community in India, please express your support and comments regarding the selection of host city, date and other aspects of this conference planning. === Support === * {{Support}} The selection of host city, date and all other planning seems good for me.--[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''वार्ता'''</small>)]] १३:०४, ९ मई २०१६ (NPT) * {{Support}} --[[प्रयोगकर्ता:Nilamkarn|Nilamkarn]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Nilamkarn|talk]]) १५:५२, ९ मई २०१६ (NPT) * {{Support}} --[[User:Zeetendra|<span style="color:#ff0000;">'''G'''</span><span style="color:#000000;">'''10dra'''</span>]] <sup>[[User talk:Zeetendra|<span style="color:#ff0000;">'''»)'''</span>]]</sup> १९:१७, ९ मई २०१६ (NPT) * {{Support}} --[[प्रयोगकर्ता:किरण कुमार साह|किरण कुमार साह]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:किरण कुमार साह|talk]]) १९:२१, ९ मई २०१६ (NPT) * {{Support}} -- [[Image:Wikimedia logo family complete 2.svg|30px]][[User:Bijay chaurasia|'''<font color="#008000"><b> Bijay Chaurasia</b></font>''']] [[User_talk:Bijay chaurasia|(<small>'''वातचीत'''</small>)]] २०:०९, ९ मई २०१६ (NPT) * {{Support}} All plannings are good in my opinion. --[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> १४:३७, १० मई २०१६ (NPT) === Neutral === === Oppose === === Comments === |}</div> == Review Needed == Hi, I have created a stub Article '''[[अंजॉ जिला]]''' and need help for language corrections (if needed any) as My Maithili is not so good. I wish to create such stubs on Maithili wiki for all the Districts in India. {{ping|बिप्लब आनन्द|Tulsi Bhagat}} or any other wikipedian ! Can you please check? Thanks in advance --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> ०७:४६, १६ मई २०१६ (NPT) :{{Ping|सत्यम् मिश्र}} Thanks for your contributions Satyam ji, you are welcome here to create articles. Articles will be reviewed and correct if necessary. You go on proceeding with your new articles. Wish you all the best. '''Regards,''' [[User:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">'''तुल्सी भगत'''</font></font>]] <small>([[User_talk:Tulsi Bhagat|<font color="black"><font face="Comic Sans MS">वार्तालाप</font></font>]])</small> १४:५४, १६ मई २०१६ (NPT) ::{{ping|बिप्लब आनन्द|Tulsi Bhagat}} Thanks for such a quick response. Now translate district and city names the template {{tl|आन्ध्र प्रदेश}}. In the same way, I will create such a template for each state of India after every one or two days... and continue this task until all the states are covered. Thanks! --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> १८:१५, १६ मई २०१६ (NPT) ::{{Ping|सत्यम् मिश्र}} Thank you for your effort. Keep doing gr8 work --[[Image:Star_प्रमुख.png|30px]][[User:बिप्लब आनन्द|'''<font color="#008000"><b>बिप्लब आनन्द</b></font>''']] [[User_talk:बिप्लब आनन्द|(<small>'''वार्ता'''</small>)]] २२:५९, १६ मई २०१६ (NPT) == Compact Links coming soon to this wiki == {{int:Please-translate}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Compact-language-links-list.png|thumb|Screenshot of Compact Language Links interlanguage list]] Hello, I wanted to give a heads up about an upcoming feature for this wiki, which you may already seen in the latest issue of [[:m:Tech/News/2016/25|Tech News]]. [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|Compact Language Links]] has been available as a beta-feature on all Wikimedia wikis since 2014. With compact language links enabled, users are shown a much shorter list of languages on the interlanguage link section of an article (see image). This will be enabled as a feature in the coming week for all users, which can be turned on or off using a preference setting. We look forward to your feedback and please do let us know if you have any questions. Details about Compact Language Links can be read in the [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|project documentation]]. Due to the large scale enablement of this feature, we have had to use [[:m:Global_message_delivery|MassMessage]] for this announcement and as a result it is only written in English. We will really appreciate if this message can be translated for other users of this wiki. Thank you. On behalf of the Wikimedia Language team: [[:mw:User:Runab_WMF|Runa Bhattacharjee (WMF)]] ([[mw:User talk:Runab_WMF|talk]]) १९:४६, २४ जुन २०१६ (NPT) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/ULS_Compact_Links/28_June&oldid=15721303 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Runab WMF@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Compact Language Links enabled in this wiki today == {{int:Please-translate}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Compact-language-links-list.png|thumb|Screenshot of Compact Language Links interlanguage list]] [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|Compact Language Links]] has been available as a beta-feature on all Wikimedia wikis since 2014. With compact language links enabled, users are shown a much shorter list of languages on the interlanguage link section of an article (see image). Based on several factors, this shorter list of languages is expected to be more relevant for them and valuable for finding similar content in a language known to them. More information about compact language links can be found in [[:mw:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|the documentation]]. From today onwards, compact language links has been enabled as the default listing of interlanguage links on this wiki. However, using the button at the bottom, you will be able to see a longer list of all the languages the article has been written in. The setting for this compact list can be changed by using the checkbox under ''User Preferences -> Appearance -> Languages'' The compact language links feature has been tested extensively by the Wikimedia Language team, which developed it. However, in case there are any problems or other feedback please let us know on the [[:mw:Talk:Universal_Language_Selector/Compact_Language_Links|project talk page]]. It is to be noted that on some wikis the presence of an existing older gadget that was used for a similar purpose may cause an interference for compact language list. We would like to bring this to the attention of the admins of this wiki. Full details are on [[phab:T131455|this phabricator ticket]] (in English). Due to the large scale enablement of this feature, we have had to use [[:m:Global_message_delivery|MassMessage]] for this announcement and as a result it is only written in English. We will really appreciate if this message can be translated for other users of this wiki. Thank you. On behalf of the Wikimedia Language team: [[:mw:User:Runab_WMF|Runa Bhattacharjee (WMF)]] ([[mw:User talk:Runab_WMF|talk]])-१०:०६, २८ जुन २०१६ (NPT) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/ULS_Compact_Links/28_June&oldid=15728024 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Runab WMF@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==The visual editor will be enabled on this wiki in some days== ''Hello again. Please excuse the English. {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' As per previous announcements earlier this year, '''[[:mw:VisualEditor/Portal|the visual editor]] ({{int:visualeditor}}) will be enabled at this Wikipedia in some days. It allows people to edit articles as if they were using a typical word processor. Here's a quick explanation of what is going to happen''': you can find a more detailed one, with pictures, at [[:mw:VisualEditor/Single_edit_tab|mediawiki.org]]. [[File:VisualEditor and wikitext side-by-side.png|alt=Side by side screenshots, showing the visual appearance of both editing systems |center|frameless|757px]] ;What's changing? :In the new system, you get a <u>single edit tab which follows your preferences</u>, and that therefore will launch the wikitext editor '''or''' the visual editor depending on which one you opened the last (''{{int:visualeditor-preference-tabs-remember-last}}''). <br> This applies to everyone who edited recently, including anonymous users. ;How do I switch to the ''other'' editor then? :Buttons on the toolbars of both editors were added months ago so that you can switch from one to the other every time you want to, without losing your changes and without having to save first. <br>The button, located on the right side of the toolbar, looks like square brackets ('''<nowiki>[[ ]]</nowiki>''') in the visual editor, and like a pencil ([[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|20px]]) in the wikitext editor. ;Are there other options available? :Yes. You can choose whether you want: * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-ve}}'' (if you temporarily switch to the wikitext editor through the button on the toolbar, the system won't remember it; also, it only applies to namespaces where the visual editor is available). * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-wt}}'' (if you temporarily switch to the visual editor through the button on the toolbar, the system won't remember it) * ''{{int:visualeditor-preference-tabs-multi-tab}}'' (a system in place at multiple wikis since 2013. You are familiar with this option if you have been using the visual editor here.) **''Please note: all the users will always have the opportunity to switch to the other editor via buttons on the toolbars, for occasional edits''. ;How do I set my preference? *If you want to try or to stay in the new system: you don't need to do anything. *If you had explicitly disabled the visual editor in the past and want to keep it disabled: you don't need to do anything. *All the registered users have a dropdown menu in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|Editing tab of their Preferences]] ({{int:prefs-editing}} --> {{int:visualeditor-preference-tabs}}), where they can choose from. <u>This only needs to be done once</u>. Don't forget to save ;) **<small>Users with the visual editor disabled need to re-enable it if they're interested in accessing that menu!</small> *People who use the visual editor regularly will see a pop-up <u>(only once after the single edit tab system is introduced)</u>, and they can choose their favorite setting there. Of course, they can change their mind at any time just like the others, and pick a different setting from their Preferences. **Anonymous users who have used the visual editor recently will also be able to choose which editor they want to edit with. **''Reminder: all the users will always have the opportunity to switch to the other editor via buttons on the toolbars, for occasional edits''. ;Final remarks *<mark>Please spread the word about this major change</mark> in any way that you deem appropriate for this community, by linking to this announcement elsewhere, putting up a site notice, etc. Please note it will affect all the registered users at first, and after some days it will reach logged-out contributors as well if no major technical issues have arisen. ''' [[User:Biplab_Anand|Biplab Anand]], [[User:Tulsi_Bhagat|Tulsi Bhagat]], [[User:Bijay chaurasia|Bijay chaurasia]]''': given your experience with this language and this community, I appreciate your support in making sure everyone here is aware of this change (and apologies for duplicate pings). Don't hesitate to ask questions, I'll be around for a while to help! *Please do let us know about any anomalies you think you're experiencing, and do post any other feedback below. I'd like to thank everyone who works to make the transition easier for this community, and whoever will help me processing feedback in your language. *You can learn more about optimizing the visual editor experience here by [[:mw:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|reading a guide on mediawiki.org]]. Thank you! [[प्रयोगकर्ता:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Elitre (WMF)|वार्ता]]) १८:१६, २४ अगस्त २०१६ (NPT) == The visual editor is now active here== ''Hello again. This message is only available in English at this time: {{Int:Please-translate}}. {{Int:Feedback-thanks-title}}'' <gallery mode="nolines" widths=300px> File:VisualEditor bi-directional switching pencil icon in wikitext.png|alt=The upper right corner of the wikitext editing toolbar, showing a pencil icon|thumb|In the wikitext editor, the pencil icon allows you to switch to the visual editor. File:VisualEditor toolbar Page options - Switch to wikitext - Save.png|alt=The toolbar in the visual editor, showing the square brackets icon next to the Publish button.|thumb|In the visual editor, the <nowiki>[[ ]]</nowiki> (square brackets) icon allows you to switch to the wikitext editor. ''Please note that the button will soon say {{int:Publishpage}} or {{int:Publishchanges}}, due to an unrelated change.'' </gallery> As some of you have noticed, '''this Wikipedia now has [[:mw:VisualEditor/Portal|the visual editor]] ({{int:visualeditor}}) enabled for all registered users'''. The rollout to logged-out users will likely happen in a week or so. <mark>For an '''explanation of how the editing system now works and how to choose/go back to your favorite setting, please see my previous announcement above'''.</mark> If you wish to '''change your editing system preferences now, this can be done from [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|this link to your Preferences]] --> {{int:prefs-editing}} --> {{int:visualeditor-preference-tabs}}'''. All edits using the visual editor will be tagged with "{{Int:tag-visualeditor}}" in recent changes, watchlists, and page histories. To access the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide|User Guide for the visual editor]], click on the "(?)" icon in its toolbar. Please let us know if you find any problems. You can report issues directly in [[phab:|Phabricator, the new bug tracking system]] or on at [[:mw:VisualEditor/Feedback]]; by all means, feel free to also [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|ping or contact me directly]] if you prefer. In case of emergency (like an unexpected bug causing widespread problems), please contact James Forrester, the product manager, at jforrester@wikimedia.org or on [[:m:IRC|IRC]] in the #mediawiki-visualeditor channel. Happy editing! Respectfully, [[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ००:४४, ३१ अगस्त २०१६ (NPT) PS: Are you seeing interface messages that are not in this wiki's language? Please fix this by providing translations [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&group=ext-visualeditor-0-all&filter=%21translated&action=translate here]. Translations may be also provided for the [[:mw:Help:VisualEditor/User_guide|user guide]]. Please contact me if you want guidance in contributing translations! :Just a heads-up that rollout of the visual editor on this wiki is now complete. Please refer to my previous messages for details. You can [[:mw:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|read the "checklist"]] that was written to help communities like yours in their process of adapting the visual editor to their customs and needs. Best, [[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ००:१५, ७ सितम्बर २०१६ (NPT) == Bot policy == Hello. To facilitate [[m:steward|steward]] granting of bot access, I suggest implementing the [[m:Bot policy|standard bot policy]] on this wiki. In particular, this policy allows stewards to automatically flag known interlanguage linking bots (if this page says that is acceptable), which form the vast majority of such requests. The policy also enables [[m:Bot policy#Global_bots|global bots]] on this wiki (if this page says that is acceptable), which are trusted bots that will be given bot access on every wiki that allows global bots. This policy makes bot access requesting much easier for local users, operators, and stewards. To implement it we only need to create a redirect to this page from [[Project:Bot policy]], and add a line at the top noting that it is used here. Please read the text at [[m:Bot policy]] before commenting. If you object, please say so; I hope to implement in two weeks if there is no objection, since it is particularly written to streamline bot requests on wikis with little or no community interested in bot access requests. [[प्रयोगकर्ता:Emaus|Emaus]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Emaus|वार्ता]]) ०१:०४, १६ अक्टुबर २०१६ (NPT) :Checking in after 6 years: are there any objections to implementing this? --'''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' ०९:४४, ४ अक्टुबर २०२२ (+0545) ==Editing news n.3-2016== <div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''Sorry for the delay in delivering this newsletter!'' *'''[[:m:VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE|Change or add a community page where the next issue is delivered]]''' *'''[[:m:VisualEditor/Newsletter|Sign up personally]]''' *'''[[:m:VisualEditor/Newsletter/Translators|Volunteer to provide translations in the future]]''' ''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2016/October|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can easily re-arrange columns and rows in the visual editor? [[File:VisualEditor table editing menu.png|alt=Screenshot showing a dropdown menu with options for editing the table structure|center|frameless|232x232px]] Select a cell in the column or row that you want to move. Click the arrow at the start of that row or column to open the dropdown menu (shown). Choose either "Move before" or "Move after" to move the column, or "Move above" or "Move below" to move the row. You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor. </div></div> Since the last newsletter, the [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|VisualEditor Team]] has mainly worked on a new wikitext editor. They have also released some small features and the new map editing tool. Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]]. You can find links to the list of work finished each week at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]]. Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are fixing bugs, releasing the 2017 wikitext editor as a [[mediawikiwiki:Beta_Features|beta feature]], and improving language support. === Recent changes === *You can now set text as small or big.[https://phabricator.wikimedia.org/T53613] *Invisible templates have been shown as a puzzle icon. Now, the name of the invisible template is displayed next to the puzzle icon.[https://phabricator.wikimedia.org/T141861] A similar feature will display the first part of hidden HTML comments.[https://phabricator.wikimedia.org/T147089] *Categories are displayed at the bottom of each page. If you click on the categories, the dialog for editing categories will open.[https://phabricator.wikimedia.org/T145267] *At many wikis, you can now add [[mediawikiwiki:Maps|maps]] to pages. Go to the Insert menu and choose the "Maps" item. The Discovery department is adding more features to this area, like geoshapes. You can read more at mediawiki.org.[https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Discovery#Maps] *The "Save" button now says "Save page" when you create a page, and "Save changes" when you change an existing page.[https://phabricator.wikimedia.org/T139033] In the future, the "{{int:Savearticle}}" button will say "{{int:Publishpage}}". This will affect both the visual and wikitext editing systems. More [[:m:Editing/Publish|information is available on Meta]]. *Image galleries now use a visual mode for editing. You can see thumbnails of the images, add new files, remove unwanted images, rearrange the images by dragging and dropping, and add captions for each image. Use the "Options" tab to set the gallery's display mode, image sizes, and add a title for the gallery.[https://phabricator.wikimedia.org/T45037] === Future changes === The visual editor will be offered to all editors at the remaining 10 [[:mw:VisualEditor/Rollouts|"Phase 6" Wikipedias]] during the next month. The developers want to know whether typing in your language feels natural in the visual editor. Please post your comments and the language(s) that you tested at [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|the feedback thread on mediawiki.org]]. This will affect several languages, including [[:w:th:|'''Thai''']], [[:w:my:|'''Burmese''']] and [[:w:arc:|'''Aramaic''']]. The team is working on a modern wikitext editor. The [[Mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] will look like the visual editor and be able to use the citoid service and other modern tools. This new editing system may become available as a Beta Feature on desktop devices in October 2016. You can read about this project in a [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Roadmap/Update_2016-06-23|general status update on the Wikimedia mailing list]]. === Let's work together === * Do you teach new editors how to use the visual editor? Did you help [[:mw:Citoid/Enabling Citoid on your wiki|set up the Citoid automatic reference feature for your wiki]]? Have you written or imported [[:mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData|TemplateData]] for your most important citation templates? <mark>Would you be willing to help new editors and small communities with the visual editor? Please sign up for the new [[:mw:Help:VisualEditor/Community Taskforce|'''VisualEditor Community Taskforce''']].</mark> *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ०२:५१, १८ अक्टुबर २०१६ (NPT) </div> ==WikiProject Turkey 2017== Dear friends, In an unfortunate turn of events, Wikipedia is currently blocked in Turkey, as can be seen from [[:en: 2017 block of Wikipedia in Turkey]] In order to express solidarity with the Turkish Wikipedia editors and readers, it is proposed that Indian Wikipedians write articles related to Turkey in their respective languages. Our message is clear — we are not motivated by any politics; we just want the Wikipedia to be unblocked in Turkey. Participating members can create new articles on Turkish language, culture, political structure, religion, sports, etc. But the essential condition is that the articles should be related to Turkey. Note: The normal Wikipedia rules also apply to all new articles. Wikipedia admins can facilitate other member contributions by creating project pages where users can list their newly written articles. --[[प्रयोगकर्ता:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) ०१:०६, १ मई २०१७ (+0545) == Editing News #1—2017 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2017/May|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can review your changes visually? [[File:VisualEditor visual diff tool - visual diff.png|alt=Screenshot showing some changes to an article. Most changes are highlighted with text formatting.|center|frameless|245x245px]]When you are finished editing the page, type your edit summary and then choose "{{Int:visualeditor-savedialog-label-review}}". In visual mode, you will see additions, removals, new links, and formatting highlighted. Other changes, such as changing the size of an image, are described in notes on the side. [[File:VisualEditor visual diff tool - toggle button.png|alt=Toggle button showing visual and wikitext options; visual option is selected.|center|frameless|220x220px]] Click the toggle button to switch between visual and wikitext diffs. [[File:VisualEditor visual diff tool - wikitext diff.png|alt=Screenshot showing the same changes, in the two-column wikitext diff display.|center|frameless|245x245px]] The wikitext diff is the same diff tool that is used in the wikitext editors and in the page history. You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor. </div></div> Since the last newsletter, the [[:mw:VisualEditor|VisualEditor Team]] has spent most of their time supporting [[:mediawikiwiki:2017_wikitext_editor|the 2017 wikitext editor mode]] which is available inside the visual editor as a Beta Feature, and adding [[:mediawikiwiki:VisualEditor/Diffs|the new visual diff tool]]. Their workboard is available [[:phab:project/board/483/|in Phabricator]]. You can find links to the work finished each week at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]]. Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are fixing bugs, supporting the 2017 wikitext editor as a [[:mw:Beta Features|beta feature]], and improving the visual diff tool. === Recent changes === *A '''new wikitext editing mode''' is available as a Beta Feature on desktop devices. The [[:mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] has the same toolbar as the visual editor and can use the citoid service and other modern tools. Go to [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures]] to enable the {{Int:Visualeditor-preference-newwikitexteditor-label}}. * A new '''[[:mediawikiwiki:VisualEditor/Diffs|visual diff tool]]''' is available in VisualEditor's visual mode. You can toggle between wikitext and visual diffs. More features will be added to this later. In the future, this tool may be integrated into other MediaWiki components. [https://phabricator.wikimedia.org/T143350] * The team have added [[:mediawikiwiki:Editing/Projects/Columns_for_references|multi-column support for lists of footnotes]]. The <code><nowiki><references /></nowiki></code> block can automatically display long lists of references in columns on wide screens. This makes footnotes easier to read. You can [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Cite,VisualEditor,Wikimedia-Site-requests&title=Convert%20reference%20lists%20over%20to%20`responsive`%20on%20XXwiki&priority=10&parent=159895 '''request multi-column support'''] for your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T33597] * You can now use your web browser's function to switch typing direction in the new wikitext mode. This is particularly helpful for RTL language users like Urdu or Hebrew who have to write JavaScript or CSS. You can use Command+Shift+X or Control+Shift+X to trigger this. [https://phabricator.wikimedia.org/T153356] * The way to switch between the visual editing mode and the wikitext editing mode is now consistent. There is a drop-down menu that shows the two options. This is now the same in desktop and mobile web editing, and inside things that embed editing, such as Flow. [https://phabricator.wikimedia.org/T116417] * The {{Int:visualeditor-categories-tool}} item has been moved to the top of the {{Int:visualeditor-pagemenu-tooltip}} menu (from clicking on the "hamburger" icon) for quicker access. [https://phabricator.wikimedia.org/T74399] There is also now a "Templates used on this page" feature there. [https://phabricator.wikimedia.org/T149009] * You can now create <code><nowiki><chem></nowiki></code> tags (sometimes used as <code><nowiki><ce></nowiki></code>) for chemical formulas inside the visual editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T153365] * Tables can be set as collapsed or un-collapsed. [https://phabricator.wikimedia.org/T157989] * The {{Int:visualeditor-specialcharacter-button-tooltip}} menu now includes characters for Canadian Aboriginal Syllabics and angle quotation marks (‹› and ⟨⟩) . The team thanks the volunteer developer, [[:S:en:User:Tpt|Tpt]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T108626] * A bug caused some section edit conflicts to blank the rest of the page. This has been fixed. The team are sorry for the disruption. [https://phabricator.wikimedia.org/T154217] * There is a new keyboard shortcut for citations: <code>Control</code>+<code>Shift</code>+<code>K</code> on a PC, or <code>Command</code>+<code>Shift</code>+<code>K</code> on a Mac. It is based on the keyboard shortcut for making links, which is <code>Control</code>+<code>K</code> or <code>Command</code>+<code>K</code> respectively. [https://phabricator.wikimedia.org/T99299] === Future changes === * The team is working on a syntax highlighting tool. It will highlight matching pairs of <code><nowiki><ref></nowiki></code> tags and other types of wikitext syntax. You will be able to turn it on and off. It will first become available in VisualEditor's built-in wikitext mode, maybe late in 2017. [https://phabricator.wikimedia.org/T101246] * The kind of button used to {{Int:Showpreview}}, {{Int:showdiff}}, and finish an edit will change in all WMF-supported wikitext editors. The new buttons will use [[Mw:OOjs UI|OOjs UI]]. The buttons will be larger, brighter, and easier to read. The labels will remain the same. You can test the new button by editing a page and adding <code>&ooui=1</code> to the end of the URL, like this: https://www.mediawiki.org/wiki/Project:Sandbox?action=edit&ooui=1 The old appearance will no longer be possible, even with local CSS changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T162849] * The [[:mediawikiwiki:File:Edit_toolbar_-_2.png|outdated 2006 wikitext editor]] will be removed later this year. It is used by approximately 0.03% of active editors. See [[:mw:Editor|a list of editing tools on mediawiki.org]] if you are uncertain which one you use. [https://phabricator.wikimedia.org/T30856] *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] </div> २३:५१, १२ मई २०१७ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=16160401 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Elitre (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Editing News #1—2018 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[m:VisualEditor/Newsletter/2018/February|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] '''Did you know?'''<div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can now use the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diff tool]] on any page? [[File:Wikitext diff paragraph move correcting vandalism 2018.png|alt=Screenshot showing some changes, in the two-column wikitext diff display|center|frameless|250px]] Sometimes, it is hard to see important changes in a wikitext diff. This screenshot of a wikitext diff (click to enlarge) shows that the paragraphs have been rearranged, but it does not highlight the removal of a word or the addition of a new sentence. If you [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable the Beta Feature]] for "{{Int:visualeditor-preference-visualdiffpage-label}}", you will have a new option. It will give you a new box at the top of every diff page. This box will let you choose either diff system on any edit. [[File:VisualEditor visual diff tool - toggle button.png|alt=Toggle button showing visual and wikitext options; visual option is selected|center|frameless|200px]] Click the toggle button to switch between visual and wikitext diffs. In the visual diff, additions, removals, new links, and formatting changes will be highlighted. Other changes, such as changing the size of an image, are described in notes on the side. [[File:Visual diff paragraph move correcting vandalism 2018.png|alt=Screenshot showing the same changes to an article. Most changes are highlighted with text formatting.|center|frameless|250px]] This screenshot shows the same edit as the wikitext diff. The visual diff highlights the removal of one word and the addition of a new sentence. You can read and help translate [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor. </div></div> Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2017/May|the last newsletter]], the [[mw:Editing|Editing Team]] has spent most of their time supporting [[mw:2017 wikitext editor|the 2017 wikitext editor mode]], which is available inside the visual editor as a Beta Feature, and improving [[mw:VisualEditor/Diffs|the visual diff tool]]. Their work board is available [[phab:project/view/3236/|in Phabricator]]. You can find links to the work finished each week at [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]]. Their [[mw:Editing team/Current priorities|current priorities]] are fixing bugs, supporting the 2017 wikitext editor, and improving the visual diff tool. ===Recent changes=== *The '''[[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]]''' is [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|available as a Beta Feature]] on desktop devices. It has the same toolbar as the visual editor and can use the citoid service and other modern tools. The team have been comparing the performance of different editing environments. They have studied how long it takes to open the page and start typing. The study uses data for more than one million edits during December and January. Some changes have been made to improve the speed of the 2017 wikitext editor and the visual editor. Recently, the 2017 wikitext editor opened fastest for most edits, and the 2010 WikiEditor was fastest for some edits. More information will be posted at [[mw:Contributors/Projects/Editing performance]]. *The '''[[mw:VisualEditor/Diffs|visual diff tool]]''' was developed for the visual editor. It is now available to all users of the visual editor and the 2017 wikitext editor. When you review your changes, you can toggle between wikitext and visual diffs. You can also [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable the new Beta Feature]] for "Visual diffs". The Beta Feature lets you use the visual diff tool to view other people's edits on page histories and [[Special:RecentChanges]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T167508] *[[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|'''Wikitext syntax highlighting''']] is available as a Beta Feature for both [[mw:2017 wikitext editor|the 2017 wikitext editor]] and the 2010 wikitext editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T101246] *The [[mw:Citoid|citoid service]] automatically translates URLs, DOIs, ISBNs, and PubMed id numbers into wikitext citation templates. It is very popular and useful to editors, although it can be a bit tricky to set up. <mark>Your wiki can have this service. Please [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|read the instructions]]. You can [[phab:T127354|ask the team to help you enable citoid at your wiki]]</mark>. ===Let's work together=== *The team will talk about editing tools at an upcoming [[m:Wikimedia Foundation metrics and activities meetings|Wikimedia Foundation metrics and activities meeting]]. *Wikibooks, Wikiversity, and other communities may have the visual editor made available by default to contributors. If your community wants this, then please contact [[mw:User talk:Deskana (WMF)|Dan Garry]]. *The <code><nowiki><references /></nowiki></code> block can [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Projects/Columns for references|automatically display long lists of references in columns]] on wide screens. This makes footnotes easier to read. You can [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Cite,VisualEditor,Wikimedia-Site-requests&title=Convert%20reference%20lists%20over%20to%20`responsive`%20on%20XXwiki&priority=10&parent=159895 '''request multi-column support'''] for your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T33597] *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly. We will notify you when the next issue is ready for translation. {{Int:Feedback-thanks-title}} —[[mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] </div> ०२:४१, ३ मार्च २०१८ (NPT) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=17790200 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Elitre (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Call for Participation, Wikicamp Nepal 2018 == Hi there, Sorry for writing this in English.<br /> We wanted to inform you that Call for Participation for [[:m:Wikicamp Nepal 2018|Wikicamp Nepal 2018]], which is being held in Lahan, Nepal on November 21–23, 2018 are now being accepted. '''Call for Participation are open until 30 September 2018, 23:59:59.''' To learn more about Wikicamp Nepal 2018 Call for Participation, Please visit: [[:m:Wikicamp Nepal 2018/Call for Participation]]. To submit for call for participation, please do that '''[[:m:Wikicamp_Nepal_2018/Call_for_Participation#Submission of proposals|this way]].''' It is highly recommended that presenters review all the material on the Call for Participation page and [[:m:Wikicamp Nepal 2018/FAQ|the associated FAQ]] before submission. If you have any questions, please contact: wikicampnepal at gmail.com or leave a message at: [[:m:Talk:Wikicamp Nepal 2018/Call for Participation]]. Please help us spread the word and translate pages, also requested to local sysop to create a [[Mediawiki:Sitenotice|Sitenotice]] about it ! Best regards, [[:m:User:Tulsi Bhagat|Tulsi Bhagat]] on the behalf of organizing team of [[:m:Wikicamp Nepal 2018|Wikicamp Nepal 2018]]. --[[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) २२:१६, ८ सितम्बर २०१८ (NPT) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tulsi_Bhagat/Mass_Message_Users_List&oldid=18365295 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tulsi Bhagat@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Editing News #2—2018 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2018/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] '''Did you know?''' <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can use the visual editor on a mobile device? [[File:Mobile editing watchlist star editing pencil.png|alt=Screenshot showing the location of the pencil icon|center|frameless|250px]] Tap on the pencil icon to start editing. The page will probably open in the wikitext editor. You will see another pencil icon in the toolbar. Tap on that pencil icon to the switch between visual editing and wikitext editing. [[File:Visual editing mobile switch wikitext.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]] Remember to publish your changes when you're done. You can read and help translate [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.</div></div> Since the last newsletter, the [[mw:Editing|Editing Team]] has wrapped up most of their work on the [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] and [[mw:VisualEditor/Diffs|the visual diff tool]]. The team has begun investigating the needs of editors who use mobile devices. Their work board is available [[phab:project/view/3236/|in Phabricator]]. Their [[mw:Wikimedia Audiences/2018-19 Q2 Goals#Contributors|current priorities]] are fixing bugs and improving mobile editing. === Recent changes === *The Editing team has published an [[mw:Mobile editing using the visual editor report|initial report about mobile editing]]. *The Editing team has begun a design study of visual editing on the mobile website. New editors have trouble doing basic tasks on a smartphone, such as adding links to Wikipedia articles. You can [[c:File:Visual Editor Heuristic - Results.pdf|read the report]]. *The Reading team is working on a [[mw:Reading/Web/Advanced mobile contributions|separate mobile-based contributions project]]. *The 2006 wikitext editor is [[mw:Contributors/Projects/Removal of the 2006 wikitext editor|no longer supported]]. If you used [[:File:Edit toolbar - 2.png|that toolbar]], then you will no longer see any toolbar. You may choose another editing tool in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|editing preferences]], [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|local gadgets]], or [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]]. *The Editing team described the history and status of [[mw:Extension:VisualEditor|VisualEditor]] in [[m:Wikimedia monthly activities meetings/2018-03|this recorded public presentation]] (starting at 29 minutes, 30 seconds). *The Language team released [[mw:Content translation/V2|a new version of Content Translation]] (CX2) last month, on [[foundationsite:2018/09/30/international-translation-day/|International Translation Day]]. It integrates the visual editor to support templates, tables, and images. It also produces better wikitext when the translated article is published. [https://wikimediafoundation.org/2018/09/30/content-translation-version-two/] === Let's work together === * The Editing team wants to improve visual editing on the mobile website. <mark>Please read [[mw:Visual-based mobile editing/Ideas/October 2018|their ideas]] and tell the team what you think would help editors who use the mobile site.</mark> *The [[m:Community Wishlist Survey 2019|Community Wishlist Survey]] begins next week. *If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&action=edit&section=new contact us] directly. We will notify you when the next issue is ready for translation. {{int:Feedback-thanks-title}} —[[mw:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> २०:०२, २ नवम्बर २०१८ (NPT) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=17790200 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikicamp Nepal 2018/19 == '''Hello {{BASEPAGENAME}},'''<br /> <small>'''Sorry for writing in English.'''</small><br /> We are glad, you are the part of [[:m:WCN2018|WCN2018]]. So, you are WCNian. Congratulations! \o/ The Wikicamp Nepal team is currently discussing on the value and planning process of Wikicamp Nepal 2018/19, and is open until 31 May 2019. The goals are to (1) build a shared understanding of the value of Wikicamp Nepal to help guide camp planning and evaluation, and (2) gather broad community input on what new form(s) Wikicamp Nepal 2019 could take. We'd like to hear from you on [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdymN5vLn4CNYu_sz_2pvdV380eigXqRwy-u5NK2xt6_X8BPw/viewform this multilingual survey form]. Select your language and please send us your response! If you have any question(s), feel free to contact: wikicampnepal[at]gmail.com or leave a message at: [[:m:Talk:Wikicamp Nepal 2018|Talk:Wikicamp Nepal 2018]]. Kindly help us spread and translate this message! Many thanks,<br /> &mdash;&nbsp;[[User:Tulsi Bhagat|<font color="black">'''Tulsi Bhagat'''</font>]] <small>([[Special:Contributions/Tulsi Bhagat|<font color="black">contribs</font>]] &#124; [[User talk:Tulsi Bhagat|<font color="black">talk</font>]])</small>,<br /> [[:m:Wikicamp Nepal 2018/Team|WCN2018 Organizing Team]]; Message sent using [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १०:२८, १७ मई २०१९ (NPT) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tulsi_Bhagat/Mass_Message_Users_List&oldid=19103078 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tulsi Bhagat@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Editing News #1—July 2019 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] <big>'''Did you know?'''</big> <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can use the visual editor on a mobile device? Every article has a pencil icon at the top. Tap on the pencil icon [[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|frameless|16x16px]] to start editing. '''<big>Edit Cards</big>''' [[File:EditCards-v.20.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]] This is what the new '''Edit Cards for editing links''' in the mobile visual editor look like. You can try the prototype here: '''[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].''' </div></div> Welcome back to the [[mw:Editing|Editing]] newsletter. Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2018/October|the last newsletter]], the team has released two new features for the [[mw:VisualEditor on mobile|mobile visual editor]] and has started developing three more. All of this work is part of the team's goal to [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2018-2019/Audiences#Outcome 3: Mobile Contribution|make editing on mobile web simpler]]. Before talking about the team's recent releases, we have a question for you: <strong>Are you willing to try a new way to add and change links?</strong> If you are interested, we would value your input! You can try this new link tool in the mobile visual editor on a separate wiki. <em>Follow these instructions and share your experience:</em> <strong>[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].</strong> === Recent releases === The mobile visual editor is a simpler editing tool, for smartphones and tablets using the [[mw:Reading/Web/Mobile#About|mobile site]]. The Editing team recently launched two new features to improve the mobile visual editor: # [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing|Section editing]] #* The purpose is to help contributors focus on their edits. #* The team studied this with an A/B test. [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing#16 June 2019|This test showed]] that contributors who could use section editing were '''1% more likely to publish''' the edits they started than people with only full-page editing. # [[mw:VisualEditor on mobile#March 1, 2019|Loading overlay]] #* The purpose is to smooth the transition between reading and editing. Section editing and the new loading overlay are '''now available to everyone''' using the mobile visual editor. === New and active projects === This is a list of our most active projects. [[mw:Help:Watching pages|Watch]] these pages to learn about project updates and to share your input on new designs, prototypes and research findings. *[[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit cards]]: This is a clearer way to add and edit links, citations, images, templates, etc. in articles. You can try this feature now. <em>Go here to see how:</em> [[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 <em>Try Edit Cards</em>]]. *[[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Mobile toolbar refresh]]: This project will learn if contributors are more successful when the editing tools are easier to recognize. *[[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|Mobile visual editor availability]]: This A/B test asks: ''Are newer contributors more successful if they use the mobile visual editor?'' We are collaborating with [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default#26 June 2019 %E2%80%93 Participating wikis and test start date|20 Wikipedias]] to answer this question. *[[mw:VisualEditor on mobile/Usability improvements|Usability improvements]]: This project will make the mobile visual editor easier to use. The goal is to let contributors stay focused on editing and to feel more confident in the editing tools. === Looking ahead === * '''Wikimania:''' Several members of the Editing Team will be attending [[wmania:|Wikimania]] in August 2019. They will lead a session about mobile editing in the [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|Community Growth space]]. Talk to the team about how editing can be improved. * '''Talk Pages:''' In the coming months, the Editing Team will begin [[mw:Talk pages consultation 2019|improving talk pages]] and communication on the wikis. === Learning more === The [[mw:VisualEditor on mobile|VisualEditor on mobile]] is a good place to learn more about the projects we are working on. The team wants to talk with you about anything related to editing. If you have something to say or ask, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:user_talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:user_talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> ००:१७, २४ जुलाई २०१९ (NPT) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=19175117 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Editing News #2 – Mobile editing and talk pages == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> Inside this newsletter, the [[mw:Editing|Editing team]] talks about their work on the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]], on [[mw:Talk pages project|the new talk pages project]], and at [[wikimania:|Wikimania 2019]]. === Help === <strong>What talk page interactions do you remember?</strong> Is it a story about how someone helped you to learn something new? Is it a story about how someone helped you get involved in a group? Something else? Whatever your story is, we want to hear it! Please tell us a story about how you used a talk page. <mark>Please share a link to a memorable discussion, or describe it on the <strong>[[mw:Topic:V8d91yh8gcg404dj|talk page for this project]]</strong>.</mark> The team wants your examples. These examples will help everyone develop a shared understanding of what this project should support and encourage. === Talk pages project === The [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk Pages Consultation]] was a global consultation to define better tools for wiki communication. From February through June 2019, more than 500 volunteers on 20 wikis, across 15 languages and multiple projects, came together with members of the Foundation to create a product direction for a set of discussion tools. The [[mw:Talk pages consultation 2019/Phase 2 report|Phase 2 Report]] of the Talk Page Consultation was published in August. It summarizes the product direction the team has started to work on, which you can read more about here: [[mw:Talk pages project|Talk Page Project project page]]. The team needs and wants your help at this early stage. They are starting to develop the first idea. Please add your name to the [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>"Getting involved"</strong>]] section of the project page, if you would like to hear about opportunities to participate. === Mobile visual editor === The Editing team is trying to make it simpler to edit on mobile devices. The team is changing the [[mw:VisualEditor on mobile|visual editor on mobile]]. If you have something to say about editing on a mobile device, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit Cards]] ==== [[File:Edit Cards-before-v3-comparison.png|thumb|486x486px|What happens when you click on a link. The new Edit Card is bigger and has more options for editing links.]] * On 3 September, the Editing team released [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|version 3 of Edit Cards]]. Anyone could use the new version in the mobile visual editor. * There is an [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|updated design]] on the Edit Card for adding and modifying links. There is also a new, [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#2 September 2019 - v3 deployment timing|combined workflow for editing a link's display text and target]]. * Feedback: You can try the new Edit Cards by opening the mobile visual editor on a smartphone. Please post your feedback on the [[:mw:Topic:V5rg0cqmikpubmjj|Edit cards talk page]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Toolbar]] ==== [[File:Toolbar-comparison-v1.png|thumb|486px|The editing toolbar is changing in the mobile visual editor. The old system had two different toolbars. Now, all the buttons are together. [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Tell the team what you think about the new toolbar]].]] * In September, the Editing team updated the mobile visual editor's editing toolbar. Anyone could see these changes in the mobile visual editor. ** <em>One toolbar:</em> All of the editing tools are located in one toolbar. Previously, the toolbar changed when you clicked on different things. **<em>New navigation:</em> The buttons for moving forward and backward in the edit flow have changed. **<em>Seamless switching:</em> an [[phab:T228159|improved workflow]] for switching between the visual and wikitext modes. * Feedback: You can try the refreshed toolbar by opening the mobile VisualEditor on a smartphone. Please post your feedback on the [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Toolbar feedback talk page]]. === Wikimania === The Editing Team attended [[wmania:2019:Program|Wikimania 2019]] in Sweden. They led a session on [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|the mobile visual editor]] and a session on [[wmania:2019:Community Growth/After Flow: A new direction for improving talk pages|the new talk pages project]]. They tested [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh#v1 prototype|two]] new [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#v3 prototype|features]] in the mobile visual editor with contributors. You can read more about what the team did and learned in [[mw:VisualEditor on mobile#Wikimania Stockholm: Overview|the team's report on Wikimania 2019]]. === Looking ahead === * <strong>Talk Pages Project:</strong> The team is thinking about the first set of proposed changes. The team will be working with a few communities to pilot those changes. The best way to stay informed is by adding your username to the list on the project page: [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>Getting involved</strong>]]. * <strong>Testing the mobile visual editor as the default:</strong> The Editing team plans to post results before the end of the calendar year. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|<strong>VisualEditor as mobile default project page</strong>]]. * <strong>Measuring the impact of Edit Cards:</strong> This study asks whether the project helped editors add links and citations. The Editing team hopes to share results in November. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|<strong>Edit Cards project page</strong>]]. – [[User:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> १६:५७, २९ अक्टुबर २०१९ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/VE_201910/4&oldid=19500850 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Editing news 2020 #1 – Discussion tools == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:TalkPages-Reply-v1.0.png|thumb|300px|alt=Screenshot showing what the Reply tool looks like|This early version of the Reply tool automatically signs and indents comments.]] The [[mw:Editing|Editing team]] has been working on [[mw:Talk pages project|the talk pages project]]. The goal of the talk pages project is to help contributors communicate on wiki more easily. This project is the result of the [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk pages consultation 2019]]. [[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|thumb|300px|alt=Reply tool improved with edit tool buttons|In a future update, the team plans to test a tool for easily linking to another user's name, a rich-text editing option, and other tools.]] The team is building a [[mw:Talk pages project/replying|new tool for replying]] to comments now. This early version can sign and indent comments automatically. <strong>Please [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20version%201.0|test the new Reply tool]].</strong> *On 31 March 2020, the new {{Int:discussiontools-replylink}} tool was offered as a [[mw:Beta Feature|Beta Feature]] editors at four Wikipedias: [[w:ar:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Arabic]], [[w:nl:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Dutch]], [[w:fr:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|French]], and [[w:hu:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Hungarian]]. If your community also wants early access to the new tool, contact [[User:Whatamidoing (WMF)]]. *The team is planning some upcoming changes. <strong>Please [[mw:Talk pages project/replying#Version%202.0|review the proposed design]] and share your thoughts on the talk page.</strong> The team will test features such as: **an easy way to mention another editor ("pinging"), **a rich-text visual editing option, and **other features identified through user testing or recommended by editors. To hear more about Editing Team updates, please add your name to the [[mw:Talk pages project#Get involved|<strong>"Get involved"</strong>]] section of the project page. You can also watch [[File:MediaWiki Vector skin blue star watchlist icon.svg|frameless|16px]] these pages: [[mw:Talk pages project|the main project page]], [[mw:Talk pages project/Updates|Updates]], [[mw:Talk pages project/replying|Replying]], and [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing|User testing]]. – [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> ०१:०९, ९ अप्रैल २०२० (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox2&oldid=19967064 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Editing news 2020 #2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2020/June|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|alt=Mockup of the new reply feature, showing new editing tools|thumb|400x400px|The new features include a toolbar. [[mw:Talk:Talk pages project/replying|What do you think should be in the toolbar?]]]] This issue of the [[mw:Special:MyLanguage/Editing|Editing]] newsletter includes information the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]], an effort to help contributors communicate on wiki more easily. * [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|<strong>Reply tool</strong>]]: This is available as a Beta Feature at the four partner wikis (Arabic, Dutch, French, and Hungarian Wikipedias). The Beta Feature is called "{{int:discussiontools-preference-label}}". The Beta Feature will get [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying#Version%202.0|new features]] soon. The new features include writing comments in a new visual editing mode and pinging other users by typing <code>@</code>. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20tool%20version%202.0|test the new features]] on the [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] now. Some other wikis will have a chance to try the Beta Feature in the coming months. * [[mw:Special:MyLanguage/New requirements for user signatures|<strong>New requirements for user signatures</strong>]]: Soon, users will not be able to save invalid custom signatures in [[Special:Preferences]]. This will reduce signature spoofing, prevent page corruption, and make new talk page tools more reliable. Most editors will not be affected. * [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|<strong>New discussion tool</strong>]]: The Editing team is beginning work on a simpler process for starting new discussions. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion#Design|see the initial design on the project page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Research:Usage of talk pages|<strong>Research on the use of talk pages</strong>]]: The Editing team worked with the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Research|Wikimedia research team]] to study how talk pages help editors improve articles. We learned that new editors who use talk pages make more edits to the main namespace than new editors who don't use talk pages. – [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> ०२:१८, १८ जुन २०२० (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&oldid=20184653 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Editing news 2020 #3 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:50M@2x.png|thumb|alt=A gold star with a blue ribbon, and the text 50m|More than <strong>50 million edits</strong> have been made using the visual editor on desktop.|400px]] Seven years ago this month, the [[mw:Editing team|Editing team]] offered the visual editor to most Wikipedia editors. Since then, editors have achieved many milestones: * More than <strong>50 million edits</strong> have been made using the visual editor on desktop. * More than <strong>2 million new articles</strong> have been created in the visual editor. More than 600,000 of these new articles were created during 2019. * The visual editor is <strong>increasingly popular</strong>. The proportion of all edits made using the visual editor has increased every year since its introduction. * In 2019, <strong>35% of the edits by newcomers</strong> (logged-in editors with ≤99 edits) used the visual editor. This percentage has <strong>increased every year</strong>. * Almost <strong>5 million edits on the mobile site</strong> have been made with the visual editor. Most of these edits have been made since the Editing team started improving the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]] in 2018. * On 17 November 2019, the [https://discuss-space.wmflabs.org/t/first-edit-made-to-wikipedia-from-outer-space/2254 <strong>first edit from outer space</strong>] was made in the mobile visual editor. 🚀 👩‍🚀 * Editors have made more than <strong>7 million edits in the 2017 wikitext editor</strong>, including starting <strong>600,000 new articles</strong> in it. The [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] is VisualEditor's built-in wikitext mode. You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable it in your preferences]]. [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> १८:४०, ९ जुलाई २०२० (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=20232673 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Elitre (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Invitation for Wikipedia Pages Wanting Photos 2021 == Hello there, We are inviting you to participate in '''[[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2021|Wikipedia Pages Wanting Photos 2021]]''', a global contest scheduled to run from July through August 2021. Participants will choose among Wikipedia pages without photo images, then add a suitable file from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests (Wiki Loves Africa, Wiki Loves Earth, Wiki Loves Folklore, etc.) over the years. In its first year (2020), 36 Wikimedia communities in 27 countries joined the campaign. Events relating to the campaign included training organized by at least 18 Wikimedia communities in 14 countries. The campaign resulted in the addition of media files (photos, audios and videos) to more than 90,000 Wikipedia articles in 272 languages. Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP) offers an ideal task for recruiting and guiding new editors through the steps of adding content to existing pages. Besides individual participation, the WPWP campaign can be used by user groups and chapters to organize editing workshops and edit-a-thons. The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language WP. We’d be glad for you to reply to this message, or sign up directly at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2021/Participating Communities#Wikimedia affiliate communities|WPWP Participating Communities]]. Please feel free to contact [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2021/Organizing Team|Organizing Team]] if you have any query. Kind regards,<br/> [[User:Tulsi Bhagat|Tulsi Bhagat]]<br/> Communication Manager<br/> Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign<br/> <small>Message delivered by [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) ०९:३९, ५ मई २०२१ (+0545)</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2021/Call_for_participation_letter/Targets&oldid=21423535 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tulsi Bhagat@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimania 2021: Individual Program Submissions == [[File:Wikimania logo with text 2.svg|right|200px]] Dear all, Wikimania 2021 will be [[:wikimania:2021:Save the date and the Core Organizing Team|hosted virtually]] for the first time in the event's 15-year history. Since there is no in-person host, the event is being organized by a diverse group of Wikimedia volunteers that form the [[:wikimania:2021:Organizers|Core Organizing Team]] (COT) for Wikimania 2021. '''Event Program''' - Individuals or a group of individuals can submit their session proposals to be a part of the program. There will be translation support for sessions provided in a number of languages. See more information [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines#Language Accessibility|here]]. Below are some links to guide you through; * [[:wikimania:2021:Submissions|Program Submissions]] * [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines|Session Submission Guidelines]] * [[:wikimania:2021:FAQ|FAQ]] Please note that the deadline for submission is 18th June 2021. '''Announcements'''- To keep up to date with the developments around Wikimania, the COT sends out weekly updates. You can view them in the Announcement section [[:wikimania:2021:Announcements|here]]. '''Office Hour''' - If you are left with questions, the COT will be hosting some office hours (in multiple languages), in multiple time-zones, to answer any programming questions that you might have. Details can be found [[:wikimania:2021:Organizers#Office hours schedule|here.]] Best regards, [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १०:०३, १६ जुन २०२१ (+0545) On behalf of Wikimania 2021 Core Organizing Team <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=21597568 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Bodhisattwa@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Editing news 2021 #2 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2021/June|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> [[File:Reply Tool A-B test comment completion.png|alt=Junior contributors comment completion rate across all participating Wikipedias|thumb|296x296px|When newcomers had the Reply tool and tried to post on a talk page, they were more successful at posting a comment. ([https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ Source])]] Earlier this year, the Editing team ran a large study of [[mw:Talk pages project/Replying|the Reply Tool]]. The main goal was to find out whether the Reply Tool helped [[mw:Talk pages project/Glossary|newer editors]] communicate on wiki. The second goal was to see whether the comments that newer editors made using the tool needed to be reverted more frequently than comments newer editors made with the existing wikitext page editor. The key results were: * Newer editors who had automatic ("default on") access to the Reply tool were [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ more likely] to post a comment on a talk page. * The comments that newer editors made with the Reply Tool were also [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ less likely] to be reverted than the comments that newer editors made with page editing. These results give the Editing team confidence that the tool is helpful. <strong>Looking ahead</strong> The team is planning to make the Reply tool available to everyone as an opt-out preference in the coming months. This has already happened at the Arabic, Czech, and Hungarian Wikipedias. The next step is to [[phab:T280599|resolve a technical challenge]]. Then, they will deploy the Reply tool first to the [[phab:T267379|Wikipedias that participated in the study]]. After that, they will deploy it, in stages, to the other Wikipedias and all WMF-hosted wikis. You can turn on "{{int:discussiontools-preference-label}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|in Beta Features]] now. After you get the Reply tool, you can change your preferences at any time in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> १९:५९, २४ जुन २०२१ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=21624491 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Elitre (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">संपादन समाचार 2022 #1</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|अन्य भाषा में पढ़ें]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|बहुभाषी समाचार पत्र हेतु सदस्यता सूची]]</i> [[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|इस नए उपकरण के साथ नए संपादक अधिक सफल थे।]] [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|नया विषय उपकरण]] एडिटर्स को चर्चा पृष्ठों पर नए == सेक्शन == बनाने में मदद करता है। इस नए उपकरण के साथ नए संपादक अधिक सफल हैं। आप [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|रिपोर्ट]]पढ़ें सकते हैं। जल्द ही, संपादन विभाग यह सभी संपादकों को 20 विकिपीडिया में पेश करेगी, जो परीक्षण में भाग लेती थी। आप इसे [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]] पर बंद कर पाएंगे।<section end="message"/> </div> [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ००:४०, ३ मई २०२२ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=22019984 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Bot policy == Hello. To facilitate [[:m:Special:MyLanguage/Stewards|steward]] granting of bot access, I suggest implementing the [[m:Special:MyLanguage/Bot policy|standard bot policy]] on this wiki. In particular, this policy allows stewards to automatically flag known interlanguage linking bots (if this page says that is acceptable) or bots that fix double redirects. The policy also enables [[m:Bot policy#Global_bots|global bots]] on this wiki (if this page says that is acceptable), which are trusted bots that will be given bot access on every wiki that allows global bots. This policy makes bot access requesting much easier for local users, operators, and stewards. To implement it we only need to create a redirect to this page from [[Project:Bot policy]], and add a line at the top noting that it is used here. If you use or prefer to use a dedicated project page for handling bot flag requests, that is also acceptable. Please read [[m:Special:MyLanguage/Bot policy|the text at Meta-Wiki]] before commenting. If you object, please say so; I hope to implement in a week if there is no objection, since it is particularly written to streamline bot requests on wikis with little or no community interested in bot access requests. Thank you for your consideration. --'''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' ११:४७, २२ अक्टुबर २०२२ (+0545) :To add to this - this is an additional notice requested by a steward to make sure the community is aware, since the original discussion above was posted in 2016. --'''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' ११:४७, २२ अक्टुबर २०२२ (+0545) == Enabling Content and Section translation tool in Maithili Wikipedia == {{Int:Hello}} Friends! Apologies as this message is not in your native language, {{Int:Please-translate}}. The WMF Language team is pleased to let you know that we will like to enable the Section and Content translation tool in Maithili Wikipedia. For this, our team will love you to read about the tool and test the new [https://design.wikimedia.org/strategy/section-translation.html Section Translation tool] so you can: * Give us your feedback * Ask us questions * Tell us how to improve it Below is background information about the tools and how you can test the Section translation tool. '''Background information''' [[mw:Content_translation|Content Translation]] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. However, the tool is not out of beta in Maithili Wikipedia, limiting the discoverability of the tool and its use and blocking the enablement of the Section translation in your Wikipedia [[mw:Content_translation/Section_translation|Section Translation]] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will: * Guide you to translate one section at a time in order to expand existing articles or create new ones * Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device We plan to enable the tools on Maithili Wikipedia in the coming week if there are no objections from your community. After it is enabled, we’ll monitor the content created with the tools and process all the feedback. In any case, feel free to raise any concerns or questions you may already have as a reply to this message or on [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|the project talk page]] '''Try the Section translation tool''' Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&from=en&to=mai&sx=true#/ our testing instance]. Once it is enabled on Maithili Wikipedia, you’ll have access to https://mai.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation with your mobile device. You can select an article to translate, and machine translation will be provided as a starting point for editors to improve. '''Provide feedback''' Please provide feedback about Section translation on [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|the project talk page]]. We want to hear about your impressions on * The section translation tool * What do you think about our plans to enable it * Your ideas for improving the tool Thanks and we look forward to your feedback and questions. [[प्रयोगकर्ता:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:UOzurumba (WMF)|वार्ता]]) ०७:५०, २५ अक्टुबर २०२२ (+0545) On behalf of the WMF Language team. ===Content and Section Translation tool enabled in Maithili Wikipedia === {{Int:Hello}} Friends! The WMF Language team is pleased to let you know that we [https://mai.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Mba%27ech%C4%A9ch%C4%A9:Traducci%C3%B3n_de_contenidos&from=en&section=&sx=true&to=ro#/ have enabled the Section translation] and [https://mai.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=sa#draft Content translation] tools in Maithili Wikipedia. The [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation Content translation tool] can be discovered by users [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Content_translation/Starting through several entry points]. However, users not interested in translation can disable it [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|from their preferences]]. Also, with the [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Section_translation Section translation tool], you can start translating an article on your mobile device right when you notice it is missing in Maithili. From a Wikipedia article in any language, switch languages and search for मैथिली. If the article does not exist, an option to translate it will appear, as shown in the image below. [[File:Sx-language-selector-invite-th.png|Image of the entry point]] <br> We know that these tools will help translators in your community to add content using any device with ease. Content created with the Content and Section Translation tool will be marked with the "[https://mai.wikipedia.org/wiki/Special:Log?type=&user=&page=&wpdate=&tagfilter=contenttranslation-v2&wpfilters%5B%5D=newusers&wpFormIdentifier=logeventslist contenttranslation]" and “[https://mai.wikipedia.org/wiki/Special:Jurnal?type=&user=&page=&wpdate=&tagfilter=sectiontranslation&wpfilters%5B%5D=newusers&wpFormIdentifier=logeventslist sectiontranslaiton]” tag, respectively, for the community to review. We’ll monitor the content created, but we are interested in hearing about your experience using the tools and reviewing the content created with it. So, enjoy the tools and [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation/Section_translation provide feedback] on improving it. Thank you! [[प्रयोगकर्ता:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:UOzurumba (WMF)|वार्ता]]) १०:१७, १६ नवम्बर २०२२ (+0545) == Community Wishlist Survey 2023 opens in January! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:Please-translate}}'' {{int:Hello}} The [[m:Community Wishlist Survey 2023|'''Community Wishlist Survey (CWS) 2023''']], which lets contributors propose and vote for tools and improvements, starts next month on Monday, [https://zonestamp.toolforge.org/1674496831 23 January 2023, at 18:00 UTC] and will continue annually. We are inviting you to share your ideas for technical improvements to our tools and platforms. Long experience in editing or technical skills is not required. If you have ever used our software and thought of an idea to improve it, this is the place to come share those ideas! The dates for the phases of the Survey will be as follows: * Phase 1: Submit, discuss, and revise proposals – Monday, Jan 23, 2023 to Sunday, Feb 6, 2023 * Phase 2: WMF/Community Tech reviews and organizes proposals – Monday, Jan 30, 2023 to Friday, Feb 10, 2023 * Phase 3: Vote on proposals – Friday, Feb 10, 2023 to Friday, Feb 24, 2023 * Phase 4: Results posted – Tuesday, Feb 28, 2023 If you want to start writing out your ideas ahead of the Survey, you can start thinking about your proposals and draft them in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. We are grateful to all who participated last year. See you in January 2023! </div> {{int:Feedback-thanks-title}} <bdi lang="en" dir="ltr">Community Tech, [[m:User:STei (WMF)|STei (WMF)]]</bdi> १८:४४, १३ दिसम्बर २०२२ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:STei_(WMF)/CWS_2023_List&oldid=24226232 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १६:०८, २४ दिसम्बर २०२२ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == enable, configure wpcleaner == errors detected by [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Check_Wikipedia Check Wiki project] can be fixed using [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WPCleaner WPCleaner]. i assume it requies admin to enable and configure. i request to enable on our wiki. thank you. -०८:२१, २१ फरबरी २०२३ (+0545) [[प्रयोगकर्ता:రుద్రుడు|రుద్రుడు]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:రుద్రుడు|वार्ता]]) ०८:२१, २१ फरबरी २०२३ (+0545) == Editing news 2023 #1 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work: # The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it. # They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]. <strong>Talk pages project</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]] The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]]. It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]] An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site. <strong>New Project: Edit Check</strong> The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&nbsp;March&nbsp;2023]] to learn more.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) ०५:०९, २३ फरबरी २०२३ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया फाउंडेशन]] अपने पहले और दूसरे डाटा केन्द्रों में बदलाव का परिक्षण करता है। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकि किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। यह सुनिश्चित करने के लिए कि सबकुछ सही काम कर रहा है, विकीमीडिया टेक्नोलॉजी विभाग को एक योजनाबद्ध परीक्षण की आवश्यकता है। यह परीक्षण दिखाएगा कि वे एक डेटा सेंटर से दूसरे डेटा सेंटर पर विश्वसनीय तरीके से जा सकते हैं या नहीं। परीक्षण की तैयारी और किसी अनपेक्षित समस्या के समाधान के लिए कई टीमों की आवश्यकता होगी। पूरा यातायात '''{{#time:j xg|2023-03-01|hi}}''' पर चालू रहेगा। परिक्षण '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]''' बजे आरम्भ होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना चाहिए। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे न्यूनतम करने पर काम कर रहे हैं। '''सभी विकिज़ लघु समय के लिए पढ पायेगे लेकिन इसे संपादित नही कर सकते |''' *आप {{#time:l j xg Y|2023-03-01|hi}} को एक घण्टे तक सम्पादन नहीं कर सकोगे। *यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि सन्देश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि सन्देश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ सामान्य होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने परिवर्तनों की एक प्रति पहले ही बना लें,जिसकी शायद जरूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': *पृष्ठभूमि की नौकरियां धीमी होंगी और कुछ को स्खलित किया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन नहीं हो सकती हैं। यदि आपने कोई लेख निर्मित किया है जो पहले से कहीं जुड़ा हुआ है, तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लम्बे समय तक चलने वाली लिपि रुकी रहेंगी। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड परिनियोजन अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होगा। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बन्द रह सकेगा यदि सम्बंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होगी। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|गिटलैब]] 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|अनुसूची को wikitech.wikimedia.org]] पर भी पढ़ सकते हैं। अन्य परिवर्तन की अनुसूची में घोषणा की जायेगी। इस बारे में और सूचनाएं आएंगी। सभी विकि-प्रकल्पों पर यह संक्रिया आरम्भ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जायेगा। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> ०३:०५, २८ फरबरी २०२३ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">विकिमेनिया २०२३ स्वागत कार्यक्रम प्रस्तुतियाँ</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]क्या आप विकिमैनिया २०२३ में एक व्यक्तिगत या आभासी सत्र आयोजित करना चाहते हैं? शायद कोई व्यावहारिक कार्यशाला, कोई चर्चा, कोई मज़ेदार प्रदर्शन, कोई आकर्षक पोस्टर, या कोई यादगार झटपट बातचीत? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''२८ मार्च तक जमा करें''']]. विकिमनिया में एक समर्पित हाइब्रिड भाग होगा, वस्तुतः या फिर पहले से रिकॉर्ड की गई सामग्री का स्वागत है। यदि आपके कोई प्रश्न हैं, तो कृपया १२ या १९ मार्च को होने वाली बातचीत में शामिल हों, या wikimania@wikimedia.org पर ईमेल लिखें, या टेलीग्राम पर संपर्क करें। अधिक जानकारी विकी पर उपलब्ध है।<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:CKoerner (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] ००:४५, २७ अप्रैल २०२३ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Xeno (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Selection of the U4C Building Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], १०:०५, २७ मई २०२३ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> नई चुनाव समिति के सदस्यों की घोषणा</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|आप इस संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित पा सकते हैं।]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' सभी को नमस्कार, हमें यह घोषणा करते हुए खुशी हो रही है [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|चुनाव समिति के नए सदस्यों और सलाहकारों को ईमेल करें]]। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|चुनाव समिति]] विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के लिए समुदाय- और संबद्ध-चयनित ट्रस्टियों का चयन करने की प्रक्रिया के डिजाइन और कार्यान्वयन में सहायता करती है। खुली नामांकन प्रक्रिया के बाद, सबसे मजबूत उम्मीदवारों ने बोर्ड से बात की और चार उम्मीदवारों को चुनाव समिति में शामिल होने के लिए कहा गया। चार अन्य उम्मीदवारों को सलाहकार के रूप में भाग लेने के लिए कहा गया था। उन सभी समुदाय सदस्यों को धन्यवाद जिन्होंने विचार के लिए अपने नाम प्रस्तुत किए। हम निकट भविष्य में चुनाव समिति के साथ काम करने के लिए उत्सुक हैं। विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड ऑफ़ ट्रस्टीज़ की ओर से,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] २३:४५, २८ जुन २०२३ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == MinT Machine Translation added to your Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies as this message is not in your language, {{int:Please help translate}} to your language. The WMF Language team has added another machine translation (MT) system for [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation Content Translation] in your Wikipedia called MinT; you can use [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Machine_Translation/MinT MinT machine translation] when translating Wikipedia articles using the Content and Section Translation tool. The WMF Language team provides the MinT service. It is hosted in the Wikimedia Foundation Infrastructure with [https://en.wikipedia.org/wiki/Neural_machine_translation neural machine translation] models that other organizations have released with an open-source license. MinT integrates translation based on [https://ai.facebook.com/research/no-language-left-behind/ NLLB-200], [https://opus.nlpl.eu/ OpusMT] and [https://ai4bharat.iitm.ac.in/indic-trans2 IndicTrans2] which is the model MinT is using in your Wikipedia. This MT is set as optional in your Wikipedia. Still, you can choose not to use it by selecting "Start with empty paragraph" from the "Initial Translation" dropdown menu. Since MinT is hosted in the WMF Infrastructure and the models are open source, it adheres to Wikipedia's policies about attribution of rights, your privacy as a user and brand representation. You can find more information about the MinT Machine translation and the models on [https://www.mediawiki.org/wiki/Content%20translation/Machine%20Translation/MinT this page]. Please note that the use of the MinT MT is not compulsory. However, we would want your community to: *use it to improve the quality of the Machine Translation service *[https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation provide feedback] about the service and its quality, and the service you prefer as default for your Wikipedia. We trust that introducing this MT is a good support to the Content Translation tool. Thank you! </div> [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|वार्ता]]) १३:५०, ३ जुलाई २०२३ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=UOzurumba_(WMF)/sandbox_MinT_announcement_list_1&oldid=25253951 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward. Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]]. Best,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, २१:२०, २८ अगस्त २०२३ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee ==</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) २२:२६, ९ अक्टुबर २०२३ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">२०२४ विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ चयन नियम पैकेज की समीक्षा करें और टिप्पणी करें।</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित किया गया हैं।]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' सभी को नमस्कार, कृपया अब से २९ अक्टूबर २०२३ तक विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज चयन नियम पैकेज की समीक्षा करें और टिप्पणी करें। चयन नियम पैकेज चुनाव समिति द्वारा पुराने संस्करणों पर आधारित था और २०२४ बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज चयन में इसका उपयोग किया जाएगा। अभी अपनी टिप्पणियाँ प्रदान करने से उन्हें एक सहज, बेहतर बोर्ड चयन प्रक्रिया प्रदान करने में मदद मिलेगी। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|मेटा-विकी पृष्ठ पर अधिक जानकारी हैं]]। धन्यवाद, Katie Chan <br /> चुनाव समिति के अध्यक्ष<br /><section end="announcement-content" /> </div> ०६:५८, १७ अक्टुबर २०२३ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Making MinT a default Machine Translation for your Wikipedia == {{int:Hello}} Maithili Wikipedians! Apologies as this message is not in your native language, {{int:please-translate}}. The [[mw:Wikimedia Language engineering|WMF Language team]] wants to make [[mw:MinT|MinT]] the default machine translation support in Maithili Wikipedia [[mw:Content translation|Content Translation]]. MinT uses the [https://ai4bharat.iitm.ac.in/indic-trans2/ IndicTrans2] machine translation model, which recently has a new version. Our proposal to set MinT as the default machine translation service in this Wikipedia will expose contributors to open source service by default and allow them to switch to other services if they prefer those services. Contributors can decide to switch to another translation service that is not default if they prefer the service, which will be helpful in analysing user preferences in the future. The WMF Language team is requesting feedback from members of this community in this thread if making the MinT the default translation service is okay in Maithili Wikipedia. If there are no objections to the above proposal. In that case, MinT will become the default machine translation in this Wikipedia by the end of January 2024. Thank you for your feedback. [[प्रयोगकर्ता:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:UOzurumba (WMF)|वार्ता]]) ०३:३१, १० जनवरी २०२४ (+0545) On behalf of the WMF Language team. == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite2&oldid=26055343 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १३:११, १८ जनवरी २०२४ (+0545) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १३:११, १८ जनवरी २०२४ (+0545) </div></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति चार्टर के लिए चार्टर पर मतदान करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|आप इस संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित पा सकते हैं।]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' सभी को नमस्कार, मैं आज यह घोषणा करने के लिए आपसे संपर्क कर रहा हूँ कि [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति]] (यू4सी) के लिए मतदान की अवधि अब खुली है। समुदाय के सदस्य अब '''2 फरवरी 2024''' तक [SECUREPOLLVOTELINK] मतदान कर सकते हैं और सिक्योरपोल के माध्यम से चार्टर के बारे में टिप्पणियाँ प्रदान कर सकते हैं। आपमें से जिन लोगों ने [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|यूसीओसी प्रवर्तन दिशानिर्देश]] के विकास के दौरान अपनी राय व्यक्त की है, उन्हें यह प्रक्रिया परिचित लगेगी। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति चार्टर का वर्तमान संस्करण]] अनुवाद के साथ मेटा-विकी पर है। चार्टर पढ़ें, मतदान करें और इस नोट को अपने समुदाय के अन्य लोगों के साथ साझा करें। मैं विश्वास के साथ कह सकता हूँ कि U4C निर्माण समिति आपकी भागीदारी के लिए तत्पर है। यूसीओसी (UCoC) प्रोजेक्ट टीम की ओर से<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] २३:५३, १९ जनवरी २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago <sup>[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]</sup>, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], १५:१५, २३ जनवरी २०२४ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">सार्वभौम आचार संहिता समन्वय समिति के चार्टर पर मतदान का अंतिम दिन</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|आप इस संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित पा सकते हैं।]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' सभी को नमस्कार, मैं आपको यह याद दिलाने के लिए आज आपसे संपर्क कर रहा हूँ कि [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति]] (यू4सी) चार्टर के लिए मतदान की अवधि 2 फरवरी को समाप्त हो जाएगी। समुदाय के सदस्य अब 2 फरवरी तक [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|अपना वोट डाल सकते हैं और सिक्योरपोल के माध्यम से चार्टर के बारे में टिप्पणियाँ प्रदान कर सकते हैं]]। आपमें से जिन लोगों ने [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|यूसीओसी प्रवर्तन दिशानिर्देश]] के विकास के दौरान अपनी राय व्यक्त की है, उन्हें यह प्रक्रिया परिचित लगेगी। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति चार्टर का वर्तमान संस्करण]] अनुवाद के साथ मेटा-विकी पर है। चार्टर पढ़ें, मतदान करें और इस नोट को अपने समुदाय के अन्य लोगों के साथ साझा करें। मैं विश्वास के साथ कह सकता हूं कि U4C बिल्डिंग कमेटी आपकी भागीदारी के लिए तत्पर है। शुभकामनाएँ,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] २२:४५, ३१ जनवरी २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks. Please look forward to hearing about the next steps soon. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ००:०८, १३ फरबरी २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> यू४सी चार्टर अनुसमर्थन की रिपोर्ट और यू४सी उम्मीदवारों का आह्वान अब उपलब्ध है</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित किया गया है।]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' सभी को नमस्कार, मैं आज आपको दो महत्वपूर्ण जानकारी देने हेतु लिख रहा हूँ। सबसे पहले, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति (यू४सी) चार्टर अनुसमर्थन से टिप्पणियों की रिपोर्ट]] अब उपलब्ध है। दूसरे, यू४सी के लिए उम्मीदवारों का आह्वान अब १ अप्रैल, २०२४ तक खुला है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति]] (यू४सी/U4C) एक वैश्विक समूह है जो यूसीओसी का न्यायसंगत और सुसंगत कार्यान्वयन प्रदान करने के लिए समर्पित है। समुदाय के सदस्यों को यू४सी के लिए अपने आवेदन जमा करने के लिए आमंत्रित किया जाता है। अधिक जानकारी और यू४सी की जिम्मेदारियों के लिए, कृपया [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|यू४सी चार्टर की समीक्षा करें]]। चार्टर के अनुसार, यू४सी हेतु १६ सीटें हैंः आठ बड़ी सीटों पर समुदाय और आठ क्षेत्रीय सीटें, यह सुनिश्चित करने के लिए कि यू४सी आंदोलन की विविधता का प्रतिनिधित्व करता है। अधिक पढ़ें और अपना आवेदन [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|मेटा-विकी]] पर जमा करें। यूसीओसी (UCoC) प्रोजेक्ट टीम की ओर से<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] २२:१०, ५ मार्च २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड के न्यासी के चयन २०२४</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| आप इस संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित पा सकते हैं।]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' सभी को नमस्कार, इस वर्ष, विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड के न्यासियों में से 4 (चार) समुदाय और एफिलिएट-चयनित न्यासियों का कार्यकाल समाप्त हो जाएगा [1]। बोर्ड इस वर्ष की चयन प्रक्रिया में भाग लेने और उन सीटों को भरने हेतु मतदान करने के लिए पूरे आंदोलन को आमंत्रित करता है। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|चुनाव समिति]] फाउंडेशन के कर्मचारियों (स्टाफ) [2] के सहयोग से इस प्रक्रिया की निगरानी करेगी। बोर्ड गवर्नेंस कमेटी ने उन ट्रस्टियों से एक बोर्ड चयन कार्य समूह बनाया, जो 2024 में उम्मीदवार नहीं हो सकते समुदाय - और एफिलिएट-चयनित ट्रस्टी चयन प्रक्रिया में डेरियस जेमीलनियाक, नतालिया टिम्किव, एसरा अल शाफेई, कैथी कोलिन्स और शनि इवेनस्टीन सिगलोव सम्मिलित हैं। [3] समूह को 2024 ट्रस्टी चयन प्रक्रिया के लिए बोर्ड की निगरानी प्रदान करने और बोर्ड को सूचित रखने का कार्य सौंपा गया है। चुनाव समिति, बोर्ड और कर्मचारियों की भूमिकाओं पर अधिक विवरण यहाँ उपलब्ध हैं [4]। प्रमुख नियोजित तिथियाँ हैं: * मई 2024: उम्मीदवारों और प्रश्नों के लिए आव्हान * जून 2024: एफिलिएट ने 12 उम्मीदवारों को शॉर्टलिस्ट करने के लिए मतदान किया (यदि 15 या उससे कम उम्मीदवार आवेदन करते हैं तो कोई शॉर्टलिस्टिंग नहीं) [5] * जून-अगस्त 2024: अभियान अवधि * अगस्त के अंत/सितंबर 2024 की शुरुआत: दो सप्ताह की सामुदायिक मतदान अवधि * अक्टूबर-नवंबर 2024: चयनित उम्मीदवारों की पृष्ठभूमि की जाँच * दिसंबर 2024 में बोर्ड की बैठक: नए न्यासियों का पदभार ग्रहण 2024 चयन प्रक्रिया के बारे में [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|इस मेटा-विकी पृष्ठ]] पर अधिक जानें - जिसमें विस्तृत समयरेखा, उम्मीदवारी प्रक्रिया, अभियान नियम और मतदाता पात्रता मानदंड सम्मिलित हैं, और अपनी योजना बनाएँ। '''चुनाव स्वयंसेवक'''' 2024 की चयन प्रक्रिया में सम्मिलत होने का दूसरा तरीका चुनाव स्वयंसेवक बनना है। चुनाव स्वयंसेवक चुनाव समिति और उनके संबंधित समुदाय के बीच एक सेतु हैं। वे यह सुनिश्चित करने में सहायता करते हैं कि उनके समुदाय का प्रतिनिधित्व हो और उन्हें मतदान के लिए प्रेरित करें। इस [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|मेटा-विकी पेज]] पर कार्यक्रम और इसमें सम्मिलित होने के तरीके के बारे में अधिक जानें। सदर, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|डेरियस जेमीलनियाक]] (शासन समिति अध्यक्ष, बोर्ड चयन कार्यकारी समूह) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] भले ही 4 सीटों के लिए आदर्श संख्या 12 उम्मीदवार हैं, लेकिन 15 से अधिक उम्मीदवार होने पर शॉर्टलिस्टिंग प्रक्रिया शुरू हो जाएगी क्योंकि हटाए गए 1-3 उम्मीदवार बहिष्कृत महसूस कर सकते हैं और यह बहुत काम का होगा। एफिलिएट को उम्मीदवार सूची से केवल 1-3 उम्मीदवारों को हटाने के लिए शॉर्टलिस्टिंग प्रक्रिया को अंजाम देना होगा।<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]०१:४२, १३ मार्च २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MPossoupe (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">प्रथम यू४सी के सदस्यों का चयन करने के लिए अभी मतदान करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|आप इस संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित पा सकते हैं।]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' सभी को नमस्कार, मैं आपको यह बताने के लिए लिख रहा हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति (यू४सी) के लिए मतदान की अवधि अब से लेकर ९ मई, २०२४ तक चल रही है।मतदान और मतदाता पात्रता के बारे में अधिक जानने के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|मेटा-विकी पर मतदान पृष्ठ]] पर देखें। सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति (यू४सी) एक वैश्विक समूह है जो यूसीओसी का न्यायसंगत और सुसंगत कार्यान्वयन प्रदान करने के लिए समर्पित है। समुदाय के सदस्यों को यू४सी के लिए अपने आवेदन जमा करने के लिए आमंत्रित किया गया था। अधिक जानकारी और यू४सी के उत्तरदायित्वों के लिए, कृपया [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|यू४सी चार्टर की समीक्षा करें]]। कृपया इस संदेश को अपने समुदाय के सदस्यों के साथ साझा करें ताकि वे भी भाग ले सकें। यूसीओसी (UCoC) प्रोजेक्ट टीम की ओर से,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ०२:०६, २६ अप्रैल २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">प्रथम यू४सी के सदस्यों का चयन करने के लिए अभी मतदान करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|आप इस संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित पा सकते हैं।]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' सभी को नमस्कार, मैं आपको यह बताने के लिए लिख रहा हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति (यू४सी) के लिए मतदान की अवधि अब से लेकर ९ मई, २०२४ तक चल रही है।मतदान और मतदाता पात्रता के बारे में अधिक जानने के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|मेटा-विकी पर मतदान पृष्ठ]] पर देखें। सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वय समिति (यू४सी) एक वैश्विक समूह है जो यूसीओसी का न्यायसंगत और सुसंगत कार्यान्वयन प्रदान करने के लिए समर्पित है। समुदाय के सदस्यों को यू४सी के लिए अपने आवेदन जमा करने के लिए आमंत्रित किया गया था। अधिक जानकारी और यू४सी के उत्तरदायित्वों के लिए, कृपया [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|यू४सी चार्टर की समीक्षा करें]]। कृपया इस संदेश को अपने समुदाय के सदस्यों के साथ साझा करें ताकि वे भी भाग ले सकें। यूसीओसी (UCoC) प्रोजेक्ट टीम की ओर से,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ०२:०६, २६ अप्रैल २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">31 मई को 16:00 UTC पर भाषा समुदाय की बैठक के लिए साइन-अप करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>सभी को नमस्कार, भाषा समुदाय की अगली बैठक कुछ हफ़्तों में योजनाबद्ध है — 31 मई को 16:00 UTC पर। अगर आपको इसमें रुचि है, आप [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 इस विकि पृष्ठ पर साइन-अप] कर सकते हैं। यह एक प्रतिभागी-संचालित बैठक है, जहाँ पर हम कई परियोजनाओं के संबंध में भाषा-विशिष्ट अपडेट्स बाँटते हैं, भाषाई विकियों से संबंधित तकनीकी समस्याओं की सामूहिक रूप से चर्चा करते हैं, और संभावित समाधान खोजने के लिए साथ काम करते हैं। उदाहरणस्वरूप, आखिरी बैठक में शामिल विषय थें मशीन अनुवाद सेवा (MinT) और वो भाषाएँ और मॉडल्स जो इस समय इसके द्वारा समर्थित हैं, Kiwix दल की ओर से स्थानीयकरण के प्रयास, और बंगाली विकिस्रोत पर संख्यात्मक छँटाई में आने वाली तकनीकी चुनौतियाँ। क्या आपके पास अपनी परियोजना के संबंध में तकनीकी अपडेट्स बाँटने के लिए किसी विषय का विचार है? कोई समस्या है जो आप बैठक के दौरान चर्चा में उठाना चाहते हैं? क्या आपको अंग्रेज़ी से किसी दूसरी भाषा में अनुवाद में कोई सहायता चाहिए? कृपया ssethi(__AT__)wikimedia.org पर मुझे संपर्क करें और [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|यहाँ इस दस्तावेज़ पर कार्यसूची में प्रविष्टियाँ जोड़ें]]। हम आपकी भागीदारी की प्रतीक्षा कर रहे हैं! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ०३:०७, १५ मई २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:SSethi (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ०८:१०, २२ मई २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello, The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term: * North America (USA and Canada) ** – * Northern and Western Europe ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Latin America and Caribbean ** – * Central and East Europe (CEE) ** — * Sub-Saharan Africa ** – * Middle East and North Africa ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * East, South East Asia and Pacific (ESEAP) ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * South Asia ** – The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] १४:००, ३ जुन २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Technology Summit (WTS) 2024 - Scholarships == ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' <br> [[metawiki:3rd_Wikimedia_Technology_Summit_(WTS_2024)|Wikimedia Technology Summit (WTS) 2024]] is focused on using technology to enhance inclusivity across Wikipedia and its associated projects. We aim to explore strategies for engaging underrepresented communities and languages while also strengthening the technical foundation. By fostering collaboration between developers, users, and researchers, we can unite our efforts to create, innovate, and advance the technology that drives open knowledge. We invite community members residing in India who are interested in attending WTS 2024 in person to apply for scholarships by July 10, 2024. The summit will be held at IIIT Hyderabad, India, in October 2024. To apply, please fill out the application form by clicking [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeoO22CuLXrNzL10rJ2guQsxuVtgJAP82EUYuZyBI46nPAHWw/viewform this link]]. On behalf of the WTS 2024 Scholarship Committee. [[प्रयोगकर्ता:Kasyap|Kasyap]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Kasyap|वार्ता]]) १३:५८, ११ जुन २०२४ (+0545) == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">विकिमीडिया मूवमेंट चार्टर का अंतिम पाठ अब मेटा पर उपलब्ध है</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|आप इस संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित पा सकते हैं।]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' नमस्कार, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|विकिमीडिया मूवमेंट के चार्टर]] का अंतिम पाठ अब आपके पढ़ने के लिए २० से अधिक भाषाओं में मेटा पर उपलब्ध है। '''विकिमीडिया मूवमेंट चार्टर क्या है?''' विकिमीडिया आंदोलन का चार्टर एक प्रस्तावित दस्तावेज है जो विकिमीडिया आंदोलन के सभी सदस्यों और संस्थाओं के लिए भूमिकाओं और उत्तरदायित्वों को परिभाषित करता है, जिसमें आंदोलन प्रशासन के लिए एक नए निकाय - वैश्विक परिषद - का निर्माण भी सम्मिलित है। '''विकिमीडिया मूवमेंट चार्टर “लॉन्च पार्टी” में सम्मिलित हों''' '''जून २०, २०२४''' को '''१४.००-१५.०० UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 आपका स्थानीय समय]) पर [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“लॉन्च पार्टी”]] में सम्मिलित हों। इस कॉल के दौरान, हम अंतिम चार्टर के रिलीज़ होने का उत्सव मनाएंगे और चार्टर प्रस्तुत करेंगे। अपना मत देने से पहले चार्टर के बारे में जानें और इसमें सम्मिलित होएं। '''आंदोलन के चार्टर के अनुसमर्थन का मत''' मतदान सिक्योरपोल पर '''२५ जून, २०२४''' को '''००:०१ UTC''' पर प्रारम्भ होगा और '''९ जुलाई, २०२४''' को '''२३:५९ UTC''' पर समाप्त होगा। कृपया [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|मतदाताओं हेतु जानकारी और पात्रता विवरण]] के बारे में मेटा पर और अधिक पढ़ें। यदि आपके कोई प्रश्न हों, तो कृपया [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|मेटा के वार्ता पृष्ठ]] पर अपनी टिप्पणी दें अथवा एमसीडीसी को [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org] पर ईमेल करें। एमसीडीसी की ओर से,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] १४:२९, ११ जुन २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">विकिमीडिया मूवमेंट चार्टर को अनुमोदित करने के लिए मतदान प्रक्रिया प्रारम्भ है - अपना मतदान करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|आप इस संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित पा सकते हैं।]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' नमस्कार, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''विकिमीडिया आंदोलन के चार्टर''']] को अनुमोदित करने के लिए मतदान अब प्रारम्भ हो चुका है। विकिमीडिया आंदोलन का चार्टर विकिमीडिया आंदोलन के सभी सदस्यों और संस्थाओं के लिए भूमिका और उत्तरदायित्वों को परिभाषित करने वाला एक दस्तावेज है, जिसमें आंदोलन के प्रशासन के लिए एक नए निकाय - ग्लोबल काउंसिल - का निर्माण भी सम्मिलित है। विकिमीडिया मूवमेंट के चार्टर का अंतिम संस्करण [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|मेटा पर विभिन्न भाषाओं में उपलब्ध है]] और आपके पढ़ने के लिए [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf यहाँ पीडीएफ प्रारूप में] संलग्न है। मतदान सिक्योरपोल पर '''२५ जून, २०२४''' को '''००:०१ UTC''' पर प्रारम्भ होगा और '''९ जुलाई, २०२४''' को '''२३:५९ UTC''' पर समाप्त होगा। कृपया [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|मतदाताओं हेतु जानकारी और पात्रता विवरण]] पर और अधिक पढ़ें। चार्टर को पढ़ने के बाद, कृपया [[Special:SecurePoll/vote/398|'''यहाँ मतदान करें''']] और इस नोट को आगे साझा करें। यदि आपके पास अनुसमर्थन हेतु मतदान के बारे में कोई प्रश्न हैं, तो कृपया चार्टर के चुनाव आयोग से [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''] पर संपर्क करें। सीईसी की ओर से,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] १६:३६, २५ जुन २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr">विकिमीडिया मूवमेंट चार्टर के अनुमोदन हेतु मतदान शीघ्र ही समाप्त हो रहा है</span> == <div lang="hi" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|संदेश को मेटा-विकी पर अतिरिक्त भाषाओं में अनुवादित किया गया है।]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' नमस्कार, यह एक अनुस्मारक है कि [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|विकिमीडिया मूवमेंट चार्टर]] की पुष्टि हेतु मतदान की अवधि '''९ जुलाई, २०२४''' को '''२३:५९ UTC''' पर समाप्त हो जाएगी। यदि आपने अभी तक मतदान नहीं किया है, तो कृपया [[m:Special:SecurePoll/vote/398|सिक्योरपोल पर लिंक]] पर मतदान करें। [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|चार्टर के चुनाव आयोग]] की ओर से,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ०९:३०, ८ जुलाई २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०५:४८, १० जुलाई २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) २३:३७, १८ जुलाई २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] ०८:३२, २७ जुलाई २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) २१:१५, ६ अगस्त २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) ०५:०४, २३ अगस्त २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:SSethi (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] १९:५१, २ सितम्बर २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">अपना मत दें: २०२४ न्यासी बोर्ड के लिए मतदान करें!</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> सभी को नमस्कार, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|२०२४ न्यासी बोर्ड चुनाव]] के लिए मतदान की अवधि अब प्रारम्भ है।बोर्ड में चार (४) सीटों के लिए बारह (१२) उम्मीदवार हैं। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|उनके कथन पढ़कर]] और उनके [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|सामुदायिक प्रश्नों के उत्तर]] द्वारा उम्मीदवारों के बारे में अधिक जानें। जब आप तैयार हों, और मतदान करने के लिए [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] मतदान पृष्ठ पर जाएँ । वोट ३ सितंबर ००:०० यूटीसी से १७ सितंबर २३:५९ यूटीसी तक चालू है। आपके मतदान हेतु पात्रता की जाँच करने के लिए, कृपया [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|मतदाता पात्रता पृष्ठ]] पर जाएँ। सादर, चुनाव समिति और बोर्ड चयन हेतु कार्यकारी समूह<section end="announcement-content" /> </div> [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १७:५९, ३ सितम्बर २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) ००:४३, २८ सितम्बर २०२४ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">२०२४ विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड ऑफ़ ट्रस्टीज़ चुनाव के प्रारंभिक परिणाम</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> सभी को नमस्कार, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|२०२४ विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज चुनाव]] में भाग लेने वाले सभी लोगों को धन्यवाद। 180 से अधिक विकी परियोजनाओं के करीब 6000 समुदाय के सदस्यों ने मतदान किया है। निम्नलिखित चार उम्मीदवारों को सबसे अधिक मत मिलेः # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] हालाँकि इन उम्मीदवारों को वोट के माध्यम से स्थान दिया गया है, फिर भी उन्हें न्यासी बोर्ड में नियुक्त करने की आवश्यकता है। उन्हें एक सफल पृष्ठभूमि जाँच भी उत्तीर्ण करनी होगी और उपनियमों में उल्लिखित योग्यताओं को पूरा करना होगा। दिसंबर २०२४ में अगली बोर्ड बैठक में नए ट्रस्टियों की नियुक्ति की जाएगी। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|मेटा-विकी पर परिणामों के बारे में अधिक जानें.]] सादर, चुनाव समिति और बोर्ड चयन हेतु कार्यकारी समूह <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] १४:१०, १४ अक्टुबर २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MPossoupe (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/केस रिव्यू कमेटी|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन १६ अक्टूबर २०२४ को खुलेंगे। संबद्धता समिति के लिए आवेदन १८ नवम्बर २०२४ को बंद होंगे, और लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन २ दिसम्बर २०२४ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०४:५३, १७ अक्टुबर २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] १७:१५, २२ अक्टुबर २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] ०१:३९, २२ नवम्बर २०२४ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:SSethi (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०६:५६, २४ जनवरी २०२५ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) ०८:२१, २९ जनवरी २०२५ (+0545) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) ०८:२१, २९ जनवरी २०२५ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०६:३३, ३ फरबरी २०२५ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr"> आगामी भाषा समुदाय बैठक (फरवरी 28,14:00 UTC) और न्यूज़लेटर</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="message"/> सभी को नमस्कार! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=अनेक भाषाओं का प्रतीक दर्शाने वाली छवि]] हम यह घोषणा करते हुए उत्साहित हैं कि अगली '''भाषा समुदाय बैठक''' जल्द ही होने वाली है, '''28 फरवरी को 14:00 UTC पर'''! यदि आप शामिल होना चाहते हैं, तो बस '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|विकि पृष्ठ]]''' पर साइन अप करें। यह एक सहभागी-चालित बैठक है, जहां हम भाषा से जुड़े परियोजनाओं पर अपडेट साझा करते हैं, भाषा विकियों में तकनीकी चुनौतियों पर चर्चा करते हैं और समाधानों पर सहयोग करते हैं। हमारी पिछली बैठक में, हमने भाषा कीबोर्ड विकसित करने, मूर विकिपीडिया बनाने और विकी इंडाबा में भाषा सहायता ट्रैक से जुड़े अपडेट जैसे विषयों पर चर्चा की थी। '''कोई विषय साझा करना चहाते है?''' चाहे वह आपके प्रोजेक्ट से कोई तकनीकी अपडेट हो, कोई चुनौती जिस पर आपको मदद चाहिए हो, या व्याख्या समर्थन के लिए अनुरोध हो, हम आपसे सुनने के लिए उत्साहित हैं! कृपया '''इस संदेश का उत्तर दें''' या डोक्यूमेंट में एजेंडा आइटम्स '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|यहां]]''' जोड़ें। इसके अलावा, हम इस बात पर प्रकाश डालना चाहते थे कि भाषा और अंतर्राष्ट्रीयकरण समाचार पत्र का छठा संस्करण (जनवरी 2025) यहां उपलब्ध हैः [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]। यह समाचार पत्र अक्टूबर-दिसंबर 2024 तिमाही से नई विशेषताओं के विकास, विभिन्न भाषा-संबंधी तकनीकी परियोजनाओं में सुधार और समर्थन प्रयासों, सामुदायिक बैठकों के बारे में विवरण और परियोजनाओं में योगदान करने के लिए विचार प्रदान करता है। अद्यतन रहने के लिए, आप इसके विकी पृष्ठ पर समाचार पत्र की सदस्यता ले सकते हैं। यह समाचार पत्र अक्टूबर-दिसंबर 2024 तिमाही से नई विशेषताओं के विकास, विभिन्न भाषा-संबंधी तकनीकी परियोजनाओं में सुधार और समर्थन प्रयासों, सामुदायिक बैठकों के बारे में विवरण और परियोजनाओं में योगदान करने के लिए विचार प्रदान करता है। अद्यतन रहने के लिए, आप इसके विकी पृष्ठ पर समाचार पत्र की सदस्यता ले सकते हैं: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]] हम भाषा समुदाय की बैठक में आपके विचारों और भागीदारी की प्रतीक्षा कर रहे हैं, वहां मिलते हैं! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> १४:१४, २२ फरबरी २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:SSethi (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ००:३६, ८ मार्च २०२५ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> ०८:४१, १३ मार्च २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:UOzurumba (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०७:४९, ४ अप्रैल २०२५ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> २१:५६, १६ अप्रैल २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Hide on Rosé@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०६:१९, १७ अप्रैल २०२५ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> २०:४९, २८ अप्रैल २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०९:२६, २९ अप्रैल २०२५ (+0545)</div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Proposal to enable the "Contribute" entry point in Maithili Wikipedia == {{Int:Hello}} Maithili Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Maithili Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[फाइल:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[फाइल:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 26th May 2025. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[प्रयोगकर्ता:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:UOzurumba (WMF)|वार्ता]]) ०२:०८, १३ मई २०२५ (+0545) == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])</bdi> ०३:५२, १६ मई २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) २१:१२, २२ मई २०२५ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज २०२५ के चयन एवं प्रश्नों हेतु आमंत्रण</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' प्रिय साथियो, इस वर्ष, विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ में २ (दो) समुदाय- और संबद्ध-चयनित ट्रस्टियों का कार्यकाल समाप्त हो जाएगा [1]। बोर्ड पूरे आंदोलन को इस वर्ष की चयन प्रक्रिया में भाग लेने और उन सीटों को भरने के लिए मतदान हेतु आमंत्रित करता है। चुनाव समिति फाउंडेशन स्टाफ़ के सहयोग से इस प्रक्रिया की देखरेख करेगी [2]। गवर्नेंस कमेटी, जो २०२५ समुदाय-और-एफिलिएट-चयनित ट्रस्टी चयन की प्रक्रिया (राजू नारिसेटी, शनि इवेनस्टीन सिगलोव, लोरेंजो लोसा, कैथी कोलिन्स, विक्टोरिया डोरोनिना और एसरा अल शफी) में उम्मीदवार नहीं हैं, से बनी है [3], इन्हें २०२५ की ट्रस्टी चयन प्रक्रिया के लिए बोर्ड की निगरानी प्रदान करने और बोर्ड को सूचित रखने का काम सौंपा गया है। चुनाव समिति, बोर्ड और कर्मचारियों की भूमिकाओं के बारे में अधिक जानकारी यहाँ है [4]। यहाँ प्रमुख नियोजित तिथियाँ दी गई हैं: * २२ मई – ५ जून: घोषणा (यह संचार) और प्रश्न पूछने का समय [6] * १७ जून – १ जुलाई, २०२५: उम्मीदवारों के लिए आमंत्रण * जुलाई २०२५: यदि आवश्यक हो, तो १० या अधिक आवेदन करने पर सहयोगी उम्मीदवारों को शॉर्टलिस्ट हेतु वोट करेंगे [5] * अगस्त २०२५: अभियान अवधि * अगस्त-सितंबर २०२५: दो सप्ताह की सामुदायिक मतदान अवधि * अक्टूबर – नवंबर २०२५: चयनित उम्मीदवारों की पृष्ठभूमि की जाँच * दिसंबर २०२५ में बोर्ड की बैठक: नए ट्रस्टी नियुक्त किए जाएँगे २०२५ की चयन प्रक्रिया के बारे में अधिक जानें - जिसमें विस्तृत समय-सीमा, उम्मीदवारी प्रक्रिया, अभियान नियम और मतदाता पात्रता मानदंड सम्मिलित हैं - इस मेटा-विकी पृष्ठ पर [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[जोड़ें]]]. प्रश्नों के लिए कॉल करें प्रत्येक चयन प्रक्रिया में, समुदाय को बोर्ड ऑफ़ ट्रस्टीज़ के उम्मीदवारों के लिए उत्तर देने के लिए प्रश्न प्रस्तुत करने का अवसर मिलता है। चुनाव समिति समुदाय द्वारा विकसित सूची से उम्मीदवारों के उत्तर देने के लिए प्रश्न चुनती है। पात्र होने के लिए उम्मीदवारों को आवेदन में सभी आवश्यक प्रश्नों का उत्तर देना होगा; अन्यथा उनका आवेदन अयोग्य घोषित कर दिया जाएगा। इस वर्ष, चुनाव समिति उम्मीदवारों के उत्तर देने के लिए 5 प्रश्न चुनेगी। चयनित प्रश्न समुदाय द्वारा प्रस्तुत किए गए प्रश्नों का संयोजन हो सकते हैं, यदि वे समान या संबंधित हैं।[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[जोड़ें]]] स्वयंसेवक के चुनाव २०२५ की चयन प्रक्रिया में सम्मिलित होने का एक और तरीका चुनाव स्वयंसेवक बनना है। चुनाव स्वयंसेवक चुनाव समिति और अपने संबंधित समुदाय के बीच एक पुल हैं। वे यह सुनिश्चित्त करने में सहयता करते हैं कि उनके समुदाय का प्रतिनिधित्व हो और उन्हें मतदान के लिए प्रेरित करें। इस मेटा-विकी पृष्ठ पर कार्यक्रम और इसमें सम्मिलित होने के उपाए के बारे में अधिक जानें [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[जोड़ें]]]। धन्यवाद! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates साभार, विक्टोरिया डोरोनिना चुनाव समिति से बोर्ड के संपर्कसूत्र शासन समिति<section end="announcement-content" /> </div> [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) ०८:५२, २८ मई २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|वार्ता]]) २२:३२, २९ मई २०२५ (+0545)</bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Udehb-WMF@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) ०४:४५, १४ जुन २०२५ (+0545) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">विकिमीडिया फाउंडेशन बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज २०२५ - उम्मीदवारों के लिए आह्वान</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> सभी को नमस्कार, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|१७ जून, २०२५ से २ जुलाई, २०२५ तक ११:५९ UTC]] [१]। ट्रस्टी बोर्ड विकिमीडिया फाउंडेशन के कार्य की देखरेख करता है, और प्रत्येक ट्रस्टी तीन वर्ष का कार्यकाल पूरा करता है [2]। यह एक स्वैच्छिक पद है। इस वर्ष, विकिमीडिया समुदाय अगस्त के अंत से सितंबर २०२५ तक फाउंडेशन बोर्ड में दो (२) सीटें भरने के लिए मतदान करेगा। क्या आप - या आपका कोई परिचित्त - विकिमीडिया फाउंडेशन के न्यासी बोर्ड में सम्मिलित होने के लिए उपयुक्त हो सकता है? [3] इन नेतृत्व के पदों के लिए खड़े होने के लिए क्या करना होगा और अपनी उम्मीदवारी कैसे प्रस्तुत करें, इसके बारे में अधिक जानने के लिए [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|इस मेटा-विकी पृष्ठ]] पर जाएं या किसी अन्य व्यक्ति को इस वर्ष के चुनाव में भाग लेने के लिए प्रोत्साहित करें। सादर, अभिषेक सूर्यवंशी<br /> चुनाव समिति के अध्यक्ष चुनाव समिति और शासन समिति की ओर से [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) २३:२९, १७ जुन २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, ०२:४२, २८ जुन २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १८:३०, १४ जुलाई २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">अस्थायी खाते जल्द रोलआउट कर दिए जाएँगे</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="body"/> नमस्ते, हम विकिमीडिया संस्थान के [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|उत्पाद सुरक्षा एवं सत्यनिष्ठा]] दल हैं। हम यह घोषित करना चाहेंगे कि '''हम 1 सितंबर के हफ्ते इस विकि पर [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|अस्थायी खाते]] सक्षम करने की योजना रखते हैं'''। अस्थायी खाते 30 विकियों पर सफलतापूर्वक चालू कर दिए गए हैं, जिनमें जर्मन, जापानी, और फ़्रांसीसी जैसे कुछ बड़े विकियाँ शामिल हैं। जो बदलाव ये लाएँगे वह लॉग-आउट किए हुए सम्पादकों के लिए विशेषतः महत्वपूर्ण होगा, जिन्हें सुरक्षित रखने के लिए यह सुविधा डिज़ाइन की गई है। मगर यह उपदेशकों, परीक्षकों, और प्रबंधकों — यानी विकियों को सुरक्षित और सटीक रखने के लिए सम्पादन पूर्ववत करने वाले, सदस्यों को अवरोधित करने वाले, या अन्यथा लॉग-आउट किए हुए सम्पादकों से इंटरैक्ट करने वाले सभी लोगों — के भी प्रसंग में है। '''हम अस्थायी खाते क्यों बना रहे हैं''' हमारे विकियाँ लॉग-आउट किए हुए सम्पादकों द्वारा सम्पादित किए जाने के लिए डिफ़ॉल्ट से सुरक्षित होने चाहिए। अस्थायी खातों से सदस्य खाता बनाए बिना और अपने सम्पादनों को सार्वजनिक रूप से अपने IP पते से जोड़े बिना विकियों को सम्पादित करना जारी रख सकते हैं। हमारा मानना है कि यह लॉग-आउट किए हुए सम्पादकों के सर्वोत्तम हित में है, जो विकियों पर मूल्यवान योगदान करते हैं और जो बाद में खाते बनाकर सम्पादकों, प्रबंधकों और दूसरी भूमिकाओं के हमारे समुदाय की वृद्धि भी कर सकते हैं। हालाँकि विकियाँ लॉग-आउट किए हुए सम्पादकों को चेतावनियाँ देते हैं कि उनके IP पते उनके सम्पादन के साथ संबद्ध किए जाएँगे, बहुत-से लोगों को यह पता न भी हो सकता है कि IP पता क्या होता है, या फिर यह कि इसका उपयोग ऐसे तरीकों से उन्हें उनके बारे में दूसरी जानकारी से जोड़ने के लिए किया जा सकता है जिनकी उन्होंने अपेक्षा न की हुई हो सकती है। साथ ही, हमारे मॉडरेशन के सॉफ़्टवेयर और उपकरण सदस्यों और गतिविधियों के तरीकों की पहचान करने के लिए नेटवर्क ओरिजिन (IP पतों) पर कुछ ज़्यादा ही निर्भर हैं, खासकर कि जब IP पते खुद पहचानकर्ताओं के रूप में कम स्थिर होते जा रहे हैं। अस्थायी खातों की मदद से लॉग-आउट किए हुए सम्पादकों से अधिक यथार्थ इंटरैक्शन संभव होता है, जिसमें शामिल होते हैं अधिक यथार्थ अवरोध, और इनसे यह सीमित किया जा सकता है कि हम कितनी बार बुरी नीयत वाले सदस्यों के IP पतों का उपयोग करने वाले अच्छी नीयत वाले सदस्यों को अनजाने में अवरोधित कर देते हैं। '''अस्थायी खाते कैसे काम करते हैं''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] जब भी कोई लॉग-इन किया हुआ सदस्य इस विकि पर कोई सम्पादन प्रकाशित करेगा, उस सदस्य के ब्राउज़र में एक कुकी सेट कर दी जाएगी, और इस कुकी के साथ संबद्ध एक अस्थायी खाता अपने आप बना दिया जाएगा। इस खाते का नाम इस पैटर्न में होगा: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (एक टिल्ड, वर्तमान वर्ष, एक संख्या)। हाल में हुए बदलावों या फिर पृष्ठ इतिहास जैसे पृष्ठों पर यह नाम दिखाया जाएगा। कुकी अपने निर्माण के 90 दिन बाद समाप्त हो जाएगी। जब तक यह मौजूद हो, उस डिवाइस से किए गए सभी सम्पादन इस अस्थायी खाते से जोड़े जाएँगे। IP पता बदलने पर भी खाता एक ही रहेगा, जब तक सदस्य अपनी कुकियाँ साफ न करे या फिर किसी दूसरे ब्राउज़र का उपयोग न करे। हर सम्पादन के समय उपयुक्त IP पते की एक रिकॉर्ड सम्पादन के बाद 90 दिन तक रखी जाएगी। मगर सिर्फ कुछ ही लॉग-इन किए हुए सदस्य उसे देख पाएँगे। '''सदस्यों के अलग-अलग समूहों के लिए इसका क्या मतलब होगा?''' '''लॉग-आउट किए हुए सम्पादकों के लिए''' * यह गोपनीयता को बढ़ाएगा: वर्तमान में अगर आप सम्पादन करने के लिए एक पंजीकृत खाते का उपयोग नहीं करते हैं तो हर कोई आपके किए सम्पादनों का IP पता देख पाएगा, 90 दिन के बाद भी। अब इस विकि पर यह संभव नहीं होगा। * अगर आप पिछले 90 दिनों में अलग-अलग जगहों से सम्पादित करने के लिए एक अस्थायी खाते का उपयोग करते हैं तो उन सभी जगहों से सम्पादन का इतिहास और IP पते एक साथ एक ही अस्थायी खाते के लिए रिकॉर्ड किए जाएँगे। [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|प्रासंगिक आवश्यकताओं]] को पूरा करने वाले सदस्य यह डेटा देख पाएँगे। अगर इससे आपको व्यक्तिगत सुरक्षा का कोई प्रश्न आता है तो कृपया सलाह के लिए talktohumanrights{{@}}wikimedia.org से संपर्क करें। '''लॉग-आउट किए हुए सम्पादकों से इंटरैक्ट करने वाले समुदाय के सदस्यों के लिए''' * एक अस्थायी खाता विशिष्ट रूप से एक डिवाइस से जुड़ा हुआ होता है। इसकी तुलना में IP पते कई अलग-अलग डिवाइसों और लोगों के बीच साझा किए जा सकते हैं (उदाहरणस्वरूप ऐसा हो सकता है कि विद्यालयों या फिर कार्यालयों में अलग-अलग लोगों का एक ही IP पता हो)। * वर्तमान परिस्थिति की तुलना में यह मान लेना जायज़ होगा कि किसी अस्थायी खाते का वार्ता पृष्ठ किसी एक ही व्यक्ति का है, और वहाँ छोड़े गए संदेश उसी के द्वारा पढ़े जाएँगे। जैसा कि आप स्क्रीनशॉट में देख सकते हैं, अस्थायी खातों के सदस्यों को अधिसूचनाएँ प्राप्त होंगी। उन्हें अपने सम्पादनों के लिए धन्यवाद देना, उन्हें चर्चाओं में पिंग करना, और उन्हें समुदाय में अधिक निकटता से शामिल होने के लिए आमंत्रित करना भी संभव होगा। '''विकि को मॉडरेट और अनुरक्षित करने के लिए IP पते की डेटा का उपयोग करने वाले सदस्यों के लिए''' * '''परीक्षकों के लिए''' जो लगातार दुरुपयोग करने वालों को ट्रैक करते हैं, नीतियों के उल्लंघनों की जाँच-पड़ताल करते हैं, आदि: [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|आवश्यकताओं को पूरा करने]] वाले सदस्य अस्थायी सदस्यों के IP पते देख पाएँगे और किसी विशिष्ट IP पते अथवा रेंज से अस्थायी खातों द्वारा किए गए सभी योगदान देख पाएँगे ([[Special:IPContributions]])। उनके पास [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP की जानकारी]] के उपकरण के माध्यम से IP पतों के बारे में उपयोगी जानकारी तक पहुँच भी होगी। सॉफ़्टवेयर के कई दूसरे टुकड़े अस्थायी खातों के साथ काम करने के लिए बना या फिर संशोधित किए गए हैं, जैसे दुरुपयोग फ़िल्टर, ग्लोबल अवरोध, ग्लोबल सदस्य योगदान, आदि। (अपने उपकरणों के कोड को अपडेट कैसे करें, इस बारे में स्वयंसेवक विकासकों के लिए उपयोगी जानकारी के लिए संदेश का अंतिम हिस्सा देखें।) * '''लॉग-आउट किए हुए सम्पादकों को अवरोधित करने वाले प्रबंधकों के लिए''': ** कई दुरुपयोग करने वाले सदस्यों को अवरोधित करने के लिए बस उनके अस्थायी खातों को अवरोधित कर देना काफी होगा। [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|स्वतः अवरोध]] का विकल्प चुनने पर अवरोधित व्यक्ति जल्दी से नए अस्थायी खाते नहीं बना पाएगा। ** IP पते या IP रेंज को अवरोधित करना फिर भी संभव होगा। * अस्थायी खाते इसकी तैनाती से पहले किए गए सम्पादनों पर पूर्ववर्ती रूप से लागू नहीं किए जाएँगे। Special:Contributions पर आप IP सदस्य के मौजूदा योगदान देख पाएँगे, मगर उस IP पते पर अस्थायी खातों द्वारा किए गए नए योगदान नहीं। इसके लिए आपको इसकी जगह Special:IPContributions का उपयोग करना चाहिए। '''आपसे हमारे निवेदन, और अगले चरण''' * अगर आपको IP पतों का उपयोग करने वाले या फिर लॉग-आउट किए हुए सदस्यों को उपलब्ध कोई भी उपकरण, बॉट, गैजेट आदि पता हो तो आप [[testwiki:Main_Page|testwiki]] अथवा [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] पर जाँच सकते हैं कि वे काम करते हैं कि नहीं। अगर आप एक स्वयंसेवक विकासक हैं तो [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|विकासकों के लिए हमारा प्रलेख]] पढ़ें, और विशेषतः [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|आपके कोड को किस प्रकार अपडेट करना आवश्यक हो सकता है]], इस बारे में अनुभाग। * अगर आप अस्थायी खाते का अनुभव परीक्षित करना चाहते हैं, मान लें बस देखने के लिए कि इससे कैसे महसूस होता है, तो आप testwiki या फिर test2wiki पर जाकर लॉग-इन किए बिना सम्पादित कर सकते हैं। * हम सभी ऐसी समस्याओं के बारे में बताएँ जिनसे निपटा जाना चाहिए। हम मदद करने की कोशिश करेंगे, और अगर हम मदद नहीं कर पाते हैं तो हम उपलब्ध विकल्पों पर विचार करेंगे। * IP पतों तक पहुँच की आवश्यकता वाले बिना विशेषाधिकार प्राप्त सदस्यों के लिए आवश्यकताओं के बारे में हमारा [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|पिछला संदेश]] देखें। परियोजना के बारे में अधिक जानने के लिए [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|हमारे सामान्य प्रश्न]] देखें — आपको वहाँ पर कई उपयोगी उत्तर मिल सकते हैं। आप [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|अपडेट्स भी देख]] सकते हैं (हमने अभी-अभी एक अपडेट पोस्ट किया है) और [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|हमारे नए सूचनापत्र पर सदस्यता भी ले]] सकते हैं। अगर आप विकि से बाहर मुझ (Szymon) से बात करना चाहें तो आप मुझे Discord और Telegram पर पा सकते हैं। धन्यवाद!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> ०३:२१, २७ अगस्त २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Global discussion on Welcome messages == <div lang{{=}}"en" dir{{=}}"ltr">Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.</div> [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) ०८:२४, १३ सितम्बर २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DreamRimmer/MMS_list&oldid=29262336 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">अपनी राय व्यक्त करें: २०२५ के बोर्ड ऑफ ट्रस्टी (न्यासी मंडल) के लिए मतदान करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> सभी को नमस्कार, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 न्यासी मंडल चुनाव]] के लिए मतदान की अवधि शुरू हो चुकी है। उम्मीदवार मंडल में 2 (दो) आसनों के लिए चुनाव लड़ रहे हैं। मतदान हेतु आपकी पात्रता की जाँच करने के लिए कृपया [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|मतदाता पात्रता पृष्ठ]] पर जाएँ। उनके बारे में अधिक जानने के लिए [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|उनकी आवेदन अभिव्यक्तियाँ पढ़ें और उनके उम्मीदवारी के वीडियो देखें]]। जब आप तैयार हों, मतदान करने के लिए [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll]] मतदान पृष्ठ पर जाएँ। '''मतदान ८ अक्टूबर को ००:०० UTC से २२ अक्टूबर को २३:५९ UTC तक चालू रहेगा।''' सादर, अभिषेक सूर्यवंशी<br />अध्यक्ष, चुनाव समिति<section end="announcement-content" /> </div> [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १०:३३, ९ अक्टुबर २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RamzyM (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १७:२८, २० अक्टुबर २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १९:५७, ३० अक्टुबर २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> ०६:२८, २० नवम्बर २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-11-24_Wikipedias&oldid=29679507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) २०:०७, २० नवम्बर २०२५ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) १९:०६, १८ जनवरी २०२६ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> ०२:४६, २० जनवरी २०२६ (+0545) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकि लव रमजान शुरू == विकि रमजान मैथिली मे भाग ली आ लेख बनाउ आ प्रतियोगिता जीतू 20 मार्च से 28 मार्च तक [https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF_%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BC_%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80_2025 लिंक एतय] [[प्रयोगकर्ता:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) १३:०४, २० मार्च २०२६ (+0545) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[प्रयोगकर्ता:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) ०६:४३, २६ अप्रैल २०२६ (+0545) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> 98ls35l5ljplt4rxtyraia8fmmpg78g रबीन्द्रनाथ टेगोर 0 13144 277684 271518 2026-04-26T02:26:02Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 277684 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = रवीन्द्रनाथ टेगोर (गुरुदेव)<br><big>রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর</big> | native_name = রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর | native_name_lang = bn | image = Rabindranath Tagore in 1909.jpg | image_size = 225 | alt = Late-middle-aged bearded man in white robes looks to the left with serene composure. | caption = टेगोर १९१५मे | birth_name = रवीन्द्रनाथ टेगोर | birth_date = {{Birth date|df=yes|1861|05|07}} | birth_place = [[कलकत्ता]], [[बङ्गाल प्रान्त]], [[ब्रिटिश भारत]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1941|08|07|1861|05|07}} | death_place = कलकत्ता | occupation = लेखक, चित्रकार | language = [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]], अङ्ग्रेजी | nationality = भारतीय | ethnicity = [[बङ्गाली लोक|बङ्गाली]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = [[सान्दर्भिक आधुनिकता]] | notableworks = ''[[गीताञ्जलि]]'', ''गोरा'', ''[[द होम एण्ड वर्ल्ड|घरे-बैरे]]'', ''[[जन गण मन]]'', ''[[रवीन्द्र सङ्गीत]]'', ''[[अमर शोनार बङ्गला]]'' (अन्य काजसभ) | influences = [[लेलोन]], [[हसन राजा]] | spouse = {{marriage|मृनालिनी देवी|1883|1902}} | children = ५ बच्चा | relatives = [[टेगोर परिवार]] | awards = {{awd|[[साहित्यमे नोबेल पुरस्कार]]|१९१३}}<!-- do not add image icons such as nobel peace, see [[:Template:Infobox writer]] --> | signature = Rabindranath Tagore Signature.svg | signature_alt = Close-up on a Bengali word handwritten with angular, jaunty letters. | portaldisp = }} '''रवीन्द्रनाथ टेगोर''' ({{IPAc-en|audio=Tagor.ogg|r|ə|ˈ|b|i|n|d|r|ə|ˈ|n|ɑ:|t|_|ˈ|t|ɑ:|ɡ|ɔr}}; {{IPA-bn|robind̪ro nat̪ʰ ʈʰakur}}), वा '''रवीन्द्रनाथ ठाकुर'''<ref>"Tagore, Sir Rabindranath", in ''Webster's Biographical Dictionary'' (1943), Springfield, MA: G. & C. Merriam.</ref> ([[बङ्गाली भाषा|बङ्गला]]: রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর ''रोबिन्द्रोनाथ ठाकुर'') (७ मई, १८६१ [[कोलकाता]], [[भारत]] – ७ अगस्त, १९४१) विश्वविख्यात [[कवि]], [[साहित्यकार]], [[दार्शनिक]] आ [[भारतीय साहित्य]]क एकमात्र [[नोबेल पुरस्कार]] विजेता छी ।<ref>{{Cite web|last=Hjärne |first=H<!--arald-->.|publication-date=10 December 1913|year=1913|title=The Nobel Prize in Literature 1913: Rabindranath Tagore—Award Ceremony Speech|publisher=[[Nobel Foundation]]|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/press.html|accessdate=17 September 2011<!--|quote=Tagore's ''Gitanjali: Song Offerings'' (1912), a collection of religious poems, was the one of his works that especially arrested the attention of the selecting critics.-->}}</ref> [[बङ्गला साहित्य]]क माध्यम सँ भारतीय सांस्कृतिक चेतनामे नव जान फुकैवाला एक युगद्रष्टा छल । ओ [[एसिया]]क प्रथम [[नोबेल पुरस्कार]] सम्मानित व्यक्ति छी । टेगोर विश्वक एकमात्र एहन साहित्यकार छी जेकर दू रचना दू अलग अलग देशक राष्ट्रगान बनल । [[भारत]]क [[राष्ट्रिय गान|राष्ट्र-गान]] [[जन गण मन]] आ [[बंगलादेश]]क [[राष्ट्रिय गान]] [[आमार सोनार बाङ्गला]] टेगोरक रचना छी । ==जीवनी== ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== * [http://www.calcuttaweb.com/tagore/ रवीन्द्रनाथ कलकत्तावेब] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101183003/http://www.calcuttaweb.com/tagore/ |date=2006-11-01 }} चित्र * [http://www.sacred-texts.com/hin/tagore/gitnjali.htm गीताञ्जजलि (अङ्ग्रेजीमे)] * [http://www.scribd.com/doc/24640777/%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A4%BF-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6 गीताञ्जजलिक समस्‍त हिन्‍दी अनुवाद] (संक्षिप्‍त परिचय) * [http://www.scribd.com/doc/61661215/%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5-%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E2%80%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6 रवीन्‍द्रनाथ ठाकुरक बाल-किशोर साहित्‍य] * [http://www.visva-bharati.ac.in विश्वभारती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804013052/http://www.visva-bharati.ac.in/ |date=2019-08-04 }} *[http://www.deshbandhu.co.in/newsdetail/3107/3/35 रवीन्द्रनाथक शिक्षा दर्शन]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (देशबन्धु) === रवीन्द्र सङ्गीत === रवीन्द्र सङ्गीत आब वेबसाइट पर उपलब्ध अछि । एतय सुनी * [http://www.calcuttaweb.com/gaan/rabindra/index.shtml रवीन्द्र सङ्गीत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902010338/http://www.calcuttaweb.com/gaan/rabindra/index.shtml |date=2006-09-02 }} {{Subject bar|commons=Rabindranath Tagore|s=Author:Rabindranath Tagore|q=Rabindranath Tagore|v=Rabindranath Tagore}} {{भारतीय नोबेल पुरस्कार विजेता}} {{Authority control}} [[श्रेणी:जीवनी]] [[श्रेणी:भारतीय नोबेल पुरस्कार विजेतासभ]] 7xisipqmjn3tpmm8gfo2nqwnr0kue4f एण्डोरा 0 18598 277680 269525 2026-04-26T00:09:36Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 277680 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{lang|ca|''Principat d'Andorra''}} | conventional_long_name = Principality of Andorra | common_name = एण्डोरा | image_flag = Flag of Andorra.svg | image_coat = Coat of arms of Andorra.svg | symbol_type = Coat of arms | image_map = Location Andorra Europe.png | map_caption = {{map caption|location_color=green|region=[[Europe]]|region_color=dark grey|legend=Location Andorra Europe.png}} | national_motto = {{lang|lat|''Virtus Unita Fortior''}}{{spaces|2}}<small>([[Latin]])<br />"United virtue is stronger"</small> | national_anthem = {{lang|ca|''[[El Gran Carlemany|El Gran Carlemany, Mon Pare]]''}}{{spaces|2}} <small>([[Catalan language|Catalan]])<br />''The Great [[Charlemagne]], my Father''</small> | ethnic_groups = 36.6% [[List of Andorrans|Andorran]]<br />33.0% [[Spaniards|Spanish]]<br />16.3% [[Portuguese people|Portuguese]]<br />6.3% [[French people|French]]<br />7.8% others.<ref name="Estadística">{{Cite web |url=http://www.estadistica.ad/indexdee.htm |title=Estadísticas de población de Andorra. Ministerio de Justicia e Interior de Andorra |access-date=2016-12-07 |archive-date=2008-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118141736/http://www.estadistica.ad/indexdee.htm |dead-url=yes }}</ref> | official_languages = [[Catalan language|Catalan]]<ref>[http://www.andorramania.com/constit_gb.htm Constitution of Andorra] (Article 2.1)</ref>{{smallsup|3}} | national languages = [[Catalan]], [[French]], [[Spanish]] | capital = [[Andorra la Vella]] | latd = 42 |latm=30 |latNS=N |longd=1 |longm=31 |longEW=E | largest_city = capital | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]] [[constitution]]al [[diarchy]] | leader_title1 = [[Co-Princes of Andorra|Co-Princes]] | leader_name1 = [[Joan Enric Vives Sicília]]<br />[[François Hollande]] | leader_title2 = [[Governor-General|Representatives]] | leader_name2 = [[Nemesi Marqués Oste]]<br />[[Sylvie Hubac]] | leader_title3 = [[Prime Minister of Andorra|Prime Minister]] | leader_name3 = [[Antoni Martí]] | legislature = [[General Council of Andorra|General Council]] | sovereignty_type = [[Independence]] | established_event1 = [[Paréage]] | established_date1 = from the [[Crown of Aragon]]<br /> [[Paréage of Andorra 1278|1278]] | accessionEUdate = | area_km2 = 467.63 | area_sq_mi = 180.55<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = 191st | area_magnitude = 1 E8 | percent_water = 0.26 (121.4 [[hectares|ha]]<!--not including areas of rivers-->)<ref>Girard P & Gomez P (2009), [http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Andorre.html Lacs des Pyrénées: Andorre]. {{fr}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |title=Andorra en xifres 2007: Situació geogràfica, Departament d'Estadística, Govern d'Andorra |format=PDF |date= |accessdate=2012-08-26 |archive-date=2009-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091113203301/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |dead-url=yes }}</ref> | population_estimate = 85,082 <ref name=cia /> | population_estimate_year = 2011 | population_estimate_rank = 199th | population_census = 78,115 | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 179.8 | population_density_sq_mi = 465.7 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 71st | GDP_nominal_year = 2008 | GDP_nominal = $4.510 billion<ref name="Departament d'estadística">{{cite web|url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=3&codi_divisio=1098&codi_subtemes=155 |title=Andorra 2008, Departament d'estadística d'Andorra |publisher=Estadistica.ad |date= |accessdate=2012-08-26}}</ref> | GDP_nominal_rank = 155th | GDP_nominal_per_capita = $53,383<ref name="andgdp">{{Cite web |url=http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf |title=Archive copy |access-date=2011-05-10 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510004848/http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf |dead-url=yes }}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 9th | Gini = 27.21<ref>http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/Publicacions/Pobresa.pdf</ref> | Gini_year = 2003 | Gini_category = | HDI_year = 2011 | HDI = {{increase}} 0.838<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2010|year=2010|publisher=United Nations|accessdate=5 November 2010}}</ref> | HDI_rank = 32nd | HDI_category = <span style="color:#090;">very&nbsp;high</span> | currency = [[Euro]] (€){{smallsup|1}} | currency_code = EUR | time_zone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | demonym = [[List of Andorrans|Andorran]] | drives_on = right | cctld = [[.ad]]{{smallsup|2}} | calling_code = [[+376]] | footnote1 = Before 1999, the [[French franc]] and [[Spanish peseta]]; the coins and notes of both currencies, however, remained legal tender until 2002. Small amounts of [[Andorran diner]]s (divided into 100 centim) were minted after 1982. | footnote2 = Also [[.cat]], shared with Catalan-speaking territories. | footnote3 = [[Spanish language|Spanish]], [[French language|French]], and [[Portuguese language|Portuguese]] are also widely spoken and understood. (See [[Languages of Andorra]]) }} [[फाइल:Andorra map.svg|thumb|right|250px|]] [[फाइल:Andorra-coa-old.jpg|thumb|upright|[[Coat of arms of Andorra|Andorran coat of arms]] at Andorran parliament.]] '''एण्डोरा''' ({{IPAc-en|audio=en-us-Andorra.ogg|æ|n|ˈ|d|ɔr|ə}}; {{IPA-ca|ənˈdorə}}, {{IPA-ca|anˈdɔra|local}}), आधिकारिक नाम '''Principality of Andorra''' ({{lang-ca|Principat d'Andorra}}) एकटा छोट युरोपेली राष्ट्र छी। ई [[यूरोप]]क सबैसं छोट राष्ट्र छी। == जनसंख्या == २०११क जनगदना अनुसार ई देशक जनसंख्या २५,०८२ छल। == इतिहास == == भूगोल == == राजनीति == == अर्थतन्त्र == == धर्म == == जीवनशैली == == सम्बन्धित विषयसभ == ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Andorra}} {{Sister project links}} * {{Wikisource-inline|Portal:Andorra|Andorra Portal}} * [http://www.govern.ad/ Govern d'Andorra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124092812/http://www.govern.ad/ |date=2005-01-24 }}&nbsp;– Official governmental site {{ca}} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-a/andorra.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324192802/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-a/andorra.html |date=2010-03-24 }} * {{CIA World Factbook link|an|Andorra}} * [http://www.loc.gov/rr/international/hispanic/andorra/andorra.html Portals to the World] from the United States [[Library of Congress]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/andorra.htm Andorra] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Andorra}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17028050 Andorra] from the [[BBC News]] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Andorra:_Primary_Documents History of Andorra: Primary Documents] from ''EuroDocs'' * {{Wikivoyage|Andorra}} * [http://www.nytimes.com/slideshow/2010/08/27/business/global/28andorra-slideshow.html A New Path for Andorra] – slideshow by ''[[The New York Times]]'' * {{osmrelation-inline|9407|bullet=no}} * [http://www.andorra.ad/ Andorra.ad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207030138/http://www.andorra.ad/ |date=2016-12-07 }} * [http://www.andorra-resorts.com Andorra tourist information] {{Geographic location | Centre = {{flag|Andorra}} | North = {{flag|France}} | Northeast = {{flag|France}} | Northwest = {{flag|France}} | South = {{flag|Spain}} | Southeast = {{flag|Spain}} | Southwest = {{flag|Spain}} }} {{Europe}} {{Commonscat|Andorra}} [[श्रेणी:देशसभ]] [[श्रेणी:युरोप]] o2j6h2amyy5hxdo07c9wyipie0vhdxu नेपाल कृषि तथा वन विश्वविद्यालय 0 22138 277664 244814 2026-04-25T15:25:11Z CommonsDelinker 608 Removing [[:c:File:Logo_Of_Agriculture_And_Forestry_University_2014-05-30_13-10.png|Logo_Of_Agriculture_And_Forestry_University_2014-05-30_13-10.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] because: Copyright violatio 277664 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = कृषि तथा वन विश्वविद्यालय |image_name = |image_size = 200px |caption = ए.एफ.युको लोगो |established = २०१० |type = सरकारी |endowment = |chancellor = नेपालक प्रधानमन्त्री |vice_chancellor =प्रा. डा. कैलाश प्याकुरेल |Dean, Faculty of agriculture = डिल्ली राम बराल |Dean, Faculty of animal science, veterinary Science and Fisheries =प्रा.डा. आइ. पि. ढकाल |vice dean, Faculty of animal science, veterinary Science and Fisheries =आइ.सि.पि. तिवारी |vice dean, Faculty of animal science, veterinary Science and Fisheries = सुनिला राइ |Dean, Faculty of Forestry = रमेशनाथ पाण्डे |faculty = |students = बि.भि.एससि. (५६)<br>बि.एस.सिएजी. (१६५) <br>बि.एससि. फरेस्ट्री (५०)<br> बि.एससि फिस्रिज (१५) |city = रामपुर, चितवन र हेटौंडा, मकवानपुर |country =नेपाल |campus =चितवन आर मकवानपुर |website = [http://afu.edu.np/ afu.edu.np] }} '''कृषि तथा वन विश्वविद्यालय''' [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय|त्रिभुवन विश्वविधालय]] अन्तर्गतक [[कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान]]क [[रामपुर (चितवन)|रामपुर]]स्थित केन्द्रीय क्याम्पस आर [[हेटौंडा नगरपालिका|हेटौडा]]म रहल [[वन विज्ञान अध्ययन संस्थान]]क केन्द्रीय क्याम्पस तथा [[पोखरा उपमहानगरपालिका|पोखरा]] अवस्थित वन बिज्ञान क्याम्पस मिलक बनल विश्वविद्यालय छी । ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== * [http://www.forestrynepal.org/images/AF_University.pdf नेपाल कृषि तथा वन विश्वविद्यालयको स्थापनाका लागि डा. पुण्यप्रसाद रेग्मीद्वारा तयार गरिएको प्रतिबेदन (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821201311/http://www.forestrynepal.org/images/AF_University.pdf |date=2011-08-21 }} *[http://afu.edu.np ए.एफ.युको आधिकारिक वेवसाइट] ==एहो सभ देखी== {{नेपालक विश्वविद्यालयसभ}} [[श्रेणी:नेपाल]] [[श्रेणी:शिक्षा]] [[श्रेणी:नेपालक विश्वविद्यालयसभ]] 5nelbrrawid1ajvqk4dfcb2afyhx2zl प्रथम विश्व युद्ध 0 22643 277682 276832 2026-04-26T01:37:33Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 277682 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{Infobox military conflict |conflict=प्रथम विश्व युद्ध</br>World War I |image=[[File:WWImontage.jpg|300px]] |caption= प्रथम विश्व युद्ध दौरानक किछ दृश्यसभ |date=२८ जुलाई १९१४&nbsp;– ११ नवम्बर १९१८<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=11|day2=11|year2=1918}}) {{Collapsible list | bullets = yes | title = शान्ति सम्झौता |[[भर्सेलिज सन्धि]]<br />हस्ताक्षर २८ जुन १९१९<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=6|day2=28|year2=1919}}){{efn|The United States did not ratify any of the treaties agreed to at the [[Paris Peace Conference, 1919|Paris Peace Conference]].}}<!--Since World War I didn't actually end for most states until the Paris Peace Conference treaties were signed...--> |[[Treaty of Saint-Germain-en-Laye (1919)|Treaty of Saint-Germain-en-Laye]]<br />Signed 10 September 1919<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=9|day2=10|year2=1919}}) |[[Treaty of Neuilly-sur-Seine]]<br />Signed 27 November 1919<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=14|year1=1915|month2=11|day2=27|year2=1919}}){{efn|Bulgaria joined the Central Powers on 14 October 1915.}} |[[Treaty of Trianon]]<br />Signed 4 June 1920<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=6|day2=4|year2=1920}}) |[[Treaty of Sèvres]]<br />Signed 10 August 1920<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=28|year1=1914|month2=8|day2=10|year2=1920}}){{efn|The Ottoman Empire agreed to a secret alliance with Germany on 2 August 1914. It joined the war on the side of the Central Powers on 29 October 1914.}} |[[U.S.–Austrian Peace Treaty (1921)|United States–Austria Peace Treaty]]<br />Signed 24 August 1921<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=12|day1=7|year1=1917|month2=8|day2=24|year2=1921}}){{efn|The United States [[American entry into World War I#Austria-Hungary|declared war on Austria-Hungary]] on December 7, 1917.}}{{efn|[[First Republic of Austria|Austria]] was considered one of the [[successor states]] to Austria-Hungary.}} |[[U.S.–German Peace Treaty (1921)|United States–Germany Peace Treaty]]<br />Signed 25 August 1921<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=4|day1=6|year1=1917|month2=8|day2=25|year2=1921}}){{efn|The United States [[United States declaration of war on Germany (1917)|declared war on Germany]] on April 6, 1917.}} |[[U.S.–Hungarian Peace Treaty (1921)|United States–Hungary Peace Treaty]]<br />Signed 29 August 1921<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=12|day1=7|year1=1917|month2=8|day2=29|year2=1921}}){{efn|[[Kingdom of Hungary (1920-1946)|Hungary]] was considered one of the successor states to Austria-Hungary.}} |[[Treaty of Lausanne]]<br />Signed 24 July 1923<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=29|year1=1914|month2=7|day2=24|year2=1923}}){{efn|Although the [[Treaty of Sèvres]] was intended to end the war between the Allies and the Ottoman Empire, the Allies and the [[Republic of Turkey]], the successor state of the Ottoman Empire, agreed to the Treaty of Lausanne.}} }} |place=युरोप, अफ्रिका, मध्य पूर्व, [[प्रशान्त टापु]], चीन, भारतीय महासागर, दक्षिण तथा उत्तर अमेरिकाक तटीय राष्ट्रसभ |casus=[[Assassination of Archduke Franz Ferdinand]] (28 June) followed by Austro-Hungarian declaration of war on [[Kingdom of Serbia]] (28 July) and Russian mobilisation against [[Austria-Hungary]] (29 July). |result=[[Allies of World War I|Allied]] victory *Fall of the [[German Empire|German]], [[Russian Empire|Russian]], [[Ottoman Empire|Ottoman]], and [[Austria-Hungary|Austro-Hungarian]] empires * Formation of new countries in Europe and the Middle East * Transfer of [[German colonies]] and [[Partitioning of the Ottoman Empire|regions of the former Ottoman Empire]] to other powers * Establishment of the [[League of Nations]]. ([[World War I#Aftermath|more...]]) |combatant1='''[[Allies of World War I|Allied Powers]]'''<br /> {{flagcountry|French Third Republic}}<br /> {{flagcountry|British Empire}}<br /> {{flagcountry|Russian Empire|1914}} <small>(1914–17)</small><br /> {{flagcountry|Kingdom of Serbia}}<br /> {{flagcountry|Kingdom of Montenegro}}<br /> {{flagcountry|Belgium}}<br /> {{flagcountry|Empire of Japan}}<br /> {{flagcountry|Kingdom of Italy}} <small>(1915–18)</small><br /> {{flagcountry|First Portuguese Republic}} <small>(1916–18)</small><br /> {{flagcountry|Kingdom of Romania}} <small>(1916–18)</small><br /> {{flagicon image|Flag of Hejaz (1917).svg}} [[Kingdom of Hejaz|Hejaz]] <small>(1916–18)</small><br /> {{flagcountry|United States|१९१२}} <small>(1917–18)</small><br /> {{flagcountry|Kingdom of Greece}} <small>(1917–18)</small><br /> {{flagicon|Thailand}} [[सियाम]] <small>(1917–18)</small><br /> <small>[[Allies of World War I|...''और अन्य]]</small> |combatant2='''[[Central Powers]]'''<br /> {{flagcountry|German Empire}}<br /> {{flagcountry|Austria-Hungary}}<br /> {{flagcountry|Ottoman Empire}}<br /> {{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} <small>(1915–18)</small><br /> {{flagicon|Azerbaijan}} [[Azerbaijan Democratic Republic|Azerbaijan]] <small>(1918<ref>http://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/azerbaijan</ref>)</small><br /> {{flagicon image|Flag of the Emirate of Ha'il.svg}} [[Emirate of Jabal Shammar|Jabal Shammar]] <small>(1915–18)</small><br /> {{flagicon image|Dervish flag.svg}} [[Dervish state|Dervish State]] <small>(1914–18)</small><br/> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Sultanate of Darfur|Darfur]] <small>(1916)</small><br> <small>[[Central Powers#Co-belligerents|...''and co-belligerents'']]</small> |commander1='''[[Allies of World War I#Leaders|Allied leaders]]'''<br /> {{flagicon|French Third Republic}} [[Georges Clemenceau]]<br /> {{flagicon|French Third Republic}} [[Raymond Poincaré]]<br /> {{flagicon|British Empire}} [[H. H. Asquith]]<br /> {{flagicon|British Empire}} [[David Lloyd George]]<br /> {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Vittorio Orlando]]<br /> {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Victor Emmanuel III]]<br /> {{flagicon|United States|1912}} [[Woodrow Wilson]]<br/> {{flagicon|Empire of Japan}} [[Emperor Taishō|Yoshihito]] <br /> {{flagicon|Russian Empire|1914}} [[Nicholas II of Russia|Nicholas II]]<br /> {{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Peter I of Serbia|Peter I]]<br /> {{flagicon|Kingdom of Romania}} [[Ferdinand I of Romania|Ferdinand I]]<br /> <small>[[Allies of World War I#Leaders|...''और अन्य]]</small> |commander2='''[[Central Powers#Leaders|Central Powers leaders]]'''<br /> {{flagicon|German Empire}} [[Wilhelm II, German Emperor|Wilhelm II]]<br /> {{flagicon|Austria-Hungary}} [[Franz Joseph I of Austria|Franz Joseph I]] †<br /> {{flagicon|Austria-Hungary}} [[Charles I of Austria|Karl I]]<br /> {{flagicon|Ottoman Empire}} [[Mehmed V]] †<br /> {{flagicon|Ottoman Empire}} [[Mehmed VI]]<br /> {{flagicon|Ottoman Empire}} [[Three Pashas]]<br /> {{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Ferdinand I of Bulgaria|Ferdinand I]]<br /> <small>[[Leaders of the Central Powers of World War I|...'' ]]</small> |strength1= {{flagicon|Russian Empire|1914}} 12,000,000<br /> {{flagicon|British Empire}} 8,841,541<ref>{{cite web|url=http://www.1914-1918.net/faq.htm|title=British Army statistics of the Great War|publisher=1914-1918.net|accessdate=13 December 2011|archive-date=2 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502090525/http://www.1914-1918.net/faq.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>Figures are for the British Empire</ref><br /> {{flagicon|French Third Republic}} 8,660,000<ref>Figures are for Metropolitan France and its colonies</ref><br /> {{flagicon|Kingdom of Italy}} 5,615,140<br /> {{flagicon|United States|1912}} 4,743,826<br /> {{flagicon|Kingdom of Romania}} 1,234,000<br /> {{flagicon|Empire of Japan}} 800,000<br /> {{flagicon|Kingdom of Serbia}} 707,343<br /> {{flagicon|Belgium}} 380,000<br /> {{flagicon|Kingdom of Greece}} 250,000<br /> {{flagicon|Kingdom of Montenegro}} 50,000<br /> ''Total: 42,959,850''<ref name="Tucker 2005 273">{{harvnb|Tucker|Roberts|2005|p=273}}</ref> |strength2= {{flagicon|German Empire}} 13,250,000<br /> {{flagicon|Austria-Hungary}} 7,800,000<br /> {{flagicon|Ottoman Empire}} 2,998,321<br /> {{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} 1,200,000<br /> {{flagicon image|Flag of the Emirate of Ha'il.svg}} 20,000–25,000<br /> {{flagicon|Azerbaijan}} 10,000<br /> {{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} 4,000–6,000<br /> ''कुल: 25,248,321''<ref name="Tucker 2005 273"/> |casualties1='''सैनिक मरल:'''<br />5,525,000<br />'''सैनिक घायल:'''<br />12,831,500<br />'''सैनिक लापता:'''<br />4,121,000<br />'''कुल:'''<br />22,477,500&nbsp;KIA, WIA or MIA<br /> [[World War I casualties|...''further details''.]]</small> |casualties2='''सैनिक मरल:'''<br />4,386,000<br />'''सैनिक घायल:'''<br />8,388,000<br />'''सैनिक लापता:'''<br />3,629,000<br />'''कुल:''' <br />16,403,000&nbsp;KIA, WIA or MIA<br /> [[World War I casualties|...''further details''.]]</small> }} १९१४ सँ १९१९ धरि युरोप, अफ्रिका आर मध्य पूर्व (आंशिक रुपमा चीन आ प्रशान्त द्विप समुह)म चलल लडाईंम् प्रथम विश्वयुद्ध कहल जाईत अछि | ई क्षेत्रसभम लडाईं जल, थल तथा आकाशमा लडल गेल छल | अहि युद्धम अभूतपूर्व ज्यान-मालक क्षति भेल छल तहिना अहि युद्धक विश्वयुद्ध मानल गेल अछि| ==इतिहास== ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ; टिप्पणी {{Notelist}} k3nez3wfkmri1yn4y8n4dbc8ywooaqi शिशापाङ्मा 0 26280 277686 142986 2026-04-26T02:58:26Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 277686 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = शिशापाङ्मा | other_name = Xixiabangma | photo = Shishapangma.jpg | photo_caption = नेपालक हिमाली उडानसँ देखल शिशापाङ्मा | elevation_m = 8013 | elevation_ref = <br /><small>[[List of highest mountains|Ranked 14th]]</small> | prominence_m = 2897 | prominence_ref = | map_caption = | label_position = top | listing = [[Eight-thousander]]<br /> [[Ultra prominent peak|Ultra]] | location = [[नेपाल]] आ[[जनबादी गणतन्त्र चीन|चीन]] सिमाना | range = [[Langtang|Jugal/Langtang Himal]], [[Himalayas]] | lat_d = 28 | lat_m = 21 | lat_s = 8| lat_NS = N | long_d = 85 | long_m = 46 | long_s = 47| long_EW = E | coordinates_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.peakware.com/peaks.html?pk=1004|accessdate=16 March 2010|title=Shisha Pangma on Peakware|archive-date=2 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102204247/http://peakware.com/peaks.html?pk=1004|dead-url=yes}}</ref> | first_ascent = २ मई १९६४ जु जिङ (चिनियाँ) | easiest_route = बरफ चढाई }} '''शिशापाङ्मा''' विश्वक चौधहम सर्वोच्च हिमालय छी । एकर उचाई ८,०१३ मिटर अछि । ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== {{Commonscat|Shishapangma|शिशापाङ्मा}} ==एहो सभ देखी== {{आठ-हजारी}} [[श्रेणी:आठ-हजारीसभ]] [[श्रेणी:नेपालक पर्वतसभ]] llw4kjbpzxf459bjk2zfj42g7tsxces रुबीना अली 0 31274 277685 245733 2026-04-26T02:35:01Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 277685 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = रुबीना अली<br>Rubina Ali | image = | birth_name = रुबीना अली | other_names = रुबीना कुरैशी | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1999|01|21}} | occupation = अभिनेत्री | years_active = २००८–वर्तमान }} '''रुबीना अली''' (जन्म २१ जनवरी १९९९), जिनका '''रुबीना कुरैशी '''क नामसँ सेहो चिनहल जाइत अछि ।''' '''एक भारतीय बाल अभिनेत्री आ अस्कर जीतनिहार फिल्म स्लमडग मिलियनेयर (२००८) मे लतिकाक बाल संस्करण खेलने छल, जकर लेल हिनका एक स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्डसँ सम्मानित कएल गेल छल । फिल्मक सफलताक बाद, हिनका बलीवुड फिल्म [[कल किसने देखा]]मे लेल गेल छल । == व्यक्तिगत जीवन == अपन फिल्मक पात्र जका, रुबीना [[मुम्बई|मुम्बई]]क मलिन बस्ति सभमे सँ एक, [[बान्द्रा (मुम्बई)|बान्द्रा]] स्टेशन बस्तीक लगक गरीब नगर झुग्गीमे रहनिहार छी । ओ अपन पिता रफीक, बहिन साना, भाई अब्बास आ माए मुन्नीक संग रहैत अछि । रुबीनाक जैविक माता, सलमान खुर्शीद (उर्फ खुशी) द्वारा रफीक कऽ तलाक देलाक बाद , मोनीश, एक हिन्दूसँ विआह करि लेलक । हिनकर पिताक बिआह मुन्नीसँ भेल आ रुबीनाक पालन पोषण हिनकर पिता आ सतमाएक द्वारा कएल गेल छल । मुन्नीक चारि बच्चा  – सुरैया, सन्जीदा, बाबू आ इरफान एकर पुर्वमे भेल बिआहसँ छल । <ref>{{Cite web|date=20 April 2009|title=I want to stay with dad: Slumdog star Rubina Ali – Mumbai – DNA|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_i-want-to-stay-with-dad-slumdog-star-rubina-ali_1249079|publisher=Dnaindia.com|accessdate=12 July 2012}}</ref><ref>{{Cite web|date=20 April 2009|title=Sell off Rubina? It’s a lie: father|url=http://www.indianexpress.com/news/sell-off-rubina-its-a-lie-father/448991/2|publisher=Indian Express|accessdate=12 July 2012}}</ref><ref>{{Cite news|date=26 April 2009|work=The Telegraph|title=In the belly of iniquity|url=http://www.telegraphindia.com/1090426/jsp/7days/story_10876697.jsp|location=Calcutta, India}}</ref><ref name="Ramesh">{{Cite news|last=Ramesh, Randeep|author=Ramesh, Randeep|date=28 February 2009|title=Slumdog actor upset at return of her mother|url=https://www.theguardian.com/world/2009/feb/28/rubina-ali-slumdog-millionaire|accessdate=2 March 2009|location=London|publisher=''[[The Guardian]]''}}</ref> २००९ अकाड्मी अवार्ड्समे स्लमडग मिलियनेयरक सफलताक बाद, महाराष्ट्र हाउसिङ्ग एरिया डेवलपमेन्ट अथरिटी द्वारा बच्चा कऽ नयाँ घरक  सिफारिश केनए छल, एक अधिकारी द्वारा कहल गेल कि बच्चा द्वारा "देशमें ख्याति प्राप्त करबाक" आ पुरस्कृत होमएक हकदार अछि ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7909660.stm "Slumdog children to be rehoused"], BBC News, 25 February 2009.</ref> २५ फरवरी २००९ कऽ, महाराष्ट्र हाउसिङ्ग एण्ड डेवलपमेन्ट अथरिटी द्वारा घोषणा कएने छल कि अजहरुद्दीन आ रूबीना कऽ "मुफ्त घर" देल जाएत ताकि हिनका आबसँ गरीब नगरक मुम्बईक झुग्गी बस्तीमे रहऽनै पड़ए ।<ref>Serpe, Gina.</ref> मुदा, अली मार्च २०११ धरि, घर नै देल गेल छल तखन धरि गरीब नगरमे एक झुग्गीमे रहैत छल ।<ref>{{Cite news|date=5 March 2011|work=BBC News|title=Slumdog Millionaire child actress's home in Mumbai fire|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12655792}}</ref> भाड़ामे अस्थायी आश्रय लेलाक बाद, रुबिना आ हिनकर समूचा परिवार कऽ मुम्बईक बान्द्रा पश्चिम उपनगरमे अपन फ्लैटमे पुनः लाओल गेल , जेकी ब्रिटिश डायरेक्टर डैनी बायल द्वारा स्थापित जय हो ट्रस्ट द्वारा हिनका लेल खरीद भेल छल ।<ref>[http://ibnlive.in.com/news/slumdog-millionaire-star-rubina-alis-flat-in-bandra/193595-8.html Slumdog Millionaire' star Rubina Ali's flat in Bandra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018074801/http://ibnlive.in.com/news/slumdog-millionaire-star-rubina-alis-flat-in-bandra/193595-8.html |date=2011-10-18 }} IBN 16 October 2011</ref><ref>[http://www.theweekendleader.com/Success/754/Dream-house.html From slums to queen of suburbs, Rubina Ali goes places] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621204405/http://www.theweekendleader.com/Success/754/Dream-house.html |date=2017-06-21 }} The Weekend Leader 2 Apr 2012.</ref> === पुरस्कार आ सम्मान === '''जीतसभ ''' * ''२००९: स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड फोर आउटस्टैन्डिङ्ग परफोर्मेन्स  बाई अ कास्ट इन ए मोशन पिक्चर [[स्लमडग मिलियनेयर]] ''क लेल''।''<ref name="sag">{{Cite web|date=25 January 2009|title=15th Annual SAG Awards, Recipients Announced!|url=http://www.sagawards.org/PR_090125|accessdate=25 February 2009}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''मनोनीत''' * २००८: २००८ कऽ ब्लैक रिएल अवार्ड - बेस्ट एन्सेम्बल [[स्लमडग मिलियनेयर]]क लेल<ref>{{Cite news|date=15 December 2008|title=Cadillac, Slumdog & Bees are Triple Threats Black Reel Awards|url=http://www.dailyexpress.co.uk/posts/view/75882/Cadillac,-Slumdog-&-Bees-are-triple-threats-at-Black-Reel-Awards/|accessdate=23 February 2008|publisher=''[[Daily Express]]''}}</ref> === फिल्मोग्राफी === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" autocomplete="off" !साल !फिल्म !भूमिका !भाषा !टिप्पनीसभ |- | २००८ | ''[[स्लमडग मिलियनेयर]]'' |छोट लतिका  |अङ्ग्रेजी आ हिन्दी |हिन्दीमे स्लमडग करोड़पति आ तमिलमे नानुम कोडेश्वरन |- | २००९ | ''[[कल किसने देखा]]'' | हिन्दी |- | २०१३ | ''La Alfombra Roja'' | herself | अङ्ग्रेजी आ हिन्दी |अङ्ग्रेजीमे रेड कार्पेट; वृत्तचित्र लघु |} ==एहो सभ देखी== * [[स्लमडग मिलियनेयर]] -हिन्दी फिल्म * [[कल किसने देखा]] -हिन्दी फिल्म ==बाह्य जडीसभ== ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} [[श्रेणी:जीवनी]] [[श्रेणी:महिला सम्पादनथन २०१८ मे बनाएल वा सुधारल लेखसभ]] k33oknrgtno1b94g5tpxfe5mc448szx रबिन महतो 0 48891 277683 277531 2026-04-26T02:25:59Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 277683 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = रबिन महतो | native_name = | image = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1988|02|03}}<ref name="Rabin">{{Cite web |title=Rabin Mahato |url=https://election.ekantipur.com/profile/1142?lng=eng |access-date=2026-03-27 |website=Ekantipur Election 2082 |language=ne}}</ref> | birth_place = [[सलेमपुर]], [[कबिलासी|कविलासी नगरपालिका – १०]], [[सर्लाही जिला|सर्लाही]], [[मधेश प्रदेश ]] | death_date = | death_place = | occupation = राजनीतिज्ञ | profession = | party = {{color box|{{party color|Rastriya Swatantra Party}}}} [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] | spouse = | children = | parents = {{ubl|रामपुकार महतो सुडी (बाबू)|ललित सुडी (माई)}} | signature = | education = | alma_mater = | awards = | website = | footnotes = | source = <!--- Position held ---> | office = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|प्रतिनिधि सभा सदस्य]] | term_start = १२ चैत २०८२ | term_end = | constituency1 = [[सर्लाही २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही २]] | predecessor = [[महेन्द्र राय यादव|महिन्द्र राय यादव]] | successor = }} '''रबिन महतो''' (जन्म २० माघ २०४४) नेपाली राजनीतिज्ञ आ वर्तमानमे [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|राष्ट्रिय स्वतंत्र पार्टीसँ]] निर्वाचित प्रतिनिधि सभा सदस्य छी । <ref>{{Cite web|url=[https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/rsps-rabin-mahato-defeats-ncps-yadav-in-sarlahi-2-by-33989-votes-41-52.html](https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/rsps-rabin-mahato-defeats-ncps-yadav-in-sarlahi-2-by-33989-votes-41-52.html)|title=RSP’s Rabin Mahato defeats NCP’s Yadav in Sarlahi-2 by 33,989 votes|date=2026-03-07|website=MyRepublica|language=English|access-date=2026-03-27}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २०८२ मे राष्ट्रीय स्वतंत्र पार्टी स सक्रिय राजनीति मे प्रवेश केलनि <ref name="bio">{{Cite web|url=[https://ekantipur.com/politics/2026/03/10/rabins-parliamentary-journey-defeats-rajendra-and-mahinder-02-12.html](https://ekantipur.com/politics/2026/03/10/rabins-parliamentary-journey-defeats-rajendra-and-mahinder-02-12.html)|title=राजेन्द्र र महिन्द्रलाई हराउँदै रविनको संसदीय यात्रा|last=Thakur|first=Om Prakash|website=Ekantipur|language=ne|trans-title=Rabin's parliamentary journey started by defeating Rajendra and Mahindra|access-date=2026-03-27}}</ref> आ पार्टी स २०८२ क प्रतिनिधि सभा क चुनाव मे निर्वाचन क्षेत्र सर्लाही २ स लड़बाक टिकट भेटल छल । २०८२ के आम चुनाव में, सर्लाही २ स कुल ४२,५१२ वोट स जीतल छल। ओ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) के पूर्व मन्त्री आ सांसद [[महेन्द्र राय यादव|महिन्द्र राय यादव]] आ राष्ट्रिय मुक्ति पार्टी के पूर्वमन्त्री [[राजेन्द्र महतो]] के पराजित केने छल । <ref>{{Cite web|url=[https://risingnepaldaily.com/news/76747](https://risingnepaldaily.com/news/76747)|title=Mahato of RSP wins Sarlahi-2|date=2026-03-07|website=GorakhaPatra|language=en|access-date=2026-03-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=[https://thehimalayantimes.com/nepal-votes/rsp-sweeps-all-four-constituencies-of-sarlahi-district](https://thehimalayantimes.com/nepal-votes/rsp-sweeps-all-four-constituencies-of-sarlahi-district)|title=RSP sweeps all four constituencies of Sarlahi district|last=Sah|first=Bal Krishna|date=March 8, 2026|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2026-03-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=[https://www.nepalnews.com/2026/03/07/sarlahi-2-rabin-mahato-of-rsvp-elected-defeating-two-veteran-leaders/](https://www.nepalnews.com/2026/03/07/sarlahi-2-rabin-mahato-of-rsvp-elected-defeating-two-veteran-leaders/)|title=सर्लाही २ : दुई दिग्गज नेतालाई पराजित गर्दै रास्वपाका रविन महतो निर्वाचित|date=2026-03-07|website=नेपाल न्युज|language=ne|trans-title=Sarlahi 2: Rabin Mahato of RSP elected, defeating two veteran leaders|access-date=2026-03-27}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन एवं शिक्षा == महतो के जन्म २० माघ २०४४, [[कबिलासी|कविलासी नगरपालिका]], [[सर्लाही जिला]] में भेल छल । उच्च माध्यमिक शिक्षा पूरा कएने छथि । <ref name="bio"/> <ref>{{Cite web|url=https://www.nepalnews.com/2026/03/07/sarlahi-2-rabin-mahato-of-rsvp-elected-defeating-two-veteran-leaders/|title=सर्लाही २ : दुई दिग्गज नेतालाई पराजित गर्दै रास्वपाका रविन महतो निर्वाचित|date=2026-03-07|website=नेपाल न्युज|language=ne|trans-title=Sarlahi 2: Rabin Mahato of RSP elected, defeating two veteran leaders|access-date=2026-03-27}}</ref> == चुनावी इतिहास == {| class="wikitable" !चुनाव ! घर ! निर्वाचन क्षेत्र ! colspan="2" | उत्सव ! वोट देब ! प्रतिद्वंद्वी ! colspan="2" | उत्सव ! वोट देब ! परिणाम |- | [[:ne:प्रतिनिधि_सभा_निर्वाचन,_२०८२|२०८२]] | प्रतिनिधि सभा | सर्लाही २ | style="background-color:{{party color|Rastriya Swatantra Party}}" | | [[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|राष्ट्रीय स्वतंत्रता पार्टी]] | ४२,५१२ के | [[महेन्द्र राय यादव|महिन्द्र राय यादव]] | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | | नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी | ८,५२३ के |{{Tick}} चुनल गेल |} साभार : <ref>{{Cite web|url=https://election.ekantipur.com/pradesh-2/district-sarlahi/constituency-2?lng=eng|title=Sarlahi-2 : Province 2 - Nepal Election Latest Updates and Result for Federal Parliament|date=2026-03-07|website=Ekantipur Election 2082|language=en|access-date=2026-03-27}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोक]] [[श्रेणी:सन् १९८८ मे जन्म]] [[श्रेणी:नेपाली हिन्दूसभ]] celcqo9jjr2innc1e9zdfpfn4r2e5ch व्याचेस्लाव चोर्नोविल 0 48957 277665 2026-04-25T16:09:52Z AMAN KUMAR 16913 + 277665 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === [[चित्र:Якутия.png|alt=याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक एक स्थलाकृतिक मानचित्र|thumb|अगस्त १९६७ कऽ अपन गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें याकूत ए॰एस॰एस॰आर॰ भेज देल गेल छल]] ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} [[चित्र:Гельсінська спілка-1.jpg|alt=सूटमे एगारह पुरुषसभक एक तस्वीर|thumb|१९८९ मे यूक्रेनी हेलसिंकी संघक डोनेट्स्क शाखाक सदस्यसभक सङ्ग चोर्नोविल]] चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== [[चित्र:В.М.Чорновіл на шахті ім. Поченкова. 2.JPG|alt=चोर्नोविल अपन आसपास हड़ताली श्रमिकसभसँ बात कऽ रहल छथि|thumb|१९९० कऽ दशकमे माकिव्का खदानक बैठकमे हड़ताली श्रमिकसभक सङ्ग चोर्नोविल]] पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} [[चित्र:1съезд.jpg|alt=एक सम्मेलनमे एकत्रित कयन व्यक्ति, ओहिमे सँ किछु यूक्रेनी झण्डा लहरा रहल छथि|thumb|left|यूक्रेनक जन आन्दोलनक पहिल कांग्रेस सितम्बर १९८९ मे भेल छल]] ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} [[चित्र:Підняття українського прапора над Києвом, подія.JPG|alt=कार्यालय भवनसभक अगाड़ी मुख्य रूपसँ यूक्रेनी झण्डासभक सङ्ग प्रदर्शन कऽ रहल कयन लोक|thumb|left|300px|मध्य कीवमे यूक्रेनक सम्प्रभुताक घोषणाक समर्थनमे प्रदर्शन, जुलाई १९९०]] इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === [[चित्र:Chornovil5.JPG|alt=चोर्नोविल आ एक आन व्यक्ति यूक्रेनी पारम्परिक कपड़ा पहिरल कयन महिलासभक अगाड़ी आ कयन यूक्रेनी झण्डासभक नीचा ठाढ़ छथि|thumb|१९९० मे क्रिवी रिहमे चोर्नोविल]] सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== [[चित्र:Zernovol 2.jpg|alt=चोर्नोविल आ पाश्को आन व्यक्तिसभक बीच ठाढ़ छथि|thumb|300px|अक्टुबर १९९५ मे कीव हाउस ऑफ़ सिनेमाक यात्राक दौरान चोर्नोविल आ हुनकर पत्नी एटेना पाश्को]] लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== [[चित्र:Вибори до ВР України 1998.svg|alt=१९९८ कऽ यूक्रेनी संसदीय चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|left|१९९८ कऽ यूक्रेनी संसदीय चुनावक परिणामसभक मानचित्र; 'रूख' पश्चिमी यूक्रेनमे भोट पर हावी रहल]] चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} [[चित्र:Будинок учителя, Київ.jpg|alt=काँचक छातवाला एक ईंटक इमारत|thumb|कीव सिटी टीचर्स हाउस, जे कहियो सेंट्रल राडाक सीट छल, जतय चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार भेल छल]] चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == [[चित्र:Vyacheslav Chornovil money.jpg|alt=चोर्नोविलक चेहराकें दर्शाबयवाला एक सिक्का|thumb|चोर्नोविलकें दर्शाबयवाला २-रिव्नियाक स्मारक सिक्का]] ] अपन जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} jvg2aellpcon7hrhdn5dffbvfusv2wv 277666 277665 2026-04-25T16:10:28Z AMAN KUMAR 16913 /* दोसर संसदीय कार्यकाल */ - 277666 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === [[चित्र:Якутия.png|alt=याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक एक स्थलाकृतिक मानचित्र|thumb|अगस्त १९६७ कऽ अपन गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें याकूत ए॰एस॰एस॰आर॰ भेज देल गेल छल]] ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} [[चित्र:Гельсінська спілка-1.jpg|alt=सूटमे एगारह पुरुषसभक एक तस्वीर|thumb|१९८९ मे यूक्रेनी हेलसिंकी संघक डोनेट्स्क शाखाक सदस्यसभक सङ्ग चोर्नोविल]] चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== [[चित्र:В.М.Чорновіл на шахті ім. Поченкова. 2.JPG|alt=चोर्नोविल अपन आसपास हड़ताली श्रमिकसभसँ बात कऽ रहल छथि|thumb|१९९० कऽ दशकमे माकिव्का खदानक बैठकमे हड़ताली श्रमिकसभक सङ्ग चोर्नोविल]] पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} [[चित्र:1съезд.jpg|alt=एक सम्मेलनमे एकत्रित कयन व्यक्ति, ओहिमे सँ किछु यूक्रेनी झण्डा लहरा रहल छथि|thumb|left|यूक्रेनक जन आन्दोलनक पहिल कांग्रेस सितम्बर १९८९ मे भेल छल]] ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} [[चित्र:Підняття українського прапора над Києвом, подія.JPG|alt=कार्यालय भवनसभक अगाड़ी मुख्य रूपसँ यूक्रेनी झण्डासभक सङ्ग प्रदर्शन कऽ रहल कयन लोक|thumb|left|300px|मध्य कीवमे यूक्रेनक सम्प्रभुताक घोषणाक समर्थनमे प्रदर्शन, जुलाई १९९०]] इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === [[चित्र:Chornovil5.JPG|alt=चोर्नोविल आ एक आन व्यक्ति यूक्रेनी पारम्परिक कपड़ा पहिरल कयन महिलासभक अगाड़ी आ कयन यूक्रेनी झण्डासभक नीचा ठाढ़ छथि|thumb|१९९० मे क्रिवी रिहमे चोर्नोविल]] सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== [[चित्र:Вибори до ВР України 1998.svg|alt=१९९८ कऽ यूक्रेनी संसदीय चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|left|१९९८ कऽ यूक्रेनी संसदीय चुनावक परिणामसभक मानचित्र; 'रूख' पश्चिमी यूक्रेनमे भोट पर हावी रहल]] चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} [[चित्र:Будинок учителя, Київ.jpg|alt=काँचक छातवाला एक ईंटक इमारत|thumb|कीव सिटी टीचर्स हाउस, जे कहियो सेंट्रल राडाक सीट छल, जतय चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार भेल छल]] चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == [[चित्र:Vyacheslav Chornovil money.jpg|alt=चोर्नोविलक चेहराकें दर्शाबयवाला एक सिक्का|thumb|चोर्नोविलकें दर्शाबयवाला २-रिव्नियाक स्मारक सिक्का]] ] अपन जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} 8501kulnxdofn0nmysnde69c7viqbcl 277667 277666 2026-04-25T16:11:21Z AMAN KUMAR 16913 /* विरासत */ - 277667 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === [[चित्र:Якутия.png|alt=याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक एक स्थलाकृतिक मानचित्र|thumb|अगस्त १९६७ कऽ अपन गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें याकूत ए॰एस॰एस॰आर॰ भेज देल गेल छल]] ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} [[चित्र:Гельсінська спілка-1.jpg|alt=सूटमे एगारह पुरुषसभक एक तस्वीर|thumb|१९८९ मे यूक्रेनी हेलसिंकी संघक डोनेट्स्क शाखाक सदस्यसभक सङ्ग चोर्नोविल]] चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== [[चित्र:В.М.Чорновіл на шахті ім. Поченкова. 2.JPG|alt=चोर्नोविल अपन आसपास हड़ताली श्रमिकसभसँ बात कऽ रहल छथि|thumb|१९९० कऽ दशकमे माकिव्का खदानक बैठकमे हड़ताली श्रमिकसभक सङ्ग चोर्नोविल]] पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} [[चित्र:1съезд.jpg|alt=एक सम्मेलनमे एकत्रित कयन व्यक्ति, ओहिमे सँ किछु यूक्रेनी झण्डा लहरा रहल छथि|thumb|left|यूक्रेनक जन आन्दोलनक पहिल कांग्रेस सितम्बर १९८९ मे भेल छल]] ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} [[चित्र:Підняття українського прапора над Києвом, подія.JPG|alt=कार्यालय भवनसभक अगाड़ी मुख्य रूपसँ यूक्रेनी झण्डासभक सङ्ग प्रदर्शन कऽ रहल कयन लोक|thumb|left|300px|मध्य कीवमे यूक्रेनक सम्प्रभुताक घोषणाक समर्थनमे प्रदर्शन, जुलाई १९९०]] इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === [[चित्र:Chornovil5.JPG|alt=चोर्नोविल आ एक आन व्यक्ति यूक्रेनी पारम्परिक कपड़ा पहिरल कयन महिलासभक अगाड़ी आ कयन यूक्रेनी झण्डासभक नीचा ठाढ़ छथि|thumb|१९९० मे क्रिवी रिहमे चोर्नोविल]] सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== [[चित्र:Вибори до ВР України 1998.svg|alt=१९९८ कऽ यूक्रेनी संसदीय चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|left|१९९८ कऽ यूक्रेनी संसदीय चुनावक परिणामसभक मानचित्र; 'रूख' पश्चिमी यूक्रेनमे भोट पर हावी रहल]] चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} [[चित्र:Будинок учителя, Київ.jpg|alt=काँचक छातवाला एक ईंटक इमारत|thumb|कीव सिटी टीचर्स हाउस, जे कहियो सेंट्रल राडाक सीट छल, जतय चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार भेल छल]] चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} bslgfo5zr5rmxkr0v6cd3v2bns4pvbp 277668 277667 2026-04-25T16:12:24Z AMAN KUMAR 16913 /* मृत्यु आ अन्तिम संस्कार */ - 277668 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === [[चित्र:Якутия.png|alt=याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक एक स्थलाकृतिक मानचित्र|thumb|अगस्त १९६७ कऽ अपन गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें याकूत ए॰एस॰एस॰आर॰ भेज देल गेल छल]] ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} [[चित्र:Гельсінська спілка-1.jpg|alt=सूटमे एगारह पुरुषसभक एक तस्वीर|thumb|१९८९ मे यूक्रेनी हेलसिंकी संघक डोनेट्स्क शाखाक सदस्यसभक सङ्ग चोर्नोविल]] चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== [[चित्र:В.М.Чорновіл на шахті ім. Поченкова. 2.JPG|alt=चोर्नोविल अपन आसपास हड़ताली श्रमिकसभसँ बात कऽ रहल छथि|thumb|१९९० कऽ दशकमे माकिव्का खदानक बैठकमे हड़ताली श्रमिकसभक सङ्ग चोर्नोविल]] पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} [[चित्र:1съезд.jpg|alt=एक सम्मेलनमे एकत्रित कयन व्यक्ति, ओहिमे सँ किछु यूक्रेनी झण्डा लहरा रहल छथि|thumb|left|यूक्रेनक जन आन्दोलनक पहिल कांग्रेस सितम्बर १९८९ मे भेल छल]] ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} [[चित्र:Підняття українського прапора над Києвом, подія.JPG|alt=कार्यालय भवनसभक अगाड़ी मुख्य रूपसँ यूक्रेनी झण्डासभक सङ्ग प्रदर्शन कऽ रहल कयन लोक|thumb|left|300px|मध्य कीवमे यूक्रेनक सम्प्रभुताक घोषणाक समर्थनमे प्रदर्शन, जुलाई १९९०]] इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === [[चित्र:Chornovil5.JPG|alt=चोर्नोविल आ एक आन व्यक्ति यूक्रेनी पारम्परिक कपड़ा पहिरल कयन महिलासभक अगाड़ी आ कयन यूक्रेनी झण्डासभक नीचा ठाढ़ छथि|thumb|१९९० मे क्रिवी रिहमे चोर्नोविल]] सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== [[चित्र:Вибори до ВР України 1998.svg|alt=१९९८ कऽ यूक्रेनी संसदीय चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|left|१९९८ कऽ यूक्रेनी संसदीय चुनावक परिणामसभक मानचित्र; 'रूख' पश्चिमी यूक्रेनमे भोट पर हावी रहल]] चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} 1ptwjljwivhz60kj0miyd7d1creol7u 277669 277668 2026-04-25T16:12:48Z AMAN KUMAR 16913 /* १९९८ कऽ चुनावसभ */ - 277669 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === [[चित्र:Якутия.png|alt=याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक एक स्थलाकृतिक मानचित्र|thumb|अगस्त १९६७ कऽ अपन गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें याकूत ए॰एस॰एस॰आर॰ भेज देल गेल छल]] ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} [[चित्र:Гельсінська спілка-1.jpg|alt=सूटमे एगारह पुरुषसभक एक तस्वीर|thumb|१९८९ मे यूक्रेनी हेलसिंकी संघक डोनेट्स्क शाखाक सदस्यसभक सङ्ग चोर्नोविल]] चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== [[चित्र:В.М.Чорновіл на шахті ім. Поченкова. 2.JPG|alt=चोर्नोविल अपन आसपास हड़ताली श्रमिकसभसँ बात कऽ रहल छथि|thumb|१९९० कऽ दशकमे माकिव्का खदानक बैठकमे हड़ताली श्रमिकसभक सङ्ग चोर्नोविल]] पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} [[चित्र:1съезд.jpg|alt=एक सम्मेलनमे एकत्रित कयन व्यक्ति, ओहिमे सँ किछु यूक्रेनी झण्डा लहरा रहल छथि|thumb|left|यूक्रेनक जन आन्दोलनक पहिल कांग्रेस सितम्बर १९८९ मे भेल छल]] ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} [[चित्र:Підняття українського прапора над Києвом, подія.JPG|alt=कार्यालय भवनसभक अगाड़ी मुख्य रूपसँ यूक्रेनी झण्डासभक सङ्ग प्रदर्शन कऽ रहल कयन लोक|thumb|left|300px|मध्य कीवमे यूक्रेनक सम्प्रभुताक घोषणाक समर्थनमे प्रदर्शन, जुलाई १९९०]] इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === [[चित्र:Chornovil5.JPG|alt=चोर्नोविल आ एक आन व्यक्ति यूक्रेनी पारम्परिक कपड़ा पहिरल कयन महिलासभक अगाड़ी आ कयन यूक्रेनी झण्डासभक नीचा ठाढ़ छथि|thumb|१९९० मे क्रिवी रिहमे चोर्नोविल]] सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} p1pwh24t3vt58pemrtva8ocj5yfm3w0 277670 277669 2026-04-25T16:13:12Z AMAN KUMAR 16913 /* स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव */ - 277670 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === [[चित्र:Якутия.png|alt=याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक एक स्थलाकृतिक मानचित्र|thumb|अगस्त १९६७ कऽ अपन गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें याकूत ए॰एस॰एस॰आर॰ भेज देल गेल छल]] ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} [[चित्र:Гельсінська спілка-1.jpg|alt=सूटमे एगारह पुरुषसभक एक तस्वीर|thumb|१९८९ मे यूक्रेनी हेलसिंकी संघक डोनेट्स्क शाखाक सदस्यसभक सङ्ग चोर्नोविल]] चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== [[चित्र:В.М.Чорновіл на шахті ім. Поченкова. 2.JPG|alt=चोर्नोविल अपन आसपास हड़ताली श्रमिकसभसँ बात कऽ रहल छथि|thumb|१९९० कऽ दशकमे माकिव्का खदानक बैठकमे हड़ताली श्रमिकसभक सङ्ग चोर्नोविल]] पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} [[चित्र:1съезд.jpg|alt=एक सम्मेलनमे एकत्रित कयन व्यक्ति, ओहिमे सँ किछु यूक्रेनी झण्डा लहरा रहल छथि|thumb|left|यूक्रेनक जन आन्दोलनक पहिल कांग्रेस सितम्बर १९८९ मे भेल छल]] ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} [[चित्र:Підняття українського прапора над Києвом, подія.JPG|alt=कार्यालय भवनसभक अगाड़ी मुख्य रूपसँ यूक्रेनी झण्डासभक सङ्ग प्रदर्शन कऽ रहल कयन लोक|thumb|left|300px|मध्य कीवमे यूक्रेनक सम्प्रभुताक घोषणाक समर्थनमे प्रदर्शन, जुलाई १९९०]] इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} ixh7a65oaw5fu9m7lbhlkynhatd38p7 277671 277670 2026-04-25T16:13:39Z AMAN KUMAR 16913 /* चोर्नोविल सत्तामे */ - 277671 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === [[चित्र:Якутия.png|alt=याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक एक स्थलाकृतिक मानचित्र|thumb|अगस्त १९६७ कऽ अपन गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें याकूत ए॰एस॰एस॰आर॰ भेज देल गेल छल]] ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} [[चित्र:Гельсінська спілка-1.jpg|alt=सूटमे एगारह पुरुषसभक एक तस्वीर|thumb|१९८९ मे यूक्रेनी हेलसिंकी संघक डोनेट्स्क शाखाक सदस्यसभक सङ्ग चोर्नोविल]] चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== [[चित्र:В.М.Чорновіл на шахті ім. Поченкова. 2.JPG|alt=चोर्नोविल अपन आसपास हड़ताली श्रमिकसभसँ बात कऽ रहल छथि|thumb|१९९० कऽ दशकमे माकिव्का खदानक बैठकमे हड़ताली श्रमिकसभक सङ्ग चोर्नोविल]] पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} [[चित्र:1съезд.jpg|alt=एक सम्मेलनमे एकत्रित कयन व्यक्ति, ओहिमे सँ किछु यूक्रेनी झण्डा लहरा रहल छथि|thumb|left|यूक्रेनक जन आन्दोलनक पहिल कांग्रेस सितम्बर १९८९ मे भेल छल]] ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} 9gkmwb8xs4vomn8kheneapchbt866eg 277672 277671 2026-04-25T16:14:17Z AMAN KUMAR 16913 /* क्रान्ति */ - 277672 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === [[चित्र:Якутия.png|alt=याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक एक स्थलाकृतिक मानचित्र|thumb|अगस्त १९६७ कऽ अपन गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें याकूत ए॰एस॰एस॰आर॰ भेज देल गेल छल]] ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} [[चित्र:Гельсінська спілка-1.jpg|alt=सूटमे एगारह पुरुषसभक एक तस्वीर|thumb|१९८९ मे यूक्रेनी हेलसिंकी संघक डोनेट्स्क शाखाक सदस्यसभक सङ्ग चोर्नोविल]] चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} 4yxfy7czzcd2uuwewdqrowljzij1bbu 277673 277672 2026-04-25T16:14:41Z AMAN KUMAR 16913 /* यूक्रेन वापसी */ - 277673 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === [[चित्र:Якутия.png|alt=याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक एक स्थलाकृतिक मानचित्र|thumb|अगस्त १९६७ कऽ अपन गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें याकूत ए॰एस॰एस॰आर॰ भेज देल गेल छल]] ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} 6ukpeaiwb2xhnooq1ippaqszqsgd2ip 277674 277673 2026-04-25T16:15:06Z AMAN KUMAR 16913 /* याकूतियामे निर्वासन */ - 277674 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} [[चित्र:Київська ГЕС.jpg|alt=एक पैग जलविद्युत ऊर्जा संयन्त्रक हवाई तस्वीर|thumb|कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्ट, जतय चोर्नोविल १९६३ सँ १९६४ धरि कोम्सोमोल सचिवक रूपमे काज केलन्हि]] मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} 5w0no8k6huvryaqd32fcq1f1y93l4es 277675 277674 2026-04-25T16:15:31Z AMAN KUMAR 16913 /* पत्रकारिता आ पार्टीक करियर */ - 277675 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} 5anm1if9wzl6pqra1z1iaooa0hp0ehs 277676 277675 2026-04-25T16:16:37Z AMAN KUMAR 16913 /* सन्दर्भ सामग्रीसभ */ ++ 277676 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} === पुस्तकें === {{refbegin}} * {{Cite book |last=Adamovych |first=Serhii |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=8–12 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Ставлення Народного Руху України до національних меншин напередодні здобуття державної незалежності |trans-chapter=Attitude of the People's Movement of Ukraine towards national minorities on the eve of the attainment of state independence|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last=Bazhan |first=Oleh |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=31–36 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл як об'єкт секретної справи КДБ «Блок» |trans-chapter=Viacheslav Chornovil as an object of the KGB's secret 'Bloc' case|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Bilyk |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=14–18 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Мовна політика в діяльності лідерів НРУ |trans-chapter=Language politics in the activities of the leaders of the NRU}} * {{Cite book |last=Chornovil |first=Viacheslav |title=Вячеслав Чорновіл. Твори в десяти томах. Том 5. публіцистика, документи, матеріали «Справи No.196» (1970–1984) |publisher=Smoloskyp |year=2007 |isbn=978-966-7332-87-7 |editor-last=Chornovil |editor-first=Valentyna |location=Kyiv |page=911 |language=uk |trans-title=Viacheslav Chornovil: Works in Ten Books. Book 5: Publications, Documents, and Materials of "Case No. 196" (1970–1984)}} * {{Cite book |last=Chornovil |first=Viacheslav |title=Вячеслав Чорновіл. Твори в десяти томах. Том 6. Документи та матеріали (листопад 1985 – квітень 1990) |publisher=Smoloskyp |year=2009 |isbn=978-966-2164-07-7 |editor-last=Chornovil |editor-first=Valentyna |location=Kyiv |pages=1051 |language=uk |trans-title=Viacheslav Chornovil: Works in Ten Books. Book 6: Documents and Materials (November 1985–April 1990)}} * {{Cite book |last=Chornovil |first=Viacheslav |title=Шлях до незалежності: суспільні настрої в Україні кін. 80-х рр. ХХ ст. Документи і матеріали. До 20-ї річниці незалежності України |publisher=[[Institute of History of Ukraine]] |year=2011 |isbn=978-966-02-5425-1 |editor-last=Smoliy |editor-first=Valeriy |editor-link=Valeriy Smoliy |location=Kyiv |pages=81–83 |language=uk |trans-title=Path to Independence: Public attitudes in late 1980s Ukraine: Documents and Materials: to the 20th anniversary of Ukrainian independence |chapter=Лист-відповідь В. Чорновола «Ось же вона, охоронна журналістика!» Любомирі Петрівні та Миколі Яковичу (авторам статті «Під маскою борців за гласність» / Вільна Україна, 20.12.1987 р.) |trans-chapter=V. Chornovil's letter response "Here it is, secure journalism!" to Lyubomira Petrivna and Mykola Yakovych (authors of the article "Under the Mask of Fighters for Glasnost" / Free Ukraine, 20.12.1987)}} * {{Cite book |last=Danylenko |first=Viktor |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=25–30 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Політичний нагляд за діяльністю В. Чорновола в роки «перебудови» (друга половина 1980-х рр.) |trans-chapter=Political supervision of V. Chornovil's activities in the Perestroika years (second half of the 1980s)}} * {{Cite book |last=Derevinskyi |first=Vasyl |url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/ukr0000015008 |title=В'ячеслав Чорновіл |publisher=Family Leisure Club |year=2017 |location=Kharkiv |pages=383 |language=uk |trans-title=Viacheslav Chornovil |ref={{sfnRef|Derevinskyi 2017a}}}} * {{Cite book |last=Derevinskyi |first=Vasyl |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=47–55 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл та кримське питання |trans-chapter=Viacheslav Chornovil and the Crimean question|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Derevinskyi |first=Vasyl |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=17–23 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вячеслав Чорновіл: П'ятиріччя незалежності та неукраїнська Україна |trans-chapter=Viacheslav Chornovil: Five Years of Independence and a Non-Ukrainian Ukraine}} * {{Cite book |last=Fedunyshyn |first=Liubomyra |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=197–203 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Правозахисна діяльність В. Чорновола у 1960–1970-х рр. |trans-chapter=Human rights activities of V. Chornovil in the 1960s and 1970s|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Fedunyshyn |first=Liubomyra |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=137–142 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вячеслав Чорновіл і Народний Рух України |trans-chapter=Viacheslav Chornovil and the People's Movement of Ukraine}} * {{Cite book |last=Fedunyshyn |first=Liubomyra |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=117–121 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Емоційно-психологічний світ Вячеслава Чорновола |trans-chapter=Viacheslav Chornovil's emotional and psychological world}} * {{Cite book |last=Fedyk |first=Lidiia |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=132–136 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Особливості «вирішення національного питання» в УРСР крізь призму поглядів В. Чорновола |trans-chapter=Idiosyncracies of the "solution to the national question" in the Ukrainian SSR through the prism of V. Chornovil's views}} * {{Cite book |last=Finnin |first=Rory |title=Blood of Others: Stalin's Crimean atrocity and the poetics of solidarity |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2022 |isbn=978-1-4875-3700-5 |location=Toronto |pages=334 |jstor=10.3138/j.ctv2p7j53j |lccn=2024391355}} * {{Cite book |last=Hai-Nyzhnyk |first=Pavlo |author-link=Pavlo Hai-Nyzhnyk |title=Українська багатопартійність: політичні партії, виборчі блоки, лідери (кінець 1980-х – початок 2012 рр.). Енциклопедичний довідник |publisher=I. F. Kuras Institute of Political and Ethnonational Studies, National Academy of Sciences of Ukraine |year=2012 |location=Kyiv |pages=274–280 |language=uk |trans-title=Ukrainian Multi-Partisanship: Political Parties, Electoral Blocs, Leaders (Late 1980s–Early 2012): an Encyclopedic Overview |chapter=Народний Рух України |trans-chapter=People's Movement of Ukraine |chapter-url=https://hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2012doc..n2.php}} * {{Cite book |last=Honcharuk |first=Hryhorii |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=45–46 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл в Одесі |trans-chapter=Viacheslav Chornovil in Odesa|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Karatnycky |first=Adrian |title=Battleground Ukraine: From Independence to the War with Russia |publisher=[[Yale University Press]] |year=2024 |isbn=978-0-300-26946-8 |location=New Haven and London |pages=346 |lccn=2023949848}} * {{Cite book |last=Wojnowski |first=Zbigniew |title=The Near Abroad: Socialist Eastern Europe and Soviet Patriotism in Ukraine, 1956–1985 |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2017 |isbn=9781442631069 |location=Toronto, Buffalo, London |pages=317 |doi=10.3138/9781442631069}} * {{Cite book |last=Kobuta |first=Stepan |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=36–40 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Майбутній державно-політичний устрій та система владних відносин в Україні у бачення В.Чорновола у 1988–1991 роках |trans-chapter=The future state-political organisation and system of governing relations in Ukraine in the vision of V. Chornovil, 1988–1991|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last=Kozhanov |first=Andrii |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=41–45 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Нонконформізм і протестні настрої на Одещині (1960–1980 рр.) |trans-chapter=Non-conformism and protest moods in Odeshchyna (1960–1980)|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last1=Kozhanov |first1=Andrii |last2=Shypotilova |first2=Olena |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=32–35 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Неформальна преса як форма діяльності українських націонал-демократичних сил на завершальному етапі «перебудови» |trans-chapter=Informal press as a form of activity of Ukrainian National-Democratic forces at the final stage of perestroika}} * {{Cite book |last=Krupnyk |first=Liuba |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=43–49 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Роль Вячеслава Чорновола в ході Української національго-демократичної революції кінця 1980-х – 1991 років |trans-chapter=Viacheslav Chornovil's role during the Ukrainian National-Democratic revolution of the late 1980s–1991}} * {{Cite book |last=Kulchytskyi |first=Stanislav |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=50–63 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Діяльність Вячеслава Чорновола під час суверенізації радянської України (1990) |trans-chapter=Viacheslav Chornovil's activities during the sovereigntisation of Soviet Ukraine (1990)}} * {{Cite book |last=Lazorkin |first=Vitalii |author-link=Vitalii Lazorkin |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=63–76 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вячеслав Чорновіл. Деякі сторінки з історії творення збройних сил України |trans-chapter=Viacheslav Chornovil: Some pages on the history of the Armed Forces of Ukraine's establishment|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last=Malynovskyi |first=Valentyn |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=71–77 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вплив ІІІ Всеукраїнських Зборів НРУ на подальший розвиток організації |trans-chapter=Influence of the Third All-Ukrainian Assembly of the NRU on further development of the organisation}} * {{Cite book |last=Marples |first=David R. |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-349-10880-0 |title=Ukraine under Perestroika: Ecology, Economics and the Workers' Revolt |publisher=University of Alberta Press |year=1991 |isbn=9780888642295 |pages=243 |author-link=David R. Marples |doi=10.1007/978-1-349-10880-0 }} * {{Cite book |last=Marynovych |first=Myroslav |author-link=Myroslav Marynovych |id={{Project MUSE|84843|type=book}} |title=The Universe behind Barbed Wire: Memoirs of a Ukrainian Soviet Dissident |publisher=University of Rochester Press |year=2021 |isbn=978-1-78744-832-2 |editor-last=Younger |editor-first=Katherine |location=Rochester |pages=453 |translator-last=Hayuk |translator-first=Zoya }} * {{Cite book |last=Matiash |first=V. I. |title="Я вірую в свій народ!": До 80-річчя від дня народження В.М. Чорновола |publisher=Oles Honchar Poltava Regional Children's Library |year=2017 |location=Poltava |pages=41 |language=uk |trans-title="I Believe in my People!": to the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil}} * {{Cite book |last=Melnykova-Kurhanova |first=Olena |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=78–83 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Правозахисна публіцистика та діяльність Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The human rights writing and activity of Vyacheslav Chornovil}} * {{Cite book |last=Ostrovskyi |first=Valerii |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=105–117 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл і Зіновій Красівський: переплетіння доль і звершень |trans-chapter=Viacheslav Chornovil and Zinovii Krasivskyi: intertwined fates and achievements |ref={{sfnRef|Ostrovskyi 2018a}}|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Ostrovskyi |first=Valerii |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=118–127 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Трактування історії України в епістолярній спадщині Вячеслава Чорновола |trans-chapter=Interpretations of the history of Ukraine in the epistolary heritage of Vyacheslav Chornovil |ref={{sfnRef|Ostrovskyi 2018b}}|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Parfionov |first=Aleksandr |url=https://books.google.com/books?id=810jAQAAIAAJ |title=Between Russia and the West: Foreign and Security Policy of Independent Ukraine |publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]] |year=1999 |isbn=9780820446295 |editor-last=Spillman |editor-first=Kurt R. |series=Studies in Contemporary History and Security Policy |volume=2 |pages=75–94 |chapter=Foreign and Security Policy Views of Relevant Ukrainian Political Forces |issn=1422-8327 |editor-last2=Wenger |editor-first2=Andreas |editor-last3=Müller |editor-first3=Derek}} * {{Cite book |last=Paska |first=Bohdan |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=132–144 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Взаємини Вячеслава Чорноволо та Валентина Мороза: від співпраці до конфронтації |trans-chapter=Relations between Vyacheslav Chornovil and Valentin Moroz: from cooperation to confrontation|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Pipash |first=Volodymyr |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=79–140 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Націонал-комунізм та національно орієнтовані комуністи в Україні (60-ті – 80-ті рр. ХХ ст.) |trans-chapter=National communism and the national orientation of communists in Ukraine (1960s–1980s)}} * {{Cite book |last=Riabinin |first=Yevhen |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=89–92 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Ідеї В.Чорновола стосовно державно-територіального устрою України |trans-chapter=V. Chornovil's ideas regarding the state and territorial structure of Ukraine}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Другі Чорновілські читання. Матеріали наукової конференції, присвяченої 75-й річниці з дня народження В'ячеслава Чорновола |year=2014 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Ternopil |pages=127–137 |language=uk |trans-title=Second Chornovil Readings: Materials of the Scientific Conference celebrating the 75th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=В'ячеслав Чорновіл: на роздоріжжі шістдесятницта |trans-chapter=Viacheslav Chornovil: at the crossroads of the sixties}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=174–184 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл і криза дисидентства у період перебудови|trans-chapter=Viacheslav Chornovil and the crisis of dissent in the perestroika period|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=124–131 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Концепція антикомунісичної революції Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The Conception of Viacheslav Chornovil's Anticommunist Revolution}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=123–136 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Шевченкіана Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The Shevchenkiana of Viacheslav Chornovil|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=93–103 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Драгоманівський контекст ідеї федералізму Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The Drahomanov context of Viacheslav Chornovil's ideas of federalism}} * {{Cite book |last=Shanovska |first=Olena |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=143–146 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Еволюція світоглядних позицій В. Чорновола: від комуністичної прихильності до категоричного неприйняття радянської ідеології |trans-chapter=Evolution of the position of V. Chornovil's worldview: from communist participation to categorical rejection of Soviet ideology}} * {{Cite book |last=Yurash |first=Andrii |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=134–140 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Релігійні та етнонаціональні політики в сучасній Україні: плюралізм чи хаос? |trans-chapter=Religious and ethno-national politics in modern Ukraine: pluralism or chaos?}} {{refend}} 2jgl7co7wqa6n1hupx72bg7ukiqcpuu 277677 277676 2026-04-25T16:20:01Z AMAN KUMAR 16913 /* पुस्तकें */ + 277677 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = यूक्रेनक हीरो | name = व्याचेस्लाव चोर्नोविल | native_name = {{nobold|В'ячеслав Чорновіл}} | image = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | alt = कारिया सूट, नीयर शर्ट आ हरियर टाईमे चोर्नोविल। | caption = १९९८ मे चोर्नोविल | office = यूक्रेनक जन प्रतिनिधि | term_start = २९ मार्च १९९८ | term_end = २५ मार्च १९९९ | constituency = यूक्रेनक जन आन्दोलन, नं॰ १ | term_start1 = १० मई १९९४ | term_end1 = २९ मार्च १९९८ | predecessor1 = ओलेक्ज़ेंडर शेवचेंको | successor1 = ''निर्वाचन क्षेत्र समाप्त'' | constituency1 = तेरनोपिल ओब्लास्ट, नं॰ ३५७ | term_start2 = १५ मई १९९० | term_end2 = १० मई १९९४ | predecessor2 = ''पद स्थापित'' | successor2 = ओलेक्ज़ेंडर शैंड्रिउक | constituency2 = | office3 = यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता | term_start3 = दिसम्बर १९९२ | term_end3 = २५ मार्च १९९९{{ref label|Dispute|B}} | predecessor3 = इवान ड्रेच | successor3 = हेनादिय उदोवेंको | office4 = ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष | term_start4 = अप्रैल १९९० | term_end4 = अप्रैल १९९२ | predecessor4 = ''पद स्थापित'' | successor4 = मायकोला होरिन | birth_date = {{जन्म तिथि|1937|12|24|df=yes}} | birth_place = येर्की, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य, सोवियत संघ | death_cause = सड़क दुर्घटना{{ref label|Death|C}} | death_date = {{मृत्यु तिथि |1999|3|25|df=yes}} | death_place = बोरिस्पिलक लग, कीव ओब्लास्ट, यूक्रेन | party = यूक्रेनक जन आन्दोलन (१९८९ सँ) | other_party = कोम्सोमोल (१९५० कऽ दशकक अन्तसँ–१९६६) | spouse = {{plainlist| <br/>{{marriage|इरीना ब्रुनेवेट्स|1960|1962|end=div}} <br/>{{marriage|ओलेना एंटोनिव|1963||end=div}} <br/>{{marriage|एटेना पाश्को|1969}} }} | children = {{hlist|एंड्री चोर्नोविल|तरास चोर्नोविल}} | alma_mater = तरास शेवचेंको राष्ट्रिय विश्वविद्यालय कीव | awards = {{plainlist| <br/>यूक्रेनक हीरो (२०००) <br/>ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइज (१९९७) <br/>शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कार (१९९६) }} | signature = Chornovil autograph.svg | footnotes = A.&nbsp;{{note|PLPR||आनुपातिक प्रतिनिधित्व सिट।}}<br/>B.&nbsp;{{note|Dispute||''वास्तवमे'' (De facto) ८ सितम्बर १९८९ सँ। १७ वा १९ फरबरी १९९९ सँ यूरी कोस्तेंकोक सङ्ग विवादित।}}<br/>C.&nbsp;{{note|Death||चोर्नोविलक मृत्युक परिस्थितिसभ विवादित अछि; अधिक जानकारीक लेल § षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच देखी।}} }} '''व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविल''' ({{lang-uk|В'ячеслав Максимович Чорновіл}}; २४ दिसम्बर १९३७ – २५ मार्च १९९९) एक प्रमुख यूक्रेनी सोवियत असन्तुष्ट, स्वतन्त्रता सेनानी आ दूरदर्शी राजनीतिज्ञ छलाह। ओ यूक्रेनक राजनीतिक आ सामाजिक पुनर्जागरणक अग्रदूतसभमे गिनल जाइत छथि। वर्ष १९८९ सँ लऽ कऽ अपन निधन धरि ओ यूक्रेनक जन आन्दोलनक नेता रहलाह, जे देशमे लोकतान्त्रिक परिवर्तन आ राष्ट्रिय स्वतन्त्रताक चेतनाकें सशक्त स्वर प्रदान केलक। मानवाधिकारसभक रक्षाक प्रति हुनकर अटूट प्रतिबद्धता हुनका सोवियत शासनक विरोधक प्रमुख चेहरा बना देलक। एकर परिणामस्वरूप हुनका कठोर दमनक सामना करऽ पड़ल आ ओ अपन जीवनक लगभग पन्द्रह वर्ष कारावास आ निर्वासनमे व्यतीत केलन्हि। वर्ष १९९० सँ १९९९ धरि यूक्रेनक जन प्रतिनिधिक रूपमे कार्य करैवाला चोर्नोविल, यूक्रेनमे सार्वजनिक पद धारण करैवाला पहिल आ सबसँ प्रमुख कम्युनिस्ट-विरोधी नेतासभमे सँ एक छलाह। ओ यूक्रेनक राष्ट्रपति पदक लेल दुई बेर चुनाव लड़लाह। वर्ष १९९१ मे अपन पहिल प्रयासमे ओ [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ हारि गेल छलाह, जखन कि १९९९ कऽ चुनाव अभियानक दौरान एक कार दुर्घटनामे विवादित परिस्थितिसभमे हुनकर निधन भऽ गेल। चोर्नोविलक जन्म तत्कालीन [[सोवियत संघ]] कऽ अधीन मध्य यूक्रेनक येर्की गाममे भेल छल। विश्वविद्यालयक दिनसँ ही कोम्सोमोलक सदस्य रहल चोर्नोविल, प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ि गेल छलाह। साम्यवादक विरुद्ध आवाज उठाबक कारण अन्ततः हुनका कोम्सोमोल्सँ निष्कासित कऽ देल गेल। १९६५-१९६६ कऽ सोवियत दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल बुद्धिजीवीसभक प्रति भेल दुर्व्यवहारक जाँच करैवाला हुनकर ''समिज्दात'' कार्यसभ हुनका पश्चिमी देशसभमे भारी प्रशंसा देलेलक, मुदा एकरे परिणामस्वरूप हुनका याकूतियामे तीन सालक कारावासक सजा सेहो सुनाएल गेल। रिहाईक बाद, ओ पुनः ''समिज्दात'' कार्यसभमे सक्रिय भऽ गेलाह आ ओ ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ प्रकाशन शुरू केलन्हि, जकरा आधुनिक यूक्रेनी स्वतन्त्र प्रेसक अग्रदूत मानल जाइत अछि। वर्ष १९७२ मे, बुद्धिजीवीसभक दमनक एक आन चक्रमे चोर्नोविलकें फेरसँ बन्दी बना लेल गेल, आ हुनका १९८५ धरि यूक्रेन घुरबाक अनुमति नहि देल गेल। ओ अपन ई अधिकांश समय कारावासमे ही व्यतीत केलन्हि। जेलमे रहबाक दौरान, हुनकर साथी असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक नेतृत्व करबाक कारण चोर्नोविलकें "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कहिकऽ पुकारने छलाह, आ [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] सेहो हुनका 'अन्तरात्माक बन्दी' घोषित केने छल। हुनकर रिहाई तखन सम्भव भऽ सकल जखन सोवियत सरकार ''पेरेस्त्रोइका'' नीतिक तहत अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रता पर लागल प्रतिबन्धसभमे ढील देलक। चोर्नोविल यूक्रेनमे कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ राजनीतिक विपक्ष तैयार करबामे सक्रिय भूमिका निभौलन्हि, जकर परिणामस्वरूप यूक्रेनक जन आन्दोलन पार्टीक स्थापना भेल आ एक एहन लोकप्रिय क्रान्तिक जन्म भेल जे साम्यवादकें जड़िसँ उखाड़ि फेकलक। ई क्रान्तिक बीच, चोर्नोविल यूक्रेनक संसदक सदस्यक रूपमे पदभार ग्रहण केलन्हि। ओ १९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावमे दुई मुख्य उम्मेदवारसभमे सँ एक छलाह, यद्यपि ओ पूर्व कम्युनिस्ट नेता [[लियोनिद क्रावचुक]] सँ पराजित भऽ गेल छलाह। चोर्नोविल [[यूरोपीय संघ]] मे यूक्रेनक सदस्यताक पुरजोर समर्थन केलन्हि आ यूक्रेनी कुलीन वर्गसभक बढ़त प्रभुत्वक कड़ा विरोध केलन्हि। अपन जीवनकालमे चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति मानल जाइत छलाह, आ हुनकर जीवनक अन्तिम महिनासभमे 'रूख' पार्टीक भीतर भारी गुटबाजी हावी रहल। १९९९ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक दौरान एक कार दुर्घटनामे हुनकर मृत्यु भऽ गेल, जतय ओ तत्कालीन राष्ट्रपति [[लियोनिद कुचमा]] कऽ प्रमुख प्रतिद्वन्द्वी छलाह। हुनकर मृत्यु कयन षड्यंत्रक सिद्धान्तसभकें जन्म देलक आ वर्षो धरि एकर जाँच आ मुकदमा चलैत रहल, जे न तँ [[हत्या]] कऽ सम्भावनाक पूरी तरह सँ पुष्टि केलक आ न ही एकरा सिरासँ खारिज केलक। ओ वर्तमान यूक्रेनमे एक बेसी लोकप्रिय ऐतिहासिक व्यक्ति छथि; हुनका दुई बेर यूक्रेनक शीर्ष दस सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिसभक सूचीमे स्थान देल गेल अछि आ हुनका देशक लोकतन्त्र, मानवाधिकार सक्रियता तथा यूरोप-समर्थक विचारधाराक प्रतीक मानल जाइत अछि। == प्रारम्भिक जीवन आ शिक्षा == ] मे चोर्नोविलक बचपनक घर]] व्याचेस्लाव मक्सिमोविच चोर्नोविलक जन्म २४ दिसम्बर १९३७ कें तत्कालीन यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्यक येर्की गाममे शिक्षकसभक एक परिवारमे भेल छल।{{sfn|LIGA.net 2009}} हुनकर पिता, मक्सिम इओसिपोविच चोर्नोविल, कोसैक कुलीन वर्गक वंशज छलाह, जखन कि हुनकर माता कुलीन तेरेशचेंको परिवारसँ सम्बन्ध रखैत छलीह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} 'ग्रेट पर्ज' कऽ दौरान जन्मल आ पलल-बढ़ल व्याचेस्लावक बचपन पर सोवियत दमनक गहीर छाप छल; हुनकर काका, पेत्रो इओसिपोविच कें मृत्युदण्ड दऽ देल गेल छल, जखन कि हुनकर पिता यूक्रेनमे कानूनक नजरिसँ नुका कऽ एक भगोड़ाक जीवन जीबि रहल छलाह।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} [[द्वितीय विश्व युद्ध]] आ यूक्रेन पर जर्मन कब्ज़ाक दौरान चोर्नोविलक परिवार हुसाकोव गाममे रहल, जतय व्याचेस्लाव अपन स्कूली शिक्षा प्राप्त केलन्हि। ओ बादमे अपन आत्मकथामे ई दावी केलन्हि जे सोवियत संघ द्वारा हुसाकोव पर दोबारा कब्ज़ा कएल जेबाक बाद, हुनकर परिवारकें गामसँ निकालि देल गेल छल। एकर बाद ओ विल्खोवेट्समे रहऽ लगलाह आ ओतय सँ व्याचेस्लाव १९५५ मे स्वर्ण पदकक सङ्ग अपन माध्यमिक शिक्षा पूरी केलन्हि।{{sfn|Chornovil, autobiography}} हुनकर अशान्त बचपनकें देखैत, चोर्नोविलक माता-पिता हुनका यूक्रेनी राष्ट्रवादक बारेमे बताबय सँ परहेज केलन्हि। एकर बदलामे हुनकर पालन-पोषण कम्युनिस्ट विचारधाराक शिक्षासभक सङ्ग कएल गेल{{sfn|Derevinskyi 2017a|p=1}} आ हुनका लोकसभक बीच मित्रता तथा सर्वहारा अन्तर्राष्ट्रियवाद जका आदर्श सिखाएल गेल।{{sfn|Matiash|2017|p=6}} ओही वर्ष चोर्नोविल कीवक तरास शेवचेंको विश्वविद्यालयमे दाखिला लेलन्हि, जतय ओ पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। एही दौरान ओ सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) कऽ युवा शाखा, कोम्सोमोलमे सेहो शामिल भऽ गेलाह। कीवक रूसी-भाषी आबादी द्वारा यूक्रेनी भाषा बाजयवालासभक प्रति देखाएल जाएवाला नकारात्मक प्रतिक्रिया हुनका भीतर सँ असन्तुष्ट कऽ देलक आ एक यूक्रेनीक रूपमे हुनकर चेतनाकें जागृत केलक।{{sfn|Ivanova|2024}} ओही समयक आन युवा सोवियत कार्यकर्तासभक भाँति, चोर्नोविल सेहो १९५६ मे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २०अम कांग्रेससँ अत्यधिक प्रभावित भेल छलाह, जाहिमे [[निकिता ख्रुश्चेव]][[जोसेफ स्टालिन]] कऽ शासनक कड़ा निन्दा करैत भाषण देने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} १९५७ मे हुनकर गैर-अनुरूपतावादी विचारसभ हुनका संकायक समाचार पत्रक सङ्ग विवादमे लऽ ठाढ़ केलक, जे "अमानक सोच" रखबाक लेल हुनकर निन्दा केलक।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} नतीजतन, हुनका अपन पढ़ाई बीचमे ही रोकऽ पड़ल आ [[डोनबास]] शहर ज़दानोवमे एक ब्लास्ट फर्नेसक निर्माण कार्यमे लगा देल गेल।{{sfn|Chornovil, autobiography}} ओतय ओ ''कीव कोम्सोमोलेट्स'' समाचार पत्रक लेल एक भ्रमणशील सम्पादकक रूपमे सेहो काज केलन्हि। एक वर्ष पश्चात, ओ अपन पढ़ाई पर घुरि आयलाह आ १९६० मे सम्मानक सङ्ग स्नातकक उपाधि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हुनकर डिप्लोमा शोध प्रबन्ध १९अम आ २०अम सदीक शुरुआतक प्रमुख यूक्रेनी लेखक आ स्वतन्त्रता कार्यकर्ता बोरिस ह्रीन्चेंकोक कार्यसभ पर आधारित छल।{{sfn|LB.ua 2015}} ओही वर्ष, ओ अपन पहिल पत्नी, इरीना ब्रुनेवेट्स सँ विवाह कऽ लेलन्हि। १९६२ मे हुनकर तलाकसँ पूर्व, हुनकर एक बेटा भेल, जकर नाम एंड्री छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == पत्रकारिता आ पार्टीक करियर == स्नातक होयबाक बाद, जुलाई १९६० मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़न (वर्तमान - सुस्पिल्ने ल्वीव) मे एक सम्पादक बनि गेलाह। ओ चैनलक युवा कार्यक्रमसभक लेल पटकथासभ लिखलन्हि।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} ई अवधिमे, चोर्नोविल साहित्यिक आलोचना पर सेहो काज केलन्हि, जाहिमे मुख्य रूपसँ ह्रीन्चेंको, तरास शेवचेंको आ वलोडिमिर सामिलेंकोक कृतिसभ पर ध्यान केन्द्रित कएल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} एहिमे सँ किछु रचनासभ टीवी पर सेहो प्रसारित भेल; उदाहरणक लेल, १९६२ मे ओ मिखाइलो स्टेल्माख, वासिल चुमाक आ 'यंग म्यूज' समूह पर विशेष फीचर प्रसारित केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=135}} सम्भवतः एही दौरान हुनकर मुलाकात ज़ेनोविय क्रासिव्स्की सँ भेल, जे ल्वीव विश्वविद्यालयमे टेलिविज़न पत्रकारिताक पढ़ाई कऽ रहल छलाह। चोर्नोविलक ही तरह, क्रासिव्स्की सेहो बादमे असन्तुष्ट आन्दोलनक एक पैग नेता बनलाह।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=106}} मई १९६३ मे चोर्नोविल ल्वीव टेलीविज़नक अपन नौकरी छोड़ि देलन्हि आ कीव घुरि आयलाह, जाहिसँ ओ अपन 'कैंडिडेट ऑफ साइंसेज' कऽ शोध प्रबन्ध पूरा कऽ सकथि।{{sfn|Derevinskyi 2017a|pp=1–2}} ओतय, ओ पासक विशहोरोदमे कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक निर्माणक लेल कोम्सोमोल सचिवक रूपमे कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ओ कीव स्थित समाचार पत्रसभ ''यंग गार्ड'' आ ''सेकंड रीडिंग'' कऽ लेल एक सम्पादकक रूपमे सेहो एक सङ्ग काज केलन्हि,{{sfn|Chornovil, autobiography}} आ ओ 'आर्टिस्टिक यूथ्स क्लब' कऽ हिस्सा बनि गेलाह, जे प्रति-सांस्कृतिक सिक्सटियर्स आन्दोलनसँ जुड़ल बुद्धिजीवीसभक एक अनौपचारिक समूह छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|p=107}} जून १९६३ मे, चोर्नोविल अपन दोसर पत्नी, ओलेना एंटोनिव सँ विवाह केलन्हि, आ १९६४ मे हुनकर दोसर बेटा, तरासक जन्म भेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} चोर्नोविल १९६४ मे कीव शैक्षणिक संस्थानमे स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमसभक लेल परीक्षा सेहो उत्तीर्ण कऽ लेलन्हि। हालाँकि, हुनकर राजनीतिक गतिविधिसभक कारण हुनका 'डॉक्टर ऑफ साइंसेज' कऽ डिग्री हासिल करबाक अधिकारसँ वञ्चित कऽ देल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} ९ मार्च १९६४ कें, सोवियत संघ यूक्रेनक राष्ट्रिय कवि तरास शेवचेंकोक १५०अम वर्षगाँठ मनेलक। शेवचेंको पर सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ आधिकारिक रुख, विशेष रूपसँ 'शेवचेंको दिवस' कऽ दौरान, दास-प्रथा विरोधी गतिविधिसभमे कविक भूमिका आ ज़ारिस्ट निरङ्कुशताक प्रति हुनकर कड़ा प्रतिरोध पर ज़ोर दैत छल। कीव हाइड्रोइलेक्ट्रिक पावर प्लान्टक श्रमिकसभकें सम्बोधित करैत अपन भाषणमे, चोर्नोविल निर्धारित कम्युनिस्ट व्याख्यासभसँ हटि कऽ शेवचेंकोकें एक विशिष्ट रूपसँ यूक्रेनी नायकक रूपमे प्रस्तुत केलन्हि। चोर्नोविल श्रोतासभसँ कविक मुख्य कार्यसभक संग्रह, ''कोबज़ार'' कें "अपन अपमानित आ तिरस्कृत मातृभूमिक लेल काँपैत भेल प्रेम" कऽ अभिव्यक्तिक रूपमे व्याख्यायित करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ई सेहो सुझाव देलन्हि जे शेवचेंकोक कार्यसभसँ ई सिद्ध होइत अछि जे "मनुष्य द्वारा मनुष्यक उत्पीड़न पर, मानवीय गरिमा आ अविच्छेद्य मानवाधिकारसभक अवमानना पर, स्वतन्त्र व मानवीय विचारसभक दमन पर, आ एक राष्ट्र द्वारा दोसर राष्ट्रक उत्पीड़न पर टिकल हर व्यवस्था, चाहे ओ कोनो भी नव आवरणमे किएक नहि नुका जाए [...] मानव स्वभावक घोर विरुद्ध अछि, आ एकरा नष्ट कएल जेबाक चाही।"{{sfn|Seko|2020|pp=123–125}} इतिहासकार यारोस्लाव सेको ई भाषणकें सिक्सटियर्स आन्दोलनक एक विशिष्ट उदाहरणक रूपमे देखैत छथि, यद्यपि हुनकर ई सेहो माननाय अछि जे ओही समय ''इंटरनेशनलिज्म आ रसिफिकेशन?'' कऽ लेखक इवान डज़िउबा, आ साथी असन्तुष्ट येवहेन स्वेर्स्टिउकक प्रभाव कतौ अधिक व्यापक छल।{{sfn|Seko|2020|pp=128–129}} ८ अगस्त १९६५ कें, शेषोरी गाममे शेवचेंकोक एक स्मारकक उद्घाटनक अवसर पर, चोर्नोविल घोर कम्युनिस्ट-विरोधी स्वरक सङ्ग एक प्रखर भाषण देलन्हि। परिणामस्वरूप, हुनका हुनकर कोम्सोमोलक नौकरीसँ बर्खास्त कऽ देल गेल। अपन बर्खास्तगीक बाद, चोर्नोविल अपन बेगुनाही साबित करबाक एक असफल प्रयासमे कोम्सोमोलक नेतृत्वकें कयन पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} == असन्तुष्ट आ मानवाधिकार कार्यकर्ता == === १९६५–१९६६ कऽ दमन आ ओकर परिणाम === वर्ष १९६५ मे सिक्सटियर बुद्धिजीवीसभक सामूहिक गिरफ्तारिसभक एक नव सिलसिला शुरू भेल किएक तँ अपेक्षाकृत उदार मानल जाएवाला निकिता ख्रुश्चेवकें हटा कऽ लियोनिद ब्रेझनेवकें नियुक्त कऽ देल गेल छल। ई गिरफ्तारिसभक विरोधमे, चोर्नोविल, डज़िउबा आ छात्र वासिल स्टस कीव सिनेमाक भीतर एक पैग प्रदर्शन केलन्हि, जे सर्गेई पारजानोवक फिल्म 'शैडोज़ ऑफ़ फॉरगॉटन एंसेस्टर्स' कऽ ४ सितम्बरक प्रीमियरकें बाधित कऽ देलक। चोर्नोविल जोर सँ चिल्ला कऽ कहलन्हि: "जे भी ई अत्याचारक विरुद्ध अछि, ओ अपन स्थान पर ठाढ़ भऽ जाए!" चोर्नोविल आ डज़िउबाक ई घटनाक संस्मरण काफी भिन्न रहल अछि। डज़िउबा बादमे ई दावी केलन्हि जे हुनका याद नहि जे चोर्नोविल ओतय उपस्थित छलाह वा हुनका ओ घटनाक पूर्व जानकारी छल। दोसर दिस, चोर्नोविल कहलन्हि जे ओ आ डज़िउबा स्वतन्त्र रूपसँ एही निष्कर्ष पर पहुँचल छलाह जे दमनक खिलाफ एक सार्वजनिक विरोध नितान्त आवश्यक छल, आ जखन डज़िउबाक भाषण दर्शकक शोरमे दबि गेल, तँ चोर्नोविल ओ वाक्य चिल्ला कऽ विरोधकें जारी राखलन्हि। सेको डज़िउबाक अधिक सतर्क आ सूचनात्मक भाषणक तुलना चोर्नोविलक अधिक उग्र आ टकराववाला दृष्टिकोणसँ करैत छथि।{{sfn|Seko|2014|pp=128–130}} ओही वर्ष ३० सितम्बर कें, चोर्नोविलक ल्वीव स्थित फ्लैटक सोवियत सुरक्षा एजेन्सी, के॰जी॰बी॰ द्वारा तलाशी लेल गेल। ओतय सँ साहित्यक १९० अंश जब्त कएल गेल, जाहिमे 'गैलिसियन-वोलहिनियन क्रॉनिकल', 'बुक्स ऑफ द जेनेसिस ऑफ द यूक्रेनी पीपल', पांटेलीमोन कुलिश, वलोडिमिर एंटोनोविच, वलोडिमिर हनतियुक, दिमित्रो डोरोशेंको, इवान कृपियाकेविच आ वलोडिमिर विन्नीचेंकोक मोनोग्राफ व लेख, साथ ही पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमण्डल, प्रथम विश्व युद्ध आ यूक्रेनी स्वतन्त्रता संग्रामक इतिहाससँ जुड़ल पुस्तकसभ शामिल छल। के॰जी॰बी॰ द्वारा हुनकर फ्लैट पर ३ अगस्त १९६७ आ १२ जनवरी १९७२ कें कएल गेल दुई आन छापेमारीमे सेहो साहित्यक जब्ती भेल, हालाँकि ई दुनू सितम्बर १९६५ कऽ छापेमारीक तुलनामे आकारमे बहुत छोट छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018b|p=119}} ओही वर्ष किछु समय पश्चात, दमन जारी रहबाक कारण, चोर्नोविलकें सिक्सटियर्स मिखाइलो ओसादची, बोहदान होरिन आ मिखाइलो होरिन, तथा मायरोस्लावा ज़वारीचेवस्काक मुकदमासभमे साक्ष्य देबाक लेल बजाएल गेल। चोर्नोविल स्पष्ट रूपसँ गवाही देबा सँ इनकार कऽ देलन्हि, जकर परिणामस्वरूप हुनका 'सेकंड रीडिंग' मे हुनकर सम्पादक पदसँ हटा देल गेल। ओ ''समिज्दात'' कऽ दिस रुख केलन्हि आ मई १९६६ मे अपन रचना 'कोर्ट ऑफ लॉ ऑर ए रिटर्न ऑफ द टेरर?' प्रकाशित केलन्हि, जे सिक्सटियर्सकें देल गेल सजाक वैधता आ संवैधानिकता पर गम्भीर सवाल उठेलक।{{sfn|Derevinskyi|2007|p=38}} ८ जुलाई कें यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १७९ कऽ तहत मुकदमासभमे गवाही देबा सँ इनकार करबाक हुनका पर आरोप लगाएल गेल, आ वेतनमे २०% कऽ कटौतीक सङ्ग हुनका तीन महिनाक कठोर श्रमक सजा सुनाएल गेल। ई अवधिमे, ओ कार्पेथियन पर्वतमे यूक्रेनक विज्ञान अकादमीक अभियानसभमे एक तकनीशियनक रूपमे, 'कीवकनीहतोर्ह' कऽ लेल एक विज्ञापनदाताक रूपमे, आ प्रकृति संरक्षणक लेल ल्वीव क्षेत्रीय केन्द्रमे एक शिक्षकक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Shvydkyi|2013}} १९६७ मे चोर्नोविल ''समिज्दात'' कऽ अपन दोसर महत्वपूर्ण कृति प्रकाशित केलन्हि। 'वूम फ्रॉम विट: पोर्ट्रेट्स ऑफ ट्वेंटी "क्रिमिनल्स"' कऽ नामसँ विख्यात ई कृतिमे १९६५–१९६६ कऽ दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक जानकारी आ हुनकर गिरफ्तारीक दौरान सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल घोर कानून उल्लङ्घनसभक पूरा विवरण शामिल छल। चोर्नोविल ई कृतिक प्रतिया यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक केन्द्रीय समिति, यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ के॰जी॰बी॰, यूक्रेनक राइटर्स यूनियन आ यूक्रेनक कलाकारसभक संघकें सेहो भेजलन्हि। २१ अक्टुबर १९६७ कें संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित 'रेडियो लिबर्टी' कऽ एक प्रसारणक दौरान एकरा पढ़ल गेल, आ वर्षक अन्त धरि एकरा व्यावसायिक रूपसँ मुद्रित सेहो कऽ देल गेल छल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविलक ई ''समिज्दात'' १९६९ मे पश्चिमी देशसभमे 'द चोर्नोविल पेपर्स' शीर्षकक तहत प्रकाशित भेल, जे एहन समयमे ई दमनक दिस पूरी दुनियाक ध्यान आकर्षित केलक जखन वैश्विक जनचेतना मुख्य रूपसँ सिन्याव्स्की-डैनियल परीक्षण पर केन्द्रित छल।{{sfn|Bociurkiw|1970|p=343}} चोर्नोविलक ई साहसिक कार्य हुनका ओही समय यूक्रेनी कार्यकर्तासभक बीच अग्रणी हस्तीसभमे सँ एकक रूपमे स्थापित कऽ देलक।{{sfn|Matiash|2017|p=11}} ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ अतिरिक्त, चोर्नोविल गिरफ्तारिसभक दौरान जाँचकर्तासभ द्वारा कएल गेल कानूनी उल्लङ्घनसभक सम्बन्धमे यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ प्रमुख आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ अभियोजक जनरलकें औपचारिक शिकायता सेहो लिखलन्हि। ५ मई १९६७ कें, हुनका ल्वीव ओब्लास्टक उप अभियोजक जनरल ई॰ स्तारिकोवक कार्यालयमे तलब कएल गेल, जे हुनका यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद १८७-१ कऽ अस्तित्वसँ अवगत करेलन्हि। ई कानून, जे सोवियत व्यवस्था वा सरकारक निन्दा करबा पर पूरी तरह रोक लगबैत छल, अस्तित्वमे तँ छल मुदा आधिकारिक पुस्तकसभमे दर्ज नहि छल। तयँ केवल ओही बैठकक दौरान ही चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर ई ज्ञात भऽ सकल जे ओ शायद किछु अवैध कार्य केने छलाह। ओही समय धरि, के॰जी॰बी॰ कऽ नजरिसभमे हुनकर छवि एक उपद्रवीक बनि चुकल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} === याकूतियामे निर्वासन === ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ प्रकाशनक प्रत्युत्तरमे अगस्त १९६७ मे चोर्नोविलकें गिरफ्तार कऽ लेल गेल आ हुनका पर अनुच्छेद १८७-१ कऽ तहत आरोप तय कएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} हुनकर फ्लैटक एक आन तलाशी लेल गेल जकर परिणामस्वरूप ''वूम फ्रॉम विट'' कऽ एक प्रतिक सङ्ग-सङ्ग वैलेन्टिन मोरोज़क ''समिज्दात'' पुस्तिका ''रिपोर्ट फ्रॉम द बेरिया रिज़र्व'' सेहो जब्त कऽ लेल गेल, जे हुनकर खिलाफ मानहानिक आरोपसभक मुख्य आधार बनल। चोर्नोविल पूछताछक दौरान मौखिकक बदला अपन लिखित गवाही देबाक विकल्प चुनलन्हि, किएक तँ ओही समय मौखिक पूछताछक दौरान तर्कसभकें विकृत आ हेरफेर कएल जेबाक भारी जोखिम छल। चोर्नोविल अपन बेगुनाही, साथ ही दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल आन सभ लोकक बेगुनाहीक पुरजोर तर्क दैत लिखलन्हि:{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ओ ई सेहो स्पष्ट केलन्हि जे ई पूरी प्रक्रिया, आ हुनकर शिकायतसभ पर सोवियत अधिकारीसभक दिस सँ कोनो भी कार्रवाईक कमी, सोवियत प्रणालीमे हुनकर विश्वासकें काफी हद धरि समाप्त कऽ देने छल। हालाँकि, ओ एही बात पर जोर देनाय जारी राखलन्हि जे सोवियत सरकारक प्रति हुनकर मनमे कोनो दुर्भावना नहि छल, बल्कि ओ ई आरोप लगौलन्हि जे हुनका किछु एहन भ्रष्ट अधिकारीसभ द्वारा निशाना बनाएल जा रहल छल जे अवैध रूपसँ हुनका देशक वास्तविक स्थितिक बारेमे उच्च पदस्थ अधिकारीसभकें सूचित करबा सँ रोकऽ चाहैत छलाह।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ई तर्कसभक बावजूद १३ नवम्बर १९६७ कें चोर्नोविलकें दोषी ठहराएल गेल आ हुनका तीन सालक कारावासक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Melnykova-Kurhanova|2019|p=79}} ई अवधिक दौरान, हुनका याकूत स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यक चप्पनदा गाममे राखल गेल छल।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} [[चित्र:Атена Пашко на Донбасі1.jpg|alt=कैप्शन देखी|thumb|[[एटेना पाश्को]], चोर्नोविलक तेसर आ अन्तिम पत्नी]] १९६९ मे, चोर्नोविल साथी कार्यकर्ता एटेना पाश्को सँ विवाह केलन्हि, जिनकें सँ ओ एक आन असन्तुष्ट इवान स्वितलीचनीक घर पर पहिल बेर मिलल छलाह। ओ दुनू याकूतियाक निउर्बा शहरमे औपचारिक रूपसँ विवाह सम्पन्न केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=29}} === गिरफ्तारिसभक बीचक जीवन (१९६९–१९७२) === १९६९ मे एक [[आम माफी]] कऽ तहत चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल छल। रिहाईक बाद हुनका एक स्थिर नौकरी खोजबाक लेल भारी संघर्ष करऽ पड़ल; ओ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे एक मौसम केन्द्र पर, ओडेसा ओब्लास्टक एक पुरातात्विक अभियानक दौरान एक उत्खननकर्ताक रूपमे, आ स्क्निलिव रेलवे स्टेशन पर एक सामान्य कर्मचारीक रूपमे विभिन्न कार्य केलन्हि।{{sfn|Matiash|2017|p=13}} सितम्बर १९६९ मे, ओ वैलेन्टिन मोरोज़ सँ सेहो मिललाह, जे एक आन प्रमुख असन्तुष्ट छलाह जिनकें १९६५-१९६६ कऽ दमनक दौरान कैद कएल गेल छल। ओ दुनू जल्दी ही गहीर मित्रता कऽ लेलन्हि आ ओ अक्सर एक-दोसर सँ मिलैत-जुलैत रहैत छलाह, किएक तँ ओ दुनू असन्तुष्ट आन्दोलनकें मजबूत करबाक आ सरकारी दुर्व्यवहारसभक अधिक दृढ़तासँ सामना करबाक प्रयास कऽ रहल छलाह। ई समयावधिक दौरान, चोर्नोविल, स्वितलीचनी आ स्वेर्स्टिउकक सङ्ग मिलकऽ, मोरोज़कें घोर गरीबीमे जेबा सँ रोकबाक लेल एक दान अभियानक सेहो सफल नेतृत्व केलन्हि। ई अभियान ३,५०० सोवियत रूबल एकत्र केलक।{{sfn|Paska|2018|p=135}} ओ आन पूर्व-कैद असन्तुष्टसभ, जेना कि शिवतोस्लाव कारावन्स्की आ नीना स्ट्रोकाटाक लेल सेहो एहन ही दान अभियान आयोजित केने छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=199}} जनवरी १९७० मे चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ नामसँ एक नव ''समिज्दात'' अखबार शुरू केलन्हि। ई अखबारमे आन ''समिज्दात'' प्रकाशनसभक सङ्ग-सङ्ग ओ महत्वपूर्ण जानकारीकें सेहो शामिल कएल गेल जकरा ओ महान रूसी अन्धराष्ट्रवाद आ यूक्रेन-विरोधी भावना मानैत छलाह। एहिमे सोवियत सरकार आ पुलिस द्वारा कएल जा रहल मानवाधिकारसभक दुरुपयोगक विस्तृत विवरण देल गेल छल, जकरा चोर्नोविल सोवियत संघक संविधानक सर्वथा विपरीत मानैत छलाह, आ एहिमे यूक्रेनमे असन्तुष्ट आन्दोलनसँ सम्बन्धित आन जानकारी सेहो मौजूद छल।{{sfn|Shanovska|2019|pp=144–145}} चोर्नोविल ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ मुख्य सम्पादक छलाह, आ एकर तीन संस्थापकसभ व सम्पादकसभमे सँ एक छलाह। ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' एक पैग पेशेवर कर्मचारीसभक दलकें बनाए रखने छल, जकर संवाददाता पूरे यूक्रेनमे मौजूद छलाह,{{sfn|Dubyk|Zaitsev|2019}} आ जीवनी लेखक वी॰ आई॰ मत्याश द्वारा ई अखबारकें यूक्रेनमे स्वतन्त्र प्रेंसक अग्रदूतक रूपमे वर्णित कएल गेल अछि।{{sfn|Matiash|2017|p=8}} गिरफ्तारीक डरसँ, जुलाई १९७१ मे चोर्नोविल संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें एक विस्तृत पत्र लिखलन्हि, ई आशाक सङ्ग जे यदि ओ फेरसँ कैद भऽ गेलाह तँ अन्तर्राष्ट्रिय निकाय एकरा प्रकाशित करत। ई पत्रमे, ओ सोवियत अधिकारीसभ द्वारा कएल गेल कानूनक उल्लङ्घनसभक ठोस उदाहरणसभकें रेखांकित केलन्हि, आ ई तर्क देलन्हि जे सोवियत राजनीतिक कैदीसभक पास अपन बचाव करबाक कोनो कानूनी अधिकार नहि छल आ ओ निरन्तर निगरानी, ब्लैकमेल आ धमकीसभक क्रूर अभियानक अधीन छलाह। ओ जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबाक कोनो भी सम्भावनाकें ई लिखैत सिरासँ खारिज कऽ देलन्हि: "हम उपर्युक्त सिद्धान्तसभक आगू झुकबाक बदला सलाखसभक पाछा मरब अधिक पसन्द करब।"{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=200}} ई समय, चोर्नोविल मायखाइलो द्रागोमानोवक मान्यतासभक आधार पर उदार लोकतन्त्रमे सेहो अपन विश्वास अपनायलन्हि। अक्टुबर १९७१ मे मोरोज़कें लिखल एक पत्रमे, चोर्नोविल टिप्पणी केलन्हि जे अराजकतावादी क्रान्तिकारीसभ पियरे-जोसेफ प्राउधोन आ मिखाइल बाकुनिनक अपन अध्ययनमे, ओ द्रागोमानोवक नीतीसभक लेल बिना शर्त समर्थनकें तँ अस्वीकार कऽ देने छलाह, मुदा हुनकर ई माननाय छल जे स्वशासन पर ई शुरुआती बुद्धिजीवीक विचार पूर्णतः समर्थन करबा योग्य छल। एही दृष्टिकोण बादमे संघवादक लेल हुनकर मजबूत समर्थनकें आकार देलक।{{sfn|Seko|2021|pp=95–96}} ई दौरान, चोर्नोविल स्वयंकें एक समाजवादीक रूपमे वर्णित करनाय जारी राखलन्हि, आ एक बिना तिथिक पत्रमे ओ लिखलन्हि जे ओ "हमेशा समाजवादक मूल सिद्धान्तसभक दृढ़तासँ पालन केने छथि आ एहन करनाय जारी राखने छथि", जखन कि राजनीतिक स्वतन्त्रता पर प्रतिबन्धसभक लेल ओ सोवियत सरकारक घोर आलोचना केलन्हि।{{sfn|Bellezza|2019|p=119}} कार्यकर्ता नीना स्ट्रोकाटाक गिरफ्तारीक पश्चात २१ दिसम्बर १९७१ कें चोर्नोविल 'नीना स्ट्रोकाटाक रक्षाक लेल नागरिक समिति' कऽ स्थापना केलन्हि। ई समिति मानवाधिकार संगठनसभक गठनक प्रति हुनकर दृष्टिकोणमे एक पैग बदलावकें चिह्नित केलक; ओ एहीसँ पहिने याचिका अभियानसभक पक्षमे हुनका अस्वीकार कऽ चुकल छलाह, किएक तँ ओ सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक स्थितिक कठोर परिस्थितिसभक कारण एक संगठनक गठनकें लगभग असम्भव मानैत छलाह। हालाँकि, हुनकर ई पुरान दृष्टिकोणक असन्तुष्टसभ आ यूक्रेनी जनता द्वारा बढ़त आलोचना भेल छल, जे ई याचिका अभियानसभकें बहुत धीमा आ महत्वपूर्ण परिणाम नहि देबयवाला मानैत छलाह। ई नव समितिक जड़ि एंजेला डेविसक कानूनी रक्षाक लेल स्थापित सार्वजनिक समितिसभमे निहित छल, जे एक अमेरिकी नागरिक अधिकार कार्यकर्ता छलीह, जिनकर मामला सोवियत संघमे एही लेल लोकप्रिय छल किएक तँ ओ एक कम्युनिस्ट छलीह। चोर्नोविलक माननाय छल जे संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समितिकें मामलाक जानकारी दऽ कऽ स्ट्रोकाटाकें मुक्त कएल जा सकैत अछि, आ एकर अतिरिक्त ओ दज़िउबा, स्ट्रोकाटाक करीबी दोस्त लियोनिद तिमचुक, मॉस्को स्थित कार्यकर्तासभ प्योत्र याकिर आ ल्यूडमिला अलेक्सेयेवा, आ लेखक इवान फ्रांकोक पोती ज़िनोविया फ्रांकोक प्रत्यक्ष समर्थनक सेहो अनुरोध केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} दज़िउबा आ फ्रांको सहित कयन आन असन्तुष्टसभ ई समितिमे भाग लेबा सँ इनकार कऽ देलन्हि। ई इनकारसभ चोर्नोविलकें काफी प्रभावित केलक, विशेष रूपसँ फ्रांकोक इनकार, जिनकर पारिवारिक सम्बन्धसभक बारेमे हुनकर ई माननाय छल जे ओ समितिकें सोवियत सरकारक हमलासभसँ सुरक्षित रखबामे मदद कऽ सकैत छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2015|pp=21–22}} तिमचुक अन्ततः एहिमे शामिल भऽ गेलाह, आ वासिल स्टस सेहो आबि जुड़लाह। ई समूह अपन बचाव कऽ तर्क सोवियत संविधान, [[मानवाधिकारसभक सार्वभौम घोषणा]] आ नागरिक आ राजनीतिक अधिकारसभ पर अन्तर्राष्ट्रिय नियम पर आधारित केलक। समितिक प्रकाशनसभमे, सोवियत कार्यकर्तासभक इतिहासमे पहिल बेर, एकर सदस्यसभक पता स्पष्ट रूपसँ शामिल छल, जतय स्ट्रोकाटाक दिस सँ सामग्री प्रस्तुत कएल जेबाक छल। ई यूक्रेनक इतिहासमे पहिल मानवाधिकार संगठन छल, मुदा अगिला ही वर्ष एकर सदस्यकें छोड़ि सभकें गिरफ्तार होयबाक बाद एकरा पूरी तरह नष्ट कऽ देल जाएत।{{sfn|Zaitsev|2006}} === रूसमे जीवन (१९७२–१९८५) === ==== ''यूक्रेनी हेराल्ड'' परीक्षण ==== ], जतय १९७२ कऽ गिरफ्तारीक बाद चोर्नोविलकें पूर्व-परीक्षण निरोधमे राखल गेल छल]] यूक्रेनी बुद्धिजीवीसभ पर एक आन अत्यन्त व्यापक दमन जनवरी १९७२ मे शुरू भेल, जे बेल्जियम-यूक्रेनी यारोस्लाव दोबोशक गिरफ्तारीसँ भड़क गेल छल। दोबोश यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक संगठनक एक सक्रिय सदस्य छलाह, जिनका सोवियत संघसँ ''समिज्दात'' कऽ तस्करी करबाक गुप्त काम सौंपल गेल छल। चोर्नोविलकें ओलेना एंटोनिवक ल्वीव फ्लैटमे एक उत्सवक ठीक बाद १२ जनवरी कें गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। हुनका पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ आपराधिक संहिताक अनुच्छेद ६२ (सोवियत विरोधी आन्दोलन) आ १८७-१ (सोवियत संघक खिलाफ निन्दा) कऽ तहत गम्भीर आरोप लगाएल गेल छल।{{sfn|Tereshchuk|2022}} ई समारोह सोवियत सांस्कृतिक आ धार्मिक नीतिक मुखर विरोधक रूपमे आयोजित कएल गेल छल, आ एकर अतिरिक्त ई ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' आ राजनीतिक कैदीसभ तथा हुनकर बेसहारा परिवारसभक लेल धन उगाहबाक एक प्रयासक रूपमे सेहो काम केने छल। ई २५० रूबल जुटाएल्क, जकर उपयोग दमनक दौरान गिरफ्तार कएल गेल लोकसभक आर्थिक सहायताक लेल कएल गेल। चोर्नोविलकें इरीना कालियनेट्स, इवान गेल, स्टेफानिया शबतुरा, मिखाइलो ओसादची आ यारोस्लाव दशकेविच कऽ सङ्ग ल्वीवक के॰जी॰बी॰ पूर्व-परीक्षण निरोध केन्द्रमे कैद कएल गेल छल।{{sfn|Hrytsiv|2017}} चोर्नोविलक ई परीक्षण बन्द दरवाजासभक पाछा सम्पन्न भेल छल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ तर्क देलन्हि जे चोर्नोविल ही ''द यूक्रेनी हेराल्ड'' कऽ सामग्रीक लेल पूरी तरह जिम्मेदार छलाह, जे आरोपसँ ओ स्पष्ट इनकार केलन्हि।{{sfn|Seko|2020|p=134}} जाँचक दौरान, आन असन्तुष्ट कार्यकर्तासभ समाचार पत्रमे चोर्नोविलक भूमिकासँ सबूत देबा सँ सेहो इनकार कऽ देलन्हि; अन्ततः सरकार अपन तर्कसभक लेल ज़िनोविया फ्रांको जका आन व्यक्तिसभक अनुमानसभ पर भरोसा केलक।{{sfn|Derevinskyi 2017b}} चोर्नोविल सेहो साथी असन्तुष्टसभक खिलाफ कोनो भी प्रकारक सबूत देबा वा जाँचकर्तासभक सङ्ग सहयोग करबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि। पूछताछक दौरान, ओ अपन ई दृढ़ विश्वास व्यक्त केलन्हि जे ई परीक्षण पूरी तरह अवैध छल आ आन असन्तुष्टसभसँ असम्बन्धित छल{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} आ ओ आरोप लगौलन्हि जे अधिकारी अपन निपटानमे उपलब्ध सभ साधनसभक उपयोग करैत, हुनकर खिलाफ "एक नरसंहार" कऽ तैयारी कऽ रहल छलाह।{{sfn|Seko|2020|p=134}} ई परीक्षणक दौरान हुनका सँ सौ सँ भी अधिक बेर कड़ा पूछताछ कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} अभियोजकसभ ब्लैकमेलक सेहो सहारा लेलन्हि, हुनकर रिश्तेदारसभकें गिरफ्तारी आ शारीरिक नुकसान पहुँचाबक धमकी देलन्हि, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल आ चोर्नोविल पूछताछमे सहयोग करबा सँ पूरी तरह इनकार कऽ देलन्हि।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविल द्वारा लेखन आ वर्तनीक कयन अलग-अलग परस्पर विरोधी रूपसभक उपयोग हुनकर बचाव कऽ एक महत्वपूर्ण हिस्सा बनौलक, आ ओ ई तर्क देबाक लेल एकर इस्तेमाल केलन्हि जे हुनका पाठक उचित भाषाई विश्लेषणक बिना ही दोषी ठहराएल गेल छल।{{sfn|Seko|2020|p=134}} चोर्नोविलक ई तर्कसभक बावजूद, के॰जी॰बी॰ एहन सबूतसभकें उजागर केलक जे चोर्नोविलकें समाचार पत्र शुरू करबा आ जाँचकें विफल करबाक स्पष्ट उद्देश्यसँ एकर तस्करीक समन्वय करबामे पूरी तरह फँसबैत छल; मुदा ओ निर्णायक रूपसँ ई साबित करबामे विफल रहलाह जे चोर्नोविल ही एकर मुख्य सम्पादक छलाह। चोर्नोविलक सेलमे गुप्त रूपसँ सुनबाक उपकरण लगाएल गेल छल, ताहि लेल सुरक्षा सेवाकें ई सेहो पता चलि गेल जे यदि हुनका यूक्रेनक बाहर निर्वासनमे भेजल जाइत अछि तँ हुनकर इरादा भूख हड़तालक घोषणा करबाक छल, आ ओ सोवियत संघ छोड़ि यूगोस्लाविया जेबाक अनुमति चाहैत छलाह।{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} चोर्नोविलक परीक्षणक समापन पर देल गेल सजा काफी विवादित रहल अछि; [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] १९७७ मे कहने छल जे हुनका सात सालक कारावास आ पाँच सालक निर्वासनक कड़ा सजा सुनाएल गेल छल;{{sfn|Amnesty International 1977}} मार्च १९७३ मे ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' दावी केलक जे हुनका दुनूक बीच अन्तर कएल बिना सोझे बारह सालक कारावास आ निर्वासनक अधीन कएल गेल छल;{{sfn|The New York Times 1973}} २०१५ मे एनसाइक्लोपीडिया ऑफ यूक्रेन दावी केलक जे हुनका छह सालक कारावास आ तीन सालक आन्तरिक निर्वासनक अवधि भेटल छल,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जकरा इतिहासकार बोहदान पास्का{{sfn|Paska|2018|p=141}} आ ओलेह बाज़ान सेहो समान रूपसँ स्वीकार केलन्हि। बाज़ानक अनुसार, चोर्नोविलकें ८ अप्रैल १९७३ कें ल्वीव ओब्लास्ट कोर्ट द्वारा सजा सुनाएल गेल छल,{{sfn|Bazhan|2018|p=35}} यद्यपि चोर्नोविल १९७४ मे याद केने छलाह जे हुनका १२ अप्रैल कें सजा सुनाएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=58}} चोर्नोविल अपन मामलाक सम्बन्धमे उच्च न्यायालयसभमे तीन अपीलसभ दायर केलन्हि; पहिल दुई कें खारिज कऽ देल गेल, जखन कि तेसर कें आंशिक रूपसँ औपचारिक रूपसँ स्वीकार कऽ लेल गेल - हालाँकि चोर्नोविलक अन्तिम सजायमे कोनो बदलाव नहि कएल गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} ==== मोर्दोवियामे कारावास (१९७२-१९७८) ==== अपन दोषसिद्धिक बाद, चोर्नोविलकें मोर्दोवियन स्वायत्त सोवियत समाजवादी गणराज्यमे एक सुधारात्मक श्रम कॉलोनीमे भेज देल गेल। १९७३ सँ १९७८ धरि हुनका विभिन्न रूपसँ दुई कठोर शिविरसभमे कैद राखल गेल छल; ZhKh-385/17-अ आ ZhKh-385/3।{{sfn|Shvydkyi|2013}} अपन अमानवीय कारावासक बावजूद, चोर्नोविल सक्रिय रूपसँ कैदीसभक विरोध प्रदर्शनसभक नेतृत्व करनाय जारी राखलन्हि, जकर कारण लेखक आ असन्तुष्ट मिखाइल खेइफेट्स द्वारा हुनका "ज़ेकोक (कैदीसभक) जनरल" कऽ उपनाम देल गेल। हुनका आन कैदीसभसँ पूरी तरह अलग कऽ देल गेल आ ओ नियमसभक पालन करबा सँ इनकार करबाक बाद हुनका कड़ा निगरानीमे राखल गेल जिनकर सभ कैदीसभकें पालन करनाय अनिवार्य छल।{{sfn|Kheifets|2018}} बी॰ एज़र्निकोव आ एल॰ कामिंस्की, दुई रिफ्यूसेनिक जिनकें चोर्नोविलक समान ही शिविरमे कैद कएल गेल छल, सेहो हुनका "सभ राजनीतिक कैदीसभक बीच महान अधिकार" रखैवाला एक प्रभावशाली व्यक्तिक रूपमे वर्णित केलन्हि, आ १९७५ मे सोवियत संघ छोड़बाक बाद वैश्विक समाजसँ हुनकर रिहाईक आग्रह करैत एक खुला पत्र सेहो लिखलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|pp=119–120}} हुनकर कारावासक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिसभ अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित करनाय जारी राखलक। हुनका मानवाधिकार समूह एमनेस्टी इंटरनेशनल द्वारा 'अन्तरात्माक बन्दी' कऽ रूपमे मान्यता देल गेल छल,{{sfn|Amnesty International 1977}} आ १९७५ मे अभिव्यक्तिक स्वतन्त्रताक लेल खतरावाला लेखकसभकें मान्यता देबयवाला निकोलस टोमालिन पत्रकारिता पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Chornovil|1976|p=57}} एही समयक आसपास, चोर्नोविल अपन लेखनकें जेलसँ बाहर तस्करी करनाय सेहो शुरू कऽ देने छलाह, आ सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें प्रदर्शित करबाक साधनक रूपमे ई अवसरक भरपूर उपयोग केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2021|p=120}} ओ अमेरिकी राष्ट्रपति जेराल्ड फोर्डकें एक पत्र लिखिकऽ सोवियत संघमे मानवाधिकारसभक दिशामे बढ़ल भेल ध्यानक सङ्ग 'डिटेंटे' कऽ नीतिक मिलान करबाक आग्रह केलन्हि, ई आरोप लगवैत जे सोवियत अधिकारीसभ असन्तुष्ट आवाजसभकें बेरहमी सँ दबाबक साधनक रूपमे एकर इस्तेमाल केने छल।{{sfn|Chornovil|1975}} ओ आगू हुनका सँ जैक्सन-वैनिक संशोधनक पूर्ण समर्थन करबाक आग्रह केलन्हि, जे देशसँ प्रवासनक स्वतन्त्रताक अनुमतिक देबाक प्रयासमे सोवियत संघ पर प्रतिबन्ध लगा देलक।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=201–202}} बोरिस पेंसनक सङ्ग मिलकऽ, ओ ''समिज्दात'' पुस्तिका "डेली लाइफ इन द मोर्दोवियन कैंप्स" लिखलन्हि, जकरा यरूशलेम लेल गेल आ रूसीमे प्रकाशित कएल गेल, एहीसँ पहिने जे अगिला वर्ष म्यूनिख स्थित ''सुचास्निस्ट'' पत्रिकामे एकर यूक्रेनीमे अनुवाद कएल गेल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} हेलसिंकी समझौता ३० जुलाई आ १ अगस्त १९७५ कऽ बीच हस्ताक्षरित कएल गेल छल। हस्ताक्षरकर्ता देशसभमे सम्पूर्ण यूरोप, सोवियत संघ, संयुक्त राज्य अमेरिका आ क्यानाडा शामिल छल।{{sfn|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}} सोवियत संघमे, ई हेलसिंकी समझौताकें असन्तुष्टसभक लेल एक नव शुरुआतक रूपमे देखल गेल, जे पाबलन्हि जे हुनकर पास आब सोवियत मानवाधिकारसभक हननकें उजागर करबाक एक साधन छल।{{sfn|Marynovych|2021|p=86}} कीवमे एक असन्तुष्ट माइकोला रुडेंको ओ उद्देश्यक लेल ९ नवम्बर १९७५ कें यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कऽ गठनक ऐतिहासिक घोषणा केलन्हि।{{sfn|Marynovych|2021|p=90}} चोर्नोविल समूहक स्थापनाक समय जेलमे छलाह आ १९७९ धरि ओ एहिमे शामिल नहि भेल छलाह।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} मोरोज़ आ आन राजनीतिक कैदीसभक सङ्ग, चोर्नोविलक प्रतिरोध गतिविधिसभ UHG कऽ स्थापनाक बाद सेहो निर्बाध जारी रहल। दुनू १२ जनवरी १९७७ कऽ भूख हड़तालमे भाग लेलन्हि, जाहिमे ओ अपन गैर-अनुरूपतावादी दृष्टिकोणसभक आधार पर उत्पीड़नकें पूरी तरह समाप्त करबाक आह्वान केलन्हि। हालाँकि, ई समय, यूक्रेनी राजनीतिक कैदीसभक बीच एक पैग विभाजन बनि रहल छल जे की सोवियत जेल प्रणालीक सक्रिय रूपसँ विरोध करब नीक छल वा ओ जे आत्म-संरक्षणक पक्ष लैत छलाह। के॰जी॰बी॰ कऽ प्रभावसँ, दुनू गुट खुलि कऽ आपसमे भिड़य लगलाह। मोरोज़ आ शुमुकसँ अलग एक शिविरमे कैद चोर्नोविल ई संघर्षमे पक्ष लेबा सँ साफ इनकार कऽ देलन्हि आ एक मध्यस्थक रूपमे कार्य केलन्हि। १९७७ कऽ शुरुआतमे, एक अस्पतालमे शुमुकक सङ्ग बैठकक दौरान, चोर्नोविल पूर्व पर मोरोज़क सङ्ग अपन संघर्षकें कृत्रिम रूपसँ तेज करबाक आरोप लगौलन्हि, आ क्यानाडाई परिवारक सदस्यसभकें शुमुकक पत्रसभक तुलना सोझे पुलिस शिकायतसभक समकक्ष केलन्हि। जेलसँ रिहाईक बाद, चोर्नोविल शुमुक आ मोरोज़ दुनू पर हुनकर अहङ्कारी रवैयाक परिणामस्वरूप ई विवादक लेल समान रूपसँ जिम्मेदार होयबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Paska|2018|pp=141–142}} ==== याकूतिया वापसी (१९७८-१९८०) ==== चोर्नोविलकें जेलसँ रिहा कऽ देल गेल आ १९७८ कऽ शुरुआतमे हुनका फेरसँ चप्पनदा भेज देल गेल। ओतय, ओ सोवियत संघक भीतर राजनीतिक कैदीसभक स्थिति आ मानवाधिकारसभक बारेमे अपन लेखन जारी राखलन्हि।{{sfn|Zakharov|2005}} ओ मोरोज़ आ शुमुकक बीच चलि रहल संघर्षमे सेहो शामिल होइत रहलाह; मोरोज़क पत्नी रायसाकें लिखल एक पत्रमे, ओ शुमुकक सार्वजनिक "बहिष्कार" कऽ आह्वान केलन्हि, जखन कि ई तर्क देलन्हि जे मोरोज़ आब अनम्य भऽ रहल छलाह। मोरोज़क नौ सालक लाम्ब कारावास हुनकर मानसिक आ भावनात्मक स्थितिकें गम्भीर रूपसँ प्रभावित केने छल; चोर्नोविल हुनका आत्म-प्रशंसक आ संकीर्ण बतौलन्हि। अपन निर्वासनक दौरान, मोरोज़क सङ्ग चोर्नोविलक मित्रता सेहो समाप्त भऽ गेल किएक तँ पूर्व शुमुकक सङ्ग संघर्षक कारण बादवाला सँ स्वयंकें दूर करबाक कड़ा माँग केने छल।{{sfn|Paska|2018|p=142}} अपन निर्वासनक दौरान, चोर्नोविल सोवियत अधिकारीसभकें पत्र भेजनाय जारी राखलन्हि। सोवियत संघक अभियोजक जनर लकें लिखल १० अप्रैल १९७८ कऽ एक पत्रमे, ओ ई तथ्यक घोर आलोचना केलन्हि जे सोवियत संविधान द्वारा सैद्धान्तिक रूपसँ देल गेल व्यापक अधिकार वास्तविकतामे पूरी तरह अनुपस्थित छल, ई पुछैत जे "सोवियत कानून किएक मौजूद अछि?"।{{sfn|Fedunyshyn|2018|p=202}} ओ "ओनली वन ईयर" नामक एक ''समिज्दात'' पैम्फलेट सेहो लिखलन्हि,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} आ हुनका ओही वर्ष पीईएन इंटरनेशनलमे भर्ती कराएल गेल।{{sfn|Zakharov|2005}} ओही समय, ओ निउर्बामे एक खेतमे एक मजदूरक रूपमे काम कऽ रहल छलाह,{{sfn|Matiash|2017|p=13}} जतय हुनका अक्टुबर १९७९ मे भेजल गेल छल। पहिने जका, चोर्नोविलक ''समिज्दात'' कार्यसभमे सँ अधिकांश मानवाधिकारसभक हनन आ अन्तरात्माक बन्दीसभ द्वारा सामना कएल जाएवाला स्थितिसभकें चित्रित करबाक महत्वपूर्ण काम केलक।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} चोर्नोविल २२ मई १९७९ कें अपन निर्वासनसँ यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) मे शामिल भेल।{{sfn|Marynovych|2021|p=102}} नवम्बर १९७९ सँ मार्च १९८० धरि हुनका के॰जी॰बी॰ द्वारा निरन्तर निगरानीमे राखल गेल छल, जे ई दर्ज केलक जे ओ असन्तुष्टसभ मिखाइलो होरिन, ओक्साना मेश्को आ इवान सोकुलस्कीक सङ्ग सम्पर्क स्थापित केने छलाह। ओ कयन आन व्यक्तिसभसँ सेहो सम्पर्क केलन्हि जे यूक्रेनक ओब्लास्टमे UHG कऽ अध्याय स्थापित करऽ चाहैत छलाह। चोर्नोविलक अज्ञात, मेश्को, जे ओही समय UHG कऽ नेता छलाह, ओ सेहो भारी के॰जी॰बी॰ निगरानीमे आबि गेल छलाह, आ ओ अपन गिरफ्तारीकें रोकबाक लेल व्यक्तिसभकें प्रवेश देनाय बन्द कऽ देने छलाह। एक प्रमुख UHG सदस्य ज़ेनोविय क्रासिव्स्की कैद आ निर्वासित असन्तुष्टसभसँ मिलबाक लेल पेट्रो रोज़ुमनीकें भेजलन्हि। ओहिमे चोर्नोविल सेहो छलाह, जिनकें UHG कऽ प्रमुखक रूपमे मेश्कोकें बदलबाक लेल विशेष रूपसँ कहल गेल छल।{{sfn|Ostrovskyi 2018a|pp=110–111}} ==== बलात्कारक प्रयासक लेल गलत सजा (१९८०-१९८५) ==== चोर्नोविलकें ८,{{sfn|Kryzhanovska|2022}} ९,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} वा १५{{sfn|Shvydkyi|2013}} अप्रैल १९८० कें बलात्कारक प्रयासक घिनौना आरोपमे फेरसँ गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। यूक्रेनी इतिहासलेखनमे ई आरोपसभकें अक्सर मनगढ़न्तक रूपमे वर्णित कएल जाइत अछि,{{sfn|Shvydkyi|2013}}{{sfn|Kryzhanovska|2022}}{{sfn|Matiash|2017|p=14}} आ ओहिना अमेरिकी पत्रिका ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा सेहो एकरा सन्दर्भित कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} मायकोला होरबल, यारोस्लाव लेसियव आ योसिफ़ ज़िसेल्स सहित कयन आन प्रमुख असन्तुष्टसभकें ओही समय ई तरहक फर्जी आरोप भेटल छल। UHG कऽ सदस्य मायरोस्लाव मैरिनोविच एक के॰जी॰बी॰ अधिकारीक हवाले सँ कहलन्हि जे "हम विशेष रूपसँ राजनीतिक आरोपसभ पर व्यक्तिसभकें गिरफ्तार कऽ कऽ आब कोनो नव शहीद नहि बनाएब।"{{sfn|Marynovych|2021|p=115}} चोर्नोविलक गिरफ्तारी, साथ ही यूक्रेन आ पूरे सोवियत संघक कयन आन असन्तुष्टसभक गिरफ्तारी, मैड्रिडमे यूरोपमे सुरक्षा आ सहयोग पर सम्मेलनक एक बैठकक ठीक बीच भेल, आ ''टाइम'' कहलक जे किछु पर्यवेक्षकसभक ई माननाय छल जे हेलसिंकी समझौताक प्रति सोवियत नाराजगी प्रदर्शित करबाक लेल ही ई गिरफ्तारिया कएल गेल छल।{{sfn|Blake|1980}} अपन गिरफ्तारीक बाद, चोर्नोविल भूख हड़तालक घोषणा कऽ देलन्हि,{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} आ अपन तथा दोसरक गिरफ्तारीकें लेनिनवादी आदर्शसभक घोर विपरीत आ १९८० कऽ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकक अगुवाईमे असन्तोष कें दबाव प्रयासक रूपमे चित्रित केलन्हि।{{sfn|Chornovil|2007|p=673}} हुनका याकूतियाक तबागामे एक जेल शिविरमे लेल गेल, जतय हुनका उल्टी आ मलसँ सनल एक अत्यन्त गन्दा सेलमे राखल गेल छल। एक समय पर, हुनका एक "मनोरंजन कक्ष" मे स्थानान्तरित कऽ देल गेल छल, जतय हुनकर पानी धरि कोनो पहुँच नहि छल। अपन भूख हड़तालक परिणामस्वरूप शक्तिक भारी कमीक कारण, चोर्नोविल जेलक शौचालय धरि पहुँचबाक लेल चारो हाथ-पैरक बल रेंगैत छलाह, जे हुनकर सेल्सँ एक मंजिल नीचा आ जेलक यार्डक पार स्थित छल। कयन बेर, ओ थकावटसँ बेहोश भऽ गेलाह, आ पहरेदारसभ द्वारा हुनका पर पानी डारि कऽ जगाएल गेल। चोर्नोविलकें अपन ई विरोध तखन रोकऽ पड़ल जखन डाक्टरसभ कड़ा चेतावनी देलन्हि जे यदि ओ भोजनसँ इनकार करनाय जारी राखलन्हि तँ शिविरमे एक महामारीक दौरान अनुबंधित पेचिशक लेल हुनकर इलाज नहि कएल जाएत। ई हड़तालक लेल, चोर्नोविलकें ५ सँ २१ नवम्बर १९८० धरि एकान्तवासमे राखल गेल छल।{{sfn|A Chronicle of Current Events 1983}} हुनका मिर्नी शहरमे एक बन्द अदालत द्वारा दोषी पाबल गेल आ पाँच सालक जेलक सजा सुनाएल गेल।{{sfn|Shvydkyi|2013}} चोर्नोविल जेलमे लिखनाय जारी राखलन्हि, जाहिमे सी॰पी॰एस॰यू॰ कऽ २६अम कांग्रेसकें लिखल गेल फरबरी १९८१ कऽ एक खुला पत्र शामिल अछि, जाहिमे ओ महासचिव लियोनिद ब्रेझनेव आ के॰जी॰बी॰ अध्यक्ष यूरी एंड्रोपोव पर UHG कऽ खिलाफ पैग पैमाना पर दमन करबाक सोझे आरोप लगौने छलाह। ओ अपन पत्नीकें सेहो लिखलन्हि, आ कांग्रेसक प्रति असन्तुष्टसभक प्रतिक्रियासभमे "कोनो भी समझौता नहि" करबाक आग्रह केलन्हि। ओ ९ अप्रैल १९८१ कें एक आन पत्र लिखलन्हि, ई बेर संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार समिति, एमनेस्टी इंटरनेशनल, कमिटी फॉर द फ्री वर्ल्ड आ हेलसिंकी कमिटी फॉर ह्यूमन राइट्सकें, सोवियत संघक प्रति अपन कूटनीतिक नीतीसभकें तैयार करबामे UHG कऽ सोवियत उत्पीड़नक दिशामे अधिक ध्यान बढ़ाबक आग्रह केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2018|pp=202–203}} १९८३ मे चोर्नोविलकें रिहा कऽ देल गेल, मुदा हुनका यूक्रेन घुरबा सँ सख्त रोक देल गेल। ओ पोक्रोव्स्क शहरमे ही रहलाह,{{sfn|Shvydkyi|2013}} एक फायर स्टोकरक रूपमे काम करैत।{{sfn|Matiash|2017|p=14}} अन्ततः १५ अप्रैल १९८५ कें{{sfn|Shvydkyi|2013}} नव महासचिव मिखाइल गोर्बाचेव चोर्नोविलकें ''पेरेस्त्रोइका'' कऽ हिस्साक रूपमे यूक्रेन घुरबाक अनुमति प्रदान केलन्हि।{{sfn|Ivanova|2024}}{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=50}} चोर्नोविल सोवियत सरकार द्वारा कुल १५ साल कैदमे बितेने छलाह।{{sfn|Ivanova|2024}} === यूक्रेन वापसी === जखन धरि चोर्नोविल यूक्रेन घुरलाह, तखन धरि देश नाटकीय रूपसँ बदलि चुकल छल। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टीक प्रथम सचिव पेट्रो शेलेस्ट, जे एक उदारवादी नेता छलाह, कें हटा देल गेल आ हुनकर स्थान कट्टरपन्थी वलोडिमिर शेर्बित्स्कीकें नियुक्त कऽ देल गेल, जे ब्रेझनेवक निप्रॉपेट्रोस माफियाक एक सदस्य छलाह। शेर्बित्स्की रूसीकरण नीतीसभ आ यूक्रेनी संस्कृति पर नकेल कसबाकें नाटकीय रूपसँ बढ़ा देने छलाह। आंशिक रूपसँ शेर्बित्स्कीक नीतीसभक परिणामस्वरूप, १९८२ मे ब्रेझनेवक मृत्युक समय धरि, जोसेफ स्टालिनक शासनक दौरान ब्रेझनेवक नेतृत्वमे यूक्रेनीमे बहुत कम किताबा प्रकाशित भेल छल।{{sfn|Kuzio|2010}} यूक्रेनी संस्कृतिमे ई भारी गिरावट कऽ सङ्ग-सङ्ग १९८६ कऽ [[चेर्नोबिल दुर्घटना]] कऽ प्रति सरकारक धीमा प्रतिक्रिया जनमतकें नराम्रो तरह सँ खराब कऽ देलक आ चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट शासनक खिलाफ एक संयुक्त मोर्चा बनबै लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Poberezhets|2013|p=115}} गोर्बाचेवक सुधारसभक बावजूद, सोवियत सरकार चोर्नोविल आ आन असन्तुष्टसभक खिलाफ हस्तक्षेप करनाय जारी रखने छल। १९८७ मे राज्य चोर्नोविलक खिलाफ एक मानहानि अभियान शुरू केलक, जकर आंशिक कारण शेर्बित्स्कीक रूसीकरणक प्रयाससभ पर आन्तरिक असन्तोष छल{{sfn|Bilyk|2019|pp=14–15}} आ आंशिक रूपसँ मॉस्कोक भारी दबाव छल।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ''द यूक्रेनी हेराल्ड'', जकरा अगस्त १९८७ मे फेरसँ लन्च कएल गेल छल आ जाहिमे प्रमुख विपक्षी-दिमागवाला बुद्धिजीवीसभक निबन्ध प्रकाशित कएल गेल छल,{{sfn|Kipiani|2002}} "विदेशी विध्वंसक सुरक्षा एजेन्सीसभ" द्वारा समर्थित होयबाक राज्य-समर्थित आरोपसभकें बहुत आकर्षित केलक।{{sfn|Kipiani|2011}} ओही समयक आसपास, चोर्नोविल ''द यूक्रेनी वीकली'' कें एक विस्तृत साक्षात्कार देलन्हि, जाहिमे ओ धर्म आ यूक्रेनी संस्कृतिक प्रति असन्तुष्ट आन्दोलनक दृष्टिकोणकें स्वतन्त्र रूपसँ स्पष्ट केलन्हि। सरकार चोर्नोविल आ असन्तुष्ट आन्दोलनक छविकें धूमिल करबाक प्रयासमे टेलिविज़न पर बातचीतक किछु क्लिप प्रसारित केलक, मुदा ई प्रयासक उल्टा ही असर भेल। मार्था कोलोमियट्स, ओ पत्रकार जे चोर्नोविलसँ बात केने छलीह, कें बादमे एक "अमेरिकी सबोटूर" कऽ रूपमे गिरफ्तार कएल गेल छल, मुदा तखन धरि ई साक्षात्कार पहिने ही व्यापक रूपसँ प्रचारित आ साझा कएल जा चुकल छल।{{sfn|Bila|2020}} दिसम्बरमे, शेर्बित्स्कीक कार्यालय एक प्रेस विज्ञप्ति जारी केलक जाहिमे विपक्षक, विशेष रूपसँ चोर्नोविलक के॰जी॰बी॰ निगरानी बढ़ाबक वादा कएल गेल छल, जे प्रिन्ट आ प्रसारण मीडिया दुनूसँ हमलासभक एक नव लहर देखलक।{{sfn|Danylenko|2019|pp=27-28}} ल्वीव स्थित ''फ्री यूक्रेन'' समाचार पत्रमे प्रकाशित एक राय-सम्पादकीयमे, चोर्नोविल ई उपायसभक कड़ा आलोचना केलन्हि आ कहलन्हि जे हुनकर आ मिखाइलो होरिनक सङ्ग कएल गेल व्यवहार १५ साल पहिने अलेक्सांद्र सोल्झेनित्सिनक व्यवहारक बिल्कुल बराबर छल।{{sfn|Chornovil|2011|pp=81–82}} मानवाधिकार गतिविधिया हुनकर रिहाईक बाद चोर्नोविलक अथक प्रयाससभक लेल एक महत्वपूर्ण फोकस बनल रहल। चोर्नोविल आ होरिन वासिल बारलादियानु, गेल, ज़ोरियन पोपादियुक, आ स्टीफन खमाराक सङ्ग आपराधिक संहितासँ सोवियत विरोधी आन्दोलनकें पूरी तरह हटायब आ सभ राजनीतिक कैदीसभक रिहाई आ पुनर्वासक वकालत करबामे शामिल भेल।{{sfn|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}} २४ फरबरी १९८७ कें, ओ मॉस्कोक के॰जी॰बी॰ मुख्यालय, लुब्यंका भवनक यात्रा केलन्हि, जतय ओ ई माँगसभकें मजबूतीसँ दोहरौलन्हि आ जब्त कएल गेल सम्पत्तिकें वापस करबाक आग्रह केलन्हि। लुब्यंकामे रहैत, ओ घोषणा केलन्हि जे, रूसक ईसाईकरण (१९८८) कऽ १०००अम वर्षगाँठक आधिकारिक समारोहसभक जवाबमे, असन्तुष्ट आन्दोलन १९४६ कऽ ल्वीव धर्मसभाक फैसलाकें उलटाबक लेल एक अभियान शुरू करत जे यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्चक रूसी रूढ़िवादी चर्चमे विलय कऽ देने छल।{{sfn|Danylenko|2019|p=26}} हालाँकि, सरकार हुनकर सभाक स्वतन्त्रतामे भारी हस्तक्षेप केलक - उदाहरणक लेल, चोर्नोविलकें ल्वीवमे एक "निवारक" साक्षात्कारक लेल बजा कऽ सोवियत संघक भीतर गैर-रूसी देशसभक अधिकारसभ पर एक नियोजित दिसम्बर १९८७ कऽ संगोष्ठीमे भाग लेबा सँ रोकि देल गेल छल, जतय हुनका "असामाजिक" गतिविधिसभमे शामिल होयबाक खिलाफ कड़ा चेतावनी देल गेल छलीह।{{sfn|Danylenko|2019|pp=26-27}} ११ मार्च १९८८ कें, चोर्नोविल औपचारिक रूपसँ होरिन आ क्रासिव्स्की द्वारा सह-हस्ताक्षरित एक पत्रमे यूक्रेनी हेलसिंकी समूह (UHG) कें फेरसँ स्थापित केलन्हि, हालाँकि समूह पिछला वर्षक गर्मीमे ही अपन गतिविधि फेरसँ शुरू कऽ देने छल आ चोर्नोविलक ''हेराल्ड'' एकर प्रेस अङ्ग छल।{{sfn|Zakharov|2005}} ई समय धरि, लायंस सोसाइटी, ''स्पाद्शच्यना'', आ यूक्रेनी कल्टूरोलॉजिकल क्लब जका कयन स्वतन्त्र संगठन अस्तित्वमे छलाह। असन्तुष्ट आन्दोलनक खण्डित प्रकृति चोर्नोविलकें अप्रैल १९८८ मे एक ही संरचनामे संगठनसभकें एक साथ लाबय लेल प्रेरित केलक।{{sfn|Krupnyk|2019|p=45}} चोर्नोविल ७ जून १९८८ कें यूक्रेनी हेलसिंकी संघ (UHS) कऽ स्थापना केलन्हि। ई सोवियत यूक्रेनमे पहिल स्वतन्त्र राजनीतिक पार्टी छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=45-46}} चोर्नोविल पार्टीक मञ्चक सह-लेखक बनलाह आ ओकरा प्रस्तुत केलन्हि,{{sfn|Kobuta|2020|pp=36–37}} जे सोवियत राज्यसभक परिसंघीय ढाँचाक भीतर यूक्रेनी स्वतन्त्रताक आह्वान केलक। घोषणापत्रमे ई तर्क देल गेल जे यूक्रेनी स्वतन्त्रतासँ यूक्रेनियन आ गैर-यूक्रेनियन दुनूकें समान रूपसँ लाभ हेतैक, मुदा परिसंघक बारेमे बिन्दु जोड़लक जाहिसँ UHS कें अलगाववादीक रूपमे प्रतिबन्धित होयबा सँ रोकल जा सकै।{{sfn|Krupnyk|2019|p=46}} ई समयावधिक दौरान चोर्नोविलक गतिविधिया केवल यूक्रेन धरि ही सीमित नहि छल; ओ आन असन्तुष्टसभक सङ्ग सेहो व्यापक सम्पर्क बनाए राखलन्हि, विशेष रूपसँ बाल्टिक राज्यसभ, आर्मेनिया आ जॉर्जियाक असन्तुष्टसभक सङ्ग। यूक्रेनी के॰जी॰बी॰ कऽ ८ सितम्बर १९८८ कऽ एक आन्तरिक नोटिस गुर्गासभकें सूचित केलक जे अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक कैदीसभक संरक्षणक लेल समिति नामक एक संगठन मौजूद अछि। ई समितिक स्थापना चोर्नोविल आ अर्मेनियाई असन्तुष्ट पिरुयर हेयरिकयान द्वारा जनवरी १९८८ मे कएल गेल छल, आ ई सोवियत विरोधी आन्दोलन कानूनकें निरस्त करब, जेल शिविरसभ आ मनोरोग अस्पतालसभकें बन्द करबाक प्रयाससभमे सक्रिय रूपसँ शामिल छल, आ यूक्रेन आ सोवियत संघक भीतर आन देशसभक राष्ट्रवादी आन्दोलनसभक बीच सहयोगकें मजबूत करबाक लेल पूरी तरह प्रतिबद्ध छल।{{sfn|Krupnyk|2019|pp=46-47}} २४-२५ सितम्बर कें, चोर्नोविल रीगामे असन्तुष्ट समूहसभक एक सम्मेलनमे UHS कऽ प्रतिनिधित्व केलन्हि। चोर्नोविल सम्मेलनक समापन बयान लिखलन्हि, जाहिमे सभ "राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक आन्दोलनसभ" सँ एक संयुक्त मोर्चा बनबै आ बैनरक तहत विरोध करबाक पुरजोर आग्रह कएल गेल।{{sfn|Krupnyk|2019|p=47}} ==== क्रान्ति ==== पूरा १९८८ आ १९८९ मे मध्य आ पूर्वी यूरोपमे चलि रहल १९८९ कऽ क्रान्तिसभ चोर्नोविलकें बहुत दिलचस्पी देलक, विशेष रूपसँ अहिंसाक पालनमे। हुनकर सफलता चोर्नोविलकें कम्युनिस्ट-विरोधीक पक्षमे मार्क्सवाद-लेनिनवादक लेल अपन सार्वजनिक समर्थनकें त्यागबा लेल प्रेरित केलक, जकर ओ १९६० कऽ दशकक मध्यसँ निजी तौर पर समर्थन केने छलाह, मुदा एक उदारवादीक रूपमे प्रकट होयबाक प्रयासमे एकरा सार्वजनिक रूपसँ बताबय सँ परहेज केने छलाह।{{sfn|Seko|2019|p=124}} आन यूक्रेनी बुद्धिजीवी सेहो कम्युनिस्ट-विरोधी समर्थन करनाय शुरू कऽ देलन्हि, आ राइटर्स यूनियन ऑफ यूक्रेन १९८८ कऽ अन्तमे एक लोकप्रिय मोर्चा विकसित करनाय शुरू केलक, एकरा स्थानीय सरकारमे अधिक सक्रिय होयबा आ आर्थिक चिन्तासभमे अधिक रुचि लेबाक लेल जनताकें प्रोत्साहित करबाक रूपमे न्यायोचित ठहराएल।{{sfn|Adamovych|2020|p=8}} चोर्नोविल सोवियत संघमे एक मानवाधिकार आन्दोलन, मेमोरियल, कें यूक्रेनमे फयलाबक सेहो समर्थन केलन्हि, आ मार्च १९८९ मे एकर स्थापना पर समूहक यूक्रेनी अध्याय कऽ प्रेसिडियमकें एक सकारात्मक पत्र लिखलन्हि।{{sfn|Chornovil|2009|pp=476–477}} १८ जुलाई १९८९ कें, पूरे संघमे खनन हड़तालसभक लहर पूर्वी यूक्रेनक डोनबास क्षेत्रक माकिव्का शहरमे कोयला खनिकसभ धरि पहुँचि गेल।{{sfn|Lykhobova|Kuzina|2009|pp=155–156}}{{sfn|Safire|1989}} कर्मचारीसभ पहिने नीक काज करबाक स्थिति, नीक मजदूरी आ बढ़ल सामाजिक सुरक्षाक माँग केलन्हि। हालाँकि, शुरुआतसँ ही, कयन डोनबास खनिक स्व-शासनक सम्भावित मार्गक रूपमे सहानुभूति कऽ सङ्ग यूक्रेनी स्वतन्त्रता आन्दोलनकें सेहो देखने छल।{{sfn|Walkowitz|1991}} चोर्नोविल अपन शुरुआती दिनसँ ही हड़तालसभक समर्थन केलन्हि, एक बयान जारी करैत कहलन्हि, आन बातसभक सङ्ग-सङ्ग, जे हड़ताल "पार्टी आ लोकसभक एकताक बारेमे पार्टीक लफ्फाजीक पर्दा फाड़ि देलक", जकर कम्युनिस्टसभ दावी केने छल जे ओतय विभिन्न "चरमपन्थीसभ" द्वारा हमला कएल जा रहल छल।{{sfn|Radio Liberty 2014}} दोसर दिस, शेर्बित्स्की खुश नहि छलाह आ सरकारी नियन्त्रणवाला मीडियामे हड़तालीसभकें बदनाम कऽ कऽ आ हड़ताल समितिसभक लेल सञ्चार काटि कऽ हुनका पर कड़ा नकेल कसलन्हि।{{sfn|Walkowitz|1991}} ई खनिकसभकें कट्टरपन्थी बना देलक, जे जल्दी ही शेर्बित्स्कीक इस्तीफाक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि।{{sfn|Radio Liberty 2021}} मार्च १९९० कऽ लेल निर्धारित सर्वोच्च सोवियतक चुनाव करीब अएबाक सङ्ग, चोर्नोविल अभियान मोडमे स्विच केलन्हि। हुनकर घोषणापत्र "राज्यक दर्जा, लोकतन्त्र आ स्वशासन" आ गैर-जातीय यूक्रेनियनसभक सङ्ग सहयोगक आह्वान केलक। चोर्नोविलक कार्यक्रमक आधारशिला बारह "भूमि" पर आधारित एक संघीय यूक्रेनक हुनकर विचार छल, जकरा मोट तौर पर यूक्रेनी जनवादी गणराज्यक गवर्नरेट आ डोनबास्क लेल एक अलग भूमि द्वारा परिभाषित कएल गेल छल। क्रीमियाकें एक स्वतन्त्र राज्य वा यूक्रेनक स्वायत्त गणराज्यक रूपमे मौजूद होनाय छल। विधायिकाकें एक द्विसदनीय केन्द्रीय राडाक रूपमे फेरसँ स्थापित कएल जेबाक छल, निचला सदनकें आनुपातिक प्रतिनिधित्व द्वारा चुनल जेबाक छल आ ऊपरी सदनकें भूमिसँ चुनल जेबाक छल।{{sfn|Chornovil|2009|pp=580–583}} चोर्नोविलक माननाय छल जे संघवाद यूक्रेन आ ओकर क्षेत्रसभकें सोवियत संघसँ स्वतन्त्र अर्थव्यवस्था, संस्कृति आ राजनीति विकसित करबाक अनुमति देत आ सोवियत शैलीक नौकरशाहीक स्थापनकें रोकत।{{sfn|Derevinskyi|2023|pp=54–55}} चोर्नोविल ई समय UHS कऽ भीतर स्वतन्त्रता-समर्थक पदसभकें अपनाबय पर जोर देबयवाला प्राथमिक व्यक्तिसभमे सँ एक छलाह, ई प्रस्ताव करैत जे पार्टीक कार्यक्रममे स्वतन्त्रताक प्रश्न प्रस्तावित कएल जाए।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=335}} ८ सितम्बर १९८९ कें, यूक्रेनक जन आन्दोलन (रूख) कऽ स्थापना यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ राज्य भाषाक रूपमे यूक्रेनीक स्थापना, एक राष्ट्रिय आ सांस्कृतिक पुनरुद्धार, आ यूक्रेनी स्वशासनक साथ-साथ यूक्रेनक भीतर अल्पसंख्यकसभक लेल भाषाई अधिकारसभकें मजबूत करबाक वकालत करैवाला एक कार्यक्रमक सङ्ग कएल गेल छल। ई पद राइटर्स यूनियनक लोकसभ पर आधारित छल, जे ओही वर्ष फरबरीमे ओकरा अपनायने छलाह।{{sfn|Adamovych|2020|pp=8–9}} पूरी तरह सँ "पेरेस्त्रोइकाक लेल यूक्रेनक जन आन्दोलन" कऽ रूपमे नामित, एकर पहिल नेता कवि इवान ड्रेच छलाह। एकर बावजूद, हालाँकि, चोर्नोविल पार्टीक वास्तविक नेता छलाह आ इतिहासकार रोमन ह्रीत्स्किंवक अनुसार, एकर स्थापनाक आयोजन सेहो ओ ही केने छलाह।{{sfn|Popovych|2023}} चोर्नोविल कट्टरपन्थी आ स्वतन्त्रताक उदारवादी समर्थकसभकें फेरसँ जोड़ैत, 'रूख' कें यूक्रेनी राष्ट्रवादीसभक जन आन्दोलनमे बदलबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2023|p=10}} संयोगसँ, खनिकसभक हड़ताल{{sfn|Radio Liberty 2021}} आ गोर्बाचेवक दबाव कऽ संयोजनक कारण शेर्बित्स्कीकें ओही महिना इस्तीफा देबा लेल मजबूर कएल गेल छल।{{sfn|Senkus|2007}} चोर्नोविल १९१९ कऽ एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठ मनेबाक सङ्ग, २२ जनवरी १९९० कें ल्वीवसँ कीव धरि एक मानव शृङ्खला आयोजित करबामे महत्वपूर्ण भूमिका निभौलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} लगभग तीस लाख लोकसभ शृङ्खलामे भाग लेलन्हि जे ओही समय धरि 'रूख' द्वारा कएल गेल सबसँ पैग विरोध प्रदर्शन छल।{{sfn|Poberezhets|2011|p=288}} चोर्नोविल एकीकरण अधिनियमक वर्षगाँठकें अवकाशक रूपमे मान्यता देबाक वकालत केलन्हि।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} == चोर्नोविल सत्तामे == {{Multiple image | header = चोर्नोविलक आधिकारिक चित्र, [[यूक्रेनक संसद|संसद]] | width = 100 | image1 = НДУ 1 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption1 = पहिल (१९९०–१९९४) | image2 = НДУ 2 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption2 = दोसर (१९९४–१९९८) | image3 = НДУ 3 Чорновіл Вячеслав Максимович.jpg | caption3 = तेसर (१९९८–१९९९) }} सोवियत यूक्रेनक इतिहासमे पहिल बहुदलीय मतदान, सर्वोच्च सोवियत चुनाव, ४ मार्च १९९० कें आयोजित कएल गेल छल। ई उच्च मतदान द्वारा चिह्नित कएल गेल छल, जाहिमे ८५% पंजीकृत मतदातासभ भाग लेलन्हि। अधिकांश यूक्रेनमे, परिणाम कम्युनिस्टसभक लेल फायदेमंद छल, ९०% पहिने चुनल गेल प्रतिनिधि फेरसँ चुनल गेलाह आ ४५० प्रतिनिधिसभमे सँ ३७३ कम्युनिस्ट पार्टीक छलाह। हालाँकि, सभ तीन गैलिशियन ओब्लास्टमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉक, एक 'रूख' नेतृत्ववाला गठबन्धन{{sfn|Kozhanov|2020|p=44}} अधिकांश सिट जीतलक। सुप्रीम सोवियतक उपाध्यक्षक रूपमे चुनल गेल इवान प्लियुश्च २०१० मे लिखने छलाह जे कम्युनिस्ट बहुमत संसदीय स्तर पर समान प्रभावकें कमान करबामे असमर्थ छल जेना कि डेमोक्रेटिक ब्लॉक छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=51–52}} चोर्नोविलकें ल्वीव शहरक शेवचेंकिव्स्की जिलासँ डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उप-प्रतिनिधिक रूपमे पूर्ण बहुमतसँ चुनल गेल, जे सात आन उम्मेदवारसभक खिलाफ ६८.६०% भोट जीतलाह।{{sfn|1st Verkhovna Rada}} सुप्रीम सोवियतक भीतर, चोर्नोविल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक कट्टरपन्थी विंगक नेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} चोर्नोविलकें अप्रैल १९९० मे ल्वीव ओब्लास्ट परिषदक अध्यक्ष सेहो चुनल गेल, जाहिसँ ओ ल्वीव ओब्लास्टक पहिल गैर-कम्युनिस्ट प्रमुख बनि गेलाह।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} ओ जल्दी ही एक असन्तुष्टक रूपमे जीवनसँ राजनीतिमे स्वयंकें अनुकूलित कऽ लेलन्हि, दहिना दिस मुड़ैत आ स्पष्ट रूपसँ कम्युनिस्ट-विरोधी क्रान्तिक समर्थन करैवाला पहिल यूक्रेनी राजनेतासभमे सँ एक बनि गेलाह।{{sfn|Seko|2018|p=174}} आर्थिक क्षेत्रमे, ओ आवास बजार आ प्रकाश उद्योगक निजीकरण केलन्हि, आ सामूहिक खेतसभकें समाप्त कऽ कऽ आ किसानसभकें भूमि पुनर्वितरित कऽ कऽ भूमि सुधार शुरू केलन्हि।{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=137}} सामाजिक रूपसँ, ओ यूक्रेनक सांस्कृतिक आ राष्ट्रिय पुनरुद्धारक सक्रिय समर्थन केलन्हि; हुनकर सरकार द्वारा सोवियतक बदला यूक्रेनी प्रतीकक उपयोग कएल गेल, यूक्रेनी विद्रोही सेनाक सैनिकसभकें दिग्गजक रूपमे मान्यता देल गेल, धर्मसभा ल्वीव द्वारा लगाएल गेल यूक्रेनी ग्रीक कैथोलिक चर्च पर प्रतिबन्ध निरस्त कऽ देल गेल आ धार्मिक छुट्टीसभकें सार्वजनिक छुट्टीसभक रूपमे मान्यता देल गेल।{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} व्लादिमीर लेनिनक मूर्तिसभकें पहिल बेर चोर्नोविलक सरकारक तहत ध्वस्त कएल गेल छल,{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} १ जुलाई १९९० कें चेर्वोनोग्रादमे मूर्तिकें गिरा देल गेल छल। ई १९९० आ १९९१ कऽ दौरान गैलिसियामे लेनिन स्मारककें गिराबक लहर शुरू कऽ देलक।{{sfn|Gazeta.ua 2018}} चोर्नोविलक नीतिया सोझे तौर पर यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ आ सोवियत संघक ओही समयक कानूनसभक विपरीत छल, आ यूक्रेनी आ संघ-व्यापी सरकार-समर्थक मीडियामे हुनकर सरकारक आलोचना कएल गेल छल। एकर बावजूद, आन गैलिशियन ओब्लास्ट, जे 'रूख' कऽ नियन्त्रणमे आबि गेल छल, जल्दी ही सुधारसभकें आगू बढ़ाबयमे चोर्नोविलक उदाहरणक पालन केलक।{{sfn|Kobuta|2020|pp=38–39}} इतिहासकार स्टीफन कोबुटा तर्क देने छथि जे गैलिसिया द्वारा सोवियत कानूनसभक अस्वीकृति चोर्नोविलक संघीय विश्वाससभक अभिव्यक्ति छल।{{sfn|Kobuta|2020|p=39}} अपन लोकतान्त्रिक लाभकें बनाए रखबाक आ सोवियत राज्य संस्थानसभक मुकाबला करबाक लेल, गैलिशियन राष्ट्रिय डेमोक्रेट्स फरबरी १९९१ मे चोर्नोविलकें एकर प्रमुखक रूपमे नियुक्त कऽ कऽ गैलिशियन असेंबलीक गठन केलक।{{sfn|Muravskyi|2019|pp=139-140}}{{sfn|Semkiv|2014}}{{sfn|Adamovych|2018|p=3}} सुप्रीम सोवियतक एक उप-प्रतिनिधिक रूपमे, चोर्नोविल सोवियत संघक भीतर यूक्रेनक सम्प्रभुताकें स्वतन्त्रताक अन्तिम उद्देश्यक सङ्ग-सङ्ग भूमि सुधार, पर्यावरण संरक्षण, अल्पसंख्यक आ धार्मिक अधिकारसभ, संघवाद आ सरकारक एकमात्र भाषाक रूपमे यूक्रेनीकें स्थापित करबाक लेल स्वयंकें समर्पित केलन्हि।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} हुनका सुप्रीम सोवियतक अध्यक्षक लेल डेमोक्रेटिक ब्लॉकक उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल, हालाँकि ओ नामाङ्कनकें अस्वीकार कऽ देलन्हि आ गठबन्धनक नेता, इहोर युखनोवस्कीक समर्थन केलन्हि। अन्ततः, दुनूमे सँ कोनो नहि चुनल गेल, किएक तँ कम्युनिस्टसभ व्लादिमीर इवाश्कोक लेल मतदान केलन्हि।{{sfn|Kulchytskyi|2019|p=52}} मतदानक दौरान, चोर्नोविल खुले तौर पर सोवियत संघसँ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक आह्वान केलन्हि, ई तर्क दैत जे ओही समय यूक्रेनक सामना कऽ रहल "आर्थिक, पर्यावरणीय आ आध्यात्मिक तबाही" कें समाप्त करबाक ई एकमात्र सम्भव तरीका छल।{{sfn|Kobuta|2020|pp=37–38}} चोर्नोविल संघवादक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, मई १९९० कऽ एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे कहलन्हि जे "कीवन केन्द्रवाद" डोनबासमे रूसी राष्ट्रवाद आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टमे रुसिन पहचानक उद्भवकें जन्म देत।{{sfn|Riabinin|2021|p=90}} ओही महिना, जेना ग्रामीण ग्रीक कैथोलिक आ रूढ़िवादी ईसाईसभक बीच संघर्ष छिड़ि गेल, ल्वीव ओब्लास्टक सरकार ई निर्धारित करबाक लेल गामसभमे जनमत संग्रह करेबाक प्रयोग केलक जे कोन सम्प्रदायकें चर्चसभक नियन्त्रण देल जाएत। चोर्नोविल द्वारा लिखल गेल ई प्रस्ताव कऽ अनुसार, बहुसंख्यक सम्प्रदाय अल्पसंख्यकक आस्थासँ सम्बन्धित एक चर्चक निर्माणक जिम्मेदारी वहन करत। ई प्रणाली क्षेत्रमे एक धार्मिक संघर्षकें उभरय सँ सफलतापूर्वक रोकलक।{{sfn|Yurash|2021|pp=134–135}} १२ जून १९९० कें, रूस सोवियत संघक भीतर राज्य सम्प्रभुताक घोषणा केलक। ई डेमोक्रेटिक ब्लॉक द्वारा यूक्रेनक राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर मतदान पर जोर देबाक प्रयाससभकें बढ़ावा देलक, जकरा कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ अवरुद्ध कऽ देने छलाह। घोषणा पर ५ जुलाईक बहसक दौरान, चोर्नोविल आ साथी गठबन्धन सदस्य मायखाइलो बतिह कम्युनिस्टसभ पर पार्टी द्वारा मतदान करबाक तरीका बताबक आरोप लगौलन्हि। चोर्नोविल बादमे खुलासा केलन्हि जे कयन प्रतिनिधिसभकें एक स्वतन्त्र सेना वा कानूनी प्रणालीक स्थापना जका उपायसभकें खत्म करबाक लेल सम्प्रभुता पर मसौदा कानूनमे संशोधन करबाक निर्देश भेटल छल। ई खुलासासँ कार्यवाहक सर्वोच्च सोवियत अध्यक्ष इवान प्लियुश्च एक जाँच शुरू केलन्हि, जे ई पता चलबाक बाद तेज भऽ गेल जे कयन प्रतिनिधिसभ निर्देशसभकें शब्दशः उद्धृत केने छलाह।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=57–59}} चोर्नोविल आ एक अज्ञात कम्युनिस्ट उप-प्रतिनिधि तखन घोषणा पर मतदान शुरू करबाक प्रयास केलन्हि। प्लियुश्च ई कहैत इनकार कऽ देलन्हि जे सोवियत संघक पीपुल्स डिपुटीजक सदस्य अखन धरि नहि घुरल छथि आ ताहि लेल कोरम असम्भव छल। जवाबमे, चोर्नोविल सोवियत पीपुल्स डिपुटीजक तत्काल वापसीक माँग करबाक लेल कदम उठेलन्हि, जकरा तखन सम्प्रभुता-समर्थक कम्युनिस्टसभ द्वारा समर्थन देल गेल आ पैग अन्तरसँ पारित कएल गेल। चारि दिन बाद, प्रतिनिधि घुरि आयलाह आ राज्य सम्प्रभुताक घोषणा पर बहस फेरसँ शुरू भऽ गेल। घोषणा-विरोधी समूहक नेतृत्व स्टैनिस्लाव हुरेंको आ लियोनिद क्रावचुक केलन्हि, जे दावी केलन्हि जे सम्प्रभुताक मामला कीवक बदला मॉस्कोमे हल कएल जाएत।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=59–61}} इवाश्को सोवियत संघक कम्युनिस्ट पार्टीक उप महासचिव बनबाक लेल ११ जुलाई कें अपन यूक्रेनी सरकारी पदसभसँ औपचारिक रूपसँ इस्तीफा दऽ देलन्हि। ई कदम यूक्रेनी जनताक लेल एक सदमाक रूपमे आयल, किएक तँ सी॰पी॰एस॰यू॰ कें ढहबाक रूपमे मानल जाइत छल, आ पार्टीक सेवाक लेल यूक्रेनी पदसभसँ इवाश्कोक इस्तीफा यूक्रेनी आबादीक प्रति उदासीनताक प्रदर्शन केलक। इवाश्कोक इस्तीफाक बाद, कम्युनिस्ट हतोत्साहित रहि गेलाह, जाहिसँ चोर्नोविलकें कार्यालयक माध्यमसँ घोषणाकें आगू बढ़ाबक अनुमति मिलल। ई अन्ततः १६ जुलाई १९९० कें पारित कएल गेल छल, जे सोवियत सरकारक कानूनसभ पर यूक्रेनी कानूनसभकें प्राथमिकता दैत छल।{{sfn|Kulchytskyi|2019|pp=61–63}} ई चोर्नोविलक लेल एक पैग जीत छल, जे जुलाई १९८९ सँ राज्य सम्प्रभुताक घोषणाक निजी तौर पर माँग केने छलाह।{{sfn|Kobuta|2020|p=37}} १९९० कऽ शेष भागमे यूक्रेनी जनभावना सरकारक खिलाफ मुड़नाय जारी रहल। छात्रसभक विरोधक एक शृङ्खला, जकरा क्रान्ति पर ग्रेनाइटक रूपमे जानल जाइत अछि, अक्टुबरमे शुरू भेल जखन छात्रसभक समूह दावी केलक जे सरकार डेमोक्रेटिक ब्लॉककें बहुमत हासिल करय सँ रोकबाक लेल परिणामसभमे हेरफेर केने छल। छात्रसभ कीवमे अक्टुबर क्रान्ति स्क्वायर पर भूख हड़ताल शुरू कऽ देलक, आ बादमे कम्युनिस्ट प्रतिनिधिसभ द्वारा हुनकर मज़ाक उड़ाएल गेल। ई असंवेदनशील रवैया लगभग सभ नरमपन्थीसभ आ राष्ट्रिय कम्युनिस्टसभकें लेखक ओल्स होन्चरक नेतृत्वक पालन करैत कम्युनिस्ट पार्टीकें छोड़बा लेल प्रेरित केलक। ई व्यक्ति राष्ट्रिय-डेमोक्रेट्सक दिस दलबदल कऽ लेलन्हि, जाहिसँ शेष कम्युनिस्टसभकें आउर कमजोर कऽ देलक।{{sfn|Pipash|2021|p=82}} जनवरीक घटनासभ, जाहिमे सोवियत सरकार लिथुआनियाकें स्वतन्त्र होयबा सँ रोकबाक प्रयासमे १६ जनवरी १९९१ कें सेना तैनात केलक, चोर्नोविलकें अस्थायी रूपसँ सोवियत सेनासँ अलग यूक्रेनी सेनाक स्थापनाक दिशामे अपन नीतीसभकें फेरसँ उन्मुख करबा लेल प्रेरित केलक। एकरा प्राप्त करबाक लेल, ओ इहोर डेरकाच, मायकोला पोरोव्स्की, विटाली लाज़ोर्किन आ विलेन मार्टिरोसियनक सङ्ग मिलकऽ 'रूख' कऽ सैन्य कॉलेजियमक सह-स्थापना केलन्हि, जकरा यूक्रेनक सशस्त्र बलसभक निर्माण करबाक आ सोवियत सरकारक कार्रवाईमे यूक्रेनी सैनिकसभक उपयोगकें रोकबाक काम सौंपल गेल छल।{{sfn|Lazorkin|2020|p=74}} चोर्नोविल १६ फरबरी १९९१ कें गैलिशियन असेंबलीक दोसर बैठकमे गैलिशियन ओब्लास्टक एकीकरणक वकालत करनाय जारी राखलन्हि, विशेष रूपसँ शिक्षा आ अन्तर-ओब्लास्ट व्यापार धरि पहुँचकें विस्तार करबामे।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} चोर्नोविल मार्च १९९१ कऽ यूक्रेनी स्वतन्त्रता जनमत संग्रहक सेहो निरीक्षण केलन्हि, जाहिमे गैलिशियन ओब्लास्टक अधिकांश आबादी सोवियत संघसँ अलग होयबाक लेल मतदान केलक।{{sfn|Fedyk|2019|p=137}} === स्वतन्त्रताक घोषणा आ राष्ट्रपति चुनाव === सुप्रीम सोवियत ५ जुलाई १९९१ कें एक कानून पारित केलक जाहिमे राष्ट्रपतिक कार्यालय स्थापित कएल गेल, जकर धारककें चुनाव द्वारा निर्धारित कएल जाएत।{{sfn|Law on Ukrainian SSR presidential elections 1991}} सोवियत संघक गोर्बाचेवक नेतृत्वक विरोध करैवाला कट्टरपन्थीसभ १९ अगस्त १९९१ कें तख्तापलट शुरू केलक। तख्तापलटक समय, चोर्नोविल एक व्यापार यात्रा पर ज़ापोरिज़्ज़िया शहरमे छलाह। ई जानिकऽ जे पुट्स भेल छल, ओ तुरन्त कीव घुरि आयलाह आ यूक्रेनी एस॰एस॰आर॰ कऽ सर्वोच्च सोवियतक आपातकालीन सत्रक आह्वान करनाय शुरू कऽ देलन्हि; ओ ल्वीव ओब्लास्टमे कम्युनिस्ट पार्टीक गतिविधिसभ पर सेहो प्रतिबन्ध लगा देलन्हि। सुप्रीम सोवियतमे, डेमोक्रेटिक ब्लॉकक प्रतिनिधिसभ यूक्रेनी स्वतन्त्रताक वकालत करनाय शुरू कऽ देलन्हि, ई तर्क दैत जे यूक्रेन यूरोप कऽ हिस्सा छल न कि सोवियत संघ कऽ।{{sfn|Bohatchuk|2020|p=225}} तख्तापलटक विफलताक बाद, सुप्रीम सोवियत २४ अगस्त १९९१ कें यूक्रेनक स्वतन्त्रताक घोषणाकें अपनायलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=4}} राष्ट्रपति चुनावक लेल अभियान आधिकारिक तौर पर १ सितम्बर १९९१ कें शुरू भेल।{{sfn|Zolotariova 2021a}} राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक शिविरमे तीन प्रमुख उम्मेदवार छलाह, जखन कि क्रावचुक राज्यक प्रमुखक रूपमे एक निक तरह सँ स्थापित व्यक्ति छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|p=135}} दौड़ जल्दी ही चोर्नोविल बनाम क्रावचुकक सङ्ग एक प्रभावी दुई-व्यक्ति अभियानमे संकुचित भऽ गेल, किएक तँ ओ राष्ट्रिय स्तर पर प्रतिस्पर्धा करबाक लेल आवश्यक संगठनक सङ्ग एकमात्र उम्मेदवार छलाह। डेमोक्रेटिक ब्लॉकक युखनोव्स्कीक नेतृत्वक बावजूद, ओ बौद्धिक शहरी केन्द्रसभ आ पश्चिमी यूक्रेनक बाहर अलोकप्रिय छलाह, जखन कि लुक्यानेंको, एक पसन्दीदा स्वतन्त्रता-समर्थक व्यक्ति होयबाक बावजूद, एक संगठित अभियानक अभाव छल आ यूक्रेनक अधिकांश हिस्सासभमे अज्ञात छलाह।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=137–138}} चोर्नोविल यूक्रेनी स्वतन्त्रताक सन्देश फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक यात्रा केलन्हि, जाहिमे क्रीमिया जका कट्टर रूसी-समर्थक क्षेत्र सेहो शामिल छल। दुनू भाषासभमे बाजिकऽ रूसोफोन आ यूक्रेनी-भाषाक दर्शक दुनू सँ अपील करैत, चोर्नोविल एक एहन कार्यक्रमक लेल तर्क देलन्हि जाहिमे ओ एक नियोजित अर्थव्यवस्थासँ मुक्त-बजार पूँजीवादमे एक वर्षक भीतर कयन आदेशसभ आ पश्चिमी निवेशकसभक ध्यान आकर्षित कऽ कऽ संक्रमण करताह,{{sfn|Dahlburg|1991}} साथ ही यूरोपीय आर्थिक समुदाय आ एक काल्पनिक अखिल-यूरोपीय सामूहिक सुरक्षा संगठनमे सदस्यता लेत।{{sfn|Derevinskyi|2016|p=34}} चोर्नोविल क्रावचुककें "एक धूर्त राजनीतिज्ञ" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि जे "[यूक्रेन] कें वापस [सोवियत संघ] मे लाबक कोशिश कऽ रहल छलाह," ई चेतावनी दैत जे ओ रूसक सङ्ग राजनीतिक आ आर्थिक सम्बन्धसभकें फेरसँ स्थापित करताह।{{sfn|Dahlburg|1991}} [[चित्र:1991 Ukrainian presidential election.svg|alt=१९९१ कऽ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनावक परिणामसभक एक रङ्गीन मानचित्र|thumb|[[१९९१ यूक्रेनी राष्ट्रपति चुनाव]] कऽ परिणाम। चोर्नोविल द्वारा जीतल गेल ओब्लास्ट नीयर रङ्गमे देखाएल गेल अछि।]] चोर्नोविल शुरूमे अपन विश्वाससभक खिलाफ दशकसभक सोवियत प्रचारक कारण अलोकप्रिय छलाह, जकरा क्रावचुक पहिने निर्देशित केने छलाह।{{sfn|Dahlburg|1991}} नेशनल-डेमोक्रेट्स द्वारा एकल उम्मेदवारकें नामित करबामे असमर्थता सेहो ई विश्वासमे योगदान देलक जे असन्तुष्ट जनचेतनामे शासन करबा लेल अयोग्य छलाह।{{sfn|Kulchynskyi|2023}} एकर बावजूद, चोर्नोविलक अभियान जनमत सर्वेक्षणमे गैलिसियाक बाहरक खाँईकें धीरे-धीरे बन्द करनाय शुरू कऽ देलक; नवम्बर १९९१ कऽ एक पोल ओडेसामे क्रावचुकक २८% कऽ तुलनामे चोर्नोविलकें २२% भोटक सङ्ग देखेलक, जाहिमे अनिर्णीत मतदातासभक सङ्ख्या एक चौथाईसँ बढ़ि कऽ स्थानीय मतदातासभक एक तिहाई भऽ गेल।{{sfn|Dahlburg|1991}} उत्तर पश्चिमी यूक्रेन अक्टुबरसँ एक महत्वपूर्ण युद्धक मैदानक रूपमे काम केलक, किएक तँ सर्वेक्षण शुरूमे एक व्यावहारिक टाईक पूर्वानुमान लगौने छल आ बादमे चोर्नोविलकें तनी बढ़त देने छल।{{sfn|Potichnyj|1991|p=136}} यूक्रेनियनसभ राष्ट्रपति चुनाव आ यूक्रेनक स्वतन्त्रताक पुष्टि करैवाला जनमत संग्रह दुनूमे १ दिसम्बर १९९१ कें मतदान केलक। ८४.१८% आबादी जनमत संग्रहमे भाग लेलक, जाहिमे ९०.३२% पक्षमे मतदान केलक।{{sfn|Potichnyj|1991|p=129}} क्रावचुक चुनावक ६१.५९% कऽ सङ्ग राष्ट्रपति चुनाव जीतलन्हि। चोर्नोविल २३.२७% भोटक सङ्ग दूर दोसर स्थान पर रहलाह, एक रनऑफसँ बचैत। उत्तर पश्चिमी ओब्लास्टमे चोर्नोविलक जीतक पूर्व भविष्यवाणिसभक विपरीत, ओ अन्ततः केवल गैलिसियामे जीत हासिल केलन्हि, हालाँकि ओ चेर्निवत्सी, चर्कासी, कीव, रिव्ने, वोलिन आ ज़कारपट्टिया ओब्लास्टक सङ्ग-सङ्ग कीव शहरमे नीक प्रदर्शन केलन्हि। चोर्नोविल चुनावक दिन हार स्वीकार कऽ लेलन्हि, कहलन्हि "चुनाव पूर्व अभियान हमरा पूरे यूक्रेनक यात्रा करबाक, लोकसभसँ मिलबाक आ पूर्वक राजनीतिकरण करबाक अवसर देलक।"{{sfn|Potichnyj|1991|pp=134–135}} ओ बादमे कहलन्हि जे १९९१ मे भेल संक्षिप्त अभियानक बदला अभियानक एक आउर छह महिना जीतक अनुमति देने होइत।{{sfn|Urban|1992|p=40}} === स्वतन्त्र यूक्रेन === ==== पार्टी शासन ==== राष्ट्रपति चुनावक बाद, समूहक भविष्यकें लऽ कऽ 'रूख' कऽ भीतर दरारि आबि गेल। ड्रेच आ मिखाइलो होरिनक नेतृत्वमे एक गुट संगठनकें भङ्ग करबाक आ क्रावचुकक राष्ट्र निर्माणक प्रयाससभक समर्थन करबाक माँग केलक, जखन कि चोर्नोविल आ हुनकर समर्थक चोर्नोविलक भविष्यक राष्ट्रपति महत्वाकांक्षासभक समर्थन करबाक लेल संगठनकें एक पार्टीमे सुधारबाक माँग केलन्हि।{{sfn|Potichnyj|1991|pp=138}} कयन सदस्य 'रूख' कऽ चोर्नोविलक समर्थनकें मात्र एक सिफारिश मानैत युखनोवस्की वा लुक्यानेंकोक पाछा अपन समर्थन देलन्हि, जाहिसँ अन्तर्दलीय तनाव आउर बढ़ि गेल।{{sfn|Malynovskyi|2019|p=72}} २८ फरबरी १९९२ कें 'रूख' कऽ तेसर कांग्रेसमे, संगठनमे विभाजनकें संक्षेपमे टारि देल गेल छल। दुनू गुटसभक बीच एक समझौताक रूपमे ड्रेच, होरिन आ चोर्नोविलकें 'रूख' कऽ सह-अध्यक्षसभक रूपमे चुनल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} बहरहाल, यूक्रेनी रिपब्लिकन पार्टी आ यूक्रेनक डेमोक्रेटिक पार्टी, जे 'रूख' सँ बनल छल, क्रावचुकक सङ्ग सहयोग करबाक फैसला केलक।{{sfn|Haran|Sydorchuk|2010}} अन्ततः दिसम्बर १९९२ मे चारिम कांग्रेसमे चोर्नोविलक गुटक जीत भेल किएक तँ 'रूख' कें हुनकर नेतृत्वमे एक केन्द्र-दक्षिणपन्थी राजनीतिक दलक रूपमे पुनर्गठित कएल गेल छल।{{sfn|Kulchytskyi|2020}} ==== क्रीमियन मुद्दा ==== ] सोवियत संघक टुटबाक किछुए समय बाद, क्रीमियाक जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनसँ अलग होयबाक आ रूसक सङ्ग एकीकरण करबाक माँग केलक। ५ मई १९९२ कें, क्रीमिया एकतरफा रूपसँ यूक्रेनसँ अपन स्वतन्त्रताक घोषणा केलक, जाहिसँ तनाव फैलि गेल। यूक्रेनक झण्डाकें रूसक झण्डा सँ बदलि देल गेल, आ स्वदेशी क्रीमियन तातार आबादीक खिलाफ दमनक लहर शुरू भऽ गेल।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} चोर्नोविल, जे अपन कारावासक बादसँ क्रीमियन तातारसभमे रुचि बनाए रखने छलाह,{{sfn|Finnin|2022|pp=147–148}} यूक्रेनक संसदसँ क्रीमियाक स्वतन्त्रताक घोषणाकें रद्द करबाक आ ओकर संसदक लेल नव चुनावसभक माँग करबाक आह्वान केलन्हि। कयन वर्षो धरि चलल ई संकटक दौरान, ओ ई मुद्दा पर आक्रामक राजनेतासभमे सँ छलाह।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=50}} १९९३ धरि, रूस क्रीमिया संकटमे कूदि पड़ल। रूसक सर्वोच्च सोवियतक उपाध्यक्ष वैलेंटाइन अगाफोनोव जनमत संग्रह द्वारा क्रीमियाक स्वतन्त्रताक पुष्टि होयबा पर ओकरा मान्यता देबाक सङ्कल्प लेलन्हि। जूनमे, सेवस्तोपोल शहर सेहो रूसी संघमे शामिल होयबाक लेल आवेदन केलक। अग्रणी रूसी-समर्थक कार्यकर्ता यूरी मेशकोव सोवियत काला सागर बेड़ासँ बनल एक सेनाक व्यवस्था केलन्हि आ समर्थकसभक सङ्ग पुलिस आ मीडिया भवनसभ पर नियन्त्रण कऽ लेलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} एक समय पर, यूक्रेनी सरकार आर्थिक दबावसभकें कम करबाक लेल सोवियत संघसँ विरासतमे भेटल परमाणु शस्त्रागारकें बेचय पर विचार केलक,{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} मुदा अलगाव कऽ खतरा आ मॉस्कोक व्यवहार यूक्रेनी आबादीकें ई लेनदेनक विरोध करबा लेल प्रेरित केलक। चोर्नोविल ओ राजनेतासभमे सँ छलाह जे एक स्वतन्त्र परमाणु शस्त्रागार, वा वैकल्पिक रूपसँ नाटोक सदस्यताक समर्थन केलन्हि, जकरा ओ रूसी विस्तारवादक लेल एकमात्र सम्भावित निवारक कऽ रूपमे देखने छलाह यदि यूक्रेनकें परमाणु हथियार छोड़बाक आवश्यकता होइ।{{sfn|Blank|1994|pp=10, 15}} ओ स्वतन्त्र राज्यसभक राष्ट्रमण्डलमे यूक्रेनक भागीदारीक विरोध केलन्हि, हालाँकि १९९७ कऽ रूसी-यूक्रेनी मैत्री सन्धिक अनुसमर्थनक समर्थन केलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|2013|pp=358-359,493}} चोर्नोविल जोर दऽ कऽ कहलन्हि जे तत्काल अवधिमे क्रीमियाकें लऽ कऽ युद्ध नहि हेतैक; हुनकर माननाय छल जे आधा सालसँ एक सालक भीतर, क्रीमियाई अलगाववाद लोकप्रियता खो देत आ रूसी कार्य क्रीमियाई अलगाववादीसभक वित्तपोषण आ यूक्रेनक खिलाफ एक सूचना युद्ध अभियान धरि सीमित रहत। ई दुनू भविष्यवाणिया अन्ततः सटीक साबित हेतैक। हालाँकि, हुनकर ई सेहो माननाय छल जे अलगाववादक खतरा अखन सेहो वास्तविक छल। हुनकर माननाय छल जे एकर मुकाबला केवल एक एहन रणनीति सँ कएल जा सकैत अछि जे यूक्रेनक रूसीकृत क्षेत्रसभकें एकल अखिल-यूक्रेनी राजनीतिक, आर्थिक आ सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणक दिस धकेलै - जाहि पर कार्रवाई नहि कएल गेल छल। चोर्नोविल क्रीमियन स्वायत्तताक विरोध केलन्हि जेना कि ई मौजूद छल, जकरा ओ कृत्रिम मानैत छलाह किएक तँ ई हाल ही मे प्रत्यावर्तित क्रीमियन तातार आबादी पर आधारित नहि छल बल्कि रूसिसभ पर आधारित छल जे पैग पैमाना पर द्वितीय विश्व युद्धक बाद पहुँचल छलाह; ओ ई सेहो सोचलन्हि जे प्रायद्वीपक विशेष स्थिति केवल संघर्षकें रोकि देलक।{{sfn|Derevinskyi|2018|p=51}} ==== अर्थव्यवस्थामे विचार ==== स्वतन्त्रताक पहिल वर्षसभमे तेजी सँ बिगड़ैत अर्थव्यवस्थामे ठीक करब एक अत्यन्त गम्भीर मुद्दा छल। समस्या पूर्व सोवियत संघक भीतर बदलैत आर्थिक वास्तविकतासभक अनुकूल होयबामे सरकारक विफलता आ आयात कऽ प्रभुत्ववाला यूक्रेनक अर्थव्यवस्थासँ उपजल छल। हाइपरइन्फ्लेशन शुरू भऽ गेल आ उत्पादकता खसि गेल। ई राजनीतिक आ आर्थिक संकट कयन प्रतिनिधिसभक बीच ई आशङ्का पैदा कऽ देलक जे यूक्रेन जल्दी ही अपन स्वतन्त्रता खो देत;{{sfn|Schmemann|1992|p=10}} एकर विपरीत, चोर्नोविलक माननाय छल जे यूक्रेनक सम्प्रभुता सुनिश्चित करबासँ राजनीतिक आ आर्थिक स्थितिसभमे सुधार हेतैक। ओ क्रावचुकक विरोध करनाय जारी राखलन्हि, जिनकें सङ्ग ओ तीखी प्रतिद्वंद्विता बनाए रखैत छलाह।{{sfn|Schmemann|1992|p=19}} स्वतन्त्र व्यापार संघ क्रावचुकक सरकार द्वारा श्रमिकसभक लाभ आ मुआवजाक गारण्टी देबा सँ इनकार करबासँ क्षुब्ध भऽ कऽ २ सितम्बर १९९२ कें व्यापक हड़तालसभ शुरू केलक। १९८९-१९९१ कऽ हड़तालसभ जका हड़ताल करैवाला पैग पैमाना पर कोयला खनिक छलाह, मुदा पिछली हड़तालसभक विपरीत ओ व्यापक समर्थन हासिल करबामे विफल रहलाह, ई तथ्यकें लाफयेत्ते कॉलेजक प्रोफेसर स्टीफन क्रॉले ई कारण बतवैत छथि जे एकरा स्थानीय, डोनबास-आधारित हड़ताल समितिसभक बदला राष्ट्रव्यापी संघ द्वारा बजाएल गेल छल। फरबरी १९९३ मे कोयला खनिकसभक सङ्ग कीवक सार्वजनिक परिवहन कर्मचारी सेहो शामिल भऽ गेलाह, एक एहन उपाय जे हड़तालिकें जनताक बीच गहिराई सँ अलोकप्रिय बना देलक। पिछली हड़तालसभक विपरीत, 'रूख' हड़तालीसभक निन्दा केलक आ सरकारसँ "हड़तालक असली आयोजकसभकें दण्डित करबाक" आह्वान केलक। चोर्नोविल विशेष रूपसँ स्थिरता सुनिश्चित करबाक लेल राजनीतिक गतिविधि, विशेष रूपसँ हड़तालसभकें कम करबाक तर्क देलन्हि।{{sfn|Crowley|1995|pp=54–55}} ==== १९९४ कऽ चुनावसभ ==== क्रावचुकक सरकार खनिकसभक गुस्साकें रोकबाक लेल १७ जून १९९३ कें सुप्रीम राडाकें भङ्ग कऽ देलक आ संसदीय आ राष्ट्रपति चुनावसभकें जल्दी बजौलक।{{sfn|Zolotariova 2021b}}{{sfn|Stoliarova|Chernova|2021}} चोर्नोविल शुरूमे संसदीय चुनावमे कीव सिट पर चुनाव लड़बाक फैसला केलन्हि, किएक तँ हुनका लगल जे ई हुनका एक राष्ट्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थापित करत आ हुनका अपन वैचारिक दृष्टिकें फयलाबक लेल पूरे यूक्रेनक दौरा करबाक अवसर देत। हुनकर करीबी सहयोगी आ दोस्त मिखाइलो बॉयच्यशिनकें 'रूख' द्वारा ल्वीवक शेवचेंकिव्स्की जिलाक लेल उम्मेदवारक रूपमे नामित कएल गेल छल। ओही समय बॉयच्यशिन 'रूख' कऽ सचिवालयक अध्यक्ष छलाह, आ अधिक आर्थिक रूपसँ केन्द्रित नीतिक लेल पार्टीक मुख्य पैरोकारसभमे सँ एक छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} १४ वा १५ जनवरी १९९४ कें बॉयच्यशिन कीवमे 'रूख' कऽ चुनाव प्रचार मुख्यालयसँ निकललाह। बादमे ओही शाम, सशस्त्र व्यक्तिसभ द्वारा हुनकर अपहरण कऽ लेल गेल{{sfn|Zdorovylo|2025}} वा दुई हथियारबन्द व्यक्ति अभियान मुख्यालय भवनमे दाखिल भेल आ बॉयच्यशिनक ठिकानक बारेमे जानऽ चाहलक।{{sfn|Olenin|2021}} ओ तखन सँ नहि देखल गेल छथि, आ मानल जाइत अछि जे हुनकर मृत्यु भऽ चुकल अछि। बॉयच्यशिनक जबरन गायब होनाय यूक्रेनमे एक महत्वपूर्ण क्षण छल, पत्रकार एंड्री ओलेनिनक अनुसार ई राजनीति सँ प्रेरित गायब होयबा आ हत्यासभक शृङ्खलामे पहिल छल। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक बाद, 'रूख' सामाजिक नीति आ मानवाधिकारसभ पर ध्यान केन्द्रित करबाक पक्षमे एक आर्थिक कार्यक्रमकें काफी हद धरि छोड़ि देत।{{sfn|Olenin|2021}} बॉयच्यशिनक अपहरणक समय, चोर्नोविल दक्षिणी मायकोलाइव ओब्लास्टमे प्रचार कऽ रहल छलाह, आ बॉयच्यशिनक "गायब" होयबा सँ किछु समय पहिने दुनू फोन पर बात केने छलाह। बॉयच्यशिनक गायब होयबाक चोर्नोविल पर महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ल। ओ बादमे कीवमे एक सिटक बदला ३५७अम चुनावी जिलामे चुनाव लड़बाक विकल्प चुनलन्हि, आ ओ १४ विरोधीसभक खिलाफ ६२.५% भोटक सङ्ग सफलतापूर्वक चुनल गेलाह{{sfn|2nd Verkhovna Rada}}।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} संसदीय चुनावक नतीजा राष्ट्रपति चुनावमे क्रावचुकक सम्भावनाक लेल खराब संकेत देलक: ७५% आबादी मतदान केलक, जे कम मतदान आ उदासीनताक उम्मीदसभसँ कतौ अधिक छल। पूर्वी यूक्रेन, जे नव-पुनर्स्थापित कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उम्मेदवारसभकें चुनलक, आ मध्य आ पश्चिमी यूक्रेनक बीच एक विभाजन विकसित भेल, जतय 'रूख' विशेष रूपसँ नीक प्रदर्शन केलक। चुनावक बाद ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'' कहलक जे पूर्व प्रधान मन्त्री लियोनिद कुचमा आ इवान प्लियुश्च कऽ सङ्ग-सङ्ग चोर्नोविलकें क्रावचुकक एक अपेक्षित प्रतियोगी मानल जाइत छल, जे क्रावचुकक सम्भावित विरोधीसभक रूपमे स्थापित होयबाक बाद महत्वपूर्ण अन्तरसँ जीत हासिल केने छलाह। चुनावक बाद, क्रावचुक २५ मार्च १९९४ कऽ सम्बोधनमे तर्क देलन्हि जे जून १९९४ कऽ लेल निर्धारित राष्ट्रपति चुनावकें रद्द करबाक आवश्यकता हेतैक आ आर्थिक सुधारसभ आ संगठित अपराधसँ लड़बाक लेल आपातकालीन शक्तिया प्रदान करबाक लेल सुप्रीम राडामे याचिका दायर केलन्हि।{{sfn|Erlanger|1994}} १२० प्रतिनिधि, जे पैग पैमाना पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक विपक्षसँ सम्बन्धित छलाह, क्रावचुककें चुनावसभकें रद्द करबा आ अधिक शक्तिया प्राप्त करबाक हुनकर प्रयाससभमे अपन समर्थन देलन्हि। 'रूख' ई औचित्यक तहत चुनावसभकें स्थगित करबाक क्रावचुकक आह्वानक अनिच्छा सँ समर्थन केलक जे चुनाव कानूनसभमे सुधारक बिना एहन नहि करबासँ राजनीतिक संकट पैदा हेतैक, हालाँकि चोर्नोविल हुनकर शक्तियसभक विस्तारक समर्थन करबा सँ इनकार कऽ देलन्हि आ तर्क देलन्हि जे ओ एकर इस्तेमाल पूर्व कम्युनिस्ट अधिकारीसभकें सशक्त बनाबय आ रूसकें परमाणु हथियार आ काला सागर बेड़ा दुनू सौंपबाक लेल सहमत होयबाक लेल करताह। चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे राष्ट्रपति शक्तियसभक विस्तार करबासँ "कुलीनतन्त्रक एक मूक तानाशाही" कऽ उदय हेतैक। अन्ततः, कोनो भी प्रस्ताव पारित नहि भेल किएक तँ चुनावक बाद कम्युनिस्टसभ सर्वोच्च राडाक नेतृत्व पर नियन्त्रण कऽ लेलक आ चुनाव स्थगित करबा वा रद्द करबाक कोनो भी प्रयासकें अवरुद्ध कऽ देलक।{{sfn|Kuzio|1996|pp=120–121}} संसदीय चुनावमे अपन चुनावी सफलताक बावजूद, चोर्नोविल १९९४ कऽ राष्ट्रपति चुनावमे नहि लड़बाक फैसला केलन्हि आ एकर बदला अर्थशास्त्री वलोडिमिर लानोवीक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} जिनकें आर्थिक संकटकें समाप्त करबाक लेल सुधारसभक प्रस्ताव देबाक बाद क्रावचुक द्वारा सरकारसँ हटा देल गेल छल।{{sfn|Erlanger|1994}} पत्रकार आ 'रूख' कऽ सहयोगी तारास ज़दोरोविलो दावी केने छथि जे ई सम्भव अछि जे ई निर्णय हुनकर जीवन आ 'रूख' कऽ भविष्यक डरसँ लेल गेल होइ; ज़दोरोविलो कऽ अनुसार, चोर्नोविल जेलमे अपन समयक सम्पर्कसभक उपयोग यूक्रेनी माफियाक प्रमुख हस्तीसभसँ गुप्त रूपसँ मिलबाक लेल केलन्हि, जे जिम्मेदारीसँ इनकार केलक आ दावी केलक जे सरकार बॉयच्यशिनक अपहरणक आदेश देने छल।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ई आरोपकें २०१३ मे 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक दोहरौने छलाह।{{sfn|Olenin|2021}} ज़दोरोविलो ई सेहो कहैत छथि जे क्रावचुकक सरकार चुनावक दौरान 'रूख' कऽ वित्तमे राजनीति सँ प्रेरित जाँच शुरू केलक आ चोर्नोविल आ पार्टीक उच्च-रैंकिंग सदस्य ओलेक्ज़ेंडर लवरिनोविच दुनू कें एक सुरक्षा एस्कॉर्टक तहत राखलक, जे हुनकर बातचीतक निगरानी केलक।{{sfn|Zdorovylo|2025}} ==== दोसर संसदीय कार्यकाल ==== लियोनिद कुचमा चुनावमे क्रावचुककें हरेलन्हि, आ यूक्रेनक दोसर राष्ट्रपति बनलाह। स्वतन्त्र मीडिया पर कुचमाक बादक कार्रवाई चोर्नोविलकें हुनकर सरकारक प्रमुख आलोचकसभमे सँ एक बना देलक।{{sfn|Marusenko|1999}} यद्यपि कुचमाक जीतक परिणामस्वरूप सत्ता एक व्यक्तिसँ दोसर व्यक्तिमे स्थानान्तरित भऽ गेल, मुदा राजनीतिक स्थितिमे महत्वपूर्ण बदलाव नहि आयल; देश पूर्व-कम्युनिस्ट ''नोमेनक्लातुरा'' द्वारा नियन्त्रित रहल, जकरा चोर्नोविल १९९६ मे "सत्ताक पार्टी" कऽ रूपमे सन्दर्भित करताह, आ हुनका सँ जुड़ल औद्योगिक कुलीन वर्गसभक एक उभरैत भेल वर्ग। चोर्नोविल कुलीन वर्गसभक आलोचक छलाह, सैनिकसभ, डाक्टरसभ आ शिक्षकसभकें वेतनक भुगतान नहि करबा, संस्कृति आ विज्ञानक लेल कम धन आ टेलिविज़न प्रोग्रामिंगक खराब गुणवत्ताक लेल हुनका दोषी ठहरबैत छलाह। ओ कुलीन वर्गसभ पर "गैर-यूक्रेनी यूक्रेन" कऽ भीतर एक निर्दलीय प्रणाली बनबै कऽ प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि, जाहिमे सत्ता एकर बदला एक महानगरीय वित्तीय अभिजात वर्गमे निहित होइत।{{sfn|Derevinskyi|2021|pp=20–21}} स्वतन्त्र यूक्रेनक लेल संविधानक मसौदा तैयार करबा आ ओकर अनुसमर्थन करबाक प्रक्रिया १९९५ मे शुरू भेल। चोर्नोविल, यूक्रेनक अधिकांश आन दक्षिणपन्थी आ मध्यमार्गी राजनेतासभक तरह, स्वयंकें कुचमाक सङ्ग गठबन्धनमे पाबलन्हि किएक तँ संसदीय वामपन्थीसभ भूमिक बिक्री आ खरीदकें रोकबा आ सोवियत युगक स्थानीय सरकारी निकायसभक संरक्षणक लेल संवैधानिक लेखसभ पर जोर देलक। चोर्नोविल २५ मार्च १९९५ कें संकेत देलन्हि जे ओ कुचमाक प्रस्तावित संविधानक समर्थन केने छलाह, हालाँकि पत्रकार यूरी लुकानाव कहैत छथि जे ओ व्यक्त केलन्हि जे एकर अंगीकरण पर 'रूख' कें "एगारह गम्भीर आपत्तिया" छल।{{sfn|Lukanov|2023}} कुचमाक प्रस्तावित संविधानकें ओलेक्ज़ेंडर मोरोज़ द्वारा एक अत्यधिक-केन्द्रीकृत राज्य बनाबक रूपमे वर्णित कएल गेल छल जाहिमे कार्यपालिकाक लेल मजबूत शक्तिया छल आ एक स्वतन्त्र न्यायपालिकाक अभाव छल। ओ सबसँ पहिने कुचमाक संविधानकें ई कहैत खारिज कऽ देलन्हि जे मार्चमे "एहन अलोकतान्त्रिक संविधान यूरोपमे कतौ नहि अछि"। हालाँकि, ओही वर्ष जूनमे, मोरोज़ "संवैधानिक आयोग" कऽ हिस्साक रूपमे कुचमा आ ३८ आन व्यक्तिसभक सङ्ग दोसर संवैधानिक मसौदा तैयार केलन्हि। ई मसौदाकें बदलामे दाहिना आ मध्य द्वारा ओही कारणसँ खारिज कऽ देल गेल छल जे कारण मोरोज़ पहिल मसौदाकें खारिज केने छलाह। २४ नवम्बर कें, चोर्नोविल ''चास-टाइम'' समाचार पत्रमे लिखलन्हि जे मसौदा "संसदीय विरोधी" छल आ मसौदा तैयार करैवालासभ पर सुप्रीम राडाकें बाधित करबाक प्रयास करबाक आरोप लगौलन्हि।{{sfn|Lukanov|2023}} अन्ततः २८ जून १९९६ कें एक संविधान अपनाएल गेल, हालाँकि निजी सम्पत्तिक अधिकार, एक एकात्मक राज्यक रूपमे यूक्रेनक पुष्टि आ आत्मनिर्णयक लेल यूक्रेनी लोकसभक अधिकार जका 'रूख' द्वारा समर्थित कयन प्रावधानसभकें नहि अपनाएल गेल।{{sfn|Lukanov|2023}} संविधानक अलावा, चोर्नोविल १९९४ मे वासिल सिमोनेनको इंटरनेशनल ह्यूमन राइट्स फाउंडेशनक अध्यक्षक रूपमे काम करनाय शुरू केलन्हि। ओही वर्ष हुनका यूरोप कऽ परिषदक संसदीय सभामे पहिल यूक्रेनी प्रतिनिधिसभमे सँ एकक रूपमे सेहो नियुक्त कएल गेल छल,{{sfn|Fedunyshyn|2019|p=138}} आ यूक्रेनी रेड क्रॉस सोसाइटीक सङ्ग प्रथम चेचन युद्धक दौरान चेचन नागरिकसभकें ५० टन मानवीय सहायताक दानक आयोजन केलन्हि।{{sfn|Pustovhar|2024}} समाचार पत्र ''गाज़ेटा.यूए'' २०१७ मे लिखने छल जे पैट्रिआर्क वलोडिमिरक अन्तिम संस्कारक दौरान चोर्नोविल यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च - कीव पैट्रिआर्कटक समर्थकसभमे सँ छलाह, जिनकें सङ्ग हुनका कैद कएल गेल छल, किएक तँ प्रदर्शनकारीसभ हुनका सेंट सोफिया कैथेड्रलमे दफनेबाक प्रयास केने छल,{{sfn|Gazeta.ua 2017}} हालाँकि यूक्रेनी राष्ट्रिय स्मृति संस्थान इंगित करैत अछि जे एकर बदला ओ दफन जारी रखबाक माँग केने छलाह।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory}} चोर्नोविल अपन राष्ट्रपति पदक शुरुआती वर्षसभमे कयन मौकसभ पर कुचमाक सरकारी पदसभ पर राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक नेतासभक नियुक्तिक लेल प्रशंसा केलन्हि।{{sfn|Bondarenko|2002}} चोर्नोविल १४ सँ १६ सितम्बर १९९४ धरि ओडेसाक सेहो दौरा केलन्हि, जतय ओ 'रूख' कऽ राजनीति आ ऐतिहासिक भूमिका पर ओडेसा नेशनल पॉलिटेक्निक यूनिवर्सिटीमे एक सम्मेलनक मेजबानी केलन्हि। ओडेसा पॉलिटेक्निकमे चोर्नोविलक भाषण लोकतान्त्रिक मानदण्डसभकें मजबूत करबा आ आर्थिक सुधारसभक माध्यमसँ एक मध्यम वर्गक निर्माणक वकालत केलक। ओही समय, ओ उभरैत भेल कुलीनतन्त्रक अपन आलोचना जारी राखलन्हि।{{sfn|Honcharuk|2018|p=45}} १९९७ मे, चोर्नोविल मोरोज़क सङ्ग अपन विवादकें बढ़ा देलन्हि, हुनकर भाषणसभकें "आदिम लोकलुभावनवाद" कऽ रूपमे निन्दा केलन्हि आ यूक्रेनमे राजनीतिक ध्रुवीकरणकें बढ़ाबक लेल हुनका दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Suspilne 1997}} चोर्नोविल आन मध्य आ पूर्वी यूरोपीय राज्यसभक सङ्ग यूक्रेनी एकीकरणक वकालत सेहो तेजी सँ केलन्हि, बेलारूसी असन्तुष्ट ज़ियानोन पज़नियाकक सङ्ग एक "बाल्टिक-ब्लैक सी यूनियन", वा मिज़्मोरियाक स्थापनाक आह्वान केलन्हि। ओ अतिरिक्त रूपसँ काला सागरक विसैन्यीकरण आ नाटोमे यूक्रेनी सदस्यताक वकालत केलन्हि। अमेरिकी विदेश मन्त्री मेडेलीन अलब्राइट, पूर्व ब्रिटिश प्रधान मन्त्री मार्गरेट थैचर आ चेक राष्ट्रपति वाक्लाव हावेल जका पश्चिमी सहयोगीसभ कयन मौकसभ पर चोर्नोविलसँ मुलाकात केलन्हि, आ पश्चिमी नेतासभ द्वारा यूक्रेनक पैग पैमाना पर पूर्व कम्युनिस्ट नेतृत्वक तुलनामे हुनका तेजी सँ अधिक भरोसेमन्द वार्ताकारक रूपमे मानल जेबा लागल।{{sfn|Bila|2021}} चोर्नोविल एक समर्पित अटलांटिसवादी छलाह, आ ओ यूक्रेनक नाटो आ [[यूरोपीय संघ]] दुनूक सदस्य बनबाक वकालत केलन्हि। ओ यूक्रेनकें यूरोपीय एकीकरणक लेल अभिन्न मानलन्हि।{{sfn|Derevinskyi|p=118}} मुट्ठी भरि आन राजनेतासभक सङ्ग, चोर्नोविल १९९७ मे चेचन गणराज्य इचकेरियाक राष्ट्रपतिक रूपमे असलान मस्खादोवक उद्घाटनमे भाग लेलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} 'रूख' ओही वर्ष अक्टुबरमे औपचारिक रूपसँ कुचमाक शासनक विरोधमे स्वयंकें घोषित केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} ==== १९९८ कऽ चुनावसभ ==== चोर्नोविल फेरसँ १९९८ कऽ संसदीय चुनावमे 'रूख' कऽ नेतृत्व केलन्हि, ई बेर पार्टीक आनुपातिक प्रतिनिधित्व सूचीमे पहिल उम्मेदवारक रूपमे चलि रहल छलाह।{{sfn|3rd Verkhovna Rada}} चुनावक दौरान, 'रूख' संघवाद पर अपन रुख बदलि लेलक, चोर्नोविल तर्क देलन्हि जे यूक्रेनकें एक संघीय गणराज्य बनबाक लेल आह्वान "कबीला संघवाद" छल।{{sfn|Semkiv|2014}} चोर्नोविलक सङ्ग वलोडिमिर चेर्नियाक, विदेश मन्त्री हेनादिय उदोवेंको, ड्रेच आ पर्यावरण मन्त्री यूरी कोस्टेंको प्रमुख पार्टी-सूचीक उम्मेदवारसभक रूपमे, क्रीमियन तातार कार्यकर्ता मुस्तफा दज़ेमिलेवक सङ्ग शामिल भेल। 'रूख' चुनाव लड़बाक लेल कोनो आन दलक सङ्ग गठबन्धन नहि केलक, हालाँकि एकर उम्मेदवारसभमे गैर-सरकारी संगठनसभ जेना कि 'प्रोस्विता' आ 'यूक्रेनी महिला संघ' कऽ सदस्य शामिल छलाह। पार्टी सामान्य रूपसँ वामपन्थक खिलाफ प्रचार केलक।{{sfn|Gawdiak|2003|p=7}} चोर्नोविल वामपन्थी आ दक्षिणपन्थी 'कांग्रेस ऑफ यूक्रेनी नेशनलिस्ट्स' कऽ खिलाफ गठबन्धन बनबै कऽ लेल सभ राष्ट्रिय-लोकतान्त्रिक दलसभक आह्वान केलन्हि, साथ ही कुचमा-समर्थक पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी आ 'सोशल डेमोक्रेटिक पार्टी ऑफ यूक्रेन (यूनाइटेड)' कऽ सङ्ग एक महागठबन्धनक सेहो तर्क देलन्हि।{{sfn|Ukraina Moloda 2011}} कोनो दल चोर्नोविलक गठबन्धनक अनुरोधसभ पर सहमति नहि देलक।{{sfn|Smiian|2017}} यद्यपि ओ सुप्रीम राडामे दोसर सबसँ पैग पार्टी छलाह, परिणाम 'रूख' कऽ लेल सकारात्मक छल, जे १९९४ कऽ तुलनामे अपन सिटसभ दुगुनी कऽ लेलक।{{sfn|Bilyk|2019|p=39}} सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभक लेल, हालाँकि, चुनाव निराशाजनक छल, किएक तँ केवल 'रूख' पार्टी-सूची प्रतिनिधित्वक लेल ४% कऽ सीमा पार केलक आ सामान्य रूपसँ दक्षिणपन्थीसभ २०-२५% सिटसभक अपन पारम्परिक परिणामसँ कम प्रदर्शन केलक।{{sfn|Birch|Wilson|1999|p=280}} 'रूख' चुनावक बाद अवैधक रूपमे चुनाव परिणामसभकें चुनौती देबाक अपन इरादाक घोषणा केलक। यूक्रेनक कम्युनिस्ट पार्टी फेरसँ सुप्रीम राडामे सबसँ पैग पार्टी बनि गेल, जाहिमे वामपन्थी दलसभ बहुमत बनौलक। हालाँकि ओ नोट केलन्हि जे परिणाम दक्षिणपन्थीसभक लेल पिछला चुनाव जतबा खराब नहि छल,{{sfn|Gawdiak|2003|p=5}} चोर्नोविल अभियानसँ थकि चुकल छलाह आ लगातार थकल होयबाक सार्वजनिक छवि प्राप्त केलन्हि।{{sfn|Smiian|2017}} ओही समय, ओ 'चास-टाइम' आ नीतिक बीच प्रतिबद्धतासभकें सन्तुलित करबाक कारण प्रतिदिन पाँच घन्टासँ अधिक नहि सुतैत छलाह। ल्वीव ओब्लास्टमे, हुनकर पारम्परिक समर्थन आधार आ पूरे यूक्रेनमे भेल निजीकरणक खिलाफ एक होल्डआउटमे, 'रूख' कऽ सरकारकें एग्रेरियन पार्टी द्वारा बदलि देल गेल छल, जकर तहत किकबैक, मनी लॉन्ड्रिंग आ व्यापारिक विवादसभक परिणामस्वरूप हिंसासँ जुड़ल राजनीतिक घोटाला आम भऽ गेल छल।{{sfn|Kushnir|2011}} ==== नवम कांग्रेस, १९९९ राष्ट्रपति चुनाव, 'रूख' मे विभाजन ==== १२ सँ १३ दिसम्बर १९९८ धरि आयोजित 'रूख' कऽ नवम कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ राष्ट्रपति चुनावक लेल पार्टीक रणनीतिक घोषणा केलन्हि। "फॉरवर्ड्स, टू द ईस्ट" नामक, एहिमे पूर्वी आ दक्षिणी यूक्रेनक आबादी पर अधिक ध्यान केन्द्रित करबाक आह्वान कएल गेल छल, जखन कि यूक्रेनीक सङ्ग सह-आधिकारिक भाषाक रूपमे रूसीक स्थापनाक लेल अपन विरोध बनाए राखलक।{{sfn|Adamovych|2018|p=24}} ओही कांग्रेसमे, चोर्नोविल १९९९ कऽ चुनावमे दोसर बेर राष्ट्रपति पदक चुनाव लड़बाक अपन इरादाक घोषणा केलन्हि। चोर्नोविल आ हेनादिय उदोवेंको राष्ट्रपति पदक लेल नामांकित होयबावाला 'रूख' कऽ दुई प्राथमिक उम्मेदवार छलाह; अन्तिम निर्णय बादक तारीखमे लेल जेबाक छल।{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} केन्द्र-दक्षिणपन्थी रिफॉर्म्स एंड ऑर्डर पार्टीक नेता विक्टर पिन्ज़ेनिकक अनुसार, ओ आ चोर्नोविल यूक्रेनक नेशनल बैंकक गवर्नर विक्टर युशचेंकोकें १९९९ मे राष्ट्रपति पदक लेल दौड़बा लेल मनाबक सेहो प्रयास केलन्हि।{{sfn|Espreso TV 2018}} ई समय धरि, 'रूख' कऽ ओ सदस्यसभक बीच विभाजन तेजी सँ स्पष्ट भऽ रहल छल जे चोर्नोविलकें एक पुरान शख्सियत मानैत छलाह आ ओ जे हुनकर समर्थन करैत छलाह। पार्टीक भीतर चोर्नोविलक विरोधीसभ हुनका अति-सत्तावादी, पार्टी नियमसभक अनादर करैवाला{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} आ कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि;{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} चोर्नोविलक समर्थक सेहो हुनकर विरोधीसभकें कुचमाक बहुत करीब मानलन्हि{{sfn|Ovsiienko|2022|p=146}} आ पैसावाला हितसभ द्वारा समर्थित मानलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} यूक्रेनी इतिहासकार पावलो हाई-न्यज़्न्यक कहने छथि जे चोर्नोविल जनवरी १९९९ मे राष्ट्रपति पदक नामाङ्कनसँ अपन नाम वापस लऽ लेलन्हि{{sfn|Hai-Nyzhnyk|2012}} आ जेम्सटाउन फाउंडेशनक अनुसार ओ उदोवेंकोक समर्थन केलन्हि,{{sfn|Jamestown Foundation 1999}} हालाँकि चोर्नोविलक बेटा तारास एकर विरोध करैत कहने छथि जे ओ अपन मृत्यु धरि राष्ट्रपति पदक लेल प्रचार कऽ रहल छलाह।{{sfn|Khalupa|2004}} ई विभाजन फरबरी १९९९ मे अपन चरम पर पहुँचि गेल। यूरी कोस्टेंको 'रूख' कऽ एक दलक नेतृत्व करैत १७{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} वा १९ फरबरी{{sfn|Koshiw|1999}} कऽ संसदीय बैठकमे चोर्नोविलकें नेताक पदसँ हटाबक घोषणा केलन्हि, आ २७ फरबरी कें अपन समर्थकसभक बैठकमे स्वयंकें पार्टीक नेता घोषित केलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=1}} चोर्नोविल २२ फरबरीक एक प्रेस कॉन्फ्रेंसमे जवाब देलन्हि जतय ओ हुनकर तुलना स्टेट कमेटी ऑन द स्टेट ऑफ़ इमरजेंसीसँ केलन्हि, जे १९९१ कऽ सोवियत तख्तापलटक नेतृत्व केने छल आ हुनका पर यूक्रेनी सरकारसँ प्रति महिना $४०,००० लेबाक, 'रूख' कार्यालयसँ ४,००० रिव्निया लेबाक आ 'रूख' पीपुल्स डिप्टी ओलेह इश्चेंकोसँ दस लाख डॉलरक रिश्वत लेबाक आरोप लगौलन्हि। ''कीव पोस्ट'' कऽ उप सम्पादक जारोस्लाव कोशिव २५ फरबरीक एक राय लेखमे लिखने छलाह जे कोस्टेंकोक दलबदलक बाद केवल १७ प्रतिनिधि ही चोर्नोविलक प्रति वफादार रहलाह।{{sfn|Koshiw|1999}} 'रूख' सँ जुड़ल कयन समाचार पत्र ई झगड़ासँ विभाजित भऽ गेल; ११ चोर्नोविलक समर्थन केलक, जखन कि पाँच कोस्टेंकोक समर्थन केलक। ''दज़ेरकालो त्ज़न्ह्या'' एक स्वतन्त्र रुख अपनायलक, मुदा सामान्य रूपसँ कुचमा आ राष्ट्रपति पदक उम्मेदवार येवहेन मार्चुकक सङ्ग विभाजनक लेल चोर्नोविलकें दोषी ठहरौलक।{{sfn|Ovsiienko|2022|p=145}} चोर्नोविल आ हुनकर अनुयायी विभाजनक बाद कोस्टेंकोक गुटक प्रति तिरस्कारपूर्ण छलाह; लेस् तनयुक कहलन्हि जे "ई ओ लोक छथि जे अखन अपन मर्सिडीज पाबय आ अपन डाचा बनाबक लेल अधिक चिन्तित छथि", जखन कि चोर्नोविल कोस्टेंकोक अधिग्रहणक प्रयासकें "पार्टीक निजीकरण" बतौलन्हि आ कुचमा आ सरकारकें विभाजनकें व्यवस्थित करबाक लेल दोषी ठहरौलन्हि।{{sfn|Woronowycz 1999a|p=3}} चोर्नोविलक मौतसँ जुड़ल २०१२ कऽ अदालती कार्यवाहीमे, उदोवेंको गवाही देलन्हि जे फरबरी १९९९ मे रूसी संघीय सुरक्षा सेवा (FSB) द्वारा नियोजित एक यूक्रेनी नागरिक व्याचेस्लाव बाबेन्को हुनका सँ सम्पर्क केने छलाह। उदोवेंकोक अनुसार, बाबेन्को हुनका चेतावनी देने छलाह जे रूसी खुफिया एजेन्सीसभकें शामिल करैत चोर्नोविलक जीवन पर एक प्रयास हेतैक। चोर्नोविल बाबेन्कोक चेतावनीकें डराबय-धमकाक प्रयास बता कऽ खारिज कऽ देलन्हि। चोर्नोविलक मौतक जाँच करबाक काम सौंपल गेल आन्तरिक मामलासभक मन्त्रालयक एक कर्मचारी मायकोला स्टेपनेन्को बाबेन्कोकें एक एहन व्यक्तिक रूपमे उल्लेख केलन्हि जकरा चोर्नोविलक दैनिक दिनचर्या आ यात्रा योजनासभक पर्याप्त ज्ञान छल।{{sfn|Ukrainska Pravda 2012}} चोर्नोविल २४ फरबरी कें 'रूख' कऽ संसदीय गुटक नाम बदलिकऽ "पीपुल्स मूवमेंट ऑफ यूक्रेन - 1" कऽ देलन्हि। २८ फरबरी कें, कोस्टेंकोक समर्थक 'रूख' कऽ दशम कांग्रेसक रूपमे सन्दर्भित केलक, जकर दौरान ओ घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलकें आधिकारिक तौर पर नेताक पदसँ हटा देल गेल अछि आ पार्टीक विरोधक अवधिकें "समान भागीदारी" मे सँ एक द्वारा बदलि देल जाएत। चोर्नोविलक अनुयायीसभक एक कांग्रेस, जकरा चोर्नोविल द्वारा नवम कांग्रेसक "दोसर चरण" कऽ रूपमे सन्दर्भित कएल गेल छल, ७ मार्च कें आयोजित कएल गेल छल आ एहिमे 'रूख' विधानसभाक ५२० प्रतिनिधि भाग लेने छलाह, जे पार्टीक क़ानूनक तहत दुई-तिहाई आवश्यकतासँ अधिक छल।{{sfn|Ovsiienko|2022|pp=147–148}} == मृत्यु आ अन्तिम संस्कार == २४ मार्च १९९९ कें, चोर्नोविल किरोवोह्राद शहरमे एक अभियान कार्यक्रममे छलाह, वा तँ अपन लेल वा उदोवेंकोक लेल।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} किरोवोह्रादमे रहैत, ओ एक साक्षात्कार देलन्हि जतय ओ ई विश्वास व्यक्त केलन्हि जे यूक्रेनक वित्तीय आ संगठित अपराध कुल एकरा नष्ट करबाक आ वित्तीय पूँजीक आउर संचयकें सुरक्षित करबाक प्रयासमे 'रूख' कें लक्षित केने छल। ओ आगू दावी केलन्हि जे कुचमा केवल अपन विरोधीसभक हत्या कऽ कऽ वा हुनका एक-दोसरक खिलाफ कऽ कऽ ही जीत सकैत छलाह। हुनकर आखिरी फोन कॉलक विवरण विवादित अछि; हुनकर बहिन वेलेंटीना कहने छथि जे ओ हुनका जन्मदिनक शुभकामना देलन्हि आ 'रूख' कऽ विभाजनकें "हमरासभक पाछा" बतौलन्हि,{{sfn|Fedunyshyn|2019|pp=138–139}} जखन कि कोस्टेंको आरोप लगौलन्हि जे ओ संकेत देलन्हि जे ओ अपन मन बदलि लेलन्हि अछि आ राष्ट्रपति पदक लेल उदोवेंकोक बदला हुनकर समर्थन करऽ चाहैत छथि।{{sfn|Perevozna|2007}} २५ मार्च १९९९ कऽ मध्यरात्रिसँ ठीक पहिने,{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} चोर्नोविल किरोवोह्रादसँ कीव घुरि रहल छलाह, हुनकर सङ्ग सहयोगी येवहेन पावलोव आ 'रूख' कऽ प्रेस सचिव दिमित्रो पोनोमारचुक छलाह। बोरिस्पिलसँ पाँच किलोमीटर दूर, १४० किमी/घन्टाक गति सँ यात्रा करैत,{{sfn|Yasynskyi|2021}} चोर्नोविलक टोयोटा कोरोला अनाज लऽ जा रहल एक कामाज़ लॉरीसँ टकरा गेल, जे राजमार्ग पर एक मोड़ पर रुकि रहल छल। चोर्नोविल आ पावलोव दुनूक मौके पर ही मौत भऽ गेल, जखन कि पोनोमारचुककें गम्भीर चोटसभक सङ्ग अस्पतालमे भर्ती कराएल गेल छल।{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} चोर्नोविलक अन्तिम संस्कार २९ मार्च कें कीवक सिटी टीचर्स हाउसमे आयोजित कएल गेल छल,{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1}} जाहिमे एक जुलूस बैकोव कब्रिस्तानमे हुनका दफनेबा सँ पहिने सेंट वलोडिमिरक कैथेड्रलक यात्रा कऽ रहल छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}}{{sfn|Woronowycz 1999b|p=4}} ''[[द गार्जियन]]'' बतौलक जे "दशौ हज़ार यूक्रेनियन" मौजूद छलाह;{{sfn|Marusenko|1999}} मिलिशिया १०,००० कऽ आँकड़ाक दावी केलक; जखन कि ''द यूक्रेनी वीकली'' लिखलक जे लगभग ५०,००० लोक "ओ अन्तिम संस्कारमे शामिल भेल जकरा कयन लोक ई शहर [कीव] मे अखन धरिक सबसँ पैग अन्तिम संस्कार मानैत अछि"। हुनका राज्य सम्मान गार्डक सङ्ग-सङ्ग एक सैन्य ऑर्केस्ट्रा सेहो देल गेल छल। यूक्रेनक अधिकांश राजनीतिक अभिजात वर्ग अन्तिम संस्कारमे मौजूद छलाह, जाहिमे क्रावचुक, कुचमा, प्रधान मन्त्री वालेरी पुस्टोवोइटेंको, आ सुप्रीम राडाक अध्यक्ष ओलेक्ज़ेंडर टकाचेंको, साथ ही कयन पूर्व असन्तुष्ट आ कम्युनिस्ट पार्टी आ प्रोग्रेसिव सोशलिस्ट पार्टी ऑफ़ यूक्रेनक उल्लेखनीय अपवादसभक सङ्ग लगभग सभ राजनीतिक दलसभक नेता शामिल छलाह।{{sfn|Woronowycz 1999b|p=1, 4}} === षड्यंत्रक सिद्धान्त आ जाँच === चोर्नोविलक मृत्युमे यूक्रेनी सरकारक भागीदारीक सन्देह लगभग तुरन्त उभरि आयल,{{sfn|archives.gov.ua}} जे चोर्नोविलक विवादास्पद प्रकृति आ आगामी राष्ट्रपति चुनावसँ भड़क गेल छल। आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी क्रावचेंको चोर्नोविलक मृत्युक शामकें एक टेलिविज़न भाषणमे कहलन्हि जे चोर्नोविलक मृत्युक जाँचमे हत्या पर विचार नहि कएल जाएत। हुनकर दफनसँ पहिने, टैन्युक आ क्रिश्चियन डेमोक्रेटिक पार्टीक डिप्टी विटाली ज़ुरावस्की दुनू आरोप लगौलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल, जखन कि पत्रकार सेरही नाबोका उल्लेख केलन्हि जे हुनकर मृत्युक परिस्थितिया सोवियत नेतासभक राजनीतिक विरोधीसभक आन सन्दिग्ध मौतसभक समान छल।{{sfn|Woronowycz 1999c|p=5}} लॉरी चालक पर शुरूमे लापरवाहीक आरोप लगाएल गेल छल,{{sfn|Karatnycky|2024|p=45}} मुदा एक महिनाक भीतर ओकरा आम माफी दऽ देल गेल,{{sfn|archives.gov.ua}} आ लॉरीक एक यात्रीक अस्पष्ट परिस्थितिसभमे मृत्यु भऽ गेल।{{sfn|Istorychna Pravda 2017}} करतनीकी, कुचमाक १९९९ कऽ अभियानक एक अनाम सदस्यक हवाला दैत, नोट करैत छथि जे कुचमाक आन गैर-कम्युनिस्ट प्रतिद्वन्द्वी हुनकर खिलाफ गठबन्धन बनबामे विफल रहलाह, जकर कारण अन्ततः हुनकर जीत भेल;{{sfn|Karatnycky|2024|pp=46–47}} यूक्रेनी राजनीतिक वैज्ञानिक तारास कुज़ियो ओहिना चोर्नोविलक मृत्युक बाद कुचमा आ येवहेन मार्चुककें राष्ट्रपति पदक लेल एकमात्र गम्भीर गैर-वामपन्थी दावेदारसभक रूपमे वर्णित केलन्हि।{{sfn|Kuzio|2007|p=34}} चोर्नोविलक मृत्युक जाँच करबाक पहिल प्रयास अप्रैल १९९९ मे एक सुप्रीम राडा आयोगक सङ्ग शुरू भेल।{{sfn|BBC News 1999}} २००४-२००५ कऽ ऑरेंज क्रान्तिक बाद, कुचमाक उत्तराधिकारी विक्टर युशचेंको घोषणा केलन्हि जे २३ अगस्त २००६ कें चोर्नोविलक एक प्रतिमाक उद्घाटन समारोहमे चोर्नोविलक मौतक परिस्थितिसभक जाँच फेरसँ शुरू कएल जाएत।{{sfn|BBC News Ukrainian 2006}} ६ सितम्बर २००६ कें, आन्तरिक मामलासभक मन्त्री यूरी लुट्सेंको घोषणा केलन्हि जे चोर्नोविलक हत्या कऽ देल गेल छल आ एकरा साबित करैवाला सबूत अभियोजक जनर लकें सौंपि देल गेल छल।{{sfn|Radio Ukraine 2006}} अभियोजक जनरल ऑलेक्ज़ेंडर मेदवेदको मामलाक बारेमे लुट्सेंकोक बयानसभकें "हल्के ढंगसँ, अव्यवसायिक" बता कऽ आलोचना केलन्हि, आ आरोप लगौलन्हि जे जानकारी एक एहन व्यक्तिसँ आयल अछि जकरा धोखाधड़ीक लेल दोषी ठहराएल गेल अछि आ जकर लेल इंटरपोल नोटिस जारी कएल गेल छल।{{sfn|Yakhno|2006}} तखन सँ, चोर्नोविलक मृत्युक जाँचकें बेर-बेर बन्द कएल गेल अछि आ बिना ई निष्कर्ष निकालने फेरसँ खोलल गेल अछि जे चोर्नोविल एक हत्याक साजिशक शिकार छलाह वा एक साधारण कार दुर्घटनाक। बोरिस्पिल डिस्ट्रिक्ट कोर्ट घोषणा केलक जे जनवरी २०१४ मे कोनो हत्याक साजिश मौजूद नहि छल आ मामला बन्द कऽ देलक, मुदा मार्च २०१५ धरि ई फेरसँ अभियोजक जनरलक कार्यालय द्वारा जाँचक विषय छल।{{sfn|Harasymiw|Koshelivets|Senkus|2015}} २०१९ धरि, मामला जाँचक अधीन रहल।{{sfn|Bellezza|2019|p=104}} == विरासत == जीवनकालमे, चोर्नोविल एक अत्यन्त विवादास्पद व्यक्ति रहलाह। १९९१ कऽ चुनावमे हुनकर विरोधीसभमे सँ एक, वलोडिमिर ह्रीनीव १९९२ मे कहने छलाह जे मतदातासभकें चोर्नोविलक राष्ट्रवादी दृष्टिकोणक अविश्वास आ ई विश्वास जे ओ यहूदी-विरोधी आ रूसी-विरोधी छलाह, कऽ कारण क्रावचुकक समर्थन करबाक लेल लुभाएल गेल छल; चोर्नोविल ई दावीसभकें खारिज केलन्हि, दावी केलन्हि जे "रोजमर्राक जीवनमे कोनो यहूदी-विरोध नहि अछि" आ ई देखैत जे ल्वीवक अधिकांश जातीय-रूसी आबादी यूक्रेनी स्वतन्त्रताक समर्थन केने छल।{{sfn|Clarity|1992}} UHS कऽ सह-नेतक रूपमे, चोर्नोविल आ पार्टीक आन नेतासभक अधिक कट्टरपन्थी कम्युनिस्ट-विरोधी दृष्टिकोण सेंट्रल यूरोपियन यूनिवर्सिटीक मारियाना कोलिनचॉकक अनुसार, पार्टीमे अतिवादक लेबल लऽ आयल।{{sfn|Kolinchak|2007|p=5}} दहिना दिस, अधिक कट्टरपन्थी राष्ट्रवादीसभ, जेना कि ज़ेनोविय क्रासिव्स्की, राजनीतिक आदर्शक रूपमे स्वतन्त्रताकें तुरन्त अपनाबक बदला, १९८० कऽ दशकक अन्तमे सोवियत राजनीतिक संरचनासभक भीतर काम करबाक लेल चोर्नोविल आ लुक्यानेंकोक आलोचना केलन्हि।{{sfn|Kuzio|1997|p=223}} 'रूख' कऽ भीतर, एक सत्तावादी नेताक रूपमे चोर्नोविलक धारणासभक कारण दुई विभाजन (१९९३ आ १९९९ मे) भेल।{{sfn|Parfionov|1999|p=77}} ''द गार्जियन'' कऽ एक पत्रकार पीटर मारुसेंको चोर्नोविलक अन्तिम संस्कारक रिपोर्टिंग करैत समय तर्क देलन्हि जे यूक्रेनी इतिहासमे हुनकर योगदानकें कयन यूक्रेनियनसभ द्वारा हुनकर मृत्युक बाद धरि मान्यता नहि देल गेल छल।{{sfn|Marusenko|1999}} २०१७ कऽ अपन पुस्तक ''द नियर एब्रॉड'' मे, प्रोफेसर ज़बिग्न्यू वोज्नोव्स्की चोर्नोविलकें २०अम सदीक शुरुआती आ मध्यक राष्ट्रवादी नेता स्टीफन बांदेराक विपरीत "यूक्रेनक अधिक समावेशी दृष्टि, स्पष्ट रूपसँ यूरोपीय समर्थक आ कानूनक शासन आ संसदीय लोकतन्त्रक प्रति प्रतिबद्धतासँ एकजुट" कऽ रूपमे वर्णित केलन्हि, आ कहलन्हि जे २०१३-२०१४ कऽ यूरोमैडन विरोध प्रदर्शनसभक दौरान चोर्नोविलक एक पैग पोस्टर मौजूद छल।{{sfn|Wojnowski|2017|pp=207–208}} वोज्नोव्स्की चोर्नोविलक "सुधारवादी देशभक्ति" कऽ विचारधाराकें परिभाषित केलन्हि अछि, जे यूक्रेनकें सुधारसभक पालन करबा आ मध्य यूरोपक सङ्ग ऐतिहासिक सम्बन्धसभकें बनाए रखबाक वकालत करैत अछि, जे कि यूरोमैडन आ ऑरेंज क्रान्तिक बाद यूक्रेनी समाजमे फैलि गेल।{{sfn|Wojnowski|2017|p=212}} अधिक आलोचनात्मक रूपसँ, दार्शनिक आ लेखक पेट्रो क्रालियुक द्वारा २०१७ कऽ 'रेडियो लिबर्टी' लेखमे चोर्नोविल पर "रोमांटिसिज्म" कऽ बदला राजनीतिक वास्तविकतासभकें नज़रअन्दाज़ करबा आ नीतिक प्रति एक भोला रवैया रखबाक आरोप लगाएल गेल अछि। विशेष रूपसँ, क्रालियुक १९९१ कऽ चुनावमे हारक बाद क्रावचुकक सङ्ग काम करबा सँ इनकार करबा आ संघवादमे चोर्नोविलक विश्वासकें रचनात्मक नहि मानैत छथि।{{sfn|Kraliuk|2017}} एक यूक्रेनी राज्यकें फेरसँ स्थापित करबामे हुनकर महत्वक मान्यतामे, चोर्नोविलकें २००० मे मरणोपरान्त यूक्रेनक हीरोक उपाधिसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Ukrainian Institute of National Memory 2017}} हुनका १९९६ मे हुनकर खोजी पत्रकारिता, विशेष रूपसँ हुनकर ''समिज्दात'' कऽ लेल शेवचेंको राष्ट्रिय पुरस्कारसँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल,{{sfn|Hrytsenko}} आ १९९७ मे ऑर्डर ऑफ प्रिंस यारोस्लाव द वाइजसँ सम्मानित कएल गेल छल।{{sfn|Kherson Oblast Universal Library 2024}} हुनका दुई बेर सर्वकालिक दस सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनियनसभमे स्थान देल गेल अछि। २००८ कऽ ''वेलीकी उक्रेन्त्सी'' पोलमे, हुनका यूक्रेनक सातम् सबसँ लोकप्रिय व्यक्तिक रूपमे स्थान देल गेल छल, जाहिमे २.६३% सर्वेक्षणवाला व्यक्ति हुनका सर्वकालिक महान यूक्रेनीक रूपमे नामित केने छलाह।{{sfn|Inter 2008}} २०२२ कऽ "पीपुल्स टॉप" पोलमे, ओ नौम सबसँ लोकप्रिय यूक्रेनी छलाह, जाहिमे पिछला मतदानसँ संकेत भेटल छल जे हुनकर समर्थन २०१२ मे ३.५% सँ बढ़ि कऽ २०२२ मे ८.७% भऽ गेल छल।{{sfn|People's Top 2022}} २००३ मे, यूक्रेनक नेशनल बैंक चोर्नोविलकें समर्पित २ रिव्नियाक नाममात्रक सङ्ग एक स्मारक सिक्का जारी केलक।{{sfn|National Bank of Ukraine}} २००९ मे, चोर्नोविलकें समर्पित एक यूक्रेनी स्टैम्प जारी कएल गेल छल।{{sfn|Ukrinform 2008}} == सन्दर्भ सामग्रीसभ == {{notelist}} {{reflist|colwidth=20em}} === पुस्तकें === {{refbegin}} * {{Cite book |last=Adamovych |first=Serhii |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=8–12 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Ставлення Народного Руху України до національних меншин напередодні здобуття державної незалежності |trans-chapter=Attitude of the People's Movement of Ukraine towards national minorities on the eve of the attainment of state independence|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last=Bazhan |first=Oleh |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=31–36 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл як об'єкт секретної справи КДБ «Блок» |trans-chapter=Viacheslav Chornovil as an object of the KGB's secret 'Bloc' case|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Bilyk |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=14–18 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Мовна політика в діяльності лідерів НРУ |trans-chapter=Language politics in the activities of the leaders of the NRU}} * {{Cite book |last=Chornovil |first=Viacheslav |title=Вячеслав Чорновіл. Твори в десяти томах. Том 5. публіцистика, документи, матеріали «Справи No.196» (1970–1984) |publisher=Smoloskyp |year=2007 |isbn=978-966-7332-87-7 |editor-last=Chornovil |editor-first=Valentyna |location=Kyiv |page=911 |language=uk |trans-title=Viacheslav Chornovil: Works in Ten Books. Book 5: Publications, Documents, and Materials of "Case No. 196" (1970–1984)}} * {{Cite book |last=Chornovil |first=Viacheslav |title=Вячеслав Чорновіл. Твори в десяти томах. Том 6. Документи та матеріали (листопад 1985 – квітень 1990) |publisher=Smoloskyp |year=2009 |isbn=978-966-2164-07-7 |editor-last=Chornovil |editor-first=Valentyna |location=Kyiv |pages=1051 |language=uk |trans-title=Viacheslav Chornovil: Works in Ten Books. Book 6: Documents and Materials (November 1985–April 1990)}} * {{Cite book |last=Chornovil |first=Viacheslav |title=Шлях до незалежності: суспільні настрої в Україні кін. 80-х рр. ХХ ст. Документи і матеріали. До 20-ї річниці незалежності України |publisher=[[Institute of History of Ukraine]] |year=2011 |isbn=978-966-02-5425-1 |editor-last=Smoliy |editor-first=Valeriy |editor-link=Valeriy Smoliy |location=Kyiv |pages=81–83 |language=uk |trans-title=Path to Independence: Public attitudes in late 1980s Ukraine: Documents and Materials: to the 20th anniversary of Ukrainian independence |chapter=Лист-відповідь В. Чорновола «Ось же вона, охоронна журналістика!» Любомирі Петрівні та Миколі Яковичу (авторам статті «Під маскою борців за гласність» / Вільна Україна, 20.12.1987 р.) |trans-chapter=V. Chornovil's letter response "Here it is, secure journalism!" to Lyubomira Petrivna and Mykola Yakovych (authors of the article "Under the Mask of Fighters for Glasnost" / Free Ukraine, 20.12.1987)}} * {{Cite book |last=Danylenko |first=Viktor |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=25–30 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Політичний нагляд за діяльністю В. Чорновола в роки «перебудови» (друга половина 1980-х рр.) |trans-chapter=Political supervision of V. Chornovil's activities in the Perestroika years (second half of the 1980s)}} * {{Cite book |last=Derevinskyi |first=Vasyl |url=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/ukr0000015008 |title=В'ячеслав Чорновіл |publisher=Family Leisure Club |year=2017 |location=Kharkiv |pages=383 |language=uk |trans-title=Viacheslav Chornovil |ref={{sfnRef|Derevinskyi 2017a}}}} * {{Cite book |last=Derevinskyi |first=Vasyl |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=47–55 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл та кримське питання |trans-chapter=Viacheslav Chornovil and the Crimean question|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Derevinskyi |first=Vasyl |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=17–23 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вячеслав Чорновіл: П'ятиріччя незалежності та неукраїнська Україна |trans-chapter=Viacheslav Chornovil: Five Years of Independence and a Non-Ukrainian Ukraine}} * {{Cite book |last=Fedunyshyn |first=Liubomyra |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=197–203 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Правозахисна діяльність В. Чорновола у 1960–1970-х рр. |trans-chapter=Human rights activities of V. Chornovil in the 1960s and 1970s|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Fedunyshyn |first=Liubomyra |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=137–142 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вячеслав Чорновіл і Народний Рух України |trans-chapter=Viacheslav Chornovil and the People's Movement of Ukraine}} * {{Cite book |last=Fedunyshyn |first=Liubomyra |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=117–121 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Емоційно-психологічний світ Вячеслава Чорновола |trans-chapter=Viacheslav Chornovil's emotional and psychological world}} * {{Cite book |last=Fedyk |first=Lidiia |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=132–136 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Особливості «вирішення національного питання» в УРСР крізь призму поглядів В. Чорновола |trans-chapter=Idiosyncracies of the "solution to the national question" in the Ukrainian SSR through the prism of V. Chornovil's views}} * {{Cite book |last=Finnin |first=Rory |title=Blood of Others: Stalin's Crimean atrocity and the poetics of solidarity |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2022 |isbn=978-1-4875-3700-5 |location=Toronto |pages=334 |jstor=10.3138/j.ctv2p7j53j |lccn=2024391355}} * {{Cite book |last=Hai-Nyzhnyk |first=Pavlo |author-link=Pavlo Hai-Nyzhnyk |title=Українська багатопартійність: політичні партії, виборчі блоки, лідери (кінець 1980-х – початок 2012 рр.). Енциклопедичний довідник |publisher=I. F. Kuras Institute of Political and Ethnonational Studies, National Academy of Sciences of Ukraine |year=2012 |location=Kyiv |pages=274–280 |language=uk |trans-title=Ukrainian Multi-Partisanship: Political Parties, Electoral Blocs, Leaders (Late 1980s–Early 2012): an Encyclopedic Overview |chapter=Народний Рух України |trans-chapter=People's Movement of Ukraine |chapter-url=https://hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2012doc..n2.php}} * {{Cite book |last=Honcharuk |first=Hryhorii |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=45–46 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл в Одесі |trans-chapter=Viacheslav Chornovil in Odesa|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Karatnycky |first=Adrian |title=Battleground Ukraine: From Independence to the War with Russia |publisher=[[Yale University Press]] |year=2024 |isbn=978-0-300-26946-8 |location=New Haven and London |pages=346 |lccn=2023949848}} * {{Cite book |last=Wojnowski |first=Zbigniew |title=The Near Abroad: Socialist Eastern Europe and Soviet Patriotism in Ukraine, 1956–1985 |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2017 |isbn=9781442631069 |location=Toronto, Buffalo, London |pages=317 |doi=10.3138/9781442631069}} * {{Cite book |last=Kobuta |first=Stepan |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=36–40 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Майбутній державно-політичний устрій та система владних відносин в Україні у бачення В.Чорновола у 1988–1991 роках |trans-chapter=The future state-political organisation and system of governing relations in Ukraine in the vision of V. Chornovil, 1988–1991|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last=Kozhanov |first=Andrii |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=41–45 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Нонконформізм і протестні настрої на Одещині (1960–1980 рр.) |trans-chapter=Non-conformism and protest moods in Odeshchyna (1960–1980)|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last1=Kozhanov |first1=Andrii |last2=Shypotilova |first2=Olena |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=32–35 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Неформальна преса як форма діяльності українських націонал-демократичних сил на завершальному етапі «перебудови» |trans-chapter=Informal press as a form of activity of Ukrainian National-Democratic forces at the final stage of perestroika}} * {{Cite book |last=Krupnyk |first=Liuba |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=43–49 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Роль Вячеслава Чорновола в ході Української національго-демократичної революції кінця 1980-х – 1991 років |trans-chapter=Viacheslav Chornovil's role during the Ukrainian National-Democratic revolution of the late 1980s–1991}} * {{Cite book |last=Kulchytskyi |first=Stanislav |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=50–63 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Діяльність Вячеслава Чорновола під час суверенізації радянської України (1990) |trans-chapter=Viacheslav Chornovil's activities during the sovereigntisation of Soviet Ukraine (1990)}} * {{Cite book |last=Lazorkin |first=Vitalii |author-link=Vitalii Lazorkin |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=63–76 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вячеслав Чорновіл. Деякі сторінки з історії творення збройних сил України |trans-chapter=Viacheslav Chornovil: Some pages on the history of the Armed Forces of Ukraine's establishment|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last=Malynovskyi |first=Valentyn |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=71–77 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Вплив ІІІ Всеукраїнських Зборів НРУ на подальший розвиток організації |trans-chapter=Influence of the Third All-Ukrainian Assembly of the NRU on further development of the organisation}} * {{Cite book |last=Marples |first=David R. |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-349-10880-0 |title=Ukraine under Perestroika: Ecology, Economics and the Workers' Revolt |publisher=University of Alberta Press |year=1991 |isbn=9780888642295 |pages=243 |author-link=David R. Marples |doi=10.1007/978-1-349-10880-0 }} * {{Cite book |last=Marynovych |first=Myroslav |author-link=Myroslav Marynovych |id={{Project MUSE|84843|type=book}} |title=The Universe behind Barbed Wire: Memoirs of a Ukrainian Soviet Dissident |publisher=University of Rochester Press |year=2021 |isbn=978-1-78744-832-2 |editor-last=Younger |editor-first=Katherine |location=Rochester |pages=453 |translator-last=Hayuk |translator-first=Zoya }} * {{Cite book |last=Matiash |first=V. I. |title="Я вірую в свій народ!": До 80-річчя від дня народження В.М. Чорновола |publisher=Oles Honchar Poltava Regional Children's Library |year=2017 |location=Poltava |pages=41 |language=uk |trans-title="I Believe in my People!": to the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil}} * {{Cite book |last=Melnykova-Kurhanova |first=Olena |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=78–83 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Правозахисна публіцистика та діяльність Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The human rights writing and activity of Vyacheslav Chornovil}} * {{Cite book |last=Ostrovskyi |first=Valerii |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=105–117 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл і Зіновій Красівський: переплетіння доль і звершень |trans-chapter=Viacheslav Chornovil and Zinovii Krasivskyi: intertwined fates and achievements |ref={{sfnRef|Ostrovskyi 2018a}}|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Ostrovskyi |first=Valerii |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=118–127 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Трактування історії України в епістолярній спадщині Вячеслава Чорновола |trans-chapter=Interpretations of the history of Ukraine in the epistolary heritage of Vyacheslav Chornovil |ref={{sfnRef|Ostrovskyi 2018b}}|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Parfionov |first=Aleksandr |url=https://books.google.com/books?id=810jAQAAIAAJ |title=Between Russia and the West: Foreign and Security Policy of Independent Ukraine |publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]] |year=1999 |isbn=9780820446295 |editor-last=Spillman |editor-first=Kurt R. |series=Studies in Contemporary History and Security Policy |volume=2 |pages=75–94 |chapter=Foreign and Security Policy Views of Relevant Ukrainian Political Forces |issn=1422-8327 |editor-last2=Wenger |editor-first2=Andreas |editor-last3=Müller |editor-first3=Derek}} * {{Cite book |last=Paska |first=Bohdan |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=132–144 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Взаємини Вячеслава Чорноволо та Валентина Мороза: від співпраці до конфронтації |trans-chapter=Relations between Vyacheslav Chornovil and Valentin Moroz: from cooperation to confrontation|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Pipash |first=Volodymyr |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=79–140 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Націонал-комунізм та національно орієнтовані комуністи в Україні (60-ті – 80-ті рр. ХХ ст.) |trans-chapter=National communism and the national orientation of communists in Ukraine (1960s–1980s)}} * {{Cite book |last=Riabinin |first=Yevhen |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=89–92 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Ідеї В.Чорновола стосовно державно-територіального устрою України |trans-chapter=V. Chornovil's ideas regarding the state and territorial structure of Ukraine}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Другі Чорновілські читання. Матеріали наукової конференції, присвяченої 75-й річниці з дня народження В'ячеслава Чорновола |year=2014 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Ternopil |pages=127–137 |language=uk |trans-title=Second Chornovil Readings: Materials of the Scientific Conference celebrating the 75th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=В'ячеслав Чорновіл: на роздоріжжі шістдесятницта |trans-chapter=Viacheslav Chornovil: at the crossroads of the sixties}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорновілські читання. Візія майбутнього України: Матеріали III і IV наукових конференцій, присвячених 80-й річниці з дня народження Вячеслава Чорновола |publisher=Beskydy |year=2018 |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv, Ternopil |pages=174–184 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: a Vision of Ukraine's Future: materials of the third and fourth scientific conferences celebrating the 80th birth anniversary of Viacheslav Chornovil |chapter=Вячеслав Чорновіл і криза дисидентства у період перебудови|trans-chapter=Viacheslav Chornovil and the crisis of dissent in the perestroika period|url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Chornovolivski_chytannia_Viziia_maibutnoho_Ukrainy_Materialy_III_i_IV_naukovykh_konferentsii_prysvia.pdf}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=124–131 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Концепція антикомунісичної революції Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The Conception of Viacheslav Chornovil's Anticommunist Revolution}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали VI Всеукраїнської наукової конференції |date=14 March 2020 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=123–136 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 6th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Шевченкіана Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The Shevchenkiana of Viacheslav Chornovil|url=https://www.academia.edu/127917089/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_v%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B0%D0%BB%D0%B8_VI_%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%97_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%97_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_14_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F_2020_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4_%D0%92_%D0%A4_%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B8_2020_150_%D1%81}} * {{Cite book |last=Seko |first=Yaroslav |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=93–103 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Драгоманівський контекст ідеї федералізму Вячеслава Чорновола |trans-chapter=The Drahomanov context of Viacheslav Chornovil's ideas of federalism}} * {{Cite book |last=Shanovska |first=Olena |title=Чорноволівські читання: Матеріали V Всеукраїнської наукової конференції |date=15 March 2019 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=143–146 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 5th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Еволюція світоглядних позицій В. Чорновола: від комуністичної прихильності до категоричного неприйняття радянської ідеології |trans-chapter=Evolution of the position of V. Chornovil's worldview: from communist participation to categorical rejection of Soviet ideology}} * {{Cite book |last=Yurash |first=Andrii |title=Чорноволівські читання: Матеріали VII Всеукраїнської наукової конференції |date=27 March 2021 |publisher=Beskydy |editor-last=Derevinskyi |editor-first=Vasyl |location=Kyiv |pages=134–140 |language=uk |trans-title=Chornovil Readings: materials of the 7th all-Ukrainian scientific conference |chapter=Релігійні та етнонаціональні політики в сучасній Україні: плюралізм чи хаос? |trans-chapter=Religious and ethno-national politics in modern Ukraine: pluralism or chaos?}} {{refend}} === जर्नल लेख === {{refbegin}} * {{Cite journal|last=Adamovych|first=Serhii|date=2018|title=Vyacheslav Chornovil – intelektual, polityk, tvorets novitnoyi Ukrayinskoyi derzhavnosti|trans-title=Viacheslav Chornovil: an intellectual, a politician and the creator of modern Ukrainian statehood|url=http://lib.pnu.edu.ua:8080/handle/123456789/4255|journal=Beskedy|language=uk|pages=5|isbn=978-966-457-176-7|via=Precarpathian National University Repository|archive-date=15 March 2022|access-date=3 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315130315/http://lib.pnu.edu.ua:8080/handle/123456789/4255|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Bellezza|first=Simone A.|date=Winter 2019|title=The "Transnationalization" of Ukrainian Dissent: New York City Ukrainian Students and the Defense of Human Rights, 1968–80|url=https://muse.jhu.edu/pub/28/article/717541/pdf|journal=[[Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History]]|volume=20|issue=1|pages=99–120|doi=10.1353/kri.2019.0005|via=Project MUSE|url-access=subscription}} * {{Cite journal|last1=Birch|first1=Sarah|author-link1=Sarah Birch|last2=Wilson|first2=Andrew|author-link2=Andrew Wilson (historian)|date=1999|title=The Ukrainian parliamentary elections of 1998|url=https://www.academia.edu/8365169|journal=Electoral Studies|volume=18|issue=2|pages=276–282|doi=10.1016/S0261-3794(98)00050-X|via=Academia.edu}} * {{Cite book|last=Blank|first=Stephen J.|date=1 July 1994|title=Proliferation and Nonproliferation in Ukraine: Implications for European and U.S. Security|chapter=Implications for European and U.S. Security|journal=[[Strategic Studies Institute]]|publisher=[[United States Army War College]]|pages=36|jstor=resrep11595}} * {{Cite journal|last=Bociurkiw|first=Bohdan R.|author-link=Bohdan Bociurkiw|date=June 1970|title=The Chornovil Papers. by Vyacheslav Chornovil and Frederick C. Barghoorn: Dear Comrade: Pavel Litvinov and the Voices of Soviet Citizens in Dissent|journal=[[Slavic Review]]|volume=29|issue=2|pages=343–344|doi=10.2307/2493419|jstor=2493419}} * {{Cite journal|last=Bohatchuk|first=S. S.|date=April 2020|title=V. Chornovil. "Velykyy lider velykoyi natsiyi"|trans-title=V. Chornovil: "The great leader of a great nation"|journal=Scientific Journal Virtus|language=uk|volume=43|pages=223–226}} * {{Cite journal|last=Chornovil|first=Viacheslav|date=March 1976|title=My trial|journal=[[Index on Censorship]]|volume=5|issue=1|pages=57–69|doi=10.1080/03064227608532501}} * {{Cite journal|last=Crowley|first=Stephen|date=March 1995|title=Between Class and Nation: Worker Politics in the New Ukraine|journal=Communist and Post-Communist Studies|publisher=[[University of California Press]]|volume=28|issue=1|pages=43–69|doi=10.1016/0967-067x(95)00005-f|jstor=45301918}} * {{Cite journal|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2007|title=Pratsi V. Chornovola - "Pravosuddya chy retsydyvy teroru?" ta "Lykho z rozumu" yak dzherelo do vyvchennya radyanskykh represiy 1965-1966 rr.|trans-title=Viacheslav Chornovil's works "Court of Law or a Return of the Terror?" and "Woe from Wit" as a source of study of the 1965–1966 Soviet repressions|url=https://ekmair.ukma.edu.ua/handle/123456789/14339|journal=Magisterium|language=uk|publisher=[[National University of Kyiv-Mohyla Academy]]|volume=28|pages=37–42}} * {{Cite web|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2013|title=Hromadsko-politychna ta derzhavotvorcha diyalnist Vyacheslava Chornovola|trans-title=Public, political and state-building activities of Vyacheslav Chornovil|language=Ukrainian|publisher=PhD diss., [[Kyiv National University of Construction and Architecture]]|url=https://enpuir.udu.edu.ua/entities/publication/6fa4d828-9786-41f8-b196-3e4e3a5389db}} * {{Cite journal|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2015|title=Ukrainian Human Rights Organization (1971–1972)|url=https://oaji.net/articles/2015/739-1426694509.pdf|journal=European Journal of Social and Human Sciences|volume=5|issue=1|pages=19–23|issn=1339-6773|eissn=1339-875X}} * {{Cite journal|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2016|title=Zovnishnopolitychni priorytety V. Chornovola|trans-title=Foreign policy priorities of V. Chornovil|url=https://www.academia.edu/106480094|journal=Historical and Political Studies|volume=1|issue=5|pages=32–37|via=Academia.edu}} * {{Cite journal|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=2023|title=Vyacheslav Chornovil i pytannya suverenitetu: vid ideyi do deklaratsiyi pro derzhavnyy suverenitet Ukrayiny|trans-title=Viacheslav Chornovil and the issue of sovereignty: from the idea to the declaration of state sovereignty of Ukraine|url=https://www.academia.edu/108849595|journal=History Pages|language=uk|issue=56|pages=328–340|doi=10.20535/2307-5244.56.2023.288789|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Gawdiak|first=Natalie|date=April 2003|title=The 1998 Ukrainian Parliamentary Election|url=https://tile.loc.gov/storage-services/service/ll/llglrd/2019669442/2019669442.pdf|journal=The Law Library of Congress|publisher=[[Library of Congress]]|pages=10}} * {{Cite journal|last=Kuzio|first=Taras|date=June 1996|author-link=Taras Kuzio|title=Kravchuk to Kuchma: The Ukrainian presidential elections of 1994|journal=The Journal of Communist Studies and Transition Politics|volume=12|issue=2|pages=117–144|doi=10.1080/13523279608415306|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Kuzio|first=Taras|date=June 1997|title=Radical Nationalist Parties and Movements in Contemporary Ukraine Before and After Independence: The Right and Its Politics, 1989–1994|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/radical-nationalist-parties-and-movements-in-contemporary-ukraine-before-and-after-independence-the-right-and-its-politics-19891994/11EFDD3605247437554F3417BD152EA9|journal=Nationalities Papers|volume=25|issue=2|pages=211–242|doi=10.1080/00905999708408500|url-access=subscription}} * {{Cite journal|last=Kuzio|first=Taras|date=2007|title=Oligarchs, Tapes and Oranges: 'Kuchmagate' to the Orange Revolution|journal=Journal of Communist Studies and Transition Politics|volume=23|issue=1|pages=30–56|doi=10.1080/13523270701194839|issn=1352-3279|eissn=1743-9116|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Lykhobova|first1=Zoia|last2=Kuzina|first2=Kseniia|date=April 2009|title=Lypnevi strayky 1989 roku v shakhtarskykh mistakh Donbasu|trans-title=The July strikes of 1989 in the mining cities of the Donbas|url=http://dspace.nbuv.gov.ua/handle/123456789/85577|journal=Ukraine in the 20th Century: Culture, Ideology, Politics|language=uk|volume=15|issue=1|pages=155–170|via=Scientific Electronic Library of Periodical Publications of the National Academy of Sciences of Ukraine|archive-date=30 August 2024|access-date=30 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240830052846/http://dspace.nbuv.gov.ua/handle/123456789/85577|url-status=dead}} * {{Cite journal|last=Muravskyi|first=O. I.|title=Halytska asambleya (1991): vytoky, spekulyatsiyi, ukhvaly|trans-title=The Galician assembly (1991): origins, speculations, resolutions|date=2019|journal=Ukraine: Cultural Heritage, National Identity, Statehood|language=Ukrainian|issue=32|pages=139–148|url=http://jnas.nbuv.gov.ua/article/UJRN-0001098594}} * {{Cite journal|last=Ovsiienko|first=Stanislav|date=2022|title=«Розкол» Народного Руху України в 1999 році: ретроспективний аналіз|trans-title=The "split" of the People's Movement of Ukraine in 1999: a retrospective analysis|url=https://dspace.onu.edu.ua/server/api/core/bitstreams/69428480-e899-46ba-a907-f0b1207499d3/content|journal=Dialog: Mediastudios|language=uk|issue=28|pages=143–159|doi=10.18524/2308-3255.2022.28.268495|via=Odesa University Electronic Archive Repository|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Poberezhets|first=Hanna|date=2011|title=V. M. Chornovil: zhyttya, diyalnist ta tvorchist|trans-title=V. M. Chornovil: Life, work and art|url=https://dspace.mnau.edu.ua/jspui/handle/123456789/15380|journal=Scientific Journal of Mykolaiv National University|language=uk|volume=3|issue=31|pages=285–290|via=Mykolaiv National Academy of Sciences}} * {{Cite journal|last=Poberezhets|first=Anna|date=2013|title=Uchast V. Chornovola ta Narodnoho Rukhu Ukrayiny v derzhavotvorchykh protsesakh 90-kh rr. XX st.|trans-title=Participation of V. Chornovil and the People's Movement of Ukraine in state-building processes in the 1990s|url=http://dspace.tnpu.edu.ua/handle/123456789/3975|journal=Scientific Notes of Ternopil Volodymyr Hnatiuk National Pedagogical University: History Series|language=uk|volume=1|issue=1|pages=114–118}} * {{Cite journal|last=Potichnyj|first=Peter J.|author-link=Peter Potichnyj|date=June 1991|title=The Referendum and Presidential Elections in Ukraine|journal=[[Canadian Slavonic Papers]]|publisher=[[Taylor & Francis]]|volume=33|issue=2|pages=123–138|doi=10.1080/00085006.1991.11091956|jstor=40869291}} * {{Cite journal|last=Urban|first=George|date=Spring 1992|title=The Awakening|journal=[[The National Interest]]|issue=27|pages=39–47|jstor=42896806}} {{refend}} === समाचार लेख और अन्य संसाधन === {{refbegin}} * {{cite web|title=Chornovil, Viacheslav Maksymovych|url=https://static.rada.gov.ua/zakon/new/NEWSAIT/DEPUTAT1/264.htm|website=Verkhovna Rada|access-date=27 February 2025|language=uk|ref={{sfnRef|1st Verkhovna Rada}}|archive-date=23 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123191847/https://static.rada.gov.ua/zakon/new/NEWSAIT/DEPUTAT1/264.htm|url-status=live}} * {{cite web|title=Chornovil, Viacheslav Maksymovych|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/d_ank_arh?kod=35102|website=Verkhovna Rada|access-date=22 December 2014|language=uk|archive-date=21 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821122337/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/d_ank_arh?kod=35102|url-status=live|ref={{sfnRef|2nd Verkhovna Rada}}}} * {{cite web|title=People's Deputy of Ukraine of the III convocation|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/d_ank_arh?kod=52703|website=Verkhovna Rada|access-date=22 December 2014|language=uk|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070740/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/d_ank_arh?kod=52703|url-status=live|ref={{sfnRef|3rd Verkhovna Rada}}}} * {{Cite web|title=Journalists and writers in prison|url=https://www.amnesty.org/fr/wp-content/uploads/2021/06/act730051977en.pdf|access-date=19 May 2024|website=[[Amnesty International]]|ref={{sfnRef|Amnesty International 1977}}}} * {{Cite web|title=V. Chornovil: Fatal Car Accident, Ugly Story|url=http://www.archives.gov.ua/Sections/Ukraineomni/prechornovil.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233412/http://www.archives.gov.ua/Sections/Ukraineomni/prechornovil.htm|archive-date=3 March 2016|website=Orange Revolution: Democracy Emerging in Ukraine|ref={{sfnRef|archives.gov.ua}}}} * {{Cite news|date=9 April 1999|title=Ukraine probes politician's death|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/315859.stm|access-date=27 April 2025|work=[[BBC News]]|ref={{sfnRef|BBC News 1999}}}} * {{Cite news|date=23 August 2006|title=Yushchenko vidkryv pamyatnyk Chornovolu i vidnovyv slidstvo|trans-title=Yushchenko opens monument to Chornovil and resumes investigation|url=https://www.bbc.com/ukrainian/domestic/story/2006/08/060823_chornovil_flag_oh|access-date=27 April 2025|work=[[BBC News Ukrainian]]|language=uk|ref={{sfnref|BBC News Ukrainian 2006}}}} * {{Cite news|last=Bila|first=Andriana|date=24 December 2020|title=Dokumentalne kinodoslidzhennya. Chy mozhna mizh Chornovolom i Ukrayinoyu postavyty znak dorivnyuye?|trans-title=Documentary film study: Can one place an equal sign between Chornovil and Ukraine?|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chornovil-dokumentalny-film/31015837.html|access-date=10 July 2024|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=uk|archive-date=11 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711023221/https://www.radiosvoboda.org/a/chornovil-dokumentalny-film/31015837.html|url-status=live}} * {{Cite news|last=Bila|first=Andriana|date=22 August 2021|title=30 rokiv Nezalezhnosti Ukrayiny: vid vidnovlennya derzhavnosti do vtilennya idey Chornovola|trans-title=30 years of Ukraine's Independence: from the restoration of statehood to the implementation of Chornovil's ideas|url=https://www.radiosvoboda.org/a/vyacheslav-chornovil-film/31420418.html|access-date=23 April 2025|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=uk}} * {{Cite magazine |last=Blake |first=Patricia |date=1 December 1980 |title=SOVIET UNION: Killing the Spirit of Helsinki |url=https://time.com/archive/6858428/soviet-union-killing-the-spirit-of-helsinki/ |access-date=2 June 2024 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-date=2 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602092401/https://time.com/archive/6858428/soviet-union-killing-the-spirit-of-helsinki/ |url-status=live}} * {{Cite news|last=Bondarenko|first=Kost|date=14 October 2002|title=Desyatylittya pid znakom Kuchmy|trans-title=A decade under Kuchma|url=https://www.pravda.com.ua/news/2002/10/14/2991073/|access-date=23 April 2025|work=Ukrainska Pravda|language=uk}} * {{Cite news|last=Chornovil|first=Viacheslav|date=8 November 1975|title=V. Chornovil's letter to President Ford|url=https://www.ukrweekly.com/archive/1975/The_Ukrainian_Weekly_1975-43.pdf|access-date=2 June 2024|work=[[The Ukrainian Weekly]]|pages=2|archive-date=14 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514061259/https://www.ukrweekly.com/archive/1975/The_Ukrainian_Weekly_1975-43.pdf|url-status=live}} * {{Cite web|last=Chornovil|first=Viacheslav|title=Vyacheslav Chornovil: Avtobiohrafiya|url=https://rukhpress.com.ua/002005/index.phtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20120102123224/http://rukhpress.com.ua/002005/print.phtml|url-status=live|archive-date=2 January 2012|access-date=14 May 2024|website=Rukh Press|language=uk|ref={{sfnRef|Chornovil, autobiography}}}} * {{Cite book|url=https://chronicle-of-current-events.com/wp-content/uploads/2013/10/no-63-july-1983.pdf|title=A Chronicle of Current Events: No. 63|publisher=Amnesty International Publications|year=1983|isbn=0-86210-059-3|location=London|pages=163–164|ref={{sfnRef|A Chronicle of Current Events 1983}}}} * {{Cite news|last=Clarity|first=James F.|date=12 February 1992|title=Free Ukraine's Nationalism: Will Pride Become Prejudice?|url=https://www.nytimes.com/1992/02/12/world/free-ukraine-s-nationalism-will-pride-become-prejudice.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180116033206/https://www.nytimes.com/1992/02/12/world/free-ukraine-s-nationalism-will-pride-become-prejudice.html|archive-date=16 January 2018|access-date=3 November 2025|work=The New York Times}} * {{Cite web|date=June 2019|title=The Helsinki Process: An Overview|url=https://www.csce.gov/sites/helsinkicommission.house.gov/files/The%20Helsinki%20Process%20Four%20Decade%20Overview.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815155808/https://www.csce.gov/sites/helsinkicommission.house.gov/files/The%20Helsinki%20Process%20Four%20Decade%20Overview.pdf|archive-date=15 August 2021|access-date=2 June 2024|website=[[Commission on Security and Cooperation in Europe]]|ref={{sfnRef|Commission on Security and Cooperation in Europe 2019}}}} * {{Cite news|last=Dahlburg|first=John-Thor|date=21 November 1991|title=After Life as Dissident, Running for President of Ukraine Is Easy|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-21-mn-397-story.html|access-date=10 February 2025|work=[[The Los Angeles Times]]|archive-date=14 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514061259/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-11-21-mn-397-story.html|url-status=live}} * {{Cite news|last=Derevinskyi|first=Vasyl|date=5 March 2017|title=Kryminalna sprava "Ukrayinskoho visnyka"|trans-title=The criminal case of The Ukrainian Herald|url=https://tyzhden.ua/kryminalna-sprava-ukrainskoho-visnyka/|access-date=20 May 2024|work=[[The Ukrainian Week]]|language=uk|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526210852/https://tyzhden.ua/kryminalna-sprava-ukrainskoho-visnyka/|url-status=live|ref={{sfnRef|Derevinskyi 2017b}}}} * {{Cite web|last1=Dubyk|first1=M. H.|last2=Zaitsev|first2=Yurii|date=2019|title=UKRAYiNSKYY VISNYK|trans-title=The Ukrainian Herald|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Ukrainskyj_visnyk_1970_z|access-date=17 May 2024|website=Encyclopedia of History of Ukraine|language=uk|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518020252/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Ukrainskyj_visnyk_1970_z|url-status=live}} * {{Cite news|last=Erlanger|first=Steven|author-link=Steven Erlanger|date=29 March 1994|title=Economic Protest Seen in Ukrainian Election|url=https://www.nytimes.com/1994/03/29/world/economic-protest-seen-in-ukrainian-election.html|url-access=registration|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240710123220/https://www.nytimes.com/1994/03/29/world/economic-protest-seen-in-ukrainian-election.html|archive-date=10 July 2024|access-date=27 February 2025|work=The New York Times}} * {{Cite news|date=31 March 2018|title=Chornovil prosyv Yushchenka pity v prezydenty shche v 1999 rotsi, - Pynzenyk|trans-title="Chornovil asked Yushchenko to run for president in 1999" - Pynzenyk|url=https://espreso.tv/news/2018/03/31/chornovil_prosyv_yuschenka_pity_v_prezydenty_sche_1999_roku_pynzenyk|access-date=23 April 2025|work=[[Espreso TV]]|language=uk|ref={{sfnRef|Espreso TV 2018}}}} * {{Cite news|date=24 December 2017|title=Lyudy zakhyshchaly Vyacheslava Chornovola vid militsiyi pislya mitynhiv|trans-title=People defended Viacheslav Chornovil from police after rallies|url=https://gazeta.ua/articles/history/_lyudi-zahischali-vyacheslava-cornovola-vid-miliciyi-pislya-mitingiv/811237|access-date=23 April 2025|work=Gazeta.ua|language=uk|ref={{sfnRef|Gazeta.ua 2017}}}} * {{Cite news|date=8 December 2018|title=Pershyy Lenin vpav 1990 roku: yak skydaly idola komunizmu|trans-title=The first Lenin fell in 1990: how communism's idol was toppled|url=https://gazeta.ua/articles/politics/_pershij-lenin-vpav-1990-roku-yak-skidali-idola-komunizmu/873618|access-date=4 February 2025|work=[[Gazeta.ua]]|language=uk|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415161321/https://gazeta.ua/articles/politics/_pershij-lenin-vpav-1990-roku-yak-skidali-idola-komunizmu/873618|url-status=live|ref={{sfnRef|Gazeta.ua 2018}}}} * {{Cite web|last1=Haran|first1=Oleksii|last2=Sydorchuk|first2=Oleksii|date=2010|title=Narodnyy rukh Ukrayiny|trans-title=People's Movement of Ukraine|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Narodnyj_rukh|access-date=16 February 2025|website=[[Encyclopedia of History of Ukraine]]|publisher=Institute of History of Ukraine|publication-place=Kyiv|archive-date=14 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514061321/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Narodnyj_rukh|url-status=live}} * {{Cite web|last1=Harasymiw|first1=Bohdan|last2=Koshelivets|first2=Ivan|last3=Senkus|first3=Roman|date=2015|title=Chornovil, Viacheslav|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CH%5CChornovilViacheslav.htm|access-date=14 May 2024|website=[[Encyclopedia of Ukraine]]|archive-date=10 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510112338/https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CH%5CChornovilViacheslav.htm|url-status=live}} * {{Cite web|last=Hrytsenko|first=Yu. A.|title=Do 85-richchya vid dnya narodzhennya V. M. Chornovola (1937–1999), ukrayinskoho politychnoho ta derzhavnoho diyacha, zhurnalista, publitsysta, literaturnoho krytyka|trans-title=To the 85th birthday of V. M. Chornovil (1937–1999), Ukrainian political and state figure, journalist, publicist and literary critic|url=https://nlu.org.ua/vustavki.php?id=1167|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028000120/https://nlu.org.ua/vustavki.php?id=1167|archive-date=28 October 2023|access-date=6 June 2025|website=[[Yaroslav Mudryi National Library of Ukraine]]|language=uk}} * {{Cite news|last=Hrytsiv|first=Mariia|date=12 January 2017|title=Areshtovana kolyada, abo Pohrom 12 sichnya 1972-ho|trans-title=The Arrested Koliada, or the 12 January 1972 pogrom|url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2011/01/12/13866/|access-date=19 May 2024|work=Istorychna Pravda|language=uk|archive-date=15 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240515085629/https://www.istpravda.com.ua/articles/2011/01/12/13866/|url-status=live}} * {{Cite news|date=19 May 2008|title=Yaroslav the Wise - the Greatest Ukrainian of all times|url=https://inter.ua/en/news/yaroslav-the-wise-the-greatest-ukrainian-of-all-times|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509171933/https://inter.ua/en/news/yaroslav-the-wise-the-greatest-ukrainian-of-all-times|archive-date=9 May 2025|access-date=23 April 2025|work=[[Inter (TV channel)|Inter]]|ref={{sfnRef|Inter 2008}}}} * {{Cite news|date=24 August 2017|title=Vyacheslav Chornovil. Neuhomonnыy u borotbi za Ukrayinu|trans-title=Viacheslav Chornovil: Restless in the fight for Ukraine|url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2017/08/24/150177/|access-date=17 May 2024|work=[[Ukrainska Pravda|Istorychna Pravda]]|language=uk|ref={{sfnRef|Istorychna Pravda 2017}}|archive-date=18 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518020252/https://www.istpravda.com.ua/articles/2017/08/24/150177/|url-status=live}} * {{Cite news|last=Ivanova|first=Kateryna|date=25 March 2024|title=25 rokiv z dnya zahybeli Vyacheslava Chornovola. Shlyakh polityka ta obstavyny zahybeli|trans-title=25 years since the day of Viacheslav Chornovil's death: the politician's path and circumstances of his death|url=https://glavcom.ua/country/society/25-rokiv-z-dnja-zahibeli-vjacheslava-chornovola-shljakh-politika-ta-obstavini-zahibeli-992626.html|access-date=14 May 2024|work=Glavcom|language=uk|archive-date=14 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514072928/https://glavcom.ua/country/society/25-rokiv-z-dnja-zahibeli-vjacheslava-chornovola-shljakh-politika-ta-obstavini-zahibeli-992626.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=17 September 1999|title=Udovenko and Kostenko: Rukh contenders|url=https://jamestown.org/program/udovenko-and-kostenko-rukh-contenders/|access-date=23 April 2025|website=[[Jamestown Foundation]]|ref={{sfnRef|Jamestown Foundation 1999}}}} * {{Cite news|last=Khalupa|first=Iryna|date=24 March 2004|title=Vyacheslav Chornovil yak symvol politychnoho lidera: do pyatoyi richnytsi zahybeli|trans-title=Viacheslav Chornovil as the symbol of a political leader: the fifth anniversary of his death|url=https://www.radiosvoboda.org/a/914027.html|access-date=23 April 2025|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=uk}} * {{Cite web|date=3 November 2006|title=Ukrayinska initsiatyvna hrupa za zvilnennya vyazniv sumlinnya|trans-title=Ukrainian Initiative Group for Liberation of Prisoners of Conscience|url=https://museum.khpg.org/1162536782|access-date=10 July 2024|website=Kharkiv Human Rights Protection Group|language=uk|ref={{sfnRef|Kharkiv Human Rights Protection Group 2006}}}} * {{Cite news |last=Kheifets |first=Mikhail |date=9 December 2018 |title=Vyacheslav Chornovil – zekivskyy heneral. Frahment knyhy "Ukrayinski syluety" |trans-title=Viacheslav Chornovil – General of the Zeks: Fragments from the book 'Ukrainian Silhouettes' |url=https://www.istpravda.com.ua/articles/2018/12/9/153389/ |access-date=2 June 2024 |work=Istorychna Pravda |language=uk |archive-date=2 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602050942/https://www.istpravda.com.ua/articles/201 g1ax3n7fm24s6s7qd3ftiee4zvaz0m5 प्रयोगकर्ता वार्ता:Here2rewrite 3 48958 277678 2026-04-25T18:11:00Z मैथिली विकिपिडिया स्वागतम 1653 नव प्रयोगकर्तासभके वार्ता पृष्ठमे [[आकृति:स्वागतम|स्वागतम सन्देश]] भेजल गेल 277678 wikitext text/x-wiki {{आकृति:स्वागतम|realName=|name=Here2rewrite}} -- [[प्रयोगकर्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|मैथिली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|वार्ता]]) २३:५६, २५ अप्रैल २०२६ (+0545) 4lv0ci7qjfzbr4euospn8hjfbiphv9w प्रयोगकर्ता वार्ता:Robertster 3 48959 277679 2026-04-25T20:05:38Z मैथिली विकिपिडिया स्वागतम 1653 नव प्रयोगकर्तासभके वार्ता पृष्ठमे [[आकृति:स्वागतम|स्वागतम सन्देश]] भेजल गेल 277679 wikitext text/x-wiki {{आकृति:स्वागतम|realName=|name=Robertster}} -- [[प्रयोगकर्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|मैथिली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|वार्ता]]) ०१:५०, २६ अप्रैल २०२६ (+0545) dglpz3po4rlly0v913i8kbr822e1d8h प्रयोगकर्ता वार्ता:Xazyaqan 3 48960 277687 2026-04-26T06:53:30Z मैथिली विकिपिडिया स्वागतम 1653 नव प्रयोगकर्तासभके वार्ता पृष्ठमे [[आकृति:स्वागतम|स्वागतम सन्देश]] भेजल गेल 277687 wikitext text/x-wiki {{आकृति:स्वागतम|realName=|name=Xazyaqan}} -- [[प्रयोगकर्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|मैथिली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|वार्ता]]) १२:३८, २६ अप्रैल २०२६ (+0545) eo7u1gea1w7razfsof81305aqeol31n प्रयोगकर्ता वार्ता:Sksanghai 3 48961 277688 2026-04-26T08:34:08Z मैथिली विकिपिडिया स्वागतम 1653 नव प्रयोगकर्तासभके वार्ता पृष्ठमे [[आकृति:स्वागतम|स्वागतम सन्देश]] भेजल गेल 277688 wikitext text/x-wiki {{आकृति:स्वागतम|realName=|name=Sksanghai}} -- [[प्रयोगकर्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|मैथिली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:मैथिली विकिपिडिया स्वागतम|वार्ता]]) १४:१९, २६ अप्रैल २०२६ (+0545) ax1pq5y69qqm01fvd0t3yysx7pukhbb