Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Paska 0 2605 1134311 1128509 2026-04-04T16:23:42Z ~2026-20647-68 39195 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1134311 wikitext text/x-wiki [[Sary:Matthias_Grünewald_-_Resurrection.jpg|thumb|486x486px|Fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty]] Ny '''Paska''' na '''Paka''' dia firavoravoana [[kristianina]] ahatsiarovana sy ankalazana ny [[Fitsanganan'i Jesoa ho velona|nitsanganan'i Jesoa ho velona]], araka ny [[lovantsofina]] voasoratra ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]], izay niseho tamin' ny andro fahatelo taorian' ny [[Fanomboana an'i Jesoa|nanomboan]]' ny [[Empira Rômana|Rômana]] azy tamin' ny [[hazo fijaliana]] tao [[Kalvary]] tokony tamin' ny taona 30<ref><small>Bernard Trawicky, Ruth Wilhelme Gregory (2000). ''Anniversaries and Holidays''. American Library Association. <nowiki>ISBN 9780838906958</nowiki>.  "Easter is the central celebration of the Christian liturgical year. It is the oldest and most important Christian feast, celebrating the Resurrection of Jesus Christ. The date of Easter determines the dates of all movable feasts except those of Advent."</small></ref><ref><small>Aveni, Anthony (2004). ''"The Easter/Passover Season: Connecting Time's Broken Circle",'' The Book of the Year: A Brief History of Our Seasonal Holidays. Oxford University Press. pp. 64–78. <nowiki>ISBN 0-19-517154-3</nowiki>.</small></ref>. Anisan' ny fety malaza indrindra ao amin' ny fivavahana kristiana ny Paska. Ny datin' ny Paska dia nofaritan' ny [[Kônsily voalohany tao Nikea]] ho amin' ny Alahady voalohany aorian' ny [[volana fenomanana]] voalohany aorian' ny 21 Marsa. Fety miovaova daty ny Paska: [[Alahady]] iray eo anelanelan' ny 22 Marsa sy 25 Avrily no misy azy. Matetika no tsy mitovy ny daty ankalazana ny Paska eo amin' ny [[Kristianisma Tandrefana|Fiangonana Tandrefana]] sy ny [[Fiangonana Tatsinanana]] (indrindra ny [[Kristianisma ôrtôdôksa|Ôrtôdôksa]]): mankalaza ny Paska araka ny tetiandro gregôriana ny voalohany fa ny faharoa kosa dia mankalaza izany araka ny [[tetiandro joliana]]. Mety hahatratra dimy herinandro ny fahasamihafan' ny fotoana arakaraka ny taona. == Fiforonan-teny == Ny teny hoe ''paska'' na ''paka'' dia avy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] hoe ''pascha'' (vakina hoe: ''paska'') izay azo avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe ''πάσχα / paskha,'' izay avy amin' ny [[Fiteny arameana|teny arameana]] hoe פסחא / ''paskha'' sy ny  [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] hoe פֶּסַח / ''pesakh'' izay midika hoe: "mandalo eo ambony". Nenti-nanondro ny [[Paska jiosy|fety jiosy]], izay ahatsiarovana ny [[Fivoahan'ny Zanak'i Israely avy any Egipta|fivoahan' izy ireo avy any Egipta]], io teny io. Tamin' ny taompolo 50 i [[Paoly (apostoly)|Paoly]] dia nanoratra tao [[Efesôsy]] na Efezy ho an' ny Kristiana ao [[Korinto tamin'ny Andro Taloha|Kôrinto]] (1Kôrintiana 5:7) ka nanondro an' i [[Kristy]] amin' ny teny hoe "paska", sady mety tsy ho ny Kristiana tao Efesôsy sy Kôrinto ihany no nandre izany fampitahana ny [[Bokin' ny Eksôdosy|Eksôdôsy]] toko faha-12 amin' ny fahafatesana sy ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty izany<ref><small>Karl Gerlach (1998). ''The Antenicene Pascha: A Rhetorical History''. Peters Publishers. p. 21. <nowiki>ISBN 9789042905702</nowiki>. For while it is from Ephesus that Paul writes, "Christ our Pascha has been sacrificed for us," Ephesian Christians were not likely the first to hear that Ex 12 did not speak about the rituals of Pesach, but the death of Jesus of Nazareth.”)</small></ref>. == Ny Paska araka ny Baiboly == === Ny Paska jiosy araka ny Testamenta Taloha === Milaza ny Baiboly hebreo ([[Tanakh]]) fa nahazo baiko tamin' Andriamanitra ny [[Zanak' i Israely]] hamono zanak' ondry tsy misy kilema sady hanosotra ny ran' ilay zanakondry amin’ ny tolam-baravarana, amin' izay dia handalo fotsiny eo ambonin' ny varavaran' ny [[Hebreo (mponina)|Hebreo]] (na Hebrio) - fa tsy hijanona eo - ny hery izay hamono ny voalohan-teraky ny Egiptiana amin' ny fahatongavan' ny [[Loza folo tao Egipta|loza fahafolo]]. Nanao araka izay tokoa ny Hebreo. Ankalazaina sy tsarovan' ny [[Jiosy]] isan-taona izany zavatra izany amin' ny anarana hoe fetin' ny [[Paska jiosy|''Pesakh'']]. Niseho tamin' ny fotoana fankalazana izany fety izany ny fiaretan' i Jesoa fijaliana, araka ny voalazan' ny [[Filazantsara|Evanjely]] na [[Filazantsara]], ka izany no nahatonga ny Kristiana handray io fety io ho azy satria aminy dia mitovy amin' ny zanak' ondry novonoina [[Fanavotana|hanavotra]] ny olona rehetra amin' ny [[Fahotana|fahotany]] i [[Kristy]] voavono. Ahatsiarovana ny [[fivoahan' ny Zanak' i Israely avy any Egipta]] ny Paska jiosy fa ny Paska kristiana kosa dia fahatsiarovana ny niarahan' i Jesoa nisakafo farany tamin' ny mpianany sy ny [[Fijalian' i Jesoa|fijaliany]] sy ny [[Fanomboana an' i Jesoa|fahafatesany]] ary ny [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona|fitsanganany tamin' ny maty]]. === Ny Paska ao amin' ny Testamenta Vaovao === ==== Araka ny Epistily ==== Milaza ny [[Testamenta Vaovao]] fa ny fitsanganan' ny Jesoa tamin' ny maty, izay tsarovana sy ankalazaina amin' ny andron' ny Paska, no fototry ny [[Kristianisma|finoana kristiana]] (1Kôr. 15;12-20). Ny fitsanganana amin' ny maty no nahatonga ny finoana an' i Jesoa ho ilay [[Zanak' Andriamanitra (kristianisma)|Zanak' Andriamanitra]] mahery (Rôm. 1:4) ary porofo ilazan' ny Kristiana izany fa [[Fitsarana farany|hitsara izao tontolo izao]] amim-pahamarinana Andriamanitra (Asa 17:31). Ho an' izay mino ny fahafatesan' i Jesoa sy ny [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona|fitsanganany]] ho velona, "ny fahafatesana dia voatelina ka resy" (1Kôr. 15:20-26; 1Kôr. 15:54-57). Hahazo "fahaterahana vaovao ho amin' ny famonjena velona amin' ny alalan’ ny fitsanganan' i Jesoa Kristy tamin' ny maty" ny olona misafidy ny hanaraka an' i Jesoa. (1Pet. 1:3). Noho ny finoana ny asan' Andriamanitra dia hitsangan-ko velona ara-panahy miaraka aminy sahady ny olona izay manaraka an' i Jesoa, ka tokony handeha amin' ny lalam-piainana vaovao sady handray ny famonjena mandrakizay. (Rôm. 6:1-9; 1Pet. 1:3-4). Mifandray amin' ny Paska jiosy sy ny fivoahan' ny Zanak' i Israely avy tao Egipta, izay voalaza ao amin' ny [[Testamenta Taloha]], ny Paska kristiana, amin' ny alalan' ny fiarahan' i Jesoa nisakafo farany tamin' ny mpianany, ny fijaliany ary ny fanomboana azy tamin' ny hazo fijaliana izay nialoha ny fitsanganany ho velona<ref><small>Vicki K. Black (1 July 2004). ''Welcome to the Church Year: An Introduction to the Seasons of the Episcopal Church''. Church Publishing, Inc. <nowiki>ISBN 9780819219664</nowiki>.</small></ref>. Araka ny voalazan' ny Testamenta Vaovao dia nanome heviny vaovao ho an' ny sakafon' ny Paska jiosy i Jesoa, araka izay niseho tao amin' ny [[Efitrano Ambony]] nandritra ny fisakafoanana farany izay nomaniny sy ny mpianany mialoha ny fahafatesany sy ho an' izany<ref><small>Vicki K. Black (1 July 2004). ''Welcome to the Church Year: An Introduction to the Seasons of the Episcopal Church''. Church Publishing, Inc. <nowiki>ISBN 9780819219664</nowiki>.</small></ref>. Ny [[mofo tsy misy masirasira]] sy ny [[divay]] nozarainy dia ny nofony izay hatao sorona sy ny rany izay halatsaka. Izao ny nolazain' i Paoly: "Esory ny masirasira ela, mba ho vongana vaovao ianareo, araka izay tsy maha-misy masirasira anareo. Fa voavono Kristy, Paska ho antsika" (1Kôr. 5:7), izany dia mampahatsiahy ny fepetry ny Paska jiosy izay mandidy ny Israelita mba tsy hitahiry [[masirasira]] (na [[lalivay]] na [[leviora]]) ao an-trano sady fanoharana an' i Jesoa ho ilay Zanak' Ondrin' ny Paska (Apôk. 5:6; 1Pet. 1:19; 1Pet. 1:2). ==== Araka ny Filazantsara ==== Araka ny fivoasan' ny [[Evanjely araka an' i Joany|Vaovao Mahafaly araka an' i Joany]] dia i Jesoa, amin' ny maha Zanak' Ondrin’ ny Paska azy - dia nohomboana tamin' ny [[hazo fijaliana]] sahala amin' izay nitranga tamin' ny zanak' ondrin' ny Paska jiosy izay vonoina any amin' ny Tempoly, amin' ny tolakandron' ny faha-14n' ny volana [[Tetiandro hebreo|Nisana]] (Eksôdosy 12-6). Tsy mifanaraka amin' ny filaharana ara-potoan' ny zavatra voatantara ao amin' ny [[Filazantsara sinôptika]] izany fivoasana izany, na dia izany aza. Izany dia midika fa manondro ny faha-14 Nisana (andro fiomanana ho an' ny Paska jiosy) ny soratra izay nadika ara-bakiteny hoe "Andro fiomanana amin' ny Paka" ao amin' ny Evanjelin' i Joany (Joa. 19:14). Tsy voatery hanondro ny "andro fahenina" izany (hebreo: יום שלישי / ''Yom Shlishi'' "andro fahenina") izany hoe ny andro [[Zoma]], izay andro fiomanana ho amin' ny Sabatan' ny Paska jiosy (Eks. 12:18; Joa. 13:2; Joa. 18:28; Joa. 19:14). Ary ilay takin' ny [[Mpisorona jiosy|mpisorona]] ho madio mba "hihinana ny paska", izany hoe ilay sakafo atao amin' ny Paska jiosy (Joa. 18:28) dia mampahatsiahy ny fihinanana ny zanak' ondrin' ny Paska jiosy, fa tsy ho an' ny fanatitra ataon' ny sarambaben' olona izay tanterahina amin' andro maromaro natokana ho an' ny [[Mofo tsy misy masirasira]] (Lev. 23:8). == Ny Paska teo amin' ny Fiangonana voalohany == Nahalala ny fisian' ny [[tetiandro hebreo]] ny Kristiana voalohany, izay nahitana [[Jiosy]] (na [[Jiosy|Jody]]) sy [[Jentilisa]] (na [[Jentilisa|Jentily]]) (Asa 2:1; 12.3; 20:6; 27:9, 1Kôr. 16:8). Nampifandray ny fahatsiarovana ny nahafatesan' i Jesoa sy ny nitsanganany, amin' ny [[Paska jiosy]], ny [[Jodeô-kristianisma|Jiosy Kristiana]], izay nankalaza izany voalohany. Fantatra fa teo antenatenan' ny taonjato faha-2 dia nisy fankalazana feno ny Paska nataon' ny Kristiana. Angamba ny loharano tranainy indrindra miresaka momba ny Paska kristiana dia ''Toriteny momba ny Paska'', teo antenatenan' ny taonjato faha-2, izay heverina fa nataon' i [[Melito avy any Sardisy|Melito]] avy any [[Sardisy]], izay nilaza ny maha efa tsara orina an' io fety io<ref><small>Melito of Sardis. "Homily on the Pascha". ''Kerux''. Northwest Theological Seminary. Retrieved 28 March 2007.</small></ref>. Nanomboka niseho mazava tamin' izany fotoana izany ihany koa ny fahatsiarovana ny [[Martiora|maritiora]]<ref><small>Cheslyn Jones, Geoffrey Wainwright, Edward Yarnold, and Paul Bradshaw, Eds., ''The Study of Liturgy, Revised Edition'', Oxford University Press, New York, 1992, p. 474.</small></ref>. Raha nankalazaina amin' ny daty raikitra ao amin' ny [[tetiandro manara-masoandro]] isan-tanàna ny Andron' ny Maritiora (amin' ny ankapobeny ny andro tsirairain' ny maritiora), dia noraiketina amin' ny alalan' ny [[Tetiandro hebreo|tetiandro jiosy]], izay manaraka ny fihodin' ny [[volana]] sy ny [[masoandro]], ny datin' ny Paska kristiana. Nifanaraka amin' ny fankalazana ny Paska kristiana, izay nampidirin' ny Kristiana nandritra ny fisiany voalohany, tamin’ ny vanim-potoana jodeô-kristiana, izany, nefa tsy nahatonga izany resaka izany tsy hisy mampisalasala<ref><small>Cheslyn Jones, Geoffrey Wainwright, Edward Yarnold, and Paul Bradshaw, Eds., ''The Study of Liturgy, Revised Edition'', Oxford University Press, New York, 1992, p. 459:"[Easter] is the only feast of the Christian Year that can plausibly claim to go back to apostolic times ... [It] must derive from a time when Jewish influence was effective ... because it depends on the lunar calendar (every other feast depends on the solar calendar)."</small></ref>. Mihevitra ilay mpahay tantara, atao hoe [[Sôkratesy Skôlastikôsy]] (taona 380-450), fa natao mba hampaharitra ny fanaony ny fankalazan' ny fiangonana ny Paska, "sahala amin' ny fanao hafa izay noforonina", izany hoe na i [[Jesoa]] na ny [[Apôstôly roa ambin'ny folo|Apôstôly]] dia tsy nandidy ny mpanaraka azy hihazona izany fety izany na ny fankalazana hafa. Na dia nanoritsoritra ny antsipiriany amin' ny fankalazana ny Paska ho nipoitra avy amin' ny fombafomba isan-toerana voafaritra iray aza io mpanoratra io, dia nanamafy fa nankalazain' ny Kristiana rehetra tamin' izay fotoana izany io fety io <ref><small>Socrates, ''Church History'', 5.22, in ''. Retrieved 28 March 2007''.</small></ref>. == Ny datin' ny Paska == === Famaritana ny datin' ny Paska === [[Alahady]] iray avy hatrany aorian' ny fenomanana eo anelanelan' ny 22 Marsa sy 25 Avrily ny andro ankalazana ny Paska. Amin' ny ankapobeny dia tsy mitovy ny andro ankalazana ny Paska ho an’ ny [[Kristianisma Tandrefana|Kristiana tandrefana]], izay mampiasa ny [[tetiandro gregôriana]], sy ny [[Kristianisma Tatsinanana|Kristiana tatsinanana]], izay mampiasa ny [[tetiandro joliana]]. {| class="wikitable" | colspan="3" |'''Datin' ny Paska 2000-2040''' '''Tetiandro gregôriana''' |- |'''Taona''' |'''<abbr>Tandrefana</abbr>''' |'''<abbr>Tatsinanana</abbr>''' |- |'''2000''' |23 avrily |30 avrily |- |'''2001''' | colspan="2" |15 avrily (itovizana) |- |'''2002''' |31 marsa |5 mey |- |'''2003''' |20 avrily |27 avrily |- |'''2004''' | colspan="2" |11 avrily (itovizana) |- |'''2005''' |27 marsa | <abbr>1 mey</abbr> |- |'''2006''' |16 avrily |23 avrily |- |'''2007''' | colspan="2" |8 avrily (itoviana) |- |'''2008''' |23 marsa |27 avrily |- |'''2009''' |12 avrily |19 avrily |- |'''2010''' | colspan="2" |4 avrily (itoviana) |- |'''2011''' | colspan="2" |24 avrily (itoviana) |- |'''2012''' |8 avrily |15 avrily |- |'''2013''' |31 marsa |5 mey |- |'''2014''' | colspan="2" |20 avrily (itoviana) |- |'''2015''' |5 avrily |12 avrily |- |'''2016''' |27 marsa | <abbr>1 mey</abbr> |- |'''2017''' | colspan="2" |16 avrily (itoviana) |- |'''2018''' | <abbr>1 avrily</abbr> |8 avrily |- |'''2019''' |21 avrily |28 avrily |- |'''2020''' |12 avrily |19 avrily |- |'''2021''' |4 avrily |2 mey |- |'''2022''' |17 avrily |24 avrily |- |'''2023''' |9 avrily |16 avrily |- |'''2024''' |31 marsa |5 mey |- |'''2025''' | colspan="2" |20 avrily (itoviana) |- |'''2026''' |5 avrily |12 avrily |- |'''2027''' |28 marsa |2 mey |- |'''2028''' | colspan="2" |16 avrily (itoviana) |- |'''2029''' | <abbr>1 avrily</abbr> |8 avrily |- |'''2030''' |21 avrily |28 avrily |- |'''2031''' | colspan="2" |13 avrily (itoviana) |- |'''2032''' |28 marsa |2 mey |- |'''2033''' |17 avrily |24 avrily |- |'''2034''' | colspan="2" |9 avrily (itoviana) |- |'''2035''' |25 marsa |29 avrily |- |'''2036''' |13 avrily |20 avrily |- |'''2037''' | colspan="2" |5 avrily (itovizana) |- |'''2038''' | colspan="2" |25 avrily (itovizana) |- |'''2039''' |10 avrily |17 avrily |- |'''2040''' | <abbr>1 avrily</abbr> |6 mey |} === Tantaran' ny datin' ny Paska kristiana === Ny Paska no fety voalohany ankalazaina araka ny [[Taom-piangonana|tetiandro litorjika kristiana]] (na taom-piangonana): efa azo hamarinina nanomboka tamin' ny taonjato faha-2 izany. Tsarovana amin' izany ny fiaraha-misakafo farany sy ny [[fijalian' i Jesoa]] ary ny [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona|fitsanganany ho velona]]<ref><small>Michel Rouche, ''Les origines du christianisme'' 30-451, Hachette, p. 48.</small></ref>. Samy manana ny fomba fankalazany ny fetin' ny Paska ny fiangonana tany aloha. Nankalaza ny Paska kristiana tamin' ny andro ankalazana ny [[Paska jiosy]] ny sasany amin' ny [[Rain'ny Fiangonana|Rain' ny Fiangonana]], indrindra ny [[fiangonana siriaka]] izay manaraka ny fomba nolovaina araka ny [[Evanjely araka an' i Joany|Evanjelin’ i Joany]] izay manao ny fanomboana an' i Kristy ho fanatitry ny Paska<ref><small>Pâque juive et Pâques chrétienne : un même calendrier ? [archive] Article de Jean-Paul Michaud sur le site Interbible</small></ref>. Ireo tao amin' ny Fiangonan' i Rôma kosa dia nankalaza ny Paska amin' ny Alahady manaraka ny Paska jiosy, ka mampisongadina ny fitsanganan' i Jesoa tamin' ny maty ny ampitson' ny andro [[Sabata (jiosy)|Sabata]]<ref name=":0"><small>Pierre Maraval, ''Le christianisme de Constantin à la conquête arabe,'' p. 236-238.</small></ref>. Tamin' ny taona 387, i [[Epifaniôsy avy any Salamisy|Epifana]] (na Epifaniôsy) avy any [[Salamisy (Sipra)|Salamina]] (na [[Salamisy (Sipra)|Salamisy]]) dia nilaza ny fisian' ny vondrona roa izay mankalaza ny Paska amin' ny daty tsy miova, dia ireo manaraka ny "angano" jiosy, sy ireo izay nitoetra tao [[Kapadokia|Kapadôkia]], izay nankalaza ny Paska tamin' ny 8 [[kalenda]]<nowiki/>n' ny Avrily (25 Marsa)". Nambarany mazava fa nilaza ho nahita ny daty tena izy nahafaty an' i Jesoa tao amin' ny loharano kristiana ireo olona ireo. Nefa tsy nanaiky izany daty izany i Epifana sady nilaza fa nisy soratra hafa izay nanondro ny faha-15n' ny [[kalenda]]<nowiki/>n' ny Avrily (18 Marsa) na ny faha-10n' io kalenda io (23 Marsa). Nilaza koa i Epifana fa ny 13n’ ny kalendan' ny Avrily (20 Marsa) no tena izy, araka ny kajy nataony <ref name=":0" />. Nanapaka ny [[Kônsily tao Nikea]] tamin' ny taona 325 fa ny fikajiana ny datin' ny Paska dia atao manaraka fitsipika raikitra<ref><small>Christian Bonnet et Bertrand Lançon, ''L'Empire romain de 192 à 325'', Ophrys, 1998, p.242.</small></ref>. Noho izany, "ny Paska dia ny Alahady manaraka ny faha-14 andron' ny Volana izay mahatratra izany fe-potoana izany amin' ny 21 Marsa na avy hatrany dia manarakaraka izany", izany hoe ny Alahady manaraka ny fenomanana voalohany mandritra na aorian' ny [[ekinoksa|ekinôksa]] (fotoana mampitovy ny halavan' ny andro sy ny alina) amin' ny lohataona. Nisy olana nitranga taty aoriana, dia ny tsy fitovian' ny fanao teo amin' ny [[Kristianisma Tandrefana|Fiangonana tandrefana]] sy ny [[Fiangonana Tatsinanana|Fiangonana tatsinanana]]. Tamin' ny taona 1582 dia nandray ny [[tetiandro gregôriana]] ny Tandrefana hanaovany ny fikajiana ny datin' ny Paska, nefa ny Tatsinanana nanohy ny fampiasana ny [[tetiandro joliana]] izay efa nampiasaina hatramin' izay. ==== Fikajiana ny datin' ny Paska ==== Ny fikajiana ny datin' ny Paska, izay fantatra amin' ny anarana hoe [[kômpoto]] (frantsay: ''comput''), dia sarotra. Misy ny tabilao mahazatra fahizay, nefa misy koa ny algôritma izay ara-matematika kokoa ahafahana mikajy izany. Fomba fiasa novolavolain' i [[Carl Friedrich Gauss]] ny voalohany, izay ahitana fahadisoana vitsivitsy: tamin' ny 1954 (nanome ny 25 Avrily ny raikipohy raha tokony ho ny 18 Avrily) ary tamin' ny 1981 (ny 26 Avrily raha tokony ho ny 19 Avrily). Maro koa ny matematisiana izay namolavola raikipohy hafa. Nandroso fanavaozana ny fomba fikajiana ny datin' ny Paska ny ''Kônsily Ekiomenikan' ny Fiangonana'' tamin' ny fivoriana tampony tao Alep ao [[Siria]] tamin' ny taona 1997. Voalaza izany fanovana izany fa afaka manafoana ny fahasamihafan' ny daty eo amin' ny [[Kristianisma Tandrefana|Fiangonana tandrefana]] sy ny [[Fiangonana Tatsinanana|Fiangonana tasinanana]]<ref><small>Site du Conseil Œcuménique des Églises [archive]</small></ref>; izany koa dia tokony ho nampiharina nanomboka tamin' ny 2001, nefa tsy nahomby. ==== Fiangonana mankalaza Paska amin' ny 14 Nisana ==== Nisy ny vondrona mpivavaka sasany izay nisafidy ny hankalaza ny Paska kristiana mifanaraka amin' ny datin' ny [[Paska jiosy]], izany hoe amin' ny faha-14n' ny volana [[Nisana (volana hebreo)|Nisana]] ho an' ny [[Fiangonan' Andriamanitra]] (Andro Fahafito) sy ny sasany amin' ny [[Batistan' ny Andro Fahafito]]. Tsy mankalaza Paska fa mankalaza ny ataony hoe Fahatsiarovana (anglisy: ''Memorial'') ny [[Vavolombelon'i Jehovah|Vavolombelon' i Jehovah]] manokana<ref><small>Stras.info [archive]</small></ref>. Mankalaza ny Paska amin' ny 14 Nisana ny [[Fikambanana Apokalypsy eto Madagasikara|Fiangonana Apôkalypsy eto Madagasikara]]. == Ny hevitry ny fiangonana sasany ny amin' ny fankalazana ny Paska == Mankalaza ny Paska kristiana ny [[Katôlisisma|Eglizy katôlika rômana]] sy ny [[Kristianisma ôrtôdôksa|Fiangonana ôrtôdôksa]]. Raha ny momba ny fankalazana ny fetim-piangonana toy ny [[Krismasy]] sy ny [[Advento]], dia maro amin' ny fomban' ny Fiangonana Tandrefana nifandovana no efa niova na navelan’ ny fiangonana nipoitra avy tamin' ny [[Fanavaozana prôtestanta|Refôrmasiôna]] prôtestanta, izay ataon' ny antokom-pivavahana kristiana mihevi-tena ho mpandala ny fomba tsy mifangaroharo fa fomban' ny mpanompo sampy na miendrika fanompoana ny [[Papa]] ka efa niova be<ref><small>Otto, Diane L. (2007). ''Guess What I Discovered on the Way to Church?''. Xulon Press. p. 413. <nowiki>ISBN 978-1-60266-349-7</nowiki>.</small></ref>. Na dia izany aza dia nihazona ny ankabeazan' ny fankalazana ao amin' ny [[Tetiandro litorjika kristiana|taom-piangonana]] - izay efa nisy miaraka amin' ny antsipiriany maro amin' ny fomba efa nifandovana - ny sasany amin' ny fiangonana nipoitra tamin' ny Refôrmasiona (ny [[Loteranisma|Loterana]], ny [[Metodisma|Metôdista]], ny [[Anglikanisma|Anglikana]], ohatra), . Ao amin' ny Fiangonana loterana, ohatra, dia tsy ny [[Herinandro Masina]] ihany, fa ny [[Krismasy]] sy ny Paska ary ny [[Pentekosta|Pentekôsta]] koa dia nohajaina miaraka amin' ny fankalazana <u>telo andro</u> (ilay andro voatondro sy ny andro roa manaraka; latina: ''triduum''). === Ny ''Quakers'' sy ny Kôngregasiônalista ary ny Presbiteriana === Nanana ny fomba fandraisany izany fety izany ny [[Protestantisma|Fiangonana prôtestanta]] sasany: mihevitra ireo fankalazana ireo ho zava-betaveta ny ankamaroan' ny [[Anabatisma|Anabatista]], ireo atao hoe [[Koakerisma|Quakers]] ("Mpangovitra"), ny [[Kôngregasiônalisma|Kôngregasiônalista]], ny [[Presbiterianisma|Presbiteriana]] izay milaza tena ho mpandala ny madio<ref><small>Daniels, Bruce Colin (1995). Puritans at Play: Leisure and Recreation in Colonial . Macmillan, p. 89, <nowiki>ISBN 978-0-31216124-8</nowiki>.</small></ref>. Ny tsy fankalazany ny Paska dia miorina amin' ny ampahany amin' ny fivoasany ny 2Kôr. 6:14-16 <ref><small>"14 Aza mety hasiana zioga tsy antonona anareo hikambanana amin'ny tsy mino. Fa inona no iraisan'ny fahamarinana sy ny fahotana? Ary inona no iombonana'ny mazava sy ny maizina? 15 Ary inona no ifanarahan'i Kristy sy Beliala? Ary inona no iraisan'ny anjaran'ny mino sy ny tsy mino? 16 Ary inona no ikambanan'ny tempolin'Andriamanitra amin'ny sampy ? Fa isika no tempolin'Andriamanitra velona, araka ny nataon'Andriamanitra hoe: Honina eo aminy sy handeha eo aminy Aho, ary izy ho oloko."</small></ref> sy amin' ny ampahany amin' ny fiheverany amin' ny ankapobeny fa, raha ny fomba fanaon' ny fiangonana na ny fankalazana fety iray no tsy voasoratra ao amin' ny [[Baiboly]], dia tsy maintsy ho zavatra noforonina taty aoriana ary tsy tokony ho raisina ho fomba na finoana kristiana marina izany fomba na fankalazana izany, noho izany dia tokony hoheverina ho tsy misy ilana azy na [[fahotana]] mihitsy aza. === Ny Restored Church of God === Tsy manaiky ny fankalazana ny Paska ny antokom-pivavahana sahala amin' ny [[Restored Church of God]] (“Fiangonan' Andriamanitra Nohavaozina”), satria ataony fa avy amin' ny fomban' ny [[Fanompoan-tsampy|mpanompo sampy]] izay mankalaza ny <u>fetin' ny lohataona</u> noraisin' ny Eglizy Katôlika Rômana izany<ref><small>Pack, David. "The True Origin of Easter". The Restored . Archived from the original on . Retrieved 24 March 2011.</small></ref>. === Ny Vavolombelon' i Jehovah === Manana fomba fijery mitovitovy amin' izany ihany ny [[Vavolombelon' i Jehovah]], ka mankalaza isan-taona ny fahatsiarovana ny "Sakafo harivan' ny Tompo" sy ny [[Fanomboana an' i Jesoa|nanomboana an' i Kristy]] amin' ny takarivan' ny faha-14n' ny volana [[Nisana (volana hebreo)|Nisana]] (araka ny kajy ataony izay mivoaka avy amin' ny [[tetiandro hebreo]]). Fahatsiarovana ihany no tokony hatao, hoy izy ireo, araka ny voalaza ao amin' ny [[Filazantsara araka an'i Lioka|Lioka]] (Lio. 22:19-20) sy ny [[Korintiana voalohany|Kôrintiana]] (1Kôr 11:26) izay mandidy ny hahatsiarovana ny nahafatesan' i Kristy fa tsy ny nitsanganany tamin' ny maty<ref><small>"Easter or the Memorial—Which Should You Observe?". ''Watchtower Magazine''. Bible and Tract Society of . . Retrieved 11 April 2014.</small></ref>, ary manao an' izany isan-taona izy ireo, sahala amin' ny [[Jiosy]] izay mankalaza ny [[Paska jiosy]] isan-taona. === Ny Religious Society of Friends (Quakers) === Tsy mankalaza na mahatsiaro ny Paska na ny fety rehetra ataon' ny Kristiana hafa ny Religious Society of Friends ([[Koakerisma|Quakers]]), izay mihevitra fa "andron' ny Tompo ny andro tsirairay", ary ny fanomezan-danja manokana ny andro iray mihoatra noho ny hafa dia maneho fa azo anaovana zavatra tsy mifanaraka amin' ny maha Kristiana ireo andro hafa ireo<ref><small>Jereo: ''Quaker Faith & practice'' of Britain Yearly Meeting, Paragraph 27:42.</small></ref>. Nandritra ny taonjato faha-17 sy faha-18 dia nenjehina noho ny tsy fankalazany fety kristiana ny Quakers<ref><small>''Quaker life'', December 2011: "Early Quaker Top 10 Ways to Celebrate (or Not) "the Day Called Christmas" by Rob Pierson Archived 6 February 2012 at the Wayback Machine.</small></ref>. === Ny Anarana Masina sy ny Fiangonana Velon' Andriamanitra === Mahatsapa ny Kristiana sasany fa zavatra tokony hoheverina amin-kafaliana ny Paska: tsy fanamarihana ilay andro ihany, fa fahatsiarovana sy firavoravoana amin' ilay zava-nitranga tsarovana, dia ny [[fahagagana]] ny amin' ny [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona|nitsanganan' i Kristy ho velona]]. Noho izany dia mampianatra izy ireo fa tokony ho masina avokoa ny andro tsirairay sy ny [[sabata]] rehetra, ao amin' ny fampianaran' i Kristy. Tsy manaiky ny Paska kristiana ny [[Hebreo-Kristiana]] sy ny [[Anarana Masina (fiangonana)|Anarana Masina]] (''Holy Name'') ary ny antokom-pivavahan' i Armstrong (sahala amin' ny [[Fiangonana Velon' Andriamanitra]] (''Living Church of God'') fa mankalaza kosa ny [[Paska jiosy]] amin' ny 14 Nisana. Izany dia marina ho an' ny vondrona Kristiana izay mankalaza ny Voaloham-Bolana (na Tsinam-bolana) na ny Sabata Lehibe isan-taona ho fanampin' ny Sabatan' ny andro fahafito (ankalazaina manomboka amin' ny Zoma hariva hatramin' ny Asabotsy hariva). Tohanany araka ny [[Soratra Masina]] izany amin' ny fampahatsiahivany ny ao amin' ny [[Epistily ho an'ny Kolosiana|Kôlôsiana]]:<blockquote>"Koa aza avela hisy hitsara anareo ny amin' ny fihinana, na ny fisotro, na ny andro firavoravoana, na ny voaloham-bolana, na ny Sabata; aloky ny zavatra ho avy ireny, fa ny tenany dia an' i Kristy." (Kôl. 2:16-17)</blockquote> == Jereo koa == * Fety kristiana lehibe: [[Noely]] - [[Pentekôsta]] - [[Fankalazana ny Fiakaran' i Jesoa|Andro niakaran' i Jesoa]] - [[Advento]] na Fiavian' ny Tompo - [[Epifania]] - [[Fankalazana ny Fiakaran' i Jesoa]] - *Fankalazana ny Paska: [[Karemy]] - [[Valo andron' ny Paska]] - [[Herinandro Masina]] - [[Zoma masina|Zoma Masina]] - [[Alarobian' ny Lavenona]] - [[Alahadin' ny Sampan-kazo]] - * Teôlôjian' ny Paska: [[Zanak' Ondrin' ny Paska]] - [[Fanavotana]] - [[Famonjena]] - [[Sôteriôlôjia]] - [[Fivalozana]] - [[Hazo fijaliana]] - [[Fivoahan' ny Zanak' i Israely avy any Egipta]] - [[Batisa]] - [[Eokaristia]] - [[Fanasan' ny Tompo]] - [[Fanekem-pinoana]] - [[Fahagagana]] - [[Fitsanganan-ko velona (kristianisma)|Fitsanganan-ko velona]] - * Tantaran' i Jesoa mifandray amin' ny Paska : [[Fijalian' i Jesoa|Fijalian' i Kristy]] - [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona]] - [[Paska jiosy|Pesa'h]] - [[Nisana (volana hebreo)|Nisàna]] - [[Fiakaran' i Kristy any an-danitra]] - == Tsiahy == [[Sokajy:Fiangonana]] s5wf592cdqqtptgoaqn8olrl1x679y0 Endrika:Torkia 10 4098 1134334 1079234 2026-04-05T03:40:27Z HarryWurst 36292 1134334 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Turkey.svg|18px]]&nbsp;[[Torkia]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Torkia]]</noinclude> bzzudvwrctxy8l02nzk6hs9sedhrffs Endrika:Infobox tanàna 10 4545 1134327 1132827 2026-04-05T02:27:12Z HarryWurst 36292 1134327 wikitext text/x-wiki {| align="right" width="35%" style="border: 1px solid #AAA;background-color: #F9F9F9;color: black;margin: 0.5em 0 0.5em 1em;padding: 0.2em;float: right;clear: right; text-align:left;" |+ |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | <big>'''{{#if: {{{anarana|}}} |{{{anarana|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}'''</big><br> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- |{{#if: {{{saina|}}} | {{!-}} {{!}} [[File:{{{saina}}}|150px]] }} |} {{#if: {{{sary|}}} | {{!-}} {{!}} align=center colspan=2 {{!}} [[File:{{{sary}}}|220px]] |}} |- | '''[[Velarantany]]''' || {{#if: {{{velarantany|}}} | {{formatnum:{{{velarantany}}}}} {{km2}} | NC }} |- | '''[[Haavo]]''' || {{#if: {{{haavo|}}} | {{formatnum:{{{haavo}}}}} m | }} {{#if: {{{isam-ponina|}}} | {{!-}} {{!}} [[Isan'ny mponina]] {{!!}} {{formatnum:{{{isam-ponina}}}}} |}}<!-- -->{{#if: {{{isan'ny mponina|}}} | {{!-}} {{!}} [[Isan'ny mponina]] {{!!}} {{formatnum:{{{isan'ny mponina}}}}} |}} |- | Renivohitra || {{#if: {{{Renivohitra|}}} | {{{{{renivohitra}}}}} | }} |- | Ben'ny tanàna || {{#if: {{{ben'ny tanàna|}}} | {{{ben'ny tanàna}}} | }} |- | [[Firenena]] || {{#if: {{{firenena|}}} | {{#ifexist: {{ {{{firenena}}} }} | {{ {{{firenena}}} }} | {{{firenena}}} }} | NC}} |- | [[Fanjakana]] || {{#if: {{{fanjakana|}}} | {{{fanjakana}}} | }} |- | [[Faritany]] || {{#if: {{{faritany|}}} | {{{faritany}}} | }} |- | [[Faritra]] || {{#if: {{{faritra|}}} | {{{faritra}}} | }} |- | Tanàna mifanolo-bodirindrina || {{#if: {{{tanàna|}}} | {{{tanàna}}} | }} {{#if: {{{laharam-pehintany|}}} | {{!-}}<!-- --> {{!}} [[Laharam-pehintany]]<br> {{!!}} {{{laharam-pehintany}}} |}}<!-- -->{{#if: {{{laharan-jarahasina|}}} | {{!-}} {{!}} [[Laharan-jarahasina]]<br>{{!!}} {{{laharan-jarahasina}}} |}}<!-- -->{{#if: {{{faritra ora ofisialy|}}} | {{!-}} {{!}} [[Faritra ora]]<br><small>[Ofisialy]</small> {{!!}} GMT {{{faritra ora ofisiany}}} ora |}}<!-- -->{{#if: {{{laharan-jarahasina|}}} | {{!-}} {{!}} [[Faritra ora]]<br><small>[ara-masoandro]</small> {{!!}} {{Infobox tanàna/FikajianaFaritraOra|{{{laharan-jarahasina|}}}}} ora |}}<!-- --> |}<noinclude> {{clr}} {{cadre|bleu|/documentation}} [[Sokajy:infobox]] </noinclude> [[Sokajy:Endrika]] [[Sokajy:Endrika ampiasaina amin'ny jeografia]] l0is9z9o2b96u1s1mrz3a0eb7dgpz5h 1134328 1134327 2026-04-05T02:31:13Z HarryWurst 36292 1134328 wikitext text/x-wiki {| align="right" width="35%" style="border: 1px solid #AAA;background-color: #F9F9F9;color: black;margin: 0.5em 0 0.5em 1em;padding: 0.2em;float: right;clear: right; text-align:left;" |+ |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | <big>'''{{#if: {{{anarana|}}} |{{{anarana|}}}|{{BASEPAGENAME}}}}'''</big><br> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- |{{#if: {{{saina|}}} | {{!-}} {{!}} [[File:{{{saina}}}|150px]] }} |} {{#if: {{{sary|}}} | {{!-}} {{!}} align=center colspan=2 {{!}} [[File:{{{sary}}}|220px]] |}} |- | '''[[Velarantany]]''' || {{#if: {{{velarantany|}}} | {{formatnum:{{{velarantany}}}}} {{km2}} | NC }} |- | '''[[Haavo]]''' || {{#if: {{{haavo|}}} | {{formatnum:{{{haavo}}}}} m | }} {{#if: {{{isam-ponina|}}} | {{!-}} {{!}} [[Isan'ny mponina]] {{!!}} {{formatnum:{{{isam-ponina}}}}} |}}<!-- -->{{#if: {{{isan'ny mponina|}}} | {{!-}} {{!}} [[Isan'ny mponina]] {{!!}} {{formatnum:{{{isan'ny mponina}}}}} |}} |- | [[Renivohitra]] || {{#if: {{{renivohitra|}}} | {{#ifexist: {{ {{{renivohitra}}} }} | {{ {{{renivohitra}}} }} | {{{renivohitra}}} }} | -}} |- | Ben'ny tanàna || {{#if: {{{ben'ny tanàna|}}} | {{{ben'ny tanàna}}} | }} |- | [[Firenena]] || {{#if: {{{firenena|}}} | {{#ifexist: {{ {{{firenena}}} }} | {{ {{{firenena}}} }} | {{{firenena}}} }} | NC}} |- | [[Fanjakana]] || {{#if: {{{fanjakana|}}} | {{{fanjakana}}} | }} |- | [[Faritany]] || {{#if: {{{faritany|}}} | {{{faritany}}} | }} |- | [[Faritra]] || {{#if: {{{faritra|}}} | {{{faritra}}} | }} |- | Tanàna mifanolo-bodirindrina || {{#if: {{{tanàna|}}} | {{{tanàna}}} | }} {{#if: {{{laharam-pehintany|}}} | {{!-}}<!-- --> {{!}} [[Laharam-pehintany]]<br> {{!!}} {{{laharam-pehintany}}} |}}<!-- -->{{#if: {{{laharan-jarahasina|}}} | {{!-}} {{!}} [[Laharan-jarahasina]]<br>{{!!}} {{{laharan-jarahasina}}} |}}<!-- -->{{#if: {{{faritra ora ofisialy|}}} | {{!-}} {{!}} [[Faritra ora]]<br><small>[Ofisialy]</small> {{!!}} GMT {{{faritra ora ofisiany}}} ora |}}<!-- -->{{#if: {{{laharan-jarahasina|}}} | {{!-}} {{!}} [[Faritra ora]]<br><small>[ara-masoandro]</small> {{!!}} {{Infobox tanàna/FikajianaFaritraOra|{{{laharan-jarahasina|}}}}} ora |}}<!-- --> |}<noinclude> {{clr}} {{cadre|bleu|/documentation}} [[Sokajy:infobox]] </noinclude> [[Sokajy:Endrika]] [[Sokajy:Endrika ampiasaina amin'ny jeografia]] 01sy1n3o45rt8g5amtz4c25gei6pfd0 Endrika:TUR 10 5914 1134335 1070539 2026-04-05T03:42:21Z HarryWurst 36292 1134335 wikitext text/x-wiki [[Image:Flag of Turkey.svg|18px]]&nbsp;[[Torkia]]<noinclude> [[Catégorie:Endrika ho an'ny firenena]][[Sokajy:Torkia]]</noinclude> bzzudvwrctxy8l02nzk6hs9sedhrffs Endrika:Fiaramanidina Boeing 10 6579 1134337 793470 2026-04-05T03:53:58Z HarryWurst 36292 1134337 wikitext text/x-wiki <!-- Chers contributeurs, ce Méta-Modèle est la source de plusieurs autres modèles qui l'inclut. À moins d'être bien sûr de ce que vous faites, vous ne devriez pas avoir à modifier ce Méta. En cas de doute, veuillez demander à l'administration de vous aiguiller. -->{{#switch:|sous-groupe|fille=</div>|none=|#default=}}<!-- --><table class="navbox collapsible noprint {{#if:|{{{étatboîte}}}|autocollapse}}" style="margin:auto; {{#if:|;}} background:white;"> <tr><!-- ---------------------------------------- Barre Titre ----------------------------------------- --><th colspan="{{#if:[[sary:Air New Zealand Boeing 777-200ER MEL Zhao.jpg|150px|center]]|3|2}}" style="text-align:center;{{#if:|;}}"><div style="float:left; width:6em; text-align:left">{{Tnavbar|Palette Avions de Boeing|mini=1}}</div><span style="font-size:110%">Lisitry ny fiaramanidina namboarin'ny orinasa [[Boeing]]</span>{{#if:|{{Clr}}<small>{{{sous-titre}}}</small>}}</th> </tr> <!-- ----------------------- Dessus (groupes optionnels du dessus) ----------------------- -->{{#if: |<tr> <td style="" colspan="{{#if:[[sary:Air New Zealand Boeing 777-200ER MEL Zhao.jpg|150px|center]]|3|2}}"></td> </tr>}} <!-- ----------------------------------------- Groupes ---------------------------------------- -->{{#if:<div> [[Boeing 737|737]] (<small>[[Boeing Business Jet|BBJ]]</small>) &nbsp;{{·}} [[Boeing 747|747]] (<small>[[Boeing 747-400|-400]] / [[Boeing 747-400 Large Cargo Freighter|LCF]]</small>)&nbsp;{{·}} [[Boeing 767|767]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 777|777]] </div> |<tr> {{#if:Au catalogue |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">Azo hafarana</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:Au catalogue|1|2}}"><div> [[Boeing 737|737]] (<small>[[Boeing Business Jet|BBJ]]</small>) &nbsp;{{·}} [[Boeing 747|747]] (<small>[[Boeing 747-400|-400]] / [[Boeing 747-400 Large Cargo Freighter|LCF]]</small>)&nbsp;{{·}} [[Boeing 767|767]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 777|777]] </div></td> {{#if:[[sary:Air New Zealand Boeing 777-200ER MEL Zhao.jpg|150px|center]]|<td rowspan="{{#expr: {{#if:<div> [[Boeing 737|737]] (<small>[[Boeing Business Jet|BBJ]]</small>) &nbsp;{{·}} [[Boeing 747|747]] (<small>[[Boeing 747-400|-400]] / [[Boeing 747-400 Large Cargo Freighter|LCF]]</small>)&nbsp;{{·}} [[Boeing 767|767]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 777|777]] </div>|1|0}} +{{#if:<div> [[Boeing 314|314]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 307|307]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 377 Stratocruiser|377]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 707|707]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 717|717]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 727|727]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 757|757]] </div>|1|0}} +{{#if:<div> [[Boeing 747-8|747-8]]&nbsp;{{·}}[[Boeing 787|787]]&nbsp;{{·}}[[Boeing Y1|Y1]]&nbsp;{{·}}[[Projet Boeing Yellowstone|Y3]] </div>|1|0}} +{{#if:<div> [[Boeing 2707|2707]] &nbsp;{{·}}[[Boeing 7J7|7J7]]&nbsp;{{·}}[[Boeing New Large Airplane|NLA]]&nbsp;{{·}}[[Boeing Sonic Cruiser|SonicCruiser]] </div>|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}} +{{#if:|1|0}}}}" style="{{#if: | |vertical-align:middle;padding-left:7px}}">[[sary:Air New Zealand Boeing 777-200ER MEL Zhao.jpg|150px|center]]</td>}} </tr>}} <!-- -->{{#if:<div> [[Boeing 314|314]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 307|307]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 377 Stratocruiser|377]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 707|707]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 717|717]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 727|727]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 757|757]] </div> |<tr> {{#if:Avions anciens |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">Fiaramanidina taloha</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:Avions anciens|1|2}}"><div> [[Boeing 314|314]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 307|307]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 377 Stratocruiser|377]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 707|707]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 717|717]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 727|727]]&nbsp;{{·}} [[Boeing 757|757]] </div></td> </tr>}} <!-- -->{{#if:<div> [[Boeing 747-8|747-8]]&nbsp;{{·}}[[Boeing 787|787]]&nbsp;{{·}}[[Boeing Y1|Y1]]&nbsp;{{·}}[[Projet Boeing Yellowstone|Y3]] </div> |<tr> {{#if:En projet |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">Tetikasa</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:En projet|1|2}}"><div> [[Boeing 747-8|747-8]]&nbsp;{{·}}[[Boeing 787|787]]&nbsp;{{·}}[[Boeing Y1|Y1]]&nbsp;{{·}}[[Projet Boeing Yellowstone|Y3]] </div></td> </tr>}} <!-- -->{{#if:<div> [[Boeing 2707|2707]] &nbsp;{{·}}[[Boeing 7J7|7J7]]&nbsp;{{·}}[[Boeing New Large Airplane|NLA]]&nbsp;{{·}}[[Boeing Sonic Cruiser|SonicCruiser]] </div> |<tr> {{#if:Projets d’avions abandonnés |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">Tetikasa najanona</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:Projets d’avions abandonnés|1|2}}"><div> [[Boeing 2707|2707]] &nbsp;{{·}}[[Boeing 7J7|7J7]]&nbsp;{{·}}[[Boeing New Large Airplane|NLA]]&nbsp;{{·}}[[Boeing Sonic Cruiser|SonicCruiser]] </div></td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe5}}}</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste5}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe6}}}</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste6}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe7}}}</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste7}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe8}}}</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste8}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe9}}}</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste9}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe10}}}</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste10}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe11}}}</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste11}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe12}}}</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste12}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe13}}}</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste13}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe14}}}</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste14}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe15}}}</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste15}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe16}}}</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste16}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe17}}}</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste17}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe18}}}</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste18}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe19}}}</td>}} <td class="list" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} " colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste19}}}</td> </tr>}} <!-- -->{{#if: |<tr> {{#if: |<td class="group" style="vertical-align:middle;background:#DDDDFF;">{{{groupe20}}}</td>}} <td class="list even" style="{{#if:text-align:left;|text-align:left;;}} background:#F7F8FF;" colspan="{{#if:|1|2}}">{{{liste20}}}</td> </tr>}} <!-- ----------------------- Dessous (groupes optionnels du dessous)----------------------- -->{{#if: |<tr> <td class="below" style="" colspan="{{#if:[[sary:Air New Zealand Boeing 777-200ER MEL Zhao.jpg|150px|center]]|3|2}}"></td></tr>}}</table>{{#switch:|sous-groupe|fille=<div>|none=|#default=}}<noinclude> [[Catégorie:Palette de navigation transports]] [[Catégorie:Modèle aéronautique]] [[it:Template:Bombardier]] </noinclude> 4gaztapgmswrlv63on4357biwmg0u26 Soratra 0 54427 1134315 1131792 2026-04-04T17:37:50Z ~2026-20647-68 39195 Nanitsy tsipelina 1134315 wikitext text/x-wiki [[Sary:Medieval writing desk.jpg|258x258px|ankavanana|thumb|Mpandika tamin' ny [[Andro Antenatenany]]]] Ny '''soratra''' dia fomba fametrahana an-tsary ny feon' ny [[fiteny]] iray, amin' ny alalan' ny endrika soratana na natao sary (eo amin' ny taratasy, ohatra), hahafahana mifanakalo [[fampahalalana]] haingana kokoa sy tsy mila ny [[feon' olombelona]]. Manasaraka ny vanim-potoana talohan' ny [[Tantara]] sy ny vanim-potoan' ny Tantara ny fotoana namoronana ny soratra. Ny endri-tsoratra voalohany indrindra fantatra eto amin' izao tontolo izao dia ny endri-tsoratra hierôglifika hita tany [[Abydos]] (400 km miala ao [[Kahira]], [[Ejipta]]) teo amin' ny vilany tany hita tanaty fasan' ny mpanjaka taloha. Tamin' ny taona 3400 tal JK ireo soratra ireo no nampiasaina. Taona maromaro taty aoriana vao nipoitra ny [[soratra miendri-pantsika]]<ref>''cunéiforme''</ref> an' ny [[Somera|Someriana]], tamin' ny taona 3300 tal JK teo ho eo. == Fitaovana itahirizana fampahalalana == Ny fanoratana, hoy i Wells, dia fahafahana "mametraka fifanekena sy lalàna ary ny didy." === Soratra lôgôgrafika === [[Sary:Cuneiform script2.jpg|ankavanana|200px|right|thumb|Soratra manana endrika fantsika]] Ny [[lôgôgrama]] dia soratra maneho hevitra na zavatra. Betsaka ny lôgôgrama<ref>''soratra miendri-tsary''</ref> ilaina rehefa handika an-tsoratra fiteny iray, ary ny olana lehibe amin' ny soratra lôgôgrafika dia ny fianarana azy mandritra ny taona maro dia maro. Tombontsoa lehibe anefa no azo rehefa avy nianatra an' ilay soratra. Olana lehibe amin' ny soratra lôgôgrafika koa ny tsy fahafahany maneho [[feo]] misaraka. Ny soratra lôgôgrafika mbola ampiasaina ankehitriny dia ny soratra [[sinoa]] (sinôgrama) ampiasaina hanoratana ny [[fiteny sinoa]] sy ny [[fiteny japôney]]. === Silabera === Ny [[silabera]] dia soratra maneho [[vanin-teny]]. Noho izany izay soratra ampiasain' ny fiteny rehetra mampiasa silabera dia [[Renisoratra|renifeo]] arahin' ny [[Zanatsoratra|zanapeo]] iray. Tsy voatery manaraka ny zanapeo. Ao anaty silabera dia tarehin-tsoratra iray ny [[vanin-teny]] iray: tsy misy fifandraisana amin' ny vanin-teny ''ki'' izao ohatra ny vanin-teny ''ka'': miavaka noho ny fisian' ny ''a'' ny vanin-teny ''ka'' ary ny soratra ''k'', raha misy, dia tsy hanana fifandraisana amin' ireo vanin-teny voatono taloha ireo. Raha mora ny firafitra ara-banin-tenin' ny fiteny mampiasa silabera, dia ny silabera no tsara ampiasaina: ny [[fiteny japôney]] ohatra dia mampiasa silabera miaraka amin' ny soratra lôgôgrafika. Ny fiteny nampiasa na mampiasa silabera dia ny Lineary B, ny fiteny grika mikenianina, ny fiteny tsalakia ary ny fiteny njuka. === Abidy === {{...}} == Tantaran' ny soratra == [[Sary:BoutsDeBaton.jpg|ankavia|200px|right|thumb|Kalama anoratana eo amin'ilay taniditra]] Efa maherin' ny dimy arivo taona izay ny soratra no ampiasain' ny olombelona, samihafa avokoa ny endriny araka ny toerana nipoirany, ny sivilizasiôna izay mahay [[Fambolena|mamboly]] efa hatry ny ela ary izay efa mipetraka anaty tanàna no nanomboka namorona ny soratra: tany [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta]] nanomboka tamin' ny taona 3400 tal JK, tany [[Mesôpôtamia|Mezôpôtamia]] tamin' ny taona 3300 tal JK, tany [[Kiprôsy|Kipra]] tamin' ny taona 2200 tal JK, tany [[Kreta]] tamin' ny taona 1900 tal JK, tany [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] tamin' ny taona 1400 tal JK ary tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taona 900 tal JK. Ireo soratra ireo no loharanon' ny endri-tsoratra rehetra izay fantatra sy ampiasaina amin' izao fotoana izao. [[Sary:Écrire.jpg|ankavanana|200px|right|thumb|Fanoratana eo amina taratasy]] Ireto no mety antony namoronana ny soratra: nilaina ny fifanekena rehefa mifanalavitra ny toerana misy ny mpivarotra sy ny mpividy. Ilay fifanekena dia mbola tany poakaty misy vatokely, manana endrika telo: kibory sy kitsoloha ary varingarina. Ampifanampiana ireo endrika telo ireo hanononana ny zavatra tandindominy. Rehefa misy tsy manaiky dia vakiana ilay bola maina nametrahana ny sonia ary ampitahaina amin' ny isan' ny vatokely ny isan' ny entana voatitra. Noho ny fifanakalozana mihasarotra, mbola notazonina ihany ilay vatokely fa, mba hitadidiana ny fifanekena dia nasiana sarisary eo amin' ilay bola poakaty mbola mando, mba hanoroana ny votoatin' ilay bola. Ampiasiana ny kalama, izay kibaikely hanoratana ny endrika eo amin' ilay bola. Taona vitsivitsy taty aoriana dia nivadika ho takelaka [[tanimanga]] tsotra izao ilay bola, ary soratra fotsiny sisa no apetraka. == Jereo koa == === Rohy ivelany === * {{fr}} [http://classes.bnf.fr/dossiecr/ ''L'aventure des écritures'', BNF] * {{fr}} [http://classes.bnf.fr/dossiecr/chr-ecri.htm ''Brève chronologie de l’écriture, BNF''] * {{fr}} [http://classes.bnf.fr/dossiecr/in-cunei.htm ''Des calculi à l’écriture''] === Boky === * Calvet (Louis-Miruel), (1996), ''Histoire de l’écriture'', Hachette (rééd. de 1998), ISBN 2-01-278887-4 * James Février, ''Histoire de l’écriture'', Payot. * [[Marcel Cohen]] et Jérôme Peignot, ''Histoire et Art de l’Écriture'', Bouquins, Robert Laffont, ISBN 2-221-10225-8 * "Histoire de l’écriture, de l’idéogramme au multimédia", Flammarion, 2001, traduction anglaise 2002, édition arabe Bibliotheca Alexandrina, 2005, 432 p. 400 ill. === Tsiahy === {{ref}} {{vangovango}} [[Sokajy:Soratra|*]] nk8d37cg44prlbvmr2egp0u8i1na89j Piratini 0 70282 1134359 994527 2026-04-05T06:29:48Z HarryWurst 36292 sary 1134359 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana =Piratini |velarantany = 3.537,80 |isam-ponina = 20.743 |haavo = 349 |firenena ={{BRA}} |fanjakana = {{Rio Grande do Sul}} |ben'ny tanàna = |sary =Igreja Matriz Nossa Senhora da Conceição de Piratini.jpg |saina = Bandeira de Piratini.gif }} [[File:RioGrandedoSul Municip Piratini.svg|thumb|left|Piratini]] I '''Piratini''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Rio Grande do Sul}}, ao amin'i [[Sudeste Rio-Grandense]], [[Zana-paritan'i Serras de Sudeste|Serras de Sudeste]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 3.537,80 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 20.743 tamin'ny taona 2021. {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Rio Grande do Sul]] tua8v8q92nhqbirlq7itif09x8rz3yr Treze de Maio 0 96214 1134320 994373 2026-04-05T01:50:45Z HarryWurst 36292 1134320 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Treze de Maio |velarantany= 161 |isam-ponina= 7.097 |haavo = 190 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{Santa Catarina}} |sary=Comunidade de Lageado - panoramio.jpg |saina =Bandeira do município de Treze de Maio (SC).png }} [[File:SantaCatarina Municip TrezedeMaio.svg|thumb|left|Treze de Maio]] I '''Treze de Maio''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[Image:Bandeira de Santa Catarina.svg|20px]] [[Santa Catarina]], ao amin'i [[Sul Catarinense]]. Anisan'ny faritra kelin'i [[Tubarão]] izy io ary any atsimon'i {{Santa Catarina}}, eo amin'ny 165 km miala an'i [[Florianópolis]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 161 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.097. {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Santa Catarina]] e6rf82n3tajn9xyeqt87l95n0qwddmj 1134321 1134320 2026-04-05T01:52:00Z HarryWurst 36292 1134321 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Treze de Maio |velarantany= 159.93 |isam-ponina= 7.362 |haavo = 190 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{Santa Catarina}} |sary=Comunidade de Lageado - panoramio.jpg |saina =Bandeira do município de Treze de Maio (SC).png }} [[File:SantaCatarina Municip TrezedeMaio.svg|thumb|left|Treze de Maio]] I '''Treze de Maio''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[Image:Bandeira de Santa Catarina.svg|20px]] [[Santa Catarina]], ao amin'i [[Sul Catarinense]]. Anisan'ny faritra kelin'i [[Tubarão]] izy io ary any atsimon'i {{Santa Catarina}}, eo amin'ny 165 km miala an'i [[Florianópolis]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 159.93 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.362 (2022) {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Santa Catarina]] ck2ln6t988soan62gae41vvjvoysc2h 1134322 1134321 2026-04-05T02:02:31Z HarryWurst 36292 1134322 wikitext text/x-wiki {{coord|28.5589|S|49.1478|W|}} {{infobox tanàna |anarana=Treze de Maio |velarantany= 159.93 |isam-ponina= 7.362 |haavo = 190 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{Santa Catarina}} |sary=Comunidade de Lageado - panoramio.jpg |saina =Bandeira do município de Treze de Maio (SC).png }} [[File:SantaCatarina Municip TrezedeMaio.svg|thumb|left|Treze de Maio]] I '''Treze de Maio''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[Image:Bandeira de Santa Catarina.svg|20px]] [[Santa Catarina]], ao amin'i [[Sul Catarinense]]. Anisan'ny faritra kelin'i [[Tubarão]] izy io ary any atsimon'i {{Santa Catarina}}, eo amin'ny 165 km miala an'i [[Florianópolis]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 159.93 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.362 (2022) {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Santa Catarina]] 9k1df51ke60gz7w9gi69lyofybs1rjj Amapá 0 164098 1134355 1093282 2026-04-05T05:44:59Z HarryWurst 36292 1134355 wikitext text/x-wiki {{coord|0.038890|-51.066390}} {{infobox tanàna |anarana=Amapá |sary=Amapa in Brazil.svg |saina=Bandeira do Amapá.svg |velarantany= 142.814.58 |isam-ponina= 684.301 |renivohitra = [[Macapá]] |ben'ny tanàna= |governadora= |fanjakana = Amapá |firenena={{BRA}} }} [[File:Pernambuco in Brazil.svg|thumb|left|Pernambuco iao Brazila]] I '''Amapá''' dia fanjakana federaly mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Macapá]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum:142814.585}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:684301}}. ==Kaominina== [[Amapá (tanàna)|Amapá]], [[Calçoene]], [[Cutias]], [[Ferreira Gomes]], '''[[Macapá]]''', [[Itaubal]], [[Laranjal do Jari]], [[Mazagão]], [[Oiapoque]], [[Porto Grande]], [[Pedra Branca do Amapari]], [[Pracuúba]], [[Santana]], [[Serra do Navio]], [[Tartarugalzinho]] sy [[Vitória do Jari]] ==Renirano sy Ony== Amapá dia mipetraka ao [[Amazôna]], [[Rio Jari]] sy [[Oiapoque (renirano)]] ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny fanjakana ao Brazila]] {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Amapá]] [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] [[Sokajy:Brazila]] rg0fqm337425rlfpefwx9h9rb403u33 Bahia 0 164101 1134344 1097950 2026-04-05T05:20:57Z HarryWurst 36292 1134344 wikitext text/x-wiki {{coord|12|59|S|38|31|W}} {{infobox tanàna |anarana=Bahia |sary=Bahia in Brazil.svg |saina=Bandeira da Bahia.svg |renivohitra = [[Salvador da Bahia|Salvador]] |velarantany= 564.760,4 |isam-ponina= 14.850.513 |ben'ny tanàna= |governadora= |faritany = Bahia |firenena={{BRA}} }} I '''Bahia''' dia faritany mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Salvador da Bahia|Salvador]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum: 564.760,4}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:14637364}}. ==Tanàna lehibe== {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe9" ! ! Kaominina ! Mponina<br /><small>Zensus 2022</small> |- |'''1''' | [[Salvador da Bahia|Salvador]] | align="right" | 2 418 005 |- |'''2''' | [[Feira de Santana]] | align="right" | 616 279 |- |'''3''' | data-sort-value="Vitoria da Conquista" | [[Vitória da Conquista]] | align="right" | 370 868 |- |'''4''' | [[Camaçari]] | align="right" | 299 579 |- |'''5''' | [[Juazeiro]] | align="right" | 235 816 |- |'''6''' | [[Lauro de Freitas]] | align="right" | 203 334 |- |'''7''' | data-sort-value="Itabuna" | [[Itabuna]] | align="right" | 186 708 |- |'''8''' | [[Ilhéus]] | align="right" | 178 703 |- |'''9''' | data-sort-value="Porto Seguro" | [[Porto Seguro]] | align="right" | 167 955 |- |'''10''' |[[Barreiras]] | align="right" | 159 743 |- |} [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] [[Sokajy:Brazila]] [[Sokajy:Bahia]] a4vcv332jij54auid6j6z9ao43vy2n1 Paraná 0 164105 1134356 1123957 2026-04-05T05:51:48Z HarryWurst 36292 1134356 wikitext text/x-wiki {{coord|-31.732710|-60.528970}} {{infobox tanàna |anarana=Paraná |sary=Parana in Brazil.svg |saina=Bandeira do Paraná.svg |velarantany= 199.307,92 |isam-ponina=11.444.380 |renivohitra = [[Curitiba]] |governadora=[[Ratinho Junior]] |faritany = {{Paraná}} |firenena={{BRA}} }} '''Paraná '''dia iray amin'ireo vondrona federativa 27 ao {{Brazila}}. Any avaratry ny faritra Atsimo no misy azy. Missy mponina 11.44 ary [[Curitiba]] ny renivohiny. Hisy andro maro any [[Londrina]], [[Maringá]], [[Ponta Grossa]], [[Cascavel (Paraná)]], [[São José dos Pinhais]] ary [[Foz do Iguaçu]]. *Governora: [[Ratinho Junior]] ==Seranan-tsambo== * [[Paranaguá]] == Renirano == *[[Paraná (renirano)]] * [[Rio Iguaçu]] == Jereo koa == * [[Brazila]] == Tsiahy == <references/> ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny faritany ao Brazile]] {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Paraná]] [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] 6gjm3bx5y1rsd39joeyq714uus9u17q 1134357 1134356 2026-04-05T05:52:14Z HarryWurst 36292 1134357 wikitext text/x-wiki {{coord|-31.732710|-60.528970}} {{infobox tanàna |anarana=Paraná |sary=Parana in Brazil.svg |saina=Bandeira do Paraná.svg |velarantany= 199.307,92 |isam-ponina=11.444.380 |renivohitra = [[Curitiba]] |governadora=[[Ratinho Junior]] |fanjakana = {{Paraná}} |firenena={{BRA}} }} '''Paraná '''dia iray amin'ireo vondrona federativa 27 ao {{Brazila}}. Any avaratry ny faritra Atsimo no misy azy. Missy mponina 11.44 ary [[Curitiba]] ny renivohiny. Hisy andro maro any [[Londrina]], [[Maringá]], [[Ponta Grossa]], [[Cascavel (Paraná)]], [[São José dos Pinhais]] ary [[Foz do Iguaçu]]. *Governora: [[Ratinho Junior]] ==Seranan-tsambo== * [[Paranaguá]] == Renirano == *[[Paraná (renirano)]] * [[Rio Iguaçu]] == Jereo koa == * [[Brazila]] == Tsiahy == <references/> ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny faritany ao Brazile]] {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Paraná]] [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] 34vc38lacev7l6y0fk05muw7bj6n8y3 1134358 1134357 2026-04-05T05:53:10Z HarryWurst 36292 1134358 wikitext text/x-wiki {{coord|-31.732710|-60.528970}} {{infobox tanàna |anarana=Paraná |sary=Parana in Brazil.svg |saina=Bandeira do Paraná.svg |velarantany= 199.307,92 |isam-ponina=11.444.380 |renivohitra = [[Curitiba]] |governadora=[[Ratinho Junior]] |fanjakana = {{Paraná}} |firenena={{BRA}} }} '''Paraná '''dia iray amin'ireo vondrona federativa 27 ao {{Brazila}}. Any avaratry ny faritra Atsimo no misy azy. Missy mponina 11.44 ary [[Curitiba]] ny renivohiny. Hisy andro maro any [[Londrina]], [[Maringá]], [[Ponta Grossa]], [[Cascavel (Paraná)]], [[São José dos Pinhais]] ary [[Foz do Iguaçu]]. *Governora: [[Ratinho Junior]] ==Seranan-tsambo== * [[Paranaguá]] == Renirano == *[[Paraná (renirano)]] * [[Rio Iguaçu]] == Jereo koa == * [[Brazila]] == Tsiahy == <references/> ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny fanjakana ao Brazila]] {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Paraná]] [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] qvtlxefuti4vf0ynxifrumn7jxv94ah Pernambuco 0 164108 1134343 1118714 2026-04-05T05:19:54Z HarryWurst 36292 1134343 wikitext text/x-wiki {{coord|08|03|S|34|53|W}} {{infobox tanàna |anarana=Pernambuco |sary= |saina=Bandeira de Pernambuco.svg |velarantany= 43750,42 |isam-ponina= 16.055.174 |renivohitra = [[Recife]] |ben'ny tanàna= |governadora= |fanjakana = Pernambuco |firenena={{BRA}} }} [[File:Pernambuco in Brazil.svg|thumb|left|Pernambuco iao Brazila]] I '''Pernambuco''' dia fanjakana federaly ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Sary:Coat of arms of Recife.svg|28px]]&nbsp;[[Recife]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum:98311.616}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:8796032}}. ==Seranan-tsambo== *[[Porto de Suape]] ==Tanàna lehibe== *[[Recife]] ({{Unité|1645727|mpoina}}) *[[Jaboatão dos Guararapes]] ({{Unité|702298|habitants}}) *[[Olinda]] ({{Unité|392482|habitants}}) *[[Caruaru]] ({{Unité|361118|habitants}}) *[[Petrolina]] ({{Unité|349145|habitants}}) *[[Paulista (Pernambuco)|Paulista]] ({{Unité|331774|habitants}}) *[[Cabo de Santo Agostinho]] ({{Unité|207048|habitants}}) *[[Camaragibe]] ({{Unité|157828|habitants}}) *[[Garanhuns]] ({{Unité|139788|habitants}}) *[[Vitória de Santo Antão]] ({{Unité|138757|habitants}}) *[[Igarassu]] ({{Unité|117019|habitants}}) *[[São Lourenço da Mata]] ({{Unité|113230|habitants}}) *[[Santa Cruz do Capibaribe]] ({{Unité|107937|habitants}}) *[[Abreu e Lima]] ({{Unité|99990|habitants}}) *[[Ipojuca]] ({{Unité|96204|habitants}}) [[sokajy:Faritany ao Brazila]] [[sokajy:Pernambuco]] eci46pss5ykyxa0u4pkv25lvzeh710d Rio Grande do Sul 0 164111 1134345 1090622 2026-04-05T05:26:04Z HarryWurst 36292 1134345 wikitext text/x-wiki {{coord|30|00|S|53|00|W}} {{infobox tanàna |anarana=Rio Grande do Sul |sary=Rio Grande do Sul in Brazil.svg |saina=Bandeira_do_Rio_Grande_do_Sul.svg |velarantany= 281.730,22 |haavo= |isam-ponina= 10.882.965 |ben'ny tanàna= |governadora= [[Eduardo Leite]] |renivohitra= [[Porto Alegre]] |firenena={{BRA}} }} I '''Rio Grande do Sul''' dia faritany mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Porto Alegre]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum:81748.538}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:10693929}}. ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny faritany ao Brazile]] {{commonscat}} [[sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] [[sokajy:Brazila]] [[Sokajy:Rio Grande do Sul]] m7bw4i11fououk027nz2q6xhxt0yfou 1134346 1134345 2026-04-05T05:26:31Z HarryWurst 36292 1134346 wikitext text/x-wiki {{coord|30|00|S|53|00|W}} {{infobox tanàna |anarana=Rio Grande do Sul |sary=Rio Grande do Sul in Brazil.svg |saina=Bandeira_do_Rio_Grande_do_Sul.svg |velarantany= 281.730,22 |haavo= |isam-ponina= 10.882.965 |ben'ny tanàna= |governadora= [[Eduardo Leite]] |renivohitra= [[Porto Alegre]] |firenena={{BRA}} }} I '''Rio Grande do Sul''' dia fanjakana federaly mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Porto Alegre]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum:81748.538}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:10693929}}. ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny faritany ao Brazile]] {{commonscat}} [[sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] [[sokajy:Brazila]] [[Sokajy:Rio Grande do Sul]] s1gqjd4kiqds0xy46eyiockqwb8071o 1134348 1134346 2026-04-05T05:29:46Z HarryWurst 36292 1134348 wikitext text/x-wiki {{coord|30|00|S|53|00|W}} {{infobox tanàna |anarana=Rio Grande do Sul |sary=Rio Grande do Sul in Brazil.svg |saina=Bandeira_do_Rio_Grande_do_Sul.svg |velarantany= 281.730,22 |haavo= |isam-ponina= 10.882.965 |ben'ny tanàna= |governadora= [[Eduardo Leite]] |renivohitra= [[Porto Alegre]] |firenena={{BRA}} }} I '''Rio Grande do Sul''' dia fanjakana federaly mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Porto Alegre]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum:81748.538}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:10693929}}. ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny fanjakana ao Brazile]] {{commonscat}} [[sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] [[sokajy:Brazila]] [[Sokajy:Rio Grande do Sul]] 9qugguftebvvhpc9y2yb46g2z6qdvk6 1134349 1134348 2026-04-05T05:30:06Z HarryWurst 36292 1134349 wikitext text/x-wiki {{coord|30|00|S|53|00|W}} {{infobox tanàna |anarana=Rio Grande do Sul |sary=Rio Grande do Sul in Brazil.svg |saina=Bandeira_do_Rio_Grande_do_Sul.svg |velarantany= 281.730,22 |haavo= |isam-ponina= 10.882.965 |ben'ny tanàna= |governadora= [[Eduardo Leite]] |renivohitra= [[Porto Alegre]] |firenena={{BRA}} }} I '''Rio Grande do Sul''' dia fanjakana federaly mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Porto Alegre]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum:81748.538}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:10693929}}. ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny fanjakana ao Brazila]] {{commonscat}} [[sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] [[sokajy:Brazila]] [[Sokajy:Rio Grande do Sul]] tih7jkqmws8pto28uuvdvlwwn1uw7v0 Santa Catarina 0 164113 1134325 1105631 2026-04-05T02:13:01Z HarryWurst 36292 1134325 wikitext text/x-wiki [[Sary:Bandeira de Santa Catarina.svg|150px|Sain'i Santa Catarina|thumb|right]] [[Sary:Santa Catarina in Brazil.svg|200px|right|thumb|Saritanin'i Santa Catarina]] I '''Santa Catarina''' dia fanjakana federaly mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Florianópolis]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum:5346.181}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:6248436}}. ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny faritany ao Brazile]] {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Santa Catarina]] [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] efycgbpprrzaz1q2a41tiqnx5acp3pr 1134326 1134325 2026-04-05T02:20:03Z HarryWurst 36292 k 1134326 wikitext text/x-wiki {{coord|09|55|S|67|48|W}} {{infobox tanàna |anarana=Santa Catarina |sary=Itapema.JPG |saina=Bandeira de Santa Catarina.svg |velarantany= 95.354 |haavo= |isam-ponina= 7.762.154 |ben'ny tanàna= |governadora= [[Jorginho Mello]] |renivohiny = [[Florianópolis]] |firenena={{BRA}} }} [[Sary:Santa Catarina in Brazil.svg|200px|right|thumb|left|Saritanin'i Santa Catarina]] I '''Santa Catarina''' dia fanjakana federaly mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Florianópolis]]. Ny velarantanin'ilay fanjakana dia {{formatnum:95354}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:7762154}}. ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny faritany ao Brazile]] {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Santa Catarina]] [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] hqv3z4pbwoc2m9g60kxt4a4qyu90tyh 1134329 1134326 2026-04-05T02:39:09Z HarryWurst 36292 1134329 wikitext text/x-wiki {{coord|09|55|S|67|48|W}} {{infobox tanàna |anarana=Santa Catarina |sary=Itapema.JPG |saina=Bandeira de Santa Catarina.svg |velarantany= 95.354 |haavo= |isam-ponina= 7.762.154 |ben'ny tanàna= |governadora= [[Jorginho Mello]] |renivohitra= [[Florianópolis]] |firenena={{BRA}} }} [[Sary:Santa Catarina in Brazil.svg|200px|right|thumb|left|Saritanin'i Santa Catarina]] I '''Santa Catarina''' dia fanjakana federaly mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Florianópolis]]. Ny velarantanin'ilay fanjakana dia {{formatnum:95354}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:7762154}}. ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny faritany ao Brazile]] {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Santa Catarina]] [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] 8fb46qfpo19mlqjr1t09gdif73r824m 1134331 1134329 2026-04-05T02:46:27Z HarryWurst 36292 1134331 wikitext text/x-wiki {{coord|09|55|S|67|48|W}} {{infobox tanàna |anarana=Santa Catarina |sary=Itapema.JPG |saina=Bandeira de Santa Catarina.svg |velarantany= 95.354 |haavo= |isam-ponina= 7.762.154 |ben'ny tanàna= |governadora= [[Jorginho Mello]] |renivohitra= [[Florianópolis]] |firenena={{BRA}} }} [[Sary:Santa Catarina in Brazil.svg|200px|right|thumb|left|Saritanin'i Santa Catarina]] I '''Santa Catarina''' dia fanjakana federaly mizaka-tena ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Florianópolis]]. Ny velarantanin'ilay fanjakana dia {{formatnum:95354}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:7762154}}. ==Governora== * [[Jorginho Mello]] ([[Partido Liberal|PL]]) (2023-) ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny faritany ao Brazile]] {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Santa Catarina]] [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] o1sawcwaep3q381f5uih3mxixxw7p86 Morrissey 0 190758 1134318 1084568 2026-04-04T21:19:03Z Niegodzisie 19747 1134318 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Morrissey-Alexander-Film-.jpg |anarana=Morrissey |anarana hafa= Steven Patrick Morrissey |teraka= 5/22/1959 |maty= |mpiaraka= |asa= |taona niasàna= }} '''Morrissey''' dia mpanao mozika anglisy. == Raki-kira == *1988 Viva Hate *1991 Kill Uncle *1992 Your Arsenal *1994 Vauxhall and I *1995 Southpaw Grammar *1997 Maladjusted *2004 You Are the Quarry *2006 Ringleader of the Tormentors *2009 Years of Refusal *2014 World Peace Is None of Your Business *2017 Low in High School *2019 California Son *2020 I Am Not a Dog on a Chain *2026 Make-Up Is a Lie == Jereo koa == * [[Mozika]] == Rohy ivelany == * [http://true-to-you.net/ true-to-you.net] {{Wayback|url=http://true-to-you.net/ |date=20180211135108 }} {{vangovango}} [[sokajy:Biôgrafia]] [[sokajy:Mpanao mozika anglisy]] c2oiuitsa0989565xfvne2t9q1kfwx9 Fiangonana zandriny 0 240056 1134347 1127604 2026-04-05T05:29:00Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1134347 wikitext text/x-wiki Ny '''fiangonana zandriny''', eto [[Madagasikara]], na [[sekta]] dia ny fiangonana kristiana niforona na tonga teto Madagasikara taorian' ny fiangonana tranainy. Io teny io dia manondro indrindra ny [[Evanjelisma eto Madagasikara|fiangonana evanjelika]], [[Pentekôtisma eto Madagasikara|pentekôtista]] na ny hetsika ara-pivavahana niorina vao haingana izay nivelatra tsy miankina amin' ny antokom-pivavahana lehibe efa niorina taloha. Eto Madagasikara ihany no mampiasa io andian-teny hoe "fiangonana zandriny" io ary tsy tena mazava tsara ny famaritana mety homen' ny olona azy. Ny lahatsoratra an-[[gazety]] nany fampahalalam-baovao amin' ny [[haino aman-jery]] no matetika ahitana ny fitenenana momba ny fiangonana zandriny. Ny mpitondra fivavahana sy ny mpitondra fanjakana koa dia mampiasa azy io. Na dia nataon' ny Fiangonana lehibe ara-tantara an-jorom-bala aza, dia misy amin’ ny fiangonana zandriny no nandray fepetra mba hiditra amin' ny hetsika [[Ekiomenisma|ekiomenika]]. Ny fiangonana zandriny dia mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fiainana ara-tsôsialy sy ara-pôlitika eto Madagasikara. == Ny fampiasana ny hoe "fiangonana zandriny" == === Famaritana ara-potoana === Ny fiangonana zandriny dia ny fiangonana kristiana niforona na tonga teto [[Madagasikara]] taorian' ny fiangonana tranainy. Ny fiangonana zandriny dia matetika no naorin' ny pasitera mahaleo tena na vondron' ny mpino entanin' ny fanakarana manokana ny [[Baiboly]] na [[Fanambaràna (finoana)|fanambaràna]] ara-[[Faminaniana|paminaniana]]. Ireo fiangonana lazaina hoe "zandriny" ireo dia matetika tsy anisan' ny lazaina na milaza tena hoe "fiangonan-dehibe" na "fiangonana ara-tantara", na "fiangonana mitana ny mahazatra" na "[[fiangonana zokiny]]" toy ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]], ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]], ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]], ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy]], ny [[Kristianisma ôrtôdôksa|Fiangonana Ôrtôdôksa]], ohatra. Noho izany dia voafaoka ao anatin' izany ny fiaraha-mivavaka mahaleo tena sy ny [[Fifohazana (kristianisma malagasy)#Fiangonana fifohazana|fiangonana fifohazana]] ary ny hetsika prôtestanta vao haingana izay manasongadina ny fanao toy ny [[fahagagana]], ny [[faminaniana]], na ny fanasitranana ara-panahy. Maro anefa ny fiangonana tsy manaiky ny hosokajina hoe "zandriny". === Famaritana ara-tanjaka === Io teny io dia azo ilazana fiangonana kely ihany koa, matetika manana mpikambana vitsy, na loharanon-karena kely, ka tsy tena fantatry ny fanjakana na ny fiarahamonina. Amin' io heviny io, ny hoe "zandriny" dia manondro ny hakelin' ilay fiangonana. == Karazana fiangonana zandriny == === Mason-tsivana ara-potoana === ==== Fiangonana niala avy amin' ny fiangonana efa nisy ==== Ny sasany amin' ny fiangonana lazaina hoe "zandriny" dia teraka noho ny fialàny avy amin' ny fiangonana tranainy (matetika [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fiangonana prôtestanta]]) na avy amin' ny fikambanana kristiana nisy teo aloha (noho ny tsy fitoviam-pomba fahazoana ny [[Baiboly]] na ny antony hafa). Ny fisarahana dia mety ho nitranga teto [[Madagasikara]] na tany ivelany. ==== Fiangonana vaovao tanteraka ==== Maro koa ny fiangonana izay tsy nipoitra avy tamin' ny fiangonana tranainy kokoa. Matetika ny fiangonana efa niorina taloha ela no miantso ireo fiangonana ireo hoe "sekta". Ny fiorenany dia mety teto [[Madagasikara]] na tany ivelany. == Tsy voatery ho sekta == === Fiangonana zandriny ampangaina ho sekta === Matetika ny fiangonana nialana no tsy mihambahamba miantso ny fiangonana niala avy ao aminy hoe "[[sekta|''sekta'']]" noho ny tsy fanomezan-danjan' ireto vaovao ireto ny firaisana (firaisana sinôda, firaisana fampianarana na firaisana fanao). Indraindray dia ampangaina ho "sekta" koa ny fiangonana niforona tsy avy amin' ny fisarahana satria heverina ho tsy misy fitohizana ara-tantara amin' ny fiangonana tranainy. Indraindray koa anefa dia enti-manalefaka na manatsaratsara fitenenana ny hoe "fiangonana zandriny", mba tsy hampiasana ny hoe "''sekta''", nefa tsy mitovy ny zavatra tondroina amin' ireo teny roa ireo satria misy ny fiangonana lazaina hoe "sekta" izay efa nisy ela talohan' ny fiangonana heverina ho "tsy sekta". === Fanomezana lanja === Ny andian-teny hoe "fiangonana zandriny" dia enti-maneho fanomezan-danja ny fiangonana niforona taoriana kokoa izay tsy sokajina ho "sekta" satria azo lazaina fa manao fampianarana marina ([[ôrtôdôksia]]). == Ny anjara toeran' ny fiangonana zandriny == === Ny fiangonana zandriny sy ny ekiomenisma === ==== Fandraisana anjara amin' ny hetsika ekiomenika ==== Misy amin' ny fiangonana zandriny no naneho ny faniriany hampandroso ny firaisan' ny maha-Kristianina, ka namerina ny vavaka nataon' i [[Jesoa]] ho an' ny firaisan' ny Fiangonana (Joany 17:21). Nanangana sehatra ho fitaizana sy fitazonana izany hevitra momba ny firaisana sy ny fiombonana izany izy ireo, hitondra anjara biriky amin' ny fiainana ekiomenikan' ny Fiangonana eto [[Madagasikara]]<ref><small>Rasolomanana Néhémie, "'''[https://fr.scribd.com/document/754684330/ffkm FFKM]'''", ''fr.scribd.com''</small></ref>. Ny hetsika toa ny Fiombonan' ny Fiangonana Zandriny (FIFIZA) dia maneho izany faniriana fiaraha-miasa izany. Ny FIFIIZA dia mampivondrona [[Evanjelisma|fiangonana evanjelika]] mahaleo tena maromaro, mikatsaka ny hampiray ny ezaka ataony hanamafisana ny fiantraikany ara-panahy sy ara-tsôsialy<ref><small>"[https://www.tiatanindrazana.mg/finoana/fiombonanny-fiangonana-zandrina-miisa-7-hatreto-no-namaly-antso-ao-ambohimandroso-52223.php Fiombonan' ny fiangonana zandrina miisa 7 hatreto no namaly antso ao Ambohimandroso] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/finoana/fiombonanny-fiangonana-zandrina-miisa-7-hatreto-no-namaly-antso-ao-ambohimandroso-52223.php |date=20220928221139 }}" (28-juil-2022), ''www.tiatanindrazana.mg''</small></ref>. ==== Sakana amin' ny fidirana ==== Ny fampidirana ny fiangonana zandriny ao anatin’i ny rafitra ekiomenika efa naorina, toy ny [[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|Fiombonan' ny Fiangonana Kristianina eto Madagasikara]] (FFKM), dia voafetra ihany. Ny FFKM. Antony maromaro no mahatonga an' io fanilihana io: Betsaka ny fiangonana zandriny no tsy manana sata ôfisialy amin' ny maha fiangonana azy, izay manasarotra ny fandraisany anjara amin' ny fifanakalozan-kevitra ekiomenika. Ny sasany amin' ireo fiangonana ireo dia manaraka fomba fanao litorzika sy fampianarana heverin' ny fiangonana nentim-paharazana ho tsy mifanaraka amin' ny [[ôrtôdôksia]], ka mahatonga ny tsy fahatokisana sy ny fisalasalana amin' ny fampitambarana. === Ny fiangonana zandriny sy ny fiarahamonina malagasy === ==== Firaisankina sy fanohanana ny fiarahamonina ==== Ny fiangonana zandriny dia miankina amin' ny soatoavina ara-kolontsaina malagasy toy ny [[fihavanana]] mba hanamafisana ny firaisankina eo anivon' ny fiarahamonina. Izy ireo dia mikarakara hetsika ara-tsôsialy toy ny fifanampiana sy ny fanohanana ny olona marefo ary ny fanelanelanana amin' ny fifanoherana, ka manampy amin' ny fitoniana ara-tsôsialy, indrindra any ambanivohitra. Ity fomba fiasa ity dia anisan' ny fomban' ny [[fokonolona]], ​​izay rafi-piarahamonina fototra mampiroborobo ny fandraisana anjara sy ny fitantanana eny ifotony. ==== Fandraisana anjara ara-pôlitika sy fanilikilihana ==== Eo amin' ny lafiny pôlitika, ny fiangonana zandriny dia manana fahefana voafetra raha oharina amin’ ny fiangonana lehibe mpikambana ao amin' ny FFKM. Na izany aza, indraindray izy ireo dia mandray anjara amin' ny hetsika ara-tsôsialy na ara-pôlitika, indrindra amin' ny fotoan-tsarotra, amin' ny fanetsiketsehana ny mpanara-dia azy amin' ny soatoavina ara-panahy sy ara-môraly. == Jereo koa == * [[Sekta]] * [[Adventisma]] * [[Evanjelisma]] * [[Pentekôtisma]] * [[Fiangonana zokiny]] * [[Evanjelisma eto Madagasikara]] * [[Loteranisma eto Madagasikara]] * [[Katôlisisma eto Madagasikara]] *[[Prôtestantisma eto Madagasikara]] == Rohy ivelany == * "[https://www.tiatanindrazana.mg/finoana/androm-bavaka-maneran-tany-eto-madagasikara-hifanakalo-polipitra-ny-fiangonana-zokiny-sy-zandriny-51372.php Androm-bavaka maneran-tany eto Madagasikara Hifanakalo polipitra ny fiangonana zokiny sy zandriny] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/finoana/androm-bavaka-maneran-tany-eto-madagasikara-hifanakalo-polipitra-ny-fiangonana-zokiny-sy-zandriny-51372.php |date=20221128052835 }}", ''www.tiatanindrazana.mg'' * "[https://fr.scribd.com/document/735671454/MEMOIRE-Yolande-via-Nouvelle-Evangelisation Nouvelle-Evangelisation]", ''fr.scribd.com'' == Loharano sy fanamarihana == dv4e9f0gi7g6c941ahnxm81t9n4uyu3 Filazantsaran' i Maria 0 244569 1134365 1075364 2026-04-05T10:12:06Z Ziv 34875 ([[c:GR|GR]]) [[File:Maria Magdalene by Caravaggio.jpg]] → [[File:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg]] → File replacement: update from a low quality version to a other one with better quality ([[c:c:GR]]) 1134365 wikitext text/x-wiki [[Sary:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|vignette|''I Maria Magdalena'' - nataon'i Caravaggio - taona 1594-1596]] Ny [[Filazantsaran' i Maria|'''Filazantsaran' i''' '''Maria''']] na [[Filazantsaran' i Maria|'''Evanjelin' i''' '''Maria''']] dia soratra [[Gnôstisisma|gnôstika]] izay angamba nosoratana tamin' ny taonjato faha-2. Resaka ifanaovan' i Maria sy ny [[Apôstôly roa ambin' ny folo|Apôstôly]] no mibahan-toerana ao. Adihevitra ara-panahy iharan' ny firehana gnôstika no hita ao. Ao amin' io evanjely io dia mampita tsy an-kiafinafina ny fampianarany amin' ny mpianany ny Mpamonjy, izany hoe i [[Jesoa]] na [[Jesoa|Jesosy]], avy eo tamin' ny fomba miafina tamin' i [[Maria Magdalena]] mandritra ny fahitana anaty. Nanaitra mafy an' i [[Petera]] na [[Petera|Piera]] izany satria tsy nino izy fa hampita fampianarana miafina amina vehivavy ny Mpamonjy. I Maria izay lazaina ao amin' io soratra io dia heverin' ny mpandinika maro fa i Maria Magdalena na dia tsy misy porofo mazava aza izany. Voasokajy ao amin' ny [[Filazantsara apôkrifa|evanjely apôkrifa]] ny Evanjelin' i Maria. Tamin' ny taona 1896 no nahitana ity filazantsara ity tany [[Ejipta]] nandritra ny nahitana ny tahirin-tsoratra amin' ny [[Fiteny kôpta|fitenim-paritra kôpta]], dia ny [[fiteny kôpta sahidika]]. == Lohahevitra == Ny feteza-maty sy ny [[Fankalazana ny Fiakaran'i Jesoa|fiakaran' i Jesoa tany an-danitra]] ary ny amin' ny [[Fanahin' ny vatana|fanahin' olombelona]] araka ny fiheverana [[Gnôstisisma|gnôstika]] no lohahevi-dehiben' ilay lahatsoratra. Hita ao amin' io soratra io i [[Maria Magdalena]] izay mitarika ny Apôstôly. Maneho ny tsy fitovian-kevitra nisy teo amin' ny fiandohan' ny fivavahana kristiana ity evanjely ity, dia ny fiheverana fa tsy mendrika ny hahazo [[Fanambaràna (finoana)|fanambaràna]] manokana ny vehivavy. I Sôfia, izay mpandray anjara ao amin' ny tantara sy fampianarana gnôstika, dia mandray anjara koa ao amin' io filazantsara io. == Ny votoatiny == <ref><small>Nadika avy tamin' ny pejin' ny Wikipedia amin' ny teny anglisy hoe [[:en:Gospel_of_Mary|"Gospel of Mary"]] notsidihina tamin' ny 18/11/2018.</small></ref>Amin' ny fiandohan' ny fitantarana dia miresaka amin' ny mpianany ny Mpamonjy (i [[Jesoa]] na [[Jesoa|Jesosy]] izany) ka mamaly ny fanontanian' izy ireo ny amin' ny fomban' ny raha [matiera] sy ny fomban' ny [[fahotana]]. Any amin' ny faran' ny resaka dia lasa nandeha ny Mpamonjy ka nandao ny mpianatra izay sahiran-tsaina sady nanahy. Araka ny fitantarana dia niteny tamin' ny teny feno fankaherezana sy famporisihana i Maria. Avy eo nangataka azy i [[Petera]] mba hizara amin' izy ireo ny fampianarana manokana azony tamin' ny Mpamonjy:<blockquote>Hoy i [[Petera]] tamin' i Maria: "Ranabavy, fantatray fa tia anao mihoatra ny vehivavy hafa rehetra ny Mpamonjy. Ambarao aminay ny tenin' ny Mpamonjy tadidinao, izay fantatrao (nefa) tsy fantatray na henonay"<ref><small>Jereo: [http://www.gnosis.org/naghamm/gop.html ''The Gospel of Philip'' - The Nag Hammadi Library]</small></ref>. Namaly ny fangatahan' i Petera i Maria ka nitantara ny resaka nifanaovany tamin' ny Mpamonjy ny amin' ny fahitany.</blockquote><blockquote>Hoy (i Maria): Hitako tao amin' ny fahitana ny Tompo ka hoy aho taminy: "Tompo, hitako tamin' ny fahitana ianao androany." Namaly ahy izy ka nanao hoe: "Sambatra ianao izay tsy nisalasala tamin' ny fahitana ahy. Satria izay itoeran' ny eritreritra [ny fanahy] dia ao koa no misy ny harena." Hoy aho taminy: "Koa ankehitriny, Tompo, ny olona izay mahita fahitana ve mahita izany <amin' ny alalan' ny> fanahy [aina]<ref name=":0"><small>Ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] hoe ''soul'' no nadika sahala amin' io satria tsy manana teny teôlôjika na ara-pivavahana na ara-pilôzôfia roa samy faha afaka andikana amin' ny fomba raikitra ny hoe ''soul'' sy ny hoe ''spirit'' ny [[fiteny malagasy]] izay mandika azy ireo hoe ''fanahy''. Amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] dia ''âme'' sy ''esprit'' no andikana azy ireo.</small></ref> <sa> amin' ny alalan' ny fanahy? »<ref><small>Jereo: ''[http://www.sol.com.au/kor/7_03.htm The Gospel of Mary]''</small></ref></blockquote>Tamin' izany resadresaka izany dia nampianatra ny Mpamonjy fa ny "izaho anaty" dia fitambaran' ny fanahy [aina] <ref name=":0" /> sy ny fanahy/eritreritra ary eritreritra fahatelo eo anelanelan' ireo roa ireo izay mahita ny [[Fahitana (finoana)|fahitana]]. Avy eo dia tapaka ny lahatsoratra ary banga ny takila efatra manaraka. Amin' ny tohin' ny fitantarana dia tsy nahatadidy intsony ny resaka nifanaovany amin' ny Mpamonjy i Maria. Fa ny nataony dia nitantara ny [[Fanambaràna (finoana)|fanambaràna]] azony tao amin' ny fahitany. Maneho ny fiakaran' ny fanahy izay mifampiresaka amin' ny hery efatra [anjely] manao izay hisakanana azy, amin' ny fotoana hahazoany ny fialan-tsasatra farany, ilay fanambaràna. Tsy ny rehetra no nankasitraka izany fahitana izany:<blockquote>Namaly ny rahalahy anefa i [[Andrea (apôstôly)|Andrea]] ka nanao hoe: "Lazao izay eritreritrareo amin' izay zavatra nolazainy. Satria tsy mino aho fa niteny izany taminy ny Mpamonjy. Satria azo antoka fa momba hevitra hafa izany fampianarana izany." (Maria 9:2)<ref><small>[http://www.gnosis.org/library/marygosp.htm Mary 9:2]</small></ref></blockquote><blockquote>Nanohitra azy [an' i Maria] koa i Petera ny amin' ny zavatra ireo sady nanontany azy ny amin' ny Mpamonjy. "Niteny mangingina tamim-behivavy ve izy avy eo, fa tsy tamintsika, ary tsy ampahibemaso? Tokony hiverina ve isika ka hiara-hihaino azy [an' i Maria]? Izy ve no tiany noho isika?" (Maria 9:4)<ref><small>[http://www.gnosis.org/library/marygosp.htm Mary 9:4]</small></ref></blockquote>Niaro an' i [[Maria Magdalena]] anefa i Levy ka nanameloka ny fanoheran' i Petera azy. Ao amin' ny lahatsoratra dia niseho ho tafintohina i Petera raha nahita fa nisafidy an' i Maria noho ny mpianany hafa i Jesoa mba hanazava ny fampianarany. == Jereo koa == * [[Apôkrifan' ny Baiboly|Apokrifan' ny Baiboly]] * Filazantsara apôkrifa sasany: [[Evanjelin' ny Fahamarinana|Filazantsaran' ny Fahamarinana]], [[Evanjelin' i Nikôdemôsy|Filazantsaran' i Nikôdemôsy]], [[Evanjelin' i Filipo|Filazantsaran' i Filipo]], [[Filazantsaran' i Tômasy]], [[Evanjelin' i Barnabà|Filazantsaran' i Barnabà]], [[Evanjelin' i Gamaliela|Filazantsaran' i Gamaliela]], [[Filazantsaran' i Jodasy]], [[Filazantsaran' i Maria]], [[Filazantsaran' i Petera]], [[Filazantsara miafin' i Marka]], [[Evanjely arabon' ny Fahazazana|Filazantsara Arabon' ny Fahazazana]], [[Evanjely armenianan' ny Fahazazana|Filazantsara Armenian' ny Fahazazana]], [[Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômasy|Filazantsaran' ny Fahazazana araka an' i Tômasy]]. == Rohy ivelany == * [http://www.gnosis.org/library/marygosp.htm ''The Gospel According to Mary Magdalene (The Gospel of Mary)'' - The Gnostic Society Library] * [http://www.sol.com.au/kor/7_03.htm T''he Gospel of Mary -'' Sol Design] == Loharano sy fanamarihana == <references /> 8r0xq2tjz2xqldpn1mka8oemixa113f Serra Talhada 0 256868 1134342 955515 2026-04-05T05:18:53Z HarryWurst 36292 image 1134342 wikitext text/x-wiki {{coord|-7.991940|-38.298330}} {{infobox tanàna |anarana = Serra Talhada |velarantany =2.980 |haavo = 492 |isam-ponina = 98.143 |firenena = {{Brazila}} |fanjakana = {{Pernambuco}} |ben'ny tanàna = |sary =Serra Talhada,Pernambuco - Brasil.jpg |saina =Bandeira serra talhada.PNG }} [[File:Brazil Pernambuco Serra Talhada location map.svg|thumb|left|Serra Talhada]] '''Serra Talhada''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly mizaka tenan'i {{Pernambuco}} ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 98.143 mponina tamin'ny taona 2024. == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[Pernambuco]] == Tsiahy == <references/> {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Pernambuco]] 6nx9vbxty2ylwoohqpi8yqj2fortoqs Araripina 0 257207 1134350 955855 2026-04-05T05:36:17Z HarryWurst 36292 1134350 wikitext text/x-wiki {{coord|-7.576110|-40.498330}} {{infobox tanàna |anarana = Araripina |velarantany =2.037,3 |haavo = 639 |fanjakana = {{Pernambuco}} |isam-ponina = 85.088 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Princesadosertãopernambucano.png |saina =Bandeira de araripina.jpg }} '''Araripina''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly mizaka tenan'i {{Pernambuco}} ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 85.088 mponina tamin'ny taona 2020. == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[Pernambuco]] == Tsiahy == <references/> {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Pernambuco]] lybstntmkdzgj3alwpm34ziike24axl 1134351 1134350 2026-04-05T05:36:52Z HarryWurst 36292 1134351 wikitext text/x-wiki {{coord|-7.576110|-40.498330}} {{infobox tanàna |anarana = Araripina |velarantany =2.037,3 |haavo = 639 |fanjakana = {{Pernambuco}} |isam-ponina = 85.088 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Princesadosertãopernambucano.png |saina =Bandeira de araripina.jpg }} [[File:Brazil Pernambuco Araripina location map.svg|thumb|left|Araripina]] '''Araripina''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana federaly mizaka tenan'i {{Pernambuco}} ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 85.088 mponina tamin'ny taona 2020. == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[Pernambuco]] == Tsiahy == <references/> {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Pernambuco]] 0rjfr2yabpjs8rbkkwyl2ml0uinatpc Tubarão 0 257256 1134323 955904 2026-04-05T02:07:06Z HarryWurst 36292 1134323 wikitext text/x-wiki {{coord|-28.466670|-49.006940}} {{infobox tanàna |anarana = Tubarão |velarantany =300.27 |haavo=9 |fanjakana = [[Santa Catarina]] |isam-ponina = 106.422 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Museu Willy Zumblick Tubarão.jpg |saina =Bandeira Tubarão.png }} [[File:SantaCatarina Municip Tubarao.svg|thumb|left|Tubarao]] '''Tubarão''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i [[Santa Catarina]] ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 106.422 mponina tamin'ny taona 2022. == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[Santa Catarina]] == Tsiahy == <references/> {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Santa Catarina]] p0nzaznv7kn91mvwwxntb7jsbqb66s1 1134324 1134323 2026-04-05T02:11:45Z HarryWurst 36292 1134324 wikitext text/x-wiki {{coord|-28.466670|-49.006940}} {{infobox tanàna |anarana = Tubarão |velarantany =300.27 |haavo=9 |fanjakana = [[Santa Catarina]] |isam-ponina = 106.422 |firenena = {{Brazila}} |ben'ny tanàna = |sary =Museu Willy Zumblick Tubarão.jpg |saina =Bandeira Tubarão.png }} [[File:SantaCatarina Municip Tubarao.svg|thumb|left|Tubarao]] '''Tubarão''' dia tanàna ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i [[Santa Catarina]] ao amin'ny [[Brazila]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 106.422 mponina tamin'ny taona 2022. == Jereo koa == * [[Brazila]] ** [[Santa Catarina]] == Tsiahy == <references/> {{commonscat}} [[fr:Tubarão]] [[sokajy:Tanàna ao Santa Catarina]] h1dm9wmp0b5a0iezkyfwryv0pom10oo Hiragasy 0 278717 1134364 1129986 2026-04-05T09:36:24Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1134364 wikitext text/x-wiki [[Sary:Hira gasy dancer Madagascar.jpg|vignette|Mandihy hiragasy|455x455px]] Ny '''hiragasy''' na '''hira gasy''' dia fampisehoana atrehin' ny vahoaka, izay mitovitovy amin' ny [[tantara tsangana]] (na teatra) atao an-kira. Ny hiragasy dia fitambaran' ny feon-javamaneno ([[trompetra]], [[trômbônina]], [[lokanga]], sns) sy hira ary dihy mampiavaka ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsain]]' ny faritra afovoan-tany eto [[Madagasikara]], indrindra ny [[Merina]]. Atao ankalamanjana na anaty efitrano ny fampisehoana. Matetika dia mitafy [[malabary]] miloko mena marevaka sy mipataloha ny lehilahy mpanao hiragasy, fa ny vehivavy kosa mitafy [[Lamba (malagasy)|lamba]] sy akanjom-behivavy miloko mavokely na maitso. Kolontsaina manana ny toerany ny hiragasy. Sady mampialavoly izy no mampita fahendrena sy hafatra ihany koa<ref name=":1"><small>Frera Rafanomezantsoa Jean Donné, Grand Séminariste Vohitsoa - Fianarantsoa ''(Asa fikarohana Antrôpôlôjika nataony). Niaraha-niasa tamin'i Mômpera Rasolondraibe Marcel (Ambositra). 2017-2018.''</small> </ref>. Maro koa aza ireo efa mamoaka boky mahakasika azy ity<ref><small>Françoise Raison-Jourde, "La constitution du hira gasy", ''Bible et pouvoir à Madagascar,'' p 727.</small> </ref>, toa an' ilay vehivavy mpanoratra frantsay [[Françoise Raison-Jourde]]<ref><small>"[https://www.babelio.com/auteur/Francoise-Raison-Jourde/38638 Françoise Raison-Jourde]", ''www.babelio.com''</small></ref> sy [[Ranaivoson Pierre André]] s.j., [[pretra]] malagasy<ref><small>Ranaivoarson, Pierre André: ''Ny Hiragasy. Fikarohana momby ny Anthropologie sociale.'' Antananarivo: Paoly, 2001.</small></ref>. Hatramin' izao koa moa izy io, ho an’ ireo izay mahavatra mihaino ny onjam-peon' ny [[Radio Madagasikara]], dia alefa ao amin' ny fandaharana mivantana "Hiragasy" isaky ny Alahady, izay aroson' ilay onjam-peo hanomezana fahafahampo ny mpihaino, indrindra fa ny tatsaha sy ny mpankafy azy. == Anarana == [[Sary:Hira gasy musicians 2008.jpg|vignette|Mpanao hiragasy]] Ara-bakiteny, ny teny hoe "''hiragasy''" dia avy amin’ ny fanakambanana teny anakiroa, dia ny hoe "''hira"'' sy ny hoe "''gasy"''. Ny hiragasy izany dia azo adija ara-bakiteny hoe "hiran' ny Gasy" na "hiran' ny Malagasy". Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no namorona azy, ny Malagasy no mihira azy ary eto [[Madagasikara]] no anehoana azy matetika. === ''Hiran' ny mpilanona'' na ''hiratsangana'' === Nivoatra nanarakaraka ny vanim-potoana niainany famaritana ny atao hoe hiragasy. Tamin' ny voalohany dia nantsoina hoe "''hiran' ny mpilanona",'' na ''"hiratsangana"'' ny hiragasy. Izany hoe amin’ ireny fotoana fiandrasam-paty sy fotoan’ ny fety aman-danonana ireny no fanaovan’ ny olona azy io, izay karazan-kira ifaninanan' ny vondrona roa na maromaro, mandritra ny fiaretan-tory amin' ny alina. === ''Hiran' ny mpanjaka'' === Maro ny mpanjaka nifandimby fa tamin' ny andro nanjakan' [[Andrianampoinimerina]] tao [[Fanjakan' Imerina|Iarivo]], tamin' ny fiafaran' ny taonjato faha-18, no nanomboka nihanahazo vahana sy nivoatra tsikelikely ary nihamaro ny famoronana hiragasy. Tamin' io fotoana io dia ny mpanjaka mihitsy no anisan’ ny makafy azy io. Izany indrindra no niantsoana ny hiragasy tamin' izay hoe "''hiran' ny mpanjaka".'' Izany hoe ao antokotanin' ny mpanjaka no anaovana ny fampisehoana hiragasy, natao hampialana voly ny mpanjaka. === ''Hiran' ny Merina'' === Nandritra ny taonjato iray dia ny [[Merina]] ihany no niangaly ny famoronana sy ny fihirana ny hiragasy. Tena niroborobo ny fifaninanan' ny tandapa sy ny vahoaka ao anatin' ny foko Merina tamin' ny fampiadiana hiragasy, indrindra fa tamin' ny fotoana nanjakan-d[[Radama Voalohany|Radama Rainy]] sy [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]], tamin' ny fiatombohan' ny taonjato faha-19. Tamin' izany indrindra no namoronan' ireo mpanjaka ireo ny fifaninanana hiragasy tao an-dapa ka nanomezany loka manokana izay mahazo ny voalohany na izay farany mahay. "''Hiran' ny Merina"'' no anarana niantsoana ny hiragasy. == Hiragasy sy zavakanto hafa == === Hiragasy sy kabary === Raha atao indray mitopy maso koa dia iray karazana ihany ny hiragasy sy ny [[kabary]] malagasy. Tamin' ny fikarohana natao aza dia hita fa nalaina avy tamin' ny firindran' ny kabary ihany no namolavolana ny hiragasy iray reny ihany koa''.'' Toy ny kabary, dia ahitana ireto rafitra ireto koa ny hiragasy: tari-dresaka na ny faladian-dresaka, izay ahitana ny ala sarona sy ny azafady, fialan-tsiny sy fisaorana an' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]]; ny votoatin-dresaka, izay ahitana ny fiarahabana sy votoatin-dresaka; ary ny firarian-tsoa. Raha tsorina izany dia kabary atao an-kira ny hiragasy''.'' Fa kosa, noho ny hiragasy tsy dia hita loatra afa-tsy eny amin' ny tontolo ambanivohitra eny angamba, noho ny maha tantsaha ny mpiangaly hiragasy koa angamba, dia antsoin' ny olona sasany hoe "hiran' ny tambanivohitra" ny hiragasy''.'' Taty aoriana dia izay vao nantsoina amin' ny teny hoe "''hiragasy"'' ny hiragasy, noho izy io kaloin' ny Malagasy sy noforoniny''.'' === Hiragasy sy hira kristianina === Niforona avy amina fifanojoana na fifangaroana kolontsaina roa samy hafa ny hiragasy, avy amin' ny fitambaran' ny kolontsaina vahiny sy ny kolontsaina netin-drazana, ny kônseritra masina sy ny tononkira avy ao amin' ny [[Baiboly]] sy ny [[kabary]] malagasy sy ny kifandihy ary ny hiran' ny Ntaolo'','' antsoina hoe ''[[Zafindraony (hira)|Zafindraony]].'' Avy amin' izany indrindra koa no ahafahana miantso azy io hoe ''hiran' ny Ntaolo efa kristianina'', izany hoe ireo efa nandray ny fivavahana kristianina no nikalo ny hiragasy% == Tantara == Ny hiragasy dia anisan' ny niara-niforona tamin' ny [[zavakanto]] maro samihafa eto [[Madagasikara]], niara-niforona tamin' ny karazan-kiram-pivavahana maro toy ny hira kristianina. Niroborobo ny famoronana ireo zavakanto ireo hatramin' ny niorenan' ny misiônera mpitondra ny fivavahana kristianina teto amin' ny Nosy. Tsara ho tsiahivina koa anefa fa efa niaina ny zavakanto an-kira maro samihafa ny Ntaolo razan' ny Malagasy talohan' io vanim-potoana io. Koa samy naneho ny azy avokoa ny faritra sy ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] rehetra eto amin' ny Nosy. Tamin' ny faritra [[Betsileo]] avatra sy ny foko [[Merina]] dia nahitana karazan-kira mitovitovy noho izy ireo nifampitakosina bebe kokoa miohatra amin' ny foko maro hafa. Misy hira iray izay nifarimbonan' olona maromaro koa tamin' izany, izay natsoin' ny Ntaolo malagasy hoe "vakodrazana", izay sady fialam-boly no entina hanabeazana ary natao hanentanana ny olona hifankatia sy hiray hina ary hahay mifanampy ihany koa. Ny vakodrazana moa dia fifangaroana hira maromaro mifampitohitohy. Hira arahina fihetsika miaraka sy mitovy izy io. Mbola hita amin' ny hiragasy amin' izao izy io fa lasa mihamivoatra ka lasa tsaratsara sy mahafinarinaritra kokoa ny fijerena azy. Ireo karazan-javakanto ireo no nameno no androm-piainan’ ny Ntaolo malagasy fahiny, ravahan' ny [[ohabolana]] sy [[kabary]] mifono hevi-dalina sy fahendrena marobe. === Faha mpanjaka === Nipoitra tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18<ref name=":0"><small>"[https://www.goethe.de/de/index.html Le Hira gasy : théâtre musical de Madagascar]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.goethe.de%2F#& Arsiva]], ''www.goethe.de''</small></ref>, ny hiragasy izay fitaovana nampiasain' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] mba hisintonana ny vahoakany hihaino [[kabary]]. Nisy tarika "mpihira gasy" izay mpiangaly zavamaneno niara-dia tamin' ilay mpanjaka nandritra ny fisehoany masom-bahoaka. Lasa nahaleo tena ireo tarika ireo, ary nanomboka nampiditra fanehoan-kevitra ara-pôlitika sy fanakianana tamin' ny fampisehoana nataony. Mandray anjara mavitrika amin' ny hetsika hiragasy ny mpijery, izay maneho ny fahafaham-pony amin' ny talentan' ny tarika sy ny hafatra ambarany amin’ny alalan' ny tehaka, na horakoraka tsy fankasitrahana<ref name=":2"><small>Mauro, Didier (2001). ''Madagascar, l'opéra du peuple: anthropologie d'un fait social total: l'art Hira Gasy entre tradition et rébellion''. Paris: KARTHALA Editions.</small></ref> Tamin’ io ihany koa anefa, nony tonga ny misiônera nitondra ny [[Kristianisma|fivavahany]] teto Madagasikara, dia nisy fandrarana ny fanatontosana ny fomban-drazana. Norarana ny fomba amam-panao malagasy sasany satria noheverin' ny misiônera fa [[fanompoan-tsampy]]. Anisan' izany ny fanaovana hiragasy sy ny fomba fandevenana ary ny [[Famadihana|famadihan-drazana]] sy ny karaza-panaovan-tsorona maro samihafa koa. Nipaka hatrany [[Faritra Vakinankaratra|Vakinakaratra]] sy hatraty [[Betsileo]] izany fomba amam-panao maro izany. Noho izany taty aoriana dia tsy nijanona ho hiran' ny foko Merina ihany ny hiragasy, hiran' ny ampovoan-tany, izay mbola mitohy hatrany ny fampisehana azy io amin' ireo faritra ireo hatramin' izao<sup>[toa mifanohitra ny voalazan' ity fehin-tsoratra ity sy ny eo ambany]</sup>. === Faha fanjanahantany === Nampiasaina tamin' ny fitondran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|mpanjanaka frantsay]] ny hiragasy mba hampitana didim-panjakana sy fampahalalam-baovao hafa ho an' ny mponina ambanivohitra any amin' ny faritra afovoan-tany, koa noho izany dia afaka amin' ny asa an-terivozona tsy toy ny Malagasy hafa ny mpikambana amin' ny tarika manao hiragasy<ref name=":1" />. === Amin' izao andron' ny fahaleovantena izao === [[Sary:HiragasyAmpefy.JPG|vignette|220x220px|Fampisehoana hiragasy eo akaikin' [[Ampefy]], Madagasikara]] Taorian' ny fahazoan' i Madagasikara ny fahaleovantenany tamin' ny taona 1960 dia noheverina ho mariky ny kolontsaina nentim-paharazana malagasy ny tarika mpanao hiragasy, ary nanomboka fantatra bebe kokoa tany amin' ny faritra amorontsiraka, na dia nifantoka betsaka tao amin' ny faritra afovoany aza ny fampisehoana. Manakarama tarika mpabnao hiragasy ny mpanao pôlitika mba hisarihana vahoaka amin' ny kabary pôlitika ataony mandritra ny fampielezan-kevitra. Na dia mijanona ho tsy manao pôlitika aza ny ankamaroan' ny tarika, ny sasany dia nisafidy ny hanampy kandidà manokana ka nahazoana vokatra mahatalanjona izany, toy ny tamin' ny fotoana namoronan' ilay mpikambana ao amin' ny tarika mpanao hiragasy teo aloha [[Rossy]] ny hira mitondra ny lohateny hoe "Lera" tamin' ny taona 1995. Nanakiana ny fitondran' i [[Zafy Albert]] io hira io ary noraisin' ny tarika mpanao hiragasy izay nihira izany nanerana ny Nosy; nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny fanetsiketsehana ny fanohanana ny fanonganana an' i Zafy ny lazan' ity hira ity<ref name=":2" />. Ny tarika malaza indrindra dia Ramilison Fenoarivo, izay tarika nisy an' i Rossy teo aloha sady mpanohana mafy ny filoha teo aloha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]]. == Tanjona sy anjara toeran' ny hiragasy == === Tanjona === Ny hiragasy dia natao hitahirizana ny kolontsaina malagasy izay haren-tsarobidy: fahendrena, fihavanana, firaisan-kina, fomba amam-panao isankarazany, ny vakoka netin-drazana. Ny hiragasy koa dia natao hanehoana ny finoana an' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]]: fahatahorana an' Andriamanitra, fanajana ny hasin' ny aina. Izany dia aseho amin’ ny alalan' ny fanajana ny maha olona (ny fahamaotinana, ny fifanajana, ny fahalalam-pomba). Ny votoatin' ny haragasy dia ny finoana an' Andriamanitra, ny fitandrovana ny aina, ny toetra mandala fihavanana. === Anjara toerany === Amin' ny alalan' ny [[kabary]], ny mpanao mozika dia mampianatra ny vahoaka ny fahaiza-mandaha-teny; ny [[hainteny]], izay lahateny fohy atao amin' ny fomba nentim-paharazana; ny [[ohabolana]], izay mampiseho ny fahendrena malagasy; ny hafatry ny mpanjaka sy ny heviny dia voampita haingana tamin' ny mpihaino maro be<ref name=":0" />. Amin' ny ankapobeny, ny fampisehoana tsirairay dia ahitana fampianarana na lesona fitondran-tena ho an' ny sokajy tsirairay amin' ny mpijery manatrika: ny lehilahy, ny vehivavy, ny ankizy ary ny be taona, sady misy hatsikana. Lohahevitra miverimberina koa ny fitiavana: ohatra ny fitantarana olona ifandroritan' ny fitiavana sy ny adidy mifanohitra amin' izany. Tafiditra ao anatin' ny lisitry ny [[UNESCO]] momba ny vakoka ara-kolotsaina tsy azo tsapain-tanana ho an' ny olombelona ny hiragasy tamin' ny Desambra 2023<ref><small>"[https://ich.unesco.org/fr/RL/le-hiragasy-art-du-spectacle-des-hautes-terres-centrales-de-madagascar-01740 Le Hiragasy, art du spectacle des Hautes terres Centrales de Madagascar]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fich.unesco.org%2Ffr%2FRL%2Fle-hiragasy-art-du-spectacle-des-hautes-terres-centrales-de-madagascar-01740#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Arsiva]], UNESCO</small></ref>. == Ny firafitry ny fampisehoana hiragasy ankehitriny == Ny mozikan' ny hitragasy dia ahitana bemiray izay avy amin' ny fomba fihira ahitana fizaràm-peo maro ataon' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrôneziana]] any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy any [[Ôseania]], sy ny <u>ba gasy</u>, izay mozika ahitana gadona 12/8 mampiavaka an' i [[Afrika Atsinanana]] ary hita any amin' ny mozika malagasy hafa rehetra misy an' io ba 12/8 io. Amin' ny ankapobeny ny ôrkestra itambaran' ny [[amponga]] sy [[lokanga]] ary [[zavamaneno tsofina]] toy ny [[trompetra]] sy [[trômbônina]] na ny [[klarinety]] sy ny [[sodina]]. Ny tononkira dia nalaina avy amin' ny [[kabary]] sy ny [[hainteny]] ary ny [[tononkalo]] miataka ary mampiasa [[ohabolana]]. Ny dihin' ny vehivavy dia ahitana ny atao hoe "latsi-tanana" (fanetsehana ny tanana) izay mampahatsiahy ny dihy any Azia Atsimo-Atsinanana ary ny dihin' ny lehilahy, atao hoe "diamanga", dia mampahatsiahy ny haiady nentim-paharazana any Azia Atsimo Atsinanana ihany koa. Ankehitriny, ny fampisehoana hiragasy dia azo raisina ho fialamboly izay ifaninanan' ny mpanao hiragasy morona filirony eo no ho eo amin' ny feon-kira nifanarahana. Toy izao ny fizotry ny hiragasy: feon' amponga – kabary fanokafana – feon-javamaneno arahin-teheka – kabary mialoha ny faladian-kira – faladian-kira – kabary fanolorana renin-kira – renihira tapany voalohany – kabary ao anelanelan' ny renihira (kilalaon-tsaina) – renihira tapany faharoa – kabary fanolorana ny mpanao dihy tsinjaka – dihy tsinjaka – kabary fanolorana ny vakodrazana – vakodrazana mamarana ny sehatra iray. === Ny mpilalao sy ny fitaovana ampiasaina === [[Sary:Hiragasy in Ambositra 02.JPG|vignette|Fampisehoana hiragasy tao [[Ambositra]]]] Ny fampisehoana hiragasy dia manaraka rafitra ifanarahana, ka izany no nampisy fitoviana teo amin' ny tarika miisa mihoatra ny 80 izay misehatra eto [[Madagasikara]] amin' izao fotoana izao. Anisan' izany ny filaharan' ny [[hira]] sy ny [[dihy]] ary ny [[kabary]], ny fomba fanomezana anarana ny tarika (araka ny anaran' ny fianakavian' ny mpanorina sy ny tanàna niaviany), ny fitafiana (matetika manao satroka penjy, akanjo mena, pataloha nalaina tahaka amin' ny fitafian' ny miaramila frantsay tamin' ny taonjato faha-19, ary fehikibo lamba ny lehilahy, ny vehivavy dia manao akanjo mitovy amin' ny an' ny vehivavy tao an-dapa nandritra ny vanim-potoana faha mpanjaka), ary ny zavamaneno ampiasaina. Tsy fahita amin' ny fampisehoana hiragasy ny zavamaneno nentim-paharazana, noho ny niandohan' ny fampisehoana niaraka amin' ny lapan' ny mpanjaka, izay nanjakan' ny fakana tahaka ny fanao eorôpeana. Ny zavamaneno fampiasa indrindra kosa dia ny [[lokanga]], ny [[trompetra]], ny amponga ary ny ampongabe; ny [[sodina]], ny [[angorodao]], ny [[Kabosy|kabôsy]] na ny [[klarinety]] dia mety hampiasaina indraindray. === Ny dingana arahina === Ny hiragasy dia manaraka rafitra manokana eo ambany fitarihan' ny mpitarika izay matetika ny zokiny indrindra ary tompon' andraikitra amin' ny fanolorana ny kabary. ==== Ny sasintehaka ==== Mandritra ny folo minitra eo ho eo, dia maka toerana eo afovoan' ny mpijery ny lehilahy ao amin' ny tarika rehefa velezina toy ny gadona miaramila ny amponga. Matetika ny vehivavy dia eny anilany, mamarana ny fiakanjoany sy ny fandokoany ny tarehiny. ==== Ny kabary ==== Ny iray amin' ny mpanakanto, izay matetika ny filohan' ny tarika na mpikambana tranainy indrindra ao amin' ny tarika, dia manaisotra ny satroka eny aminy ary manambara amin' ny fomba ôfisialy ny fanombohan' ny fampisehoana. Asainy ny vehivavy ao amin' ny tarika mba hiakatra an-tsehatra, ka avy eo, aorian' ny fampanenoana mandritra ny fotoana fohy ny zavamaneno dia mandany dimy minitra eo ho eo ny mpikabary mba hampidirana ny lohahevitra ("indray miditra") amin' ny alalan' ny [[kabary]] - karazana mozika nentim-paharazana narafitra sy lahateny kanto ahitana [[ohabolana]]. ==== Ny renihira ==== [[Sary:Raholiarisoamadagascar.tif|vignette|248x248px|Ny mpanakanto malaza Raholiarisoa nanao hiragasy teo amin' ny kianjaben' i Mahamasina, [[Antananarivo]]]] Manao faribolana mitodika any ivelany ny mpihira ao amin' ny tarika ary manao hira mifanaraka amin' ny lohahevitra nofantenana ary ny mpitendry sy mpitsoka mozika ary ny mpively amponga dia mipetraka eo anilany, ka manaraka azy ireo amin' ny mozika. Halinina sy velabelarina ho lava io lohaevitra io, matetika mandritra ny adiny iray mahery, ary ny mpihira dia manamarika ny hafatr’ izy ireo amin' ny fihetsiky ny tanany sy ny endriny. ==== Ny dihy ==== Mipetraka amin' ny tany ny mpihira ary ny mpitendry dia milalao ao ivohon' ny mpandihy iray na roa na maromaro izay hanao fampisehoana mandritra ny 15 minitra eo ho eo. Misy ny kabarindihy atolotra manazava ny dihy hatao ary manambara ny lohatenin' ny hira hampiarahina amin' izany. Misy karazany roa ny dihy azo atao. Amin' ny ankapobeny ny "tena dihy" dia ataon' ny mpandihy roa ary matetika ny fomba fandihy dia akrobatika na maka tahaka ny haiady. Ny "tsikandihy" na "dihy irery" dia matetika ataon' ny lehilahy mpandihy iray, indraindray miaraka amin' ny vehivavy mpandihy iray. Ny ampaham-potoana natokana ho an' ny dihy dia faranana amin' ny kabary fohy mahakasika ny lohahevitry ny fampisehoana sady mampiditra ny tapany farany. ==== Ny zanakira na vakodrazana ==== [[Sary:Hira gasy, Malagasy traditional singers.jpg|vignette|256x256px|Fampisehoana hiragasy]] Ny zanakira na vakodrazana dia seho maharitra 20 minitra eo ho eo izay mamarana ny fampisehoana. Raha misy tarika roa na maromaro mifaninana dia samy mandray anjara ny tarika tsirairay alohan' ny hirosoana amin' ny dingana manaraka. Azon' ny tarika atao ny mamita fiodinana iray manontolo (atao hoe "vakisehatra" ity fihodinana voalohany ity) alohan' ny hamerina ny dingana manontolo amin' ny fihodinana faharoa miaraka amin' ny andiana lohahevitra vaovao (atao hoe "adi-kiha" ny fihodinana faharoa) alohan' ny hamaranana izany rehetra izany amin' ny alalan' ny "vakodrazana". Amin' ireo fampisehoana fifaninanana ireo, dia mety hanana lohahevitra telo na mihoatra hohalalinina ny tarika ary mety haharitra manomboka amin' ny maraina ka hatramin' ny maizina ny fifaninanana. == Jereo koa == '''Hira sy mozika ary dihy malagasy''' * [[Antsa]] * [[Banaiky]] * [[Basesa]] * [[Batrelaka]] * [[Beko]] * [[Jihé]] * [[Kilalaky]] * [[Kolondoy]] * [[Mangaliba]] * [[Salegy]] * [[Vakodrazana]] * [[Zafindraony]] * [[Mozika malagasy]] * [[Lisitry ny zavamaneno malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] '''Literatiora am-bava malagasy''' * [[Angano]] * [[Ankamantatra]] * [[Hainteny]] * [[Kabary]] * [[Ohabolana]] * [[Sokela]] * [[Vakisaova]] * [[Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana]] == Fanovozan-kevitra == === Rohy ivelany === * Michel et Edmine, "[https://www.vern-tiers-monde.org/wp-content/uploads/2016/10/Madagascar_article50.pdf Le Hira gasy]" (PDF), ''www.vern-tiers-monde.org'' * "[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers12-03/14678.pdf Le Hira gasy]" (PDF), ''horizon.documentation.ird.fr'' * Jacob Imbe, "[http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/hiratra1_6_.pdf Ny lahateny nentin-drazana malagasy, famariparitana sy famakafakana]" (PDF), ''madarevues.recherches.gov.mg'' * Etienne Stefano, Andriniaina Yvon Rakotoarison, Philippe Rakotoson, "[https://hal.univ-reunion.fr/hal-02186041/document Chant folklorique malagasy]" (PDF), ''hal.univ-reunion.fr'' * Rakotomamonjy Jean de Bred, "[https://anthropomada.com/bibliotheque/Zafindraony2.pdf Le Zafindraony, expression de la mutation culturelle et religieuse]", deuxième partie (PDF), ''anthropomada.com'' * "[https://ich.unesco.org/fr/RL/le-hiragasy-art-du-spectacle-des-hautes-terres-centrales-de-madagascar-01740 Le Hiragasy, art du spectacle des Hautes terres Centrales de Madagascar]", ''ich.unesco.org'' * "[https://www.maisondesculturesdumonde.org/nos-actions/production-et-ingenierie/hira-gasy Le hira gasy, l'opéra des champs]", ''www.maisondesculturesdumonde.org'' * "[https://madagascar-green-island-discovery.com/hiragasy/ Le « hiragasy »] {{Wayback|url=https://madagascar-green-island-discovery.com/hiragasy/ |date=20240919093213 }}", ''madagascar-green-island-discovery.com'' * "[https://www.quaibranly.fr/fr/expositions-evenements/au-musee/spectacles-fetes-et-evenements/spectacles/details-de-levenement/e/hira-gasy-38050 « Hira Gasy », L'opéra des champs - Madagasca"], ''www.quaibranly.fr'' * "[https://www.lequotidien.re/actualites/ocean-indien/madagascar-lhiragasy-inscrit-au-patrimoine-immateriel-de-lhumanite/ Madagascar : Le hiragasy, inscrit au patrimoine immatériel de l’humanité] {{Wayback|url=https://www.lequotidien.re/actualites/ocean-indien/madagascar-lhiragasy-inscrit-au-patrimoine-immateriel-de-lhumanite/ |date=20240919093213 }}", ''www.lequotidien.re'' * "[https://www.presidence.gov.mg/actualites/1960-inauguration-kianjan-ny-hiragasy.html Inauguration " Kianjan'ny Hiragasy "]", ''www.presidence.gov.mg'' * "[https://www.madagascarautrement.com/articles/le-hira-gasy-l-opera-du-peuple/ Le Hira Gasy, l'opéra du peuple]", ''www.madagascarautrement.com'' * "[https://moov.mg/article/80964-unesco-le-hira-gasy-inscrit-au-patrimoine-mondial UNESCO - Le Hira Gasy inscrit au patrimoine mondial]", ''moov.mg'' * "[https://www.depeche-taratra.mg/kinajanny-hiragasy-volana-vitsy-monja-no-hananganana-azy/ Kianjan’ny Hiragasy : volana vitsy monja no hananganana azy] {{Wayback|url=https://www.depeche-taratra.mg/kinajanny-hiragasy-volana-vitsy-monja-no-hananganana-azy/ |date=20220906123548 }}", ''www.depeche-taratra.mg'' * "[https://moov.mg/article/80439-hiragasy-ho-lasa-harem-bakoka-ara-tsainny-zanakolombelona-eo-anivonny-unesco Hiragasy : Ho lasa harem-bakoka ara-tsain’ny zanak’olombelona eo anivon’ny UNESCO]", ''moov.mg'' * "[https://www.mcc-gov.mg/2022/03/28/ny-vaky-sehatra-hira-gasy-2022/ Ny vaky sehatra hira gasy 2022] {{Wayback|url=https://www.mcc-gov.mg/2022/03/28/ny-vaky-sehatra-hira-gasy-2022/ |date=20240522115212 }}", ''www.mcc-gov.mg'' * "[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/mpanao-hira-gasy-mizaka-fatiantoka-goavana-anaty-fahasahiranana-lalina/ Mpanao hira gasy - Mizaka fatiantoka goavana, anaty fahasahiranana lalina] {{Wayback|url=https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/mpanao-hira-gasy-mizaka-fatiantoka-goavana-anaty-fahasahiranana-lalina/ |date=20250529042952 }}", ''www.agencemalagasydepresse.com'' * "[https://www.mcc-gov.mg/2024/03/19/hiragasy/ Hiragasy] {{Wayback|url=https://www.mcc-gov.mg/2024/03/19/hiragasy/ |date=20240723043112 }}", ''www.mcc-gov.mg'' === Boky === * Géraldine Vatan, ''[https://www.google.mg/books/edition/Hira_Gasy/ScDxwAEACAAJ?hl=fr Hira Gasy - l'opéra du peuple : Journal de Madagascar 1997]'', Editions L'Harmattan, 2004. * Ingela Edkvist, ''[https://www.google.mg/books/edition/The_Performance_of_Tradition/mhxlAAAAMAAJ?hl=fr&gbpv=0&bsq=Hiragasy The Performance of Tradition - An Ethnography of Hira Gasy Popular Theatre in Madagascar]'', 1997, Department of Cultural Anthropology and Ethnology, Uppsala University. * Pierre André Ranaivoarson, ''[https://www.google.mg/books/edition/Les_mpihiragasy_Recueil_des_Hiragasy/fjL_zAEACAAJ?hl=fr Les mpihiragasy: Recueil des Hiragasy]'', 2002, Presses universitaires du Septentrion. * Pierre André Ranaivoarson, ''[https://www.google.mg/books/edition/Ny_hiragasy/SwJLGwAACAAJ?hl=fr Ny hiragasy - boky voalohany]'', 2001, Edisiôna Md Paoly. * Pierre André Ranaivoarson, ''[https://www.google.mg/books/edition/Les_Mpihiragasy/2iM_cgAACAAJ?hl=fr Les Mpihiragasy - chanteurs populaires de Madagascar]'', Corpus 1: Recueil des Hiragasy, corpus 2: Récits et témoignages · Volume 3, 2002, Atelier National de Reproduction des Thèses. * Victor Randrianary, ''[https://www.google.mg/books/edition/Madagascar/c-ETAQAAIAAJ?hl=fr&gbpv=0&bsq=Hiragasy Madagascar - Les chants d'une île]'', 2001, Cité de la musique. * Jennifer Jackson, ''[https://www.google.mg/books/edition/Political_Oratory_and_Cartooning/V2x9tC8w0GUC?hl=fr&gbpv=0 Political Oratory and Cartooning - An Ethnography of Democratic Process in Madagascar]'', 2013, Wiley. * Françoise Raison-Jourde, ''[https://www.google.mg/books/edition/Bible_et_pouvoir_%C3%A0_Madagascar_au_XIXe_s/tQdjO_Et0d0C?hl=fr&gbpv=0 Bible et pouvoir à Madagascar au XIXe siècle, invention d'une identité chrétienne et construction de l'Etat], 1780-1880'', 1991, Karthala. == Loharano sy fanamarihana == 6mtifjpqxo5mffqdtca9ct306e47kc5 Lovantsofina am-bava 0 279780 1134330 1001819 2026-04-05T02:44:17Z ~2026-96630-1 38575 Nanatsara rafi-pehezanteny 1134330 wikitext text/x-wiki Ny '''lovantsofina am-bava''' dia fomba itahirizana sy ampitana ny [[tantara]] sy ny [[lalàna]] ary ny [[literatiora]] amin' ny taranaka mifandimby eo amin' ny fiarahamonin' ny [[olombelona]] (vahoaka, foko, sns) izay tsy manana [[abidy]] ho enti-manoratra na misafidy ny tsy hampiasa soratra na voatery tsy mampiasa izany. Matetika no heverina ho anisan' ny [[kolontsaina]] nentim-paharazan' ny vahoaka iray ny lovantsofina am-bava. cpjw94sypn8xe0bz0t9nk2nca0uz716 Rointsokina 0 280041 1134308 1099335 2026-04-04T13:44:14Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1134308 wikitext text/x-wiki [[Sary:Barleria prionitis (Porcupine flower) in Hyderabad, AP W IMG 9989.jpg|vignette|''Barleria prionitis''|292x292px]] Ny '''rointsokina''' dia [[zavamaniry]] roa karazana, anisan' ireo antsoin' ny [[Fiteny malagasy|Malagasy]] hoe "[[roy]]" (hazo na hazo madinika misy tsilo), izay samy tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]]: * ny ''[[Barleria prionitis|Barleria prionitis subsp. madagascariensis]],'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Acanthaceae]]'' * ny ''[[Gymnosporia commiphoroides]]'', ao amin' ny fianakaviana ''sy [[Celastraceae]]'' == Jereo koa == * ''[[Barleria]]'' * ''[[Gymnosporia]]'' * [[Roy (zavamaniry)|Roy]] * [[Roimemy]] * [[Roipitika]] * [[Roibe]] * [[Roibontsy]] * [[Roifantaka]] * [[Roimainty]] * [[Roimena]] * [[Roipitaka]] == Tahirin-kevitra == * ''[http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=12 Madagascar Catalogue]'' <small>[[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.efloras.org%2Fflora_page.aspx%3Fflora_id%3D12 Tahiry]]</small> : ''[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=12&taxon_id=220001533 Barleria prionitis]'' [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.efloras.org%2Fflorataxon.aspx%3Fflora_id%3D12%26taxon_id%3D220001533 Tahiry]] hydwuyzrprk2exl660ahrm6z5qvg5k3 Rio Grande do Norte 0 285824 1134360 1098100 2026-04-05T08:51:16Z HarryWurst 36292 1134360 wikitext text/x-wiki {{coord|05|48|S|35|12|W}} {{infobox tanàna |anarana=Rio Grande do Norte |sary=Rio_Grande_do_Norte_in_Brazil.svg |saina=Bandeira_do_Rio_Grande_do_Norte.svg |velarantany= 52.809,6 |isam-ponina=3.302.729 |ben'ny tanàna= |governadora= |fanjakana = Rio Grande do Norte |firenena={{BRA}} }} I '''Rio Grande do Norte''' dia fanjakana federaly ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Natal]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum:52796.791}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:3.302.729}}. ==Tanàna lehibe== {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe9" ! ! Tanàna ! Mponina<br /><small> 2010</small> !<small>''<br />2018''</small> |- |'''1''' | [[Natal|Natal]] | align="right" | 803.739 | align="right" | ''877.640'' |- |'''2''' | [[Mossoró]] | align="right" | 241.645 | align="right" | ''294.076'' |- |'''3''' | [[Parnamirim (Rio Grande do Norte)|Parnamirim]] | align="right" | 202.456 | align="right" | ''255.793'' |- |'''4''' | data-sort-value="Sao Goncalo" | [[São Gonçalo do Amarante (Rio Grande do Norte)|São Gonçalo do Amarante]] | align="right" | 87.668 | align="right" | ''101.102'' |- |'''5''' | [[Macaíba]] | align="right" | 69.467 | align="right" | ''79.743'' |- |'''6''' | [[Ceará-Mirim]] | align="right" | 68.141 | align="right" | ''73.099'' |- |'''7''' | [[Caicó]] | align="right" | 62.709 | align="right" | ''67.554'' |- |'''8''' | data-sort-value="Acu" | [[Açu]] | align="right" | 53.227 | align="right" | ''57.644'' |- |'''9''' | [[Currais Novos]] | align="right" | 42.652 | align="right" | ''44.664'' |- |'''10''' | data-sort-value="Sao Jose" | [[São José de Mipibu]] | align="right" | 39.776 | align="right" | ''43.640'' |- |} [[sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] [[sokajy:Brazila]] gqv1f42noyr5upguzjnyidon2n5jrlo 1134361 1134360 2026-04-05T08:52:07Z HarryWurst 36292 1134361 wikitext text/x-wiki {{coord|05|48|S|35|12|W}} {{infobox tanàna |anarana=Rio Grande do Norte |sary=Rio_Grande_do_Norte_in_Brazil.svg |saina=Bandeira_do_Rio_Grande_do_Norte.svg |renivohitra = [[Natal]] |velarantany= 52.809,6 |isam-ponina=3.302.729 |ben'ny tanàna= |governadora= |fanjakana = Rio Grande do Norte |firenena={{BRA}} }} I '''Rio Grande do Norte''' dia fanjakana federaly ao [[Brazila]]. Ny renivohiny dia [[Natal]]. Ny velarantanin'ilay faritany dia {{formatnum:52796.791}} kilometatra toradroa ary ny isam-poniny dia {{formatnum:3.302.729}}. ==Tanàna lehibe== {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe9" ! ! Tanàna ! Mponina<br /><small> 2010</small> !<small>''<br />2018''</small> |- |'''1''' | [[Natal|Natal]] | align="right" | 803.739 | align="right" | ''877.640'' |- |'''2''' | [[Mossoró]] | align="right" | 241.645 | align="right" | ''294.076'' |- |'''3''' | [[Parnamirim (Rio Grande do Norte)|Parnamirim]] | align="right" | 202.456 | align="right" | ''255.793'' |- |'''4''' | data-sort-value="Sao Goncalo" | [[São Gonçalo do Amarante (Rio Grande do Norte)|São Gonçalo do Amarante]] | align="right" | 87.668 | align="right" | ''101.102'' |- |'''5''' | [[Macaíba]] | align="right" | 69.467 | align="right" | ''79.743'' |- |'''6''' | [[Ceará-Mirim]] | align="right" | 68.141 | align="right" | ''73.099'' |- |'''7''' | [[Caicó]] | align="right" | 62.709 | align="right" | ''67.554'' |- |'''8''' | data-sort-value="Acu" | [[Açu]] | align="right" | 53.227 | align="right" | ''57.644'' |- |'''9''' | [[Currais Novos]] | align="right" | 42.652 | align="right" | ''44.664'' |- |'''10''' | data-sort-value="Sao Jose" | [[São José de Mipibu]] | align="right" | 39.776 | align="right" | ''43.640'' |- |} [[sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] [[sokajy:Brazila]] azd7n1mvr0a3ai83k7jwvf8n76f9xxl Endrika:Pernambuco 10 286370 1134353 1071850 2026-04-05T05:39:08Z HarryWurst 36292 1134353 wikitext text/x-wiki [[Sary:Bandeira da Pernambuco.svg|22px]]&nbsp;[[Pernambuco]]<noinclude> [[Sokajy:Endrika ho an'ny firenena]] [[Sokajy:Pernambuco]]</noinclude> 295oqs21or59rurw2nkpg6scz99n2l5 1134354 1134353 2026-04-05T05:39:23Z HarryWurst 36292 1134354 wikitext text/x-wiki [[Sary:Bandeira de Pernambuco.svg|22px]]&nbsp;[[Pernambuco]]<noinclude> [[Sokajy:Endrika ho an'ny firenena]] [[Sokajy:Pernambuco]]</noinclude> kgxiucznpvx19whuuf8f41bg7hqno4l Kolikoly eto Madagasikara 0 290102 1134366 1131895 2026-04-05T11:02:46Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1134366 wikitext text/x-wiki [[Sary:Countries by Corruption Perceptions Index (2022).svg|vignette|359x359px|Sarintany maneho ny tondro maneran-tany momba ny fahitana kolikoly tamin' ny taona 2022 araka ny ''[[Transparency International]]''. Anisan' ny firenena be kolikoly indrindra i Madagasikara.]] Ny '''kolikoly eto Madagasikara''' dia olana goavana mahazo ny sehatra rehetra eo amin' ny fiarahamonina malagasy, manomboka amin' ny fanaovana [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy amin' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]] ka hatrany amin' ny [[fitsarana]]<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230220-madagascar-les-dysfonctionnements-au-sein-de-la-justice-pr%C3%A9occupent-le-secteur-priv%C3%A9? Madagascar: les dysfonctionnements au sein de la justice préoccupent le secteur privé]", ''www.rfi.fr'' (20/02/2023)</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Des-elus-locaux-et-des-agents.html? Corruption : des élus locaux et des agents publics en première ligne]", ''www.madagascar-tribune.com'' (14/05/2025)</small></ref><ref><small>"[https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html? Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html |date=20250422103856 }}", ''www.orange.mg'' (19/08/2024)</small></ref><ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/457692/politique/madagascar-corruption-pressions-magistrats-se-rebiffent/ Madagascar : corruption, pressions…les magistrats se rebiffent]", www.jeuneafrique.com (6/07/2017)</small></ref>. Tamin' ny taona 2023 ny [[Transparency International|''Transparency International'']] dia nanakilasy an' i [[Madagasikara]] ao amin' ny laharana faha-145 amin' ny firenena miisa 180 ary nanome tondrom-pahitana kolikoly 25/100 an' ity firenena ity<ref><small>"[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023]", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/madagascar/ 2024 Investment Climate Statements: Madagascar]", ''www.state.gov''</small></ref>. Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], izay ahitana antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana<ref name=":2"><small>"[https://ieg.worldbankgroup.org/evaluations/world-bank-group-madagascar/chapter-1-background-and-country-context? Chapter 1 | Background and Country Context]", ''ieg.worldbankgroup.org''</small> </ref><ref name=":3"><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/224/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: Selected Issues - Governance and Corruption]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)</small></ref>. Tamin' ny taona 2024 dia nahazo naoty 26/100 i Madagasikara ao amin' ny tondro-mpahitana kolikoly, laharana faha-140 amin' ny firenena 180. Ity filaharana ity dia taratry ny olana maharitra toy ny tsy fanasaziana ny manampahefana mpanao kolikoly, ny maha voafetra ny fahazoana fitsarana, tsy fahampian' ny fiarovana ny mpampaneno ary ny famatsiam-bola ara-pôlitika tsy mazava<ref><small>"[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de perception de la corruption 2024, Modeste avancée de Madagascar, entre une lutte timide et des moyens limités] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/06/19/madagascar-et-predator-le-contrat-a-5-millions-d-euros_6241427_3212.html Madagascar et Predator, le contrat à 5 millions d’euros]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. Manimba ny tombontsoan' ny daholobe izany. Misy vokany ratsy eo amin' ny fampandrosoana ny firenena sy ny fiadanan' ny vahoaka malagasy ity olana ity.<ref name=":3" /><ref name=":2" />. Amin' ny heviny ankapobeny dia [[fanararaotam-pahefana]] atao mba hahazoana tombontsoa manokana tsy ara-dalàna ny kolikoly<ref><small>"[https://www.u4.no/topics/anti-corruption-basics/basics? Anti-corruption basics]", ''www.u4.no'' (18/06/2025)</small></ref><ref><small>"[https://www.unodc.org/e4j/en/anti-corruption/module-1/key-issues/corruption---baseline-definition.html? Corruption: a baseline definition]", ''www.unodc.org'' (1997)</small></ref>. Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra<ref name=":4"><small>"[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]", ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)</small></ref>. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany<ref name=":8"><small>"[https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption? Madagascar: Overview of corruption and anti-corruption] {{Wayback|url=https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption |date=20250419123551 }}", ''www.u4.no'' (9/03/2021)</small></ref><ref><small>"[https://weafrica24.com/2025/02/12/madagascars-anti-corruption-efforts-show/ Madagascar’s Anti-Corruption Efforts Show Slow Progress, Says Transparency International]", ''weafrica24.com'' (12/02/2025)</small></ref><ref><small>"[https://environmental-corruption.org/news/the-true-cost-of-corruption-inside-madagascar-s-32? The true cost of corruption: Inside Madagascar’s endangered tortoise trade]", ''environmental-corruption.org''</small></ref>. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany<ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/225/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar - Economic Development Document]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)</small></ref><ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/117/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: 2022 Article IV Consultation, Third Review Under The Extended Credit Facility Arrangement, and Requests for A Waiver of Nonobservance of Performance Criteria and Modification of Performance Criteria-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Republic of Madagascar]", ''www.elibrary.imf.org'' (21/03/2023)</small></ref><ref><small>"[https://www.giz.de/en/worldwide/100268.html? Supporting Madagascar’s authorities in the fight against corruption]", ''www.giz.de''</small></ref>. == Antony mahatonga ny kolikoly == Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], anisan' izany ny antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana<ref name=":2" /><ref name=":3" />. === Antony ara-tsôsialy sy ara-toekarena === ==== Fahantrana sy tsy fitoviana ==== Manosika ny olona hanao [[kolikoly]] ny [[fahantrana]] izay mahazo saika ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra, toraka izany koa ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena izay mitombo hatrany. Manosika ny olona hanao kolikoly, mba hahazoana izay ilainy na hanatsarana bebe kokoa ny fidiram-bolany, ny faharefoana ara-toekarena<ref><small>"[https://hal.science/hal-01826884v1/document Corruption et croissance économique à Madagascar]", ''hal.science''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change Madagascar Poverty Assessment: Navigating Two Decades of High Poverty and Charting a Course for Change]", ''www.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/02/21/world-banks-assessment-warns-of-rising-urban-poverty-in-afe-madagascar-and-recommends-broad-based-and-sustained-growth World Bank’s Assessment Warns of Rising Urban Poverty in Madagascar and Recommends Broad-Based and Sustained Growth]", ''www.worldbank.org''</small></ref>. ==== Ny tsy fananana asa sy ny fahasahiranana ara-bola ==== Lehibe loatra ny tahan' ny tsy fisian' asa eto [[Madagasikara]], indrindra eo amin' ny tanora, sy ny tsy fadraisana anjara eo amin' ny [[toekarena]], ka mahatonga ny olona sasany hihevitra fa fomba mahomby amin' ny fitadiavana asa na amin' ny fampidiram-bola ny fanaovana [[kolikoly]]<ref><small>"[https://www.afrobarometer.org/publication/ad999-plus-instruits-les-jeunes-malgaches-sont-pourtant-plus-touches-par-le-chomage/ AD999: Plus instruits, les jeunes malgaches sont pourtant plus touchés par le chômage]", ''www.afrobarometer.org'' (16/06/2025)</small></ref><ref><small>"[https://observatoiredelajeunesse.wordpress.com/2025/01/21/lemploi-des-jeunes-a-madagascar-un-defi-persistant-malgre-les-efforts/ L’emploi des jeunes à Madagascar : un défi persistant malgré les efforts]", ''observatoiredelajeunesse.wordpress.com'' (21/01/2025)</small></ref>. Ao anatin' ny tontolon' ny fahasahiranana ara-toekarena dia mitombo ny kolontsaina manao zavatra tsy araka ny lalàna sy ny fifandaminana ny tsy fanarahan-dalàna ivelan' ny fitsarana, izay indraindray tsy ara-dalàna, nefa heverin' ny maro fa ilaina<ref><small>"[https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/d52a4b97-a00a-5eaa-8993-698910223a1b Making Work Pay in Madagascar : Employment, Growth, and Poverty Reduction]", ''openknowledge.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.cambridge.org/core/journals/africa/article/closed-circles-of-mistrust-envy-aspirations-and-urban-sociality-in-coastal-madagascar/ED169CCEE4AB90D77466D99DC27E9535? Closed circles of mistrust: envy, aspirations and urban sociality in coastal Madagascar]", ''www.cambridge.org'' (23/03/2018)</small></ref><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/corruption-informality-and-social-norms? Corruption, informality and social norms]", ''www.u4.no''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny karaman' ny mpiasam-panjakana ==== Manosika ny mpiasam-panjakana hanaiky [[tsolotra]], mba hamenoany ny fidiram-bolany, ny tsy fahampian' ny karamany<ref name=":0"><small>"[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf Overview of corruption and anticorruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf |date=20250107154531 }}", ''knowledgehub.transparency.org''</small></ref><ref><small>Razanajatovo Hajatiana, "[https://fr.scribd.com/document/730497721/La-corruption-dans-l-administration-publique-RazanajatovoHajatiana-ECO-M1-12 La corruption dans l'administration publique]", ''fr.scribd.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.unafei.or.jp/publications/pdf/RS_No71/No71_21PA_Ravalomanda.pdf Corruption control in criminal justice: the Madagascar situation, problems and solutions and corruption cases]", ''www.unafei.or.jp''</small></ref>. === Antony ara-pôlitika sy miankina amin' ny andrim-panjakana === ==== Fahalemen' ny fanjakana tan-dalàna ==== Mampirisika ny fanaovana [[kolikoly]] ny fahalemen' ny [[fanjakana tan-dalàna]], izay ahitana fitsarana miadam-piasa sy tsy mahomby, ahitana [[tsimatimanota]] miely patrana sy tsy fanajana ny lalàna. Ao koa ny tsy fahampian' ny sazy mandaitra izay tokony tsy haha te hanao kolikoly<ref name=":0" />. ==== Fitondrana tsy marin-toerana ==== Tsy mahazo antoka ny hoaviny ny Malagasy vokatry ny fisian' ny [[tsimatimanota]], hany ka mirongatra ny [[kolikoly]] sy ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana. Izany toe-javatra izany dia lasa aretina lavareny sy miteraka tetezamita pôlitika mitranga matetika izay mampirongatra ny kolikoly<ref name=":0" />. ==== Ny fahalemen' ny andrim-panjakana mpanara-maso ==== Matetika tsy manana fitaovana sy loharanom-bola ary fahaleovan-tena ho enti-miasa amim-pahombiazana ny andrim-panjakana isan-karazany tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara, toy ny rafitra mpanara-maso sy ny fisafoana ary ny fitsarana<ref name=":0" />. ==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ==== Mampiroborobo ny [[kolikoly]] sy ny fisitrahana tsy ara-dalàna ny volam-panjakana sy ny fitaovam-panjakana, ny fizahan-tavan' olona sy ny [[kiantranoantrano]], izay anomezana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fahitahitana (relation personnelle) sy ara-pôlitika fa tsy mifototra amin' ny fahaiza-manao<ref><small>"[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf? Overview of corruption and anti-corruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf |date=20211221170452 }}", ''knowledgehub.transparency.org''</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://publications.ut-capitole.fr/id/eprint/25089/1/SerreBastien2017.pdf? La lutte contre la corruption à Madagascar (PDF)]" (thèse de doctorat), ''publications.ut-capitole.fr''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny mangarahara sy ny tamberin' andraikitra ==== Manosika amin' ny fanaovana [[kolikoly]] eto Madagasikara ny tsy fahampian' ny mangarahara amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. Ao koa ny tsy fahampian' ny fampahalalam-baovao sy ny tsy fisian' ny rafitra mahomby momba ny [[tamberin' andraikitra]]<ref><small>"[https://tradingeconomics.com/madagascar/cpia-transparency-accountability-and-corruption-in-the-public-sector-rating-1-low-to-6-high-wb-data.html Madagascar - CPIA Transparency, Accountability, And Corruption In The Public Sector Rating (1=low To 6=high)]", ''tradingeconomics.com''</small></ref><ref><small>"[https://data.worldbank.org/indicator/IQ.CPA.TRAN.XQ CPIA transparency, accountability, and corruption in the public sector rating (1=low to 6=high)]", ''data.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]", ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)</small></ref>. ==== Fiarovana ny tombontsoan' antoko pôlitika ==== Matetika dia leferina, na misy mamporisika mihitsy aza, ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], hany ka mahazo vahana ny [[tsimatimanota]] eo amin' ny fanaovana kolikoly. Manana anjara toerana lehibe amin' ny fanaovana kolikoly ny tambajotra pôlitika miaro ny mpanao kolikoly mampandroso ny tombontsoan' antoko<ref name=":9"><small>"[https://www.reuters.com/world/africa/madagascan-presidents-ex-aide-guilty-offering-mining-licence-bribes-2024-02-20/ Madagascan president's ex-aide convicted of offering mining licence for bribes]", ''www.reuters.com'' (20/02/202)</small></ref><ref><small>"[https://freedomhouse.org/country/madagascar/freedom-world/2024?utm_source=PANTHEON_STRIPPED Madagascar]", ''freedomhouse.org''</small></ref>. === Antony ara-kolontsaina === ==== Lova navelan' ny vanim-potoana faha mpanjaka ==== Amin' ny fiarahamonina malagasy sasany, ny rafi-pahefana nentim-paharazana, toy ny fitondran' ny lehibem-poko na filoham-poko, na ny rafitra ahitana [[sarangam-poko]] ([[andriana]], [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], sns), dia nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny fiainana ara-[[pôlitika]] sy ara-[[toekarena]]<ref name=":10"><small>"[https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2024_MDG.pdf? BTI 2024 Country Report - Madagascar]", ''bti-project.org''</small></ref>. Indraindray ireo rafitra ireo dia miaraka amin' ny fanao misy [[fizahan-tavan' olona]] sy [[kiantranoantrano]] ary [[kolikoly]], izay ahitana fitsinjaràna ny loharanon-karena mifototra amin' ny fifandraisan' ny tena manokana na ny maha iray vondrona ([[fianakaviana]], [[saranga]], [[Vondrom-poko|foko]])<ref name=":4" /><ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/configurable/content/book$002f9781513584058$002fCH009.xml?t:ac=book%24002f9781513584058%24002fCH009.xml Chapter 9: Madagascar: Institution-Building in a Fragile State]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/03/2022)</small></ref>. Misy fiantraikany amin' ny fanao sasany sy mandrisika ny endrika kolikoly sasany eto [[Madagasikara]] ny fifamatorana misy eo amin' ny fahefana nentim-paharazana sy ny fahefana ara-pôlitika<ref name=":5" /><ref><small>"[https://ocindex.net/country/madagascar? Madagascar]", ''ocindex.net'' (2023)</small></ref><ref><small>Jean Frémigacci, [https://books.openedition.org/pur/62386 ''État moderne et culture politique nationale à Madagascar''], ''books.openedition.org''</small></ref>. ==== Lova napetraky ny fanjanahan-tany ==== Namela lova eo amin' ny fitantananan-draharaham-panjakana ny tantaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany teto Madagasikara]]<ref name=":6"><small>"[https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-impact-of-colonialism-on-madagascar-wars-0a001a7d.html? The Impact of Colonialism on Madagascar Wars]", ''www.mexicohistorico.com''</small></ref><ref name=":7"><small>"[https://www.aehnetwork.org/blog/the-colonial-legacy-of-corruption-among-local-elites-in-africa/ The Colonial Legacy of Corruption Among Local Elites in Africa]", ''www.aehnetwork.org''</small></ref>. Nanjakan' ny [[didy jadona]] sy ny tsy fisian' ny [[tamberin' andraikitra]] amin' ny mponina eo an-toerana indraindray ny rafitra fanjanahantany sy ny fitrandrahana ny loharanon-karena ho tombontsoan' i [[Frantsa]]<ref name=":7" /><ref><small>"[https://www.cdsafrica.org/reclaiming-justice-madagascars-rightful-fight-for-the-scattered-islands/ Reclaiming Justice: Madagascar’s Rightful Fight for the Scattered Islands]", ''www.cdsafrica.org''</small></ref>. Namela takaitra teo amin' ny toe-tsain' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] sy teo amin' ny fomba fitondrana ny andrim-panjakana rehetra izany fanao izany, ka nahatonga ny fandeferana manoloana ny [[fanararaotam-pahefana]] sy ny fandaminana tsy ara-pitsarana<ref name=":6" />. Nahatonga fampivangongoana fahefana sy fitantanan-draharaha tsy mangarahara indraindray ny vanim-potoan' ny fanjanahantany frantsay, izay nanamora ny karazana [[kolikoly]] sasany<ref><small>"[https://bti-project.org/en/reports/country-report/MDG? Madagascar Country Report 2024]", ''bti-project.org''</small></ref>. ==== Kolontsaina ankehitriny ==== Miorim-paka lalina ao anatin' ny [[kolontsaina malagasy]] ny [[kiantranoantrano]], izay manamora ny tambajotra mifototra amin' ny [[kolikoly]]. Manampy izany koa ny fanomezana lanjany ny tsiambaratelo sy ny fahanginana ka mahatonga ny Malagasy tsy ho zatra na harisika amin' ny filazana ny zava-misy tsy ara-dalàna<ref name=":8" /><ref><small><nowiki>''</nowiki>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0962629823001518? (Re)Interpreting corruption in local environments: Disputed definitions, contested conservation, and power plays in Northern Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Manamafy ny fanaovana kolikoly eto Madagasikara ny fahitana fa toa manamora ny fahazoana tolotra avy amin' ny sampan-draharaham-panjakana ny kolikoly. Tsy ampy ny fanabeazana ho olom-banona sy ny fahazoam-baovao ka tsy afaka mitory momba ny fisian' ny kolikoly ny ankamaroan' ny olom-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.afrobarometer.org/publication/ad302-les-malgaches-deplorent-lampleur-de-la-corruption-mais-craignent-de-la-signaler/ AD302: Les Malgaches déplorent l’ampleur de la corruption, mais craignent de la signaler]", ''www.afrobarometer.org''</small></ref>. === Antony mifandray amin' ny fitantanana ny harena voajanahary === ==== Habetsahan' ny harena voajanahary ==== Ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]] eto [[Madagasikara]], toy ny [[ala]] sy ny [[Harena an-kibon' ny tany|harena ankibon' ny tany]] ary ny harena momba ny [[jono]], izay mety hiteraka fikirakirana vola be, dia misarika ny fitsiriritana, ka mahatonga ny kolikoly, indrindra eo amin' ny sehatry ny fitrandrahana [[Hazo (akora)|hazo]] sy ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] ary ny jono<ref><small>"[https://globalwitness.org/en/press-releases/illegal-malagasy-timber-trade-worth-up-to-460000-a-day/ Illegal Malagasy timber trade worth up to $460,000 a day]", ''globalwitness.org'' (02/12/2009)</small></ref><ref><small>"[https://eia.org/press-releases/unless-domestic-rosewood-and-ebony-trade-in-madagascar-are-tightly-regulated-the-countrys-rainforests-are-still-in-jeopardy/ Unless domestic rosewood and ebony trade in Madagascar are tightly regulated, the country’s rainforests are still in jeopardy]", ''eia.org'' (4/02/2025)</small></ref>. ==== Fahalemen' ny arofanina ==== Mampiroborobo ny [[kolikoly]] ny fahalemena na ny fahabangan' ny andrim-panjakana mifehy ny fitrandrahana ny harena voajanahary na ny tsy fampiharana ny arofanina ara-dalàna. Indraindray, na matetika mihitsy aza, no tsy mahomby sady tsy mangarahara ny fomba fiasan' ny sampan-draharaham-panjakana misahana ny harena voajanahary<ref name=":0" /><ref name=":10" /><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/the-gold-sector-in-madagascar-at-the-heart-of-illicit-practices? The gold sector in Madagascar: at the heart of illicit practices]", ''www.u4.no'' (28/11/2022)</small></ref>. == Sehatra anjakan' ny kolikoly == Betsaka ny sehatra anjakan' ny kolikoly eto [[Madagasikara]], ka anisan' izany ny fitsarana, ny fitandroana ny filaminana, ny hetra, ny fadin-tseranana, ny fananan-tany, ny varotra, ny indostria, ny tontolo iainana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny fahasalamana<ref><small>"[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption Madagascar - Corruption]", ''www.privacyshield.gov''</small></ref>. === Sehatr' asam-panjakana amin' ny ankapobeny === Mamely ny sehatra maro amin' ny asam-panjakana eto [[Madagasikara]] ny [[kolikoly]]. Araka ny fahitan' ny besinimaro sy ny fanadihadiana dia tsy mitovy ny halalin' ny fisian' ny kolikoly eo amin' ny sehatra isan-karazany. Asehon' ny fanadihadiana nataon' ny ''[[Afrobaromètre]]'' ny fijerin' ny [[Malagasy]] fa mahery vaika ny firongatry ny kolikoly<ref name=":1" />. ==== Ny fitandroana ny filaminana sy ny fitsarana ==== Voasokajy ho anisan' ny mpanao kolikoly lehibe indrindra eto Madagasikara ny ao amin' ny fitandroana filaminana<ref name=":1" />, izay ahitana ny pôlisy sy ny zandarimariam-pirenena. Izany dia miseho amin' ny alalan' ny fitakiana tsolotra mba tsy hampiharana lamandy, amin' ny alalan' ny fisamborana tsy ara-dalàna na ny tsy fanohizana intsony ny fanadihadiana momba ny raharaha izay efa natakalo vola. Heverina ho tena ahitana mpanao kolikoly be ihany koa ny rafi-pitsarana<ref name=":1" />. Misy fiantraikany amin' ny [[didim-pitsarana]] sy amin' ny fanapahan-kevitra momba ny fanamelohana na ny famotsorana ny olona tsaraina izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/madagascars-specialised-anti-corruption-court-the-quest-to-end-impunity Madagascar’s specialised anti-corruption court: The quest to end impunity]", www.u4.no (21/10/2019)</small></ref>. ==== Ny fitantanan-draharaham-panjakana ==== Ny fitantanan-draharaham-panjakana amin' ny ankapobeny eto [[Madagasikara]] dia ahitana kolikoly. Ohatra, ny fahazoana antontan-taratasy ara-panjakana (fahazoan-dalana, [[kara-panondro]], sns.) dia mety hitarazoka na hitsahatra mihitsy raha tsy misy ny fandoavana [[tsolotra]]. Maro ny mpiasam-panjakana voarohirohy amin' ny fanodinkodinam-bola na fizahan-tavan' olona momba ny fanomezana [[tsenam-baro-panjakana]]<ref><small>"[https://www.pplaaf.org/cases/misappropriation-of-public-health-funds-in-madagascar.html? Misappropriation of Public Health Funds in Madagascar]", ''www.pplaaf.org''</small></ref>. ==== Ny fananan-tany ==== Mazàna no manjavozavo ny fifampiraharahana momba ny [[fananan-tany]] izay mora andairan' ny kolikoly, ka miteraka ady tany sy fakana tanin' olona an-keriny tsy ara-dalàna ary fanaovana hosoka ny antontan-taratasy<ref><small>"[https://engoo.com/app/daily-news/article/small-farmers-in-madagascar-say-chinese-investors-forced-them-to-sell-their-land-for-dirt-cheap/yfdCAEt8Eee8IAOR5NT5Ww? Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]", ''engoo.com'' (15/06/2017)</small></ref><ref><small>"[https://globalvoices.org/2017/06/05/land-grabs-chinese-investors-madagascar/ Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]", ''globalvoices.org'' ('''5/06/2017''')</small></ref><ref><small>"[https://mg.globalvoices.org/2017/06/06/101469/ Shinoa Mpampiasa Vola Manery Tantsaha Malagasy Hivarotra ny Taniny Amin'ny Ariary Fito]", ''mg.[[Global Voices amin'ny teny Malagasy|globalvoices]].org''</small></ref>. Mety ho sarotra sy andoavam-bola be ny fahazoana taratasin-tany noho ny kolikoly<ref><small>"[https://gret.org/en/the-challenges-of-land-governance-in-west-africa-and-madagascar/ The challenges of land governance in West Africa and Madagascar]", ''gret.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption& Madagascar - Corruption]", ''www.privacyshield.gov''</small></ref>. Ny fanadihadiana nataon' ny [[Transparency International Initiative Madagascar]] tamin' ny taona 2023 no nahafantarana fa ny 43&nbsp;% amin' ny olona nandray fepetra hiaro ny fananan-taniny dia niharan' ny kolikoly<ref><small>"[https://www.transparency.org/en/news/beautiful-land-corruption-discrimination-land-rights-sub-saharan-africa? This beautiful land; corruption, discrimination and land-rights in Sub-Saharan-Africa]", ''www.transparency.org''</small></ref><ref><small>"[https://images.transparencycdn.org/images/24.04.09_LO-RES-REV-THIS-BEAUTIFUL-LAND-LCD-REPORT.pdf? THIS BEAUTIFUL LAND Corruption, discrimination and land rights in Sub-Saharan Africa]", ''images.transparencycdn.org''</small></ref><ref name=":11" />. Anisan' ny fanao amin' izany ny [[tsolotra]], ny [[fanararaotam-pahefana]] ary ny fanodikodinam-pahefana ataon' ny mpiasan' ny [[fananan-tany]] sy ao amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] ary ny [[fokontany]]<ref name=":11"><small>"[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]", ''www.transparency.mg''</small></ref>. ==== Ny fadintseranana ==== Ny kolikoly eny amin' ny [[fadintseranana]] dia miseho amin' ny alalan' ny fanombanana ambany ny entana, sy fanambaràna diso na fandoavam-bola tsy ara-dalàna, mba hanamorana ny fampidirana na fanondranana entana tsy ara-dalàna na tsy nanaovana fanambaràna<ref><small>"[https://www.ifo.de/DocDL/cesifo1_wp9489.pdf? Corruption in Customs]", ''www.ifo.de''</small></ref><ref><small>"[https://cepr.org/voxeu/columns/detecting-tariff-evasion-low-income-countries-new-evidence-matched-transaction-level? Detecting tariff evasion in low-income countries: New evidence from matched transaction-level data]", ''cepr.org''</small></ref><ref><small>"[https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/five-operational-lessons-new-research-corruption-customs? Five operational lessons from new research on corruption in customs]", ''blogs.worldbank.org''</small></ref>. ==== Ny fitrandrahana ny harena voajanahary ==== Ahitana fitrandrahana tsy ara-dalàna ny sehatry ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]], toy ny fanapahana [[andramena]] sy ny fitrandrahana [[vatosoa]] ary ny [[Jono|fanjonoana]]. Izany dia matetika mifandray amin' ny kolikoly ataon' ny mpitondra fanjakana<ref><small>"[https://washmatters.wateraid.org/blog/mineral-rights-to-human-rights-capturing-madagascars-resource-wealth? Mineral rights to human rights: capturing Madagascar’s resource wealth to end water and sanitation poverty]", ''washmatters.wateraid.org''</small></ref><ref><small>"[https://e360.yale.edu/features/madagascar-rosewood-singapore-trafficking? How Traffickers Got Away with the Biggest Rosewood Heist in History]", ''e360.yale.edu''</small></ref>. Na dia eo aza ny fandaniana [[fehezan-dalàna]] vaovao momba ny harena ankibon' ny tany tamin' ny taona 2023 izay mikendry ny hampitombo ny mangarahara, dia mbola simba ihany ny sehatra noho ny fahazoan-dalana tsy mazava sy ny kolikoly, izay manakivy ny mpampiasa vola matotra<ref name=":9" /><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-un-nouveau-code-d-extraction-miniere-pour-relancer-un-secteur-fige_6245091_3234.html A Madagascar, un nouveau code d’extraction minière pour relancer un secteur figé]", ''www.lemonde.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-ke-rafitoson-promue-nouvelle-vigie-de-l-extraction-miniere_6245070_3234.html? A Madagascar, Ke Rafitoson promue nouvelle vigie de l’extraction minière]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. ==== Ny fonja ==== Araka ny fanadihadiana natao tamin' ny taona 2024 dia manjaka ny kolikoly any amin' ny raharahan' ny fonja malagasy. Mitatitra ny voafonja fa tsy maintsy mandoa tsolotra mba hahazoana sakafo, famindrana fonja na fitsidihan' ny fianakaviana. Manamarina ireo fanao ireo ny mpiambina noho ny tsy fahampian' ny loharanon-karena sy ny faharatsian' ny tontolon' ny asa<ref><small>"[https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/une-etude-sur-la-corruption-dans-les-prisons-a-madagascar-publiee-par-transparency-international-1483535.html Une étude sur la corruption dans les prisons à Madagascar publiée par Transparency International]", ''la1ere.francetvinfo.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/03/22/predator-une-plainte-deposee-en-france-concernant-l-utilisation-du-logiciel-espion-a-madagascar_6223552_4408996.html Predator : une plainte déposée en France concernant l’utilisation du logiciel espion à Madagascar]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. === Sehatra tsy miankina === Eto [[Madagasikara]] dia miseho ao amin' ny sehatra tsy miankinahany koa ny [[kolikoly]], izay miteraka tsy rariny eo amin' ny fifaninanana sy mampihisatra ny fampiasam-bola ary manimba ny fitokisan' ny mpisehatra ara-toekarena<ref><small>"[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/madagascar-market-challenges? Madagascar market challenges]", ''www.trade.gov''</small></ref><ref><small>"[https://baselgovernance.org/sites/default/files/2024-11/NCPA%20Paper%20Edition%202%20Update.pdf? Engaging the private sector in Collective Action against corruption]", ''baselgovernance.org''</small></ref>. ==== Kolikoly amin' ny samy tsy miankina ==== Mahazo ny orinasa tsy miankina ny [[kiantranoantrano]] sy ny fiangarana. Hita izany amin' ny fampidirana olona avy amin' ny fianakaviana na havan' ny olona manam-pahefana, ho mpiasa, izay tsy misy fijerena fahaiza-manao. Mazàna ny tompon' andrakitra sasany amin' ny orinasa eto Madagasikara no manao izany mba hahazoana tombony tsy ara-drariny<ref><small>"[https://www.transparency.org/en/press/transparency-international-calls-for-accountability-in-madagascars-lychee-market? Transparency International calls for accountability in Madagascar’s lychee market]", ''www.transparency.org'' (10/11/2022)</small></ref>. Mahazo ny sehatra ara-bola koa ny kolikoly, ohatra amin' izany ny [[famotsiam-bola]], ny fampindramam-bola misy hosoka na ny fanodinkodinana ny fitanana kaonty<ref name=":4" /><ref><small>"[https://pwyp.org/deep-concern-about-the-possible-prosecution-of-ketakandriana-rafitoson-in-madagascar/ Deep concern about the possible prosecution of Ketakandriana Rafitoson in Madagascar]", ''pwyp.org''</small></ref>. ==== Kolikoly miaraka amin' ny mpiasam-panjakana ==== Mety hiseho amin' ny fifampiraharahana ara-barotra ny [[kolikoly]], ohatra amin' ny alalan' ny fanondrotana ny vola voasoratra anaty faktiora, ny fanaovana faktiora sandoka na fandoavam-bola tsy ara-dalàna. Mety hotombanana ambany ny vidin' entany na hisy hosoka ny taratasin' ny [[fadintseranana]] mba hahatonga ny orinasa mpanafatra sy mpanondrana entana tsy handoa haban-tseranana. Mety hiakatra anefa ny saran' ny fandraharahana noho izany fanao izany, izay mety hiteraka fatiantoka. Mety handoa [[tsolotra]] amin' ny mpiasam-panjakana ny orinasa mba hahazoana fifanarahana, fahazoan-dàlana na fanomezan-dàlana. Azon' izy ireo atao ihany koa ny mandoa vola miafina amin' ny mpifaninana mba hanodinana ny antso ho an' ny tolo-bidy na ho fizaràna ny tsena. Miteraka tsy fampiharana ny fitsipiky ny fifaninanana sady manimba ny orinasa tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna izany kolikoly izany. == Vokatry ny kolikoly == Miteraka fanodinkodinana ny harem-bahoaka, izay tokony hampiasaina hamatsiana ny tetikasa fampandrosoana eto Madagasikara, ny [[kolikoly]]. Mampitombo ny tsy fitoviana ara-tsôsialy ity fanao mamohehatra ity satria mampitombo ny haren' olom-bitsy izay mampahantra ny sarambabem-bahoaka. Miteraka fahapotehan' ny asa sahanin' ny fanjakana ho an' ny daholobe ny kolikoly, anisan' ireo asa ireo ny fahasalamana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny famatsiana [[angovo]] sy [[rano]]. Ity fanao ity koa dia mampikorosy fahana ny [[fanjakana tan-dalàna]] ary mampihena ny fitokisan' ny olom-pirenena ny fanjakana sy ny andrim-panjakana ao aminy. === Fiantraikany eo amin' ny toekarena === ==== Vato misakana ny fitomboana ara-toekarena ==== Eto Madagasikara dia manakivy ny fampiasam-bola avy any ivelany sy eto an-toerana ny [[kolikoly]] satria miteraka tontolo tsy azo antoka sy tsy azo atokisana. Ny orinasa dia misalasala hampiasa ny volany amin' ny sehatra tsy ahitana fitsipi-dalao mazava fa matetika mitaky fanaovana kolikoly mba hahazoana fifanarahana na fahazoan-dalana. Araka ny fanadihadiana natao dia mety hihena 0,5&nbsp;% hatramin' ny 1&nbsp;% isan-taona ny fitomboan' ny [[toekaren' i Madagasikara]] vokatry ny kolikoly. ==== Fanodinkodinana ny fampiasam-bolam-panjakana ==== Ny volam-panjakana natao hanomezana tolotra tena ilaina ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] ([[fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]) dia lasa tombontsoa samirerin' ny mpanao kolikoly. Miteraka fiharatsian' ny asam-panjakana sy tsy fahampian' ny fampiasam-bola amin' ny [[fotodrafitrasa]] ilaina amin' ny fampandrosoana ara-toekarena izany. ==== Fidangan' ny fandaniana ==== Ny kolikoly dia miteraka fandaniana fanampiny ho an' ny orinasa eto Madagasikara, izay tsy maintsy mandoa [[tsolotra]] na mizaka fatiantoka mifandray amin' ny kolikoly. Miantraika amin' ny vidin' ny entana sy amin' ny tolotra izany fandaniana fanampiny izany, izay misy fiantraikany amin' ny fahefa-mividin' ny mpanjifa. ==== Fanodinkodinana ny fifaninanana ==== Ny kolikoly dia mandiso ny fitsipika mifehy ny tsena ary manimba ny orinasa manao ny marina izay tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna. Miteraka tontolom-pandraharahana anjakan' ny fanahiana sy ny tsy rariny izany ary manimba ny fahafahan' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] hiatrika fifaninanana. ==== Fihenan' ny vola miditra amin' ny fanjakana ==== Mampihena ny fidiram-bolan' ny fanjakana malagasy ny kolikoly, indrindra ny fampidiram-bola amin' ny alalan' ny [[fadintseranana]] sy ny [[hetra]]. Izany dia mampihena ny loharanon-karena azo amatsiana ny fandaniam-bolam-panjakana sy ny fandaharan' asam-pampandrosoana. === Fiantraikany eo amin' ny lafiny ara-tsôsialy === ==== Fahantrana sy tsy fitoviana ==== Ny kolikoly dia mampitombo ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantran' ny vahoaka malagasy]] sy ny tsy fitoviana ara-tsôsialy noho io fanao io miteraka fanodikodinana ny loharanon-karena natokana ho an' ny marefo indrindra ary mametra ny fidirana amin' ny tolotra fototra ([[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]). ==== Fiharatsian' ny asam-panjakana ==== Eto Madagasikara, ny kolikoly dia misy fiantraikany amin' ny kalitao sy ny fahafaha-misitraka ny asa atolotry ny fanjakana ho an' ny daholobe, toy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], ny [[fahasalamana]], ny fampanjakana ny rariny ary ny fahazoana [[rano]] sy [[herinaratra]]. Ny faraidiny indrindra sy ny any ambanivohitra no tena iharan' izany fomba fiasa ratsy izany. ==== Fahasimban' ny fahatokisana ny andrim-panjakana ==== Manimba ny fitokisan' ny olom-pirenena malagasy ny andrim-panjakana sy ny tompon' andraiki-panjakana ny kolikoly. Mampihena ny [[demôkrasia]] izany sady mampitombo ny tsy fahamarinan-toerana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy. Miteraka fahakiviana noho ny fahatsapana tsy rariny sy tsimatimanota ny kolikoly, satria matetika no tsy voasazy ny mpanao kolikoly. Manakivy ny olom-pirenena tsy hanao tatitra momba ny kolikoly izany toe-javatra izany. === Fiantraikany ara-pôlitika === Lalina ny voka-dratsin' ny kolikoly eto Madagasikara ary miteraka tsy fahamarinan-toeran' ny fitondram-panjakana sy fahalemen' ny andrim-panjakana demôkratika. ==== Tsy fahamarinan-toeran' ny fitondrana sy krizy pôlitika ==== Mety hiteraka krizy pôlitika lehibe ny kolikoly, indrindra rehefa olona ambony mpanao pôlitika no voasaringotra. Manimba ny fitokisan' ny vahoaka ny mpitondra sy ny andrim-panjakana ny tantara manafintohina momba ny kolikoly, izay mety hitarika amin' ny fanaovana fihetsiketsehana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy, eny fa hatramin' ny fanovana fitondrana aza. Nisongadinan' ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana mifandray amin' ny raharaha kolikoly ny [[tantaran' i Madagasikara]]. ==== Fihalemen' ny fanjakana tan-dalàna ==== Manimba ny fototry ny [[fanjakana tan-dalàna]] ny kolikoly. Rehefa tsy ampiharina araka ny tokony ho izy ny lalàna, ary rehefa ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny fampiharana ny lalàna no manao kolikoly, dia voahitsakitsaka ny filaminana ara-pitsarana. Manamafy an' izany toe-javatra izany ny [[tsimatimanota]] sitrahin' ny mpanao kolikoly sady mampaharitra an' ilay fomba fanao eto Madagasikara. ==== Tsy fanekena ny maha ara-dalàna ny fahefam-panjakana ==== Mampihena ny fahatokisan' ny [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]] ny andrim-panjakana sy ny solontenam-panjakana ny [[kolikoly]]. Rehefa hitan' ny olom-pirenena malagasy fa miasa ho an' ny tombontsoany manokana ny mpitondra fa tsy ho an' ny tombontsoa iombonana, dia miseho ny tsy fatokiana ny maha ara-dalàna ny fitondrana. Izany dia mety hitarika amin' ny tsy fandraisana anjaran' ny olom-pirenena amin' ny raharaham-pirenena, amin' ny fahakelezan' ny taham-pahavitrihana amin' ny fiifidianana, ary amin' ny tsy fahatokisana ny mpano pôlitika. ==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ==== Ny [[kolikoly]] dia mampiroborobo ny fomba fanao misy [[kiantranoantrano]] sy ny [[fizahan-tavan' olona]], izay miteraka fitsinjarana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fifandraisana amin' ny tena manokana sy ny fifanohanana ara-pôlitika fa tsy amin' ny fahaiza-manao sy ny fahamendrehan' ilay olona omena toerana. Manimba ny fahombiazan' ny fitantanan-draharaham-panjakana eto Madagasikara izany ary manamafy ny tsy fitovian-jon' ny olom-pirenena malagasy. ==== Ny fiantraikany amin' ny zotram-pifidianana ==== Misy fiantraikany amin' ny fifidianana ny kolikoly, ohatra amin' ny alalan' ny fividianana vato, fanodinkodinana ny lisi-pifidianana na fampiasana ny volam-bahoaka mba hanaovana [[fampielezan-kevitra]]. Manimba ny fahamarinan' ny fifidianana sy tsy maha marina ny fisoloan-tena [[Demôkrasia|demôkratika]] izany. ==== Fanjakana lasa fitaovan' olom-bitsy ==== Amin' ny tranga ratsy indrindra, ny [[kolikoly]] dia mety haha lasa fananan' olom-bitsy (orinasa matanjaka, vondron' olona manan-karena, sns) ny fanjakana, izay ampiasan' ny vondron' olona ho amin' ny tombotsoany manokana amin' ny alalan' ny fifehezany ny andrim-panjakana sy ny pôlitikam-panjakana. Manimba ny ezaka ho amin' ny fiarovana ny tombontsoanm-bahoaka izany ary manimba ny fampandrosoana ny firenena malagasy. ==== Fahasarotan' ny fampiharana ny pôlitikam-panjakana ==== Manakana ny fampiharana mahomby ny pôlitikam-panjakana ny kolikoly. Voahodinkodina ny vola atokana ho an' ny tetikasa fampandrosoana; azo amin' ny fomba tsy ara-dalàna ny fifanarahana arak' asa amin' ny fanjakana, ary tsy mahomby ny asa ataon' ny sampan-draharaham-panjakana anjakan' ny kolikoly eto Madagasikara. === Fiantraika eo amin' ny tontolo iainana === Misy fiantraikany ratsy eo amin' ny [[tontolo iainana eto Madagasikara]] ny kolikoly satria ny fahazoana tombony amin' ny fotoana fohy no laharam-pahamehana ho an' ny mpanao kolikoly fa tsy ny fiarovana ny tontolo iainana sy ny fampandrosoana maharitra. ==== Fandripahana ala sy fanondranana tsy ara-dalàna ny hazo sarobidy ==== Manamora ny famoronana fanomezan-dàlana tsy ara-dalàna hitrandraka hazo any anaty ala ny kolikoly eto Madagasikara, ka ahafahan' ny orinasa na olon-tsotra manao fitrandrahana tafahoatra, indrindra ny [[andramena]], izay karazan-kazo tena sarobidy. Mahatonga ny fandrobana ny loharanon-karena ao anaty ala ny tsy fahampian' ny fanaraha-maso sy ny firaisana tsikombakomba ataon' ny mpanao kolikoly. Mahatonga ny faharavan' ny toeram-ponenan' ny karazam-biby tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]] ny [[fandripahana ala]], izay matetika mahazo alalana noho ny fanaovana kolikoly, izany dia mandrahona ny fisian' ny karazan-javamananaina miavaka sy tsy manam-paharoa eto amin' ny Nosy. Matetika koa ny kolikoly no manam-pifandraisana amin' ny [[doro tanety]] an-tsitrapo izay atao mba hanadiovana ny tany hanaovana [[fambolena]] na hanamora ny [[fitrandrahana ala]] tsy ara-dalàna. Misy fiantraikany lehibe eo amin' ny [[tontolo iainana]] izany fandoroana ala izany ary manampy trotraka [[fiovan' ny toetany]]. ==== Fanondranana karazan-javamananaina arovana ==== Ny kolikoly dia mamela ny fihazana tsy ara-dalàna ny biby sy ny zavamaniry arovana, toy ny [[sokatra]], ny [[gidro]] sy ny [[varika]] ary ny karazan-javamaniry tsy fahita firy maro samihafa eto Madagasikara. Manome tsolotra ho an' ny mpiasan' ny fiarovana ny tontolo iainana, ny mpiasan' ny [[fadintseranana]] ary ny manampahefana eny ifotony ny tambajotran' ny mpanondrana entana tsy ara-dalàna mba hanamora ny fivarotana ireo karazam-biby ireo. Loza mitatao ho an' ny fahaveloman' ny karazan-javamananaina maro izany fanondranana sy fivarotana tsy ara-dalàna izany. ==== Fitrandrahana tsy ara-dalàna ==== Ny kolikoly dia mampiroborobo ny fitrandrahana tsy ara-dalàna ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]], toy ny [[volamena]], tsy misy fanajana ny fenitra ara-tontolo iainana. Manimba ny [[tontolo iainana]] sy mandoto ny [[Nofon-tany|tany]] sy ny [[rano]] ary miteraka vokatra ratsy (tsy fahasalamana, sns) ho an' ny mponina akaiky an' ilay toeram-pitrandrahana izany toe-javatra izany. ==== Fahalemen' ny fepetra fiarovana ny tontolo iainana ==== Misy fiantraikany amin' ny andrim-panjakana isan-karazany miandraikitra ny fiarovana ny tontolo iainana eto Madagasikara ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanodinkodinam-bola, ny fanalefahana ny fanaraha-maso ary ny fampahazoana laka ny [[tsimatimanota]]. Misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra ara-pôlitika sy ara-pitantanana momba ny tontolo iainana koa ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanomezana tombontsoa ho an' ny olom-bitsy sy tsy firaharahana ny tombontsoam-bahoaka ary tsy fiarovana ny tontolo iainana. == Ady amin' ny kolikoly == Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]] noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany. === Fanamafisana ny lalàna sy ny andrim-panjakana === ==== Fandaniana lalàna sy famoahana fitsipi-pifehezana ==== Lalàna maro no nolanin' ny [[Antenimieran' i Madagasikara|Antenimiera malagas]]<nowiki/>y ho fisorohana sy ho famaizana ny [[kolikoly]]. Anisan' izany ny [[lalàna]] momba ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny [[famotsiam-bola]] ary amin' ny famatsiam-bola ny [[Fampihorohoroana|asa fampihorohoroana]]. Mikendry ny hanasokajiana ny fanaovana kolikoly ho heloka bevava ireo lalàna ireo, hanamafisana ny fahefan' ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny kolikoly ary hametraka rafi-piaraha-miasa iraisam-pirenena. Ankoatra ireo lalàna voalaza etsy ambony ireo (ady amin' ny kolikoly, famotsiam-bola, sns.), dia zava-dehibe ny anasongadinana ny fandraisana rijantenin-dalàna manokana momba ny [[tsenam-baro-panjakana]] sy ny fitantanana ny volam-panjakana ary ny fahazoan' ny olom-pirenena vaovao. Mikendry ny handamina ny fomba fiasa sy hanamafisana ny mangarahara ireo rijanteny ireo. ==== Famoronana andrim-panjakana manokana ==== Andrim-panjakana maromaro no natsangana eto Madagasikara mba hiadiana amin' ny kolikoly, anisan' izany ny [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]), ny [[Cour des Comptes]] ary ny [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF). Ny BIANCO no fototra ao amin' ny rafitra miady amin' ny kolikoly. Nohamafisina ny andraikiny nandritra ny taona maro, izany dia nanome azy fahefana hanao fanadihadiana sy fanenjehana. Na izany aza dia mbola olana hatrany ny tsy tena fananany fahaleovan-tena sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana hampandehanany ny asany. Mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fanaraha-maso ny volam-panjakana ny Cour des Comptes, ka noho izany dia zava-dehibe amin' ny fisorohana ny kolikoly eo amin' ny fitantanana ny volam-panjakana ny fanamafisana sy ny fahaleovan-tenany. Tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[famotsiam-bola]] sy ny famatsiam-bola ny fampihorohoroana ny CENTIF, koa zava-dehibe ny hetsika ataony amin' ny famantarana ny vola tsy ara-dalàna mifandray amin' ny kolikoly. === Paikadim-pirenena sy pôlitika isan-tsehatra === ==== Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly (''Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption'', SNLCC) ==== Namaritra paikady lehibe ny [[Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly]] 2015-2025, anisan' izany ny fisorohana, ny famaizana, ny fanentanana ary ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena. Niteraka fandrosoana izany, indrindra amin' ny fametrahana ny fenitra ara-dalàna sy andrim-panjakana hisahana ny ady amin' ny kolikoly eto Madagasikara. Ny SNLCC (2024-2028), izay novolavolaina ankehitriny miaraka amin' ny fanohanan' ny [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]), dia mikendry ny hanambatra ny zava-bita sy hanamafy ny fahombiazan' ny ady amin' ny kolikoly. ==== Pôlitika isan-tsehatra ==== Maro ny ezaka natao teto Madagasikara hampidirana ny ady amin' ny kolikoly ao amin' ny pôlitika isan-tsehatra, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[tsenam-baro-panjakana]], ny [[fadintseranana]], ny fitantanam-bolam-panjakana ary ny fitantanana ny harena voajanahary. Izany dia notanterahina amin' ny fametrahana fomba fiasa [[Fangaraharana|mangarahara]] sy rafitra fanaraha-maso ary fitsipi-pitondrantena. === Fametrahana mangaraharana sy tamberin' andraikitra === ==== Fanambaràm-pananana ==== Fitaovana lehibe amin' ny fisorohana ny [[kolikoly]] sy ny fanodinkodinana ny volam-panjakana ny adidy momba ny fanambaràm-pananana izay tokony hataon' ny mpiasam-panjakana malagasy ambony. Na izany aza dia mbola sarotra ny fampiharana izany sy ny fanaraha-maso ny fanambaràna. ==== Fanajana ny zo hahazo vaovao ==== Nahitana fandrosoana ny fanajana ny zon' ny olom-pirenena hahazo vaovao, saingy mila ezaka fanampiny mba hiantohana ny tena [[fangaraharana]] amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. ==== Fandraisana anjaran' ny fiarahamonim-pirenena ==== Manana anjara toerana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly ny [[fiarahamonim-pirenena]] eto Madagasikara. Amporisihina ny fandraisany anjara amin' ny alalan' ny fifampidinihana sy ny fanaraha-maso ary ny fitorohana. === Fiaraha-miasa iraisam-pirenena === ==== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ==== Ny tetikasa toa izay natomboky ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) tamin' ny taona 2021 dia nikendry ny hiady amin' ny [[kolikoly]] sy amin' ny fanondranana an-tsokosoko ny karazam-biby avy eto Madagasikara mankany ivelany<ref><small>"[https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar U.S. Government Launches New Project to Combat Corruption and Wildlife Trafficking in Madagascar] {{Wayback|url=https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar |date=20250107154529 }}", ''<nowiki>https://www.usaid.gov</nowiki>''</small></ref>. Manohana an' i [[Madagasikara]] amin' ny ady amin' ny kolikoly ny mpiara-miombona antoka iraisam-pirenena maro, anisan' izany ny [[Firenena Mikambana]] (amin' ny alalan' ny PNUD sy ny [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]])), ny [[Vondrona Afrikana]] (''Union Africaine''), ny [[Banky Maneran-Tany]] (''Banque Mondiale''), ny [[Vondrona Eorôpeana]] (''Union Européenne'') ary ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|Vondron-Tany Miteny Frantsay]] (''[[Organisation internationale de la francophonie]]'' na ''[[OIF]]''). Manome fanohanana ara-teknika sy ara-bola ireo mpiara-miombona antoka ireo mba hanamafisana ny fahaiza-manaon' ny andrim-panjakana sy hampiharana ny hetsika enti-miady amin' ny kolikoly. Ny OIF, ohatra, dia nanangana tetikasa "Ady amin' ny kolikoly mampiasa fomba fiasa mifototra amin' ny Zon' Olombelona" ("''Lutte contre la corruption selon une approche basée sur les Droits de l'Homme"''). ==== Fikambana ao amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena ==== Nanatevin-daharana amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena miady amin' ny [[kolikoly]] i [[Madagasikara]], toy ny [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations unies contre la corruption'') sy ny [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin’ ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). Izany dia manery ny fanjakana malagasy hampihatra ny fepetra voalazan' ireo fifanarahana ireo sy hiara-miasa amin' ny firenena hafa amin' ny ady amin' ny kolikoly. === Mbola betsaka ny fanamby lehibe === ==== Ny ho enti-manana sy ny fahaleovan-tenan' ny andrim-panjakana ==== Indraindray dia tsy ampy ny vola sy ny olona tokony hampiasain' ny [[BIANCO]] sy ny [[Cour des Comptes]] ka tsy ahafahany manatanteraka an-tsakany sy an-davany ny iraka ampanovina azy eto Madagasikara. Tokony hohamafisina noho izany ny fahaleovan-tenan’ izy ireo mba tsy hibaikoan' ny fahefana ara-pôlitika azy. ==== Fitarazohan' ny fitsarana sy tsy fahombiazany ==== Sakana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny fisian' ny [[tsimatimanota]] eto Madagasikara ny fitarazohan' ny fomba fiasan' ny fitsarana sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana ao aminy. Tsy voatsara ara-potoana ny raharaha misy kolikoly ary zara raha mihatra ny sazy ka mahatonga ny [[fiarahamonina]] hahatsapa ny fanjakan' ny tsimatimanota. ==== Kolontsaina zatra tsimatimanota sy fandeferan' ny fiarahamonina ==== Mbola mitohy ny fandeferan' ny fiarahamonina malagasy ny endrika [[kolikoly]] sasany sy ny kolontsaina zatra ny fisian' ny [[tsimatimanota]], ka manasarotra ny fitorohana sy fanasaziana ny fanaovana kolikoly. == Jereo koa == * [[Kolikoly]] - [[tsolotra]] * ''[[Françafrique]]'' * [[Halatra omby eto Madagasikara]] * [[Kolikoly an-dalambe eto Madagasikara]] * [[Transparency International|''Transparency International'']] * [[Fitsarana]] * [[Fanjakana tan-dalàna]] - [[tamberin' andraikitra]] - [[fangaraharana]] - * [[Fanararaotam-pahefana]] - [[tsimatimanota]] - [[fizahan-tavan' olona]] - [[kiantranoantrano]] - [[famotsiam-bola]] - * [[Didim-pitsarana]] * [[Tsenam-baro-panjakana]] * [[Fananan-tany]] * [[Andramena]] (''[[Dalbergia]]'') - [[angonoka]] - [[tanalahy]] - [[Harena voajanahary]] - [[Valan-javaboarim-pirenena]] - [[Faritra arovana]] * [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]) - [[Cour des Comptes]] - [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF) - [[Pôles Anti-Corruption]] (PAC) * [[Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption]] - * [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]) - ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) - [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]]) - * [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations Unies contre la corruption'') - [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin’ ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union Africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). == Rohy ivelany == * "[https://www.u4.no/publications/tude-de-la-corruption-et-des-mesures-anti-corruption-madagascar Étude de la corruption et des mesures anti-corruption à Madagascar]", ''www.u4.no,'' 9 March 2021. * "[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VF.pdf Guide de la lutte contre la corruption pour les jeunes à Madagascar]", ''www.undp.org'' * "[https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html La lutte contre la corruption] {{Wayback|url=https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html |date=20241213102520 }}", ''www.presidence.gov.mg'', 06-12-2024 * "[[google:corruption+à+Madagascar&oq=corruption+à+Madagascar&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORiABDIICAEQABgWGB4yCAgCEAAYFhgeMggIAxAAGBYYHjIICAQQABgWGB4yCAgFEAAYFhgeMggIBhAAGBYYHjIICAcQABgWGB4yCAgIEAAYFhgeMggICRAAGBYYHtIBCDg0NjBqMGo5qAIAsAIB&sourceid=chrome&ie=UTF-8|Evaluation de lutte contre corruption]]", ''www.undp.org'', 11 juin 2012 * "[https://www.giz.de/en/downloads/Factsheet%20SFF%20Bianco%20frz%20100276.html.pdf Renforcement des Institutions de Lutte contre la Corruption à Madagascar]", ''www.giz.de'' * "[https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ Bilan négatif de la lutte contre la corruption à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ |date=20241213125554 }}", ''actu.orange.mg'', 26 octobre 2024 * "[https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ |date=20240908023722 }}", ''actu.orange.mg'', 19 aout 2024. * "[https://newsmada.com/2024/08/06/kolikoly-eto-madagasikara-lohalisitra-ireo-minisitera-fototra/ Kolikoly eto Madagasikara: lohalisitra ireo minisitera fototra]", ''newsmada.com'', 6 août 2024 * "[https://www.moov.mg/actualite/91972-ady-aminny-kolikoly-hiara-hiasa-ny-antenimierampirenena-sy-ny-bianco Ady amin’ ny kolikoly: Hiara-hiasa ny Antenimierampirenena sy ny BIANCO]", ''www.moov.mg'', 31 octobre 2024 * "[https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php Kolikoly eto Madagasikara Manapotika ny toekarena sy sosialim-bahoaka] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php |date=20241213104615 }}", ''www.tiatanindrazana.mg'', 30 décembre 2014 * "[https://www.moov.mg/article/87159-jalcc-manam-piniavana-hiady-aminny-kolikoly-i-madagasikara JALCC: Manam-piniavana hiady amin’ ny kolikoly i Madagasikara]", ''www.moov.mg'', 11 juillet 2024 * "[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VM.pdf-.pdf Torohay ho an’ ny tanora mikasika ny ady amin’ ny kolikoly eto Madagasikara]" (pdf), ''www.undp.org'' * "[https://newsmada.com/2023/12/26/ady-aminny-kolikoly-olana-ny-toe-tsaina-sy-ny-fisianny-tsy-maty-manota-hoy-i-hanitrantenaina/ Ady amin’ ny kolikoly: olana ny toe-tsaina sy ny fisian’ ny tsy maty manota, hoy i Hanitrantenaina]", ''newsmada.com'', 26 décembre 2023 * "[http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly Ny momba ny kolikoly] {{Wayback|url=http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly |date=20241213142223 }}", ''mtp.gov.mg'' * "[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php Repoblikan' ny tsolotra] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php |date=20241213124933 }}", ''www.tiatanindrazana.m''g, 01 octobre 2015 * "[https://midi-madagasikara.mg/isotry-vehivavy-roa-md-saika-hanome-tsolotra/ Isotry: Vehivavy roa MD, saika hanome tsolotra]", ''midi-madagasikara.mg'', 21 décembre 2023 * "[https://newsmada.com/2024/07/17/tsy-maintsy-vola-ve/ Tsy maintsy vola ve ?]", ''newsmada.com'', 17 juillet 2024 * "[https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ Mpanamboatra pasipaoro belza iray nandoa tsolotra hahazahoana tsenambarompanjakana teto Madagasikara] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ |date=20220706164405 }}", ''www.malina.mg'', 10 September 2020 * "[https://forum.serasera.org/forum/message/m3f3e591494066?page=2 Tsolotra]", ''forum.serasera.org'', 14/12/2003 * "[https://www.madagate.org/politique-madagascar/chronique/7648-madagascar-corruption-plus-on-en-parle-plus-elle-persiste-et-se-multiplie.html Madagascar Corruption. Plus on en parle, plus elle persiste et se multiplie]", ''www.madagate.org'', 18 Novembre 2020 * "[https://www.lagazette-dgi.com/p-4313.html Inty sy Nday: Tena madio ve ... ?]", ''www.lagazette-dgi.com'', 20 février 2018 * "[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg'' * "[https://www.zinfos974.com/un-milliardaire-malgache-dans-le-viseur-du-pnf/ Un milliardaire malgache dans le viseur du PNF]", ''www.zinfos974.com'' == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Kolikoly]] [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] 55llb8hjvtcyac63b7ty0i4rsc2e1qq Endrika:Bahia 10 290416 1134352 1098153 2026-04-05T05:38:13Z HarryWurst 36292 1134352 wikitext text/x-wiki [[Sary:Bandeira da Bahia.svg|22px]]&nbsp;[[Bahia]]<noinclude> [[Sokajy:Endrika ho an'ny firenena]] [[Sokajy:Bahia]]</noinclude> os2najplzft29oyp7j14r6uvlz6itr9 Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana 0 290485 1134332 1094386 2026-04-05T03:08:48Z ~2026-96630-1 38575 Nameno banga 1134332 wikitext text/x-wiki Ity '''lisitry ny karazana litertiora malagasy nentim-paharazana''' ity dia manolotra fitanisana manaraka [[abidy]] sy famaritana fohy ny karazana litertiora malagasy, indrindra ny nentim-paharazana. == Lisitra == === A === * [[Angano malagasy|angano]] * [[ankamantatra]] === B === === D === === E === === F === * [[fedrà]] === G === === H === * [[hainteny]] * [[hatsikana]] * [[hira gasy]] * [[hiragasy]] === I === === J === === K === * [[kabary]] === L === === M === === N === === O === * [[ohabolana]] === P === === R === === S === * [[sokela]] * [[sorabe]] === T === * [[tantara an-tsehatra]] * [[tantara foronina]] * [[tantara tsangana]] * [[teatira]] * [[tononkalo]] === V === * [[vakodrazana]] === Z === == Jereo koa == * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Mozika malagasy]] * [[Lisitry ny zavamaneno malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] i4ls0i6tasnp3ga7n8gx8h7busi98jd Gymnosporia commiphoroides 0 291704 1134309 1125162 2026-04-04T14:14:17Z Thelezifor 15140 Nanitatra votoatiny 1134309 wikitext text/x-wiki Ny '''''Gymnosporia commiphoroides''''' dia karazana [[zavamaniry]] nofariparitan' i [[Henri Perrier de la Bâthie]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Celastraceae]]''. Atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe '''rointsokina''' ity zavamaniry ity. Eto [[Madagasikara]] no ahitana azy io. Ny ''[[Barleria prionitis|Barleria prionitis subsp. madagascariensis]]'' koa anefa dia ataon' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hoe ''rointsokina''. [[Hazobotry]] na hazo madinika misy tsilo ny ''Gymnosporia commiphoroides'', tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]]. Maniry indrindra any amin' ny ala maina sy any amin' ny hivoka ary amin' ny morontsiraka izy io, izay mahazaka tsara ny tany mahantra sy maina. Matetika misy tsilo ny sampany. Tsotra sy mifandimby na somary mifanohitra ny raviny, ary amin' ny ankapobeny henjana. Manopy maitso na fotsy ny voniny. Kapsiola ny voany izay misokatra rehefa matoy ka mamoaka vihim-boany izay matetika voahodidin' ny nofony miloko volomboasary na mena izay manintona ny vorna mpanaparitaka azy ireo. Ho an' ny tontolo iainana dia manana anjara toerana amin' ny fanamafisana ny tany sy manome loharan-tsakafo sy fialofana ho an' ny biby ny ''Gymnosporia commiphoroides''. Tahaka ny zavamaniry hafa ao amin' ny vondron-karazana ''[[Gymnosporia]]'', dia mifanaraka amin' ny tontolo mikorontana izy ary afaka manampy amin' ny fanavaozana ny zavamaniry. == Jereo koa == * [[Roy (zavamaniry)|Roy]] * [[Roimemy]] * [[Roimbazaha]] * [[Roipitika]] * [[Roibontsy]] * [[Roifantaka]] * [[Roimainty]] * [[Roimena]] * [[Rointsokina]] * [[Roipitaka]] qz0b1y2mouwll7jhow3dnyibgh8pbxk 1134310 1134309 2026-04-04T14:53:29Z Thelezifor 15140 Rohy ivelany 1134310 wikitext text/x-wiki Ny '''''Gymnosporia commiphoroides''''' dia karazana [[zavamaniry]] nofariparitan' i [[Henri Perrier de la Bâthie]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Celastraceae]]''. Atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe '''rointsokina''' ity zavamaniry ity. Eto [[Madagasikara]] no ahitana azy io. Ny ''[[Barleria prionitis|Barleria prionitis subsp. madagascariensis]]'' koa anefa dia ataon' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hoe ''rointsokina''. [[Hazobotry]] na hazo madinika misy tsilo ny ''Gymnosporia commiphoroides'', tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]]. Maniry indrindra any amin' ny ala maina sy any amin' ny hivoka ary amin' ny morontsiraka izy io, izay mahazaka tsara ny tany mahantra sy maina. Matetika misy tsilo ny sampany. Tsotra sy mifandimby na somary mifanohitra ny raviny, ary amin' ny ankapobeny henjana. Manopy maitso na fotsy ny voniny. Kapsiola ny voany izay misokatra rehefa matoy ka mamoaka vihim-boany izay matetika voahodidin' ny nofony miloko volomboasary na mena izay manintona ny vorna mpanaparitaka azy ireo. Ho an' ny tontolo iainana dia manana anjara toerana amin' ny fanamafisana ny tany sy manome loharan-tsakafo sy fialofana ho an' ny biby ny ''Gymnosporia commiphoroides''. Tahaka ny zavamaniry hafa ao amin' ny vondron-karazana ''[[Gymnosporia]]'', dia mifanaraka amin' ny tontolo mikorontana izy ary afaka manampy amin' ny fanavaozana ny zavamaniry. == Jereo koa == * [[Roy (zavamaniry)|Roy]] * [[Roimemy]] * [[Roimbazaha]] * [[Roipitika]] * [[Roibontsy]] * [[Roifantaka]] * [[Roimainty]] * [[Roimena]] * [[Rointsokina]] * [[Roipitaka]] == Rohy ivelany == * <small>"[https://identify.plantnet.org/oc/k-world-flora/species/Gymnosporia%20commiphoroides%20H.Perrier/data Gymnosporia commiphoroides]", ''identify.plantnet.org''</small> qezwg8rhp7pbf30qi15kdmh456z8oiu 1134317 1134310 2026-04-04T18:41:33Z ~2026-96630-1 38575 Nameno banga 1134317 wikitext text/x-wiki Ny '''''Gymnosporia commiphoroides''''' dia karazana [[zavamaniry]] nofariparitan' i [[Henri Perrier de la Bâthie]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Celastraceae]]''. Atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe '''rointsokina''' ity zavamaniry ity. Eto [[Madagasikara]] no ahitana azy io. Ny ''[[Barleria prionitis|Barleria prionitis subsp. madagascariensis]]'' koa anefa dia ataon' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hoe ''rointsokina''. Karazana [[hazobotry]] na hazo madinika misy tsilo ny ''Gymnosporia commiphoroides'', tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]]. Maniry indrindra any amin' ny ala maina sy any amin' ny hivoka ary amin' ny morontsiraka izy io, izay mahazaka tsara ny tany mahantra sy maina. Matetika misy tsilo ny sampany. Tsotra sy mifandimby na somary mifanohitra ny raviny, ary amin' ny ankapobeny henjana. Manopy maitso na fotsy ny voniny. Kapsiola ny voany izay misokatra rehefa matoy ka mamoaka vihim-boany izay matetika voahodidin' ny nofony miloko volomboasary na mena izay manintona ny vorna mpanaparitaka azy ireo. Ho an' ny tontolo iainana dia manana anjara toerana amin' ny fanamafisana ny tany sy manome loharan-tsakafo sy fialofana ho an' ny biby ny ''Gymnosporia commiphoroides''. Tahaka ny zavamaniry hafa ao amin' ny vondron-karazana ''[[Gymnosporia]]'', dia mifanaraka amin' ny tontolo mikorontana izy ary afaka manampy amin' ny fanavaozana ny zavamaniry. == Jereo koa == * [[Roy (zavamaniry)|Roy]] * [[Roimemy]] * [[Roimbazaha]] * [[Roipitika]] * [[Roibontsy]] * [[Roifantaka]] * [[Roimainty]] * [[Roimena]] * [[Rointsokina]] * [[Roipitaka]] == Rohy ivelany == * <small>"[https://identify.plantnet.org/oc/k-world-flora/species/Gymnosporia%20commiphoroides%20H.Perrier/data Gymnosporia commiphoroides]", ''identify.plantnet.org''</small> 7ggf17geibm11t4b55a7qyoqbfymr5e 1134319 1134317 2026-04-04T23:13:27Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1134319 wikitext text/x-wiki Ny '''''Gymnosporia commiphoroides''''' dia karazana [[zavamaniry]] nofariparitan' i [[Henri Perrier de la Bâthie]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Celastraceae]]''. Atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe '''rointsokina''' ity zavamaniry ity. Eto [[Madagasikara]] no ahitana azy io. Ny ''[[Barleria prionitis|Barleria prionitis subsp. madagascariensis]]'' koa anefa dia ataon' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hoe ''rointsokina''. Karazana [[hazobotry]] na hazo madinika misy tsilo ny ''Gymnosporia commiphoroides'', tsy hita raha tsy eto Madagasikara. Maniry indrindra any amin' ny ala maina sy any amin' ny hivoka ary amin' ny morontsiraka izy io, izay mahazaka tsara ny tany mahantra sy maina. Matetika misy tsilo ny sampany. Tsotra sy mifandimby na somary mifanohitra ny raviny, ary amin' ny ankapobeny henjana. Manopy maitso na fotsy ny voniny. Kapsiola ny voany izay misokatra rehefa matoy ka mamoaka vihim-boany izay matetika voahodidin' ny nofony miloko volomboasary na mena izay manintona ny vorna mpanaparitaka azy ireo. Ho an' ny tontolo iainana dia manana anjara toerana amin' ny fanamafisana ny tany sy manome loharan-tsakafo sy fialofana ho an' ny biby ny ''Gymnosporia commiphoroides''. Tahaka ny zavamaniry hafa ao amin' ny vondron-karazana ''[[Gymnosporia]]'', dia mifanaraka amin' ny tontolo mikorontana izy ary afaka manampy amin' ny fanavaozana ny zavamaniry. == Jereo koa == * [[Roy (zavamaniry)|Roy]] * [[Roimemy]] * [[Roimbazaha]] * [[Roipitika]] * [[Roibontsy]] * [[Roifantaka]] * [[Roimainty]] * [[Roimena]] * [[Rointsokina]] * [[Roipitaka]] == Rohy ivelany == * <small>"[https://identify.plantnet.org/oc/k-world-flora/species/Gymnosporia%20commiphoroides%20H.Perrier/data Gymnosporia commiphoroides]", ''identify.plantnet.org''</small> qmpuo8o89xumcwepyg2zg41bhc5p6rs Fampiasana hery tafahoatra mandritra ny fisamborana sy ny fanadihadiana 0 293453 1134341 1113490 2026-04-05T04:55:30Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1134341 wikitext text/x-wiki Ny '''fampiasana hery tafahoatra mandritra ny fisamborana sy ny fanadihadiana''' dia mbola hita taratra eo amin'ny fiarahamonina eran-tany. Ny asan’ny mpitandro filaminana anefa dia feno zava-mitranga tampoka izay mitaky fanapahan-kevitra haingana. Takiana amin’ny mpitandro ny filaminana ny fahaiza-mandinika sy ny fahakingana amin’ny toe-javatra sarotra,<ref>[https://mg.globalvoices.org/2014/01/06/56440/ Tifirin’ny Polisy Ireo Mpiasa Mpitokona Avy Amin’ny Fanenoman-damba Tao Kambodza · Global Voices teny Malagasy]</ref> na dia mety hahatonga loza ho an'ny tenany na ho an'ny hafa aza izany.<ref>[https://rbdavocats.com/les-regles-balisant-lemploi-de-la-force-lors-dune-arrestation-musclee-la-cour-superieure-revient-sur-ces-notions-fondamentales/ Les règles balisant l’emploi de la force lors d’une arrestation musclée : la Cour supérieure revient sur ces notions fondamentales - RBD Avocats SENCRL.]</ref> Araka ny fanambaran’ny [[Fitsarana|Fitsarana,]] azo ekena ny fampiasana [[Herisetra|herisetra,]] saingy tsy maintsy mifanaraka amin’ny toe-javatra miseho mandritra ny fisamborana izany.<ref>{{Cite web |url=https://www.droit-admin.com/que-dit-la-loi-sur-larrestation-par-de-simples-citoyens/ |title=kopian'ny arisiva |access-date=2025-06-27 |archive-date=2025-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518103603/https://www.droit-admin.com/que-dit-la-loi-sur-larrestation-par-de-simples-citoyens/ |url-status=dead }}</ref> == Zava-misy == Mbola hita taratra eo amin'ny fiarahamonina ireo famoretana isan-karazany, mandritra ny fisamborana sy fanadihadiana ireo mpanao fihetsihena, mpitokona, toy ny tany Ejypta tamin'ny taona 2011<ref>[https://mg.globalvoices.org/2011/01/29/12447/ Ejipta: Tatitra momba ny herisetran’ny mpitandro filaminana, Fisamborana ary bàla tena izy · Global Voices teny Malagasy]</ref>, toy ny tany Kambodzy tamin'ny taona 2013<ref>[https://mg.globalvoices.org/2014/01/06/56440/ Tifirin’ny Polisy Ireo Mpiasa Mpitokona Avy Amin’ny Fanenoman-damba Tao Kambodza · Global Voices teny Malagasy]</ref> ; == Ireo lalàna mifehy == Manana [[zo]] feno ny voapanga mandritra ny fisamborana, fanadihadiana,fisavana ary fitsarana. * Zo tsy iharan'ny fahavoazana ara-batana sy ara-moraly * zo hangataka fanampian'ny mpisolovava * zo avela handinika ireo hevitra hiarovany tena<ref>{{Cite web |url=https://www.sondage-loihandicap.fr/lusage-de-la-force-legitime-lors-dune-arrestation-citoyenne-cadre-juridique-et-limites/ |title=L'usage de la force légitime lors d'une arrestation citoyenne : cadre juridique et limites - Sondage loi handicap |access-date=2025-06-27 |archive-date=2025-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420184830/https://www.sondage-loihandicap.fr/lusage-de-la-force-legitime-lors-dune-arrestation-citoyenne-cadre-juridique-et-limites/ |url-status=dead }}</ref> == Fepetra noraisina == Raha misy olana mitranga, ny fitsarana no mandinika raha ara-dalàna ny herisetra nampiasain’ny mpitandro filaminana nandritra ny fisamborana. Ireto avy ireo fepetra telo fototra hodinihina : 1. Filàna tena ilaina (ilaina tanteraka) :   Tsy azo ampiasaina ny herisetra raha mbola misy fomba hafa malefaka kokoa azo ampiharin. Azo ekena ihany ny herisetra raha io no hany fomba hisorohana ny heloka na hisamborana ny mpanao heloka. 2. Fandanjalanjana :   Tokony hifanaraka amin’ny hamafin’ny heloka sy ny fanoherana ataon’ilay olona ny herisetra nampiasaina. Tsy maintsy atao miandalana ny herisetra : manomboka amin’ny fifehezana tsotra hatrany amin’ny fepetra mahery vaika raha toa ka misy loza mitatao. Ny fampiasana fitaovam-piadiana dia tsy azo ekena afa-tsy amin’ny tranga tena mampidi-doza ho an’ny ain’ny mpitandro filaminana. 3. Fetra amin’ny faharetany :   Tsy maintsy atsahatra avy hatrany ny herisetra rehefa voafehy ilay olona sy azo entina amin’ny manam-pahefana. Raha mbola tohizana nefa tsy ilaina intsony dia azo heverina ho herisetra natao tanaty fikasana na fanagadrana tsy ara-dalàna. == loharano == {{Réferences}} kfqhq0b2y7j4bdyv0n3thszc0wetyls Ny literatiora am-bava 0 293554 1134312 1108398 2026-04-04T17:18:21Z ~2026-20647-68 39195 Nanatsara ny tsipelina sy ny firafitry ny votoatiny 1134312 wikitext text/x-wiki [[Sary:Kodan japanese rhetoric oral art.jpg|vignette|Literatiora am-bava]] Ny '''literatiora am-bava''' dia [[zavakanto]] vita amin' ny teny izay tsy noraiketina an-tsoratra tamin' ny voalohany sy nolovaina avy amin' ny [[Ntaolo malagasy]] sy nampitampitaina am-bava tamin' ny alalan' ny fitantarana ary mbola misy mamorona hatramin' izao. __TOC__ == Famaritana == Ny literatiora am-bava dia lahateny na lahabolana, nampiasain' ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] indindraindrindra, mba nanehoany heviny, ny fihetseham-pony,...talohan'ny nahatongavan'ny [[soratra]]. Literatiora tononina sy tanisaina fotsiny ny literatiora am-bava. Miampitampita amin'ny alalan'ny [[Lovantsofina am-bava|lovantsofina]] ny fomba fitantarana indrindra fa ny soatoavin'ny [[fiarahamonina]] sy ny [[Literatiora malagasy|literatiora]] izany hoe aminy alalan' ny vava no ampiasana azy. Ny literatiora izany dia zavakanto nentin' nu Ntaolo izay natao hampitana hafatra sy hoentina mananatra ka natao amin' ny alalan' ny vava .<ref>https://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/index.php?categoryid=65&utm_source=chatgpt.com</ref> Samy manana ny mampiavaka azy ny faritra maro teto Madagasikara ka nisongadina tamin'izany ireto: [[Angano malagasy|angano]], [[ankamantatra]], [[kabary]], [[ankifidy]], [[hainteny]], [[sôva]], [[tôkatôka]], [[jijy]], [[beko]], [[takahontsy]], sokela,...<ref>https://fr.scribd.com/document/528893667/Programme-2nde</ref> == Mpandray anjara amin'ny literatiora am-bava == Ny mandray anjara amin'ny literatiora am-bava dia ny mpitantara, ny mpihaino, ny mpikabary, ny mpanao hainteny ary ny mpihira. Tsy literatiora ny literatiora am-bava raha toa ka tsy misy mpihaino sy mpandray anjara mivantana (mpitantara, mpikabary, ...)<ref>https://books.openbookpublishers.com/10.11647/obp.0034.pdf?utm_source=chatgpt.com</ref> == Karazany == Misy karazany roa ny literatiora am-bava: * lahabolana * lahateny ===Lahabolana=== Misy sokajy roa ny lahabolana, dia ny lahabolona mirindra izay ahitana ny sôva, ny tôkatôka, ny jijy, ny beko, ny horija, sns, sy ny lahabolana tsotra izay misy ny angano, ny ankamantatra, ny ohabolana, ny ankifidy, sns. === Lahateny === ireto manaraka ireto no lahateny: * ny kabary * ny hainteny<ref>https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291</ref> Amin' ireo karazany ireo ihany koa dia misy ny natao hanabeazana sy hampitana vaovao sy soatoavina <ref>literatioara aminy ankampobeny </ref> == Ny mampiavaka ny literatiora am-bava == Ny literatiora am-bava dia miavaka noho izy: * tsy manavaka sokajin'olona na saranga; * iarahan'ny rehetra manatontosa, na mivantana na an-kolaka, * foronina eo no ho eo, * tsy misy tompony. == Tara-kevitra hita ao amin'ny literatiora am-bava == Anisan' ny tara-kevitra hita ao amin' ny literatiora am-bava ireto tanisaina manaraka ireto: * fifankatiavana, * fihavanana, * fanentanana hamokatra, * fikaloana na fandokoana ny zavaboary. == Toetran'ny literatiora am-bava == Tso-po ny fampitana ny literatiora am-bava izay ampitaina amin'ny alalan'ny fitantarana sy sarin-teny samihafa mampitolagaga sy milantolanto ary mapientana ny mpihaino.<ref name=":0">https://fr.scribd.com/document/587298280/Malagasy-2nd?utm_source=chatgpt.com</ref> == Anjara toeran'ny literatiora am-bava == Manana ny anjara toerany ny literatiora am-bava noho izy natao: * hampitana vaovao; * hampitana hafatra; * hitahirizana tantara sy kolo-tsaina; * ho fialam-boly. <ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/747910307/Lit-Literatiora-am-bava?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> == Loharano == # https://fr.scribd.com/document/528893667/Programme-2nde # https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 # https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291<nowiki/>https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 # https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 == Tsiahy == <references /> [[sokajy:literatiora]] 2dbci7iw9pe4crm4pvpj55onykzbgnt 1134313 1134312 2026-04-04T17:19:20Z ~2026-20647-68 39195 Nanatsara fehezanteny 1134313 wikitext text/x-wiki [[Sary:Kodan japanese rhetoric oral art.jpg|vignette|Literatiora am-bava]] Ny '''literatiora am-bava''' dia [[zavakanto]] vita amin' ny teny izay tsy noraiketina an-tsoratra tamin' ny voalohany sy nolovaina avy amin' ny [[Ntaolo malagasy]] ary nampitampitaina am-bava tamin' ny alalan' ny fitantarana sady mbola misy mamorona hatramin' izao. __TOC__ == Famaritana == Ny literatiora am-bava dia lahateny na lahabolana, nampiasain' ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] indindraindrindra, mba nanehoany heviny, ny fihetseham-pony,...talohan'ny nahatongavan'ny [[soratra]]. Literatiora tononina sy tanisaina fotsiny ny literatiora am-bava. Miampitampita amin'ny alalan'ny [[Lovantsofina am-bava|lovantsofina]] ny fomba fitantarana indrindra fa ny soatoavin'ny [[fiarahamonina]] sy ny [[Literatiora malagasy|literatiora]] izany hoe aminy alalan' ny vava no ampiasana azy. Ny literatiora izany dia zavakanto nentin' nu Ntaolo izay natao hampitana hafatra sy hoentina mananatra ka natao amin' ny alalan' ny vava .<ref>https://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/index.php?categoryid=65&utm_source=chatgpt.com</ref> Samy manana ny mampiavaka azy ny faritra maro teto Madagasikara ka nisongadina tamin'izany ireto: [[Angano malagasy|angano]], [[ankamantatra]], [[kabary]], [[ankifidy]], [[hainteny]], [[sôva]], [[tôkatôka]], [[jijy]], [[beko]], [[takahontsy]], sokela,...<ref>https://fr.scribd.com/document/528893667/Programme-2nde</ref> == Mpandray anjara amin'ny literatiora am-bava == Ny mandray anjara amin'ny literatiora am-bava dia ny mpitantara, ny mpihaino, ny mpikabary, ny mpanao hainteny ary ny mpihira. Tsy literatiora ny literatiora am-bava raha toa ka tsy misy mpihaino sy mpandray anjara mivantana (mpitantara, mpikabary, ...)<ref>https://books.openbookpublishers.com/10.11647/obp.0034.pdf?utm_source=chatgpt.com</ref> == Karazany == Misy karazany roa ny literatiora am-bava: * lahabolana * lahateny ===Lahabolana=== Misy sokajy roa ny lahabolana, dia ny lahabolona mirindra izay ahitana ny sôva, ny tôkatôka, ny jijy, ny beko, ny horija, sns, sy ny lahabolana tsotra izay misy ny angano, ny ankamantatra, ny ohabolana, ny ankifidy, sns. === Lahateny === ireto manaraka ireto no lahateny: * ny kabary * ny hainteny<ref>https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291</ref> Amin' ireo karazany ireo ihany koa dia misy ny natao hanabeazana sy hampitana vaovao sy soatoavina <ref>literatioara aminy ankampobeny </ref> == Ny mampiavaka ny literatiora am-bava == Ny literatiora am-bava dia miavaka noho izy: * tsy manavaka sokajin'olona na saranga; * iarahan'ny rehetra manatontosa, na mivantana na an-kolaka, * foronina eo no ho eo, * tsy misy tompony. == Tara-kevitra hita ao amin'ny literatiora am-bava == Anisan' ny tara-kevitra hita ao amin' ny literatiora am-bava ireto tanisaina manaraka ireto: * fifankatiavana, * fihavanana, * fanentanana hamokatra, * fikaloana na fandokoana ny zavaboary. == Toetran'ny literatiora am-bava == Tso-po ny fampitana ny literatiora am-bava izay ampitaina amin'ny alalan'ny fitantarana sy sarin-teny samihafa mampitolagaga sy milantolanto ary mapientana ny mpihaino.<ref name=":0">https://fr.scribd.com/document/587298280/Malagasy-2nd?utm_source=chatgpt.com</ref> == Anjara toeran'ny literatiora am-bava == Manana ny anjara toerany ny literatiora am-bava noho izy natao: * hampitana vaovao; * hampitana hafatra; * hitahirizana tantara sy kolo-tsaina; * ho fialam-boly. <ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/747910307/Lit-Literatiora-am-bava?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> == Loharano == # https://fr.scribd.com/document/528893667/Programme-2nde # https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 # https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291<nowiki/>https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 # https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 == Tsiahy == <references /> [[sokajy:literatiora]] 953p2vemelwsssry2fwilq7cnpnwcek 1134314 1134313 2026-04-04T17:22:01Z ~2026-20647-68 39195 Nanitsy tsipelina 1134314 wikitext text/x-wiki [[Sary:Kodan japanese rhetoric oral art.jpg|vignette|Literatiora am-bava]] Ny '''literatiora am-bava''' dia [[zavakanto]] vita amin' ny teny izay tsy noraiketina an-tsoratra tamin' ny voalohany sy nolovaina avy amin' ny [[Ntaolo malagasy]] ary nampitampitaina am-bava tamin' ny alalan' ny fitantarana sady mbola misy mamorona hatramin' izao. __TOC__ == Famaritana == Ny literatiora am-bava dia lahateny na lahabolana, nampiasain' ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] indrindraindrindra, mba nanehoany ny heviny, ny fihetseham-pony,...talohan'ny nahatongavan'ny [[soratra]]. Literatiora tononina sy tanisaina fotsiny ny literatiora am-bava. Miampitampita amin'ny alalan'ny [[Lovantsofina am-bava|lovantsofina]] ny fomba fitantarana indrindra fa ny soatoavin'ny [[fiarahamonina]] sy ny [[Literatiora malagasy|literatiora]] izany hoe amin' ny alalan' ny vava no ampiasana azy. Ny literatiora izany dia zavakanto nolovaina tamin' ny Ntaolo izay natao hampitana hafatra sy hoentina mananatra ka natao amin' ny alalan' ny vava .<ref>https://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/index.php?categoryid=65&utm_source=chatgpt.com</ref> Samy manana ny mampiavaka azy ny faritra maro teto Madagasikara ka nisongadina tamin'izany ireto: [[Angano malagasy|angano]], [[ankamantatra]], [[kabary]], [[ankifidy]], [[hainteny]], [[sôva]], [[tôkatôka]], [[jijy]], [[beko]], [[takahontsy]], [[sokela]],...<ref>https://fr.scribd.com/document/528893667/Programme-2nde</ref> == Mpandray anjara amin'ny literatiora am-bava == Ny mandray anjara amin'ny literatiora am-bava dia ny mpitantara, ny mpihaino, ny mpikabary, ny mpanao hainteny ary ny mpihira. Tsy literatiora ny literatiora am-bava raha toa ka tsy misy mpihaino sy mpandray anjara mivantana (mpitantara, mpikabary, ...)<ref>https://books.openbookpublishers.com/10.11647/obp.0034.pdf?utm_source=chatgpt.com</ref> == Karazany == Misy karazany roa ny literatiora am-bava: * lahabolana * lahateny ===Lahabolana=== Misy sokajy roa ny lahabolana, dia ny lahabolona mirindra izay ahitana ny sôva, ny tôkatôka, ny jijy, ny beko, ny horija, sns, sy ny lahabolana tsotra izay misy ny angano, ny ankamantatra, ny ohabolana, ny ankifidy, sns. === Lahateny === ireto manaraka ireto no lahateny: * ny kabary * ny hainteny<ref>https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291</ref> Amin' ireo karazany ireo ihany koa dia misy ny natao hanabeazana sy hampitana vaovao sy soatoavina <ref>literatioara aminy ankampobeny </ref> == Ny mampiavaka ny literatiora am-bava == Ny literatiora am-bava dia miavaka noho izy: * tsy manavaka sokajin'olona na saranga; * iarahan'ny rehetra manatontosa, na mivantana na an-kolaka, * foronina eo no ho eo, * tsy misy tompony. == Tara-kevitra hita ao amin'ny literatiora am-bava == Anisan' ny tara-kevitra hita ao amin' ny literatiora am-bava ireto tanisaina manaraka ireto: * fifankatiavana, * fihavanana, * fanentanana hamokatra, * fikaloana na fandokoana ny zavaboary. == Toetran'ny literatiora am-bava == Tso-po ny fampitana ny literatiora am-bava izay ampitaina amin'ny alalan'ny fitantarana sy sarin-teny samihafa mampitolagaga sy milantolanto ary mapientana ny mpihaino.<ref name=":0">https://fr.scribd.com/document/587298280/Malagasy-2nd?utm_source=chatgpt.com</ref> == Anjara toeran'ny literatiora am-bava == Manana ny anjara toerany ny literatiora am-bava noho izy natao: * hampitana vaovao; * hampitana hafatra; * hitahirizana tantara sy kolo-tsaina; * ho fialam-boly. <ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/747910307/Lit-Literatiora-am-bava?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> == Loharano == # https://fr.scribd.com/document/528893667/Programme-2nde # https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 # https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291<nowiki/>https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 # https://www.studocu.com/row/document/universite-dantananarivo/cours-physiologie/ny-literatiora-malagasy/108946291 == Tsiahy == <references /> [[sokajy:literatiora]] c4nfvd2i4bfytilb9pe4rfv9awqm1gj Mpanjaka 0 294118 1134362 1119273 2026-04-05T09:02:46Z HarryWurst 36292 1134362 wikitext text/x-wiki Ny '''mpanjaka''' dia [[olona]] mitondra [[fanjakana]] amin'ny fomba mpanjaka sy mpanjakavavy (na monarkia) izay manjaka amin'ny vahoaka sy mitondra amin'ny anaran’ny lovam-panapahana. Ao amin’ny tantaran’i [[Madagasikara]] sy ny tany hafa, ny mpanjaka dia anisan’ny olona ambony indrindra amin’ny [[Fahefana mpanatanteraka|fahefana]] ara-politika sy ara-panjakana. == Tantara sy anjara toerana == Tamin'ny fotoan’andron’ny [[fanjakana]] nentin-drazana, ny mpanjaka<ref>https://mg.globalvoices.org/2021/07/23/153463/</ref> dia tompon’andraikitra lehibe amin’ny: * Fitondrana sy fanapahana * [[Fitsarana]] sy fanomezan-drariny * Fiarovana ny [[vahoaka]] sy ny tanin'ny [[fanjakana]] * Fampivondronana ara-pinoana sy ara-kolontsaina == Mpanjaka malagasy == Ao amin’ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran’i Madagasikara]], maro ireo mpanjaka niavaka araka ny faritra niaviany: * [[Andrianampoinimerina]] (Imerina): mpanjaka nampiavaka ny fivondronan'ny tanàna sy fanjakana tamin’ny faritr’i Merina. * [[Radama Voalohany|Radama I]]: zanany, mpanjaka voalohany nanao fifandraisana tamin’ny vahiny sy nampiditra fanabeazana maoderina. * [[Rasoherina]] * [[Ranavalona I]] * [[Ranavalona II|Ranavolana II]] * [[Ranavalona III]] == Toetoetran’ny fitondrana mpanjaka == Ny fitondrana amin'ny alalan’ny mpanjaka dia antsoina hoe [[Mônarsia|monarkia]], ary misy karazany: * Monarkia tanteraka (ohatra: fitondrana feno, tsy misy fitsabahan’ny vahoaka na parlemanta) * Monarkia voafetra (ohatra: [[Anglisy]] amin’izao fotoana izao, ahitana mpanjaka saingy voafehin’ny lalàm-panorenana) == Mpanjaka amin’ny kolontsaina sy angano == Ankoatra ny tantara marina, maro koa ny mpanjaka mipoitra amin’ny angano sy tantaram-pirenena. Mampiseho ny hasin’ny mpanjaka amin’ny vahoaka sy ny fanajana omena azy amin’ny alalan’ny angano sy fanandratana. == Fahavitsian’ny mpanjaka amin’ny ankehitriny == Ankehitriny, vitsy sisa ny fanjakana mitondra amin’ny fomba monarkia tanteraka, saingy misy amin’ireo firenena sasany, toy ny: * [[Fanjakana Mitambatra|United Kingdom]] (UK): monarkia konstitisionaly (mpanjaka sady misy governemanta) * [[Esoatiny]] (Afrika): ohatra amin’ny monarkia tanteraka == Jereo koa == * Mpanjakavavy * [[Mônarsia|Monarkia]] * [[Andriana]] * Fanjakana Malagasy * Tantara Malagasy == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Mpanjaka]] 5ujmy14mpj006rroshmlkym7u7qlntk 1134363 1134362 2026-04-05T09:07:02Z HarryWurst 36292 1134363 wikitext text/x-wiki Ny '''mpanjaka''' dia [[olona]] mitondra [[fanjakana]] amin'ny fomba mpanjaka sy mpanjakavavy (na monarkia) izay manjaka amin'ny vahoaka sy mitondra amin'ny anaran’ny lovam-panapahana. Ao amin’ny tantaran’i [[Madagasikara]] sy ny tany hafa, ny mpanjaka dia anisan’ny olona ambony indrindra amin’ny [[Fahefana mpanatanteraka|fahefana]] ara-politika sy ara-panjakana. == Tantara sy anjara toerana == Tamin'ny fotoan’andron’ny [[fanjakana]] nentin-drazana, ny mpanjaka<ref>https://mg.globalvoices.org/2021/07/23/153463/</ref> dia tompon’andraikitra lehibe amin’ny: * Fitondrana sy fanapahana * [[Fitsarana]] sy fanomezan-drariny * Fiarovana ny [[vahoaka]] sy ny tanin'ny [[fanjakana]] * Fampivondronana ara-pinoana sy ara-kolontsaina == Mpanjaka malagasy == Ao amin’ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran’i Madagasikara]], maro ireo mpanjaka niavaka araka ny faritra niaviany: * [[Andrianampoinimerina]] (Imerina): mpanjaka nampiavaka ny fivondronan'ny tanàna sy fanjakana tamin’ny faritr’i Merina. * [[Radama Voalohany|Radama I]]: zanany, mpanjaka voalohany nanao fifandraisana tamin’ny vahiny sy nampiditra fanabeazana maoderina. * [[Rasoherina]] * [[Ranavalona I]] * [[Ranavalona II|Ranavolana II]] * [[Ranavalona III]] == Toetoetran’ny fitondrana mpanjaka == Ny fitondrana amin'ny alalan’ny mpanjaka dia antsoina hoe [[Mônarsia|monarkia]], ary misy karazany: * Monarkia tanteraka (ohatra: fitondrana feno, tsy misy fitsabahan’ny vahoaka na parlemanta) * Monarkia voafetra (ohatra: [[Anglisy]] amin’izao fotoana izao, ahitana mpanjaka saingy voafehin’ny lalàm-panorenana) == Mpanjaka amin’ny kolontsaina sy angano == Ankoatra ny tantara marina, maro koa ny mpanjaka mipoitra amin’ny angano sy tantaram-pirenena. Mampiseho ny hasin’ny mpanjaka amin’ny vahoaka sy ny fanajana omena azy amin’ny alalan’ny angano sy fanandratana. == Fahavitsian’ny mpanjaka amin’ny ankehitriny == Ankehitriny, vitsy sisa ny fanjakana mitondra amin’ny fomba monarkia tanteraka, saingy misy amin’ireo firenena sasany, toy ny: * [[Fanjakana Mitambatra|United Kingdom]] (UK): monarkia konstitisionaly (mpanjaka sady misy governemanta) * [[Esoatiny]] (Afrika): ohatra amin’ny monarkia tanteraka == Jereo koa == * Mpanjakavavy * [[Mônarsia|Monarkia]] * [[Andriana]] * Fanjakana Malagasy * Tantara Malagasy == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Mpanjaka]] [[en:King]] lgovnt0hk99rrk3hqeqkxp68v0b5zlw F-15 Eagle McDonnell Douglas 0 294157 1134333 1114541 2026-04-05T03:34:06Z HarryWurst 36292 1134333 wikitext text/x-wiki [[File:F-15C Eagle from the 44th Fighter Squadron flies during a routine training exercise April 15, 2019.jpg|thumb|McDonnell Douglas F-15 Eagle]] Ny '''F-15 Eagle''' ([[Fiteny anglisy|anglisy]]: ''[[Voromahery]]'') ho an'ny dia mpiady avo lenta amin'ny motera roa novolavolain'ny mpanamboatra fiaramanidina amerikana'' McDonnell Douglas'' (ampahany amin'ny [[Boeing]] nanomboka tamin'ny 1997). Araka ny soso-kevitry ny fanasokajiana azy, dia natao hametrahana sy hitazonana ny fahambonian'ny rivotra izy io raha misy fifandonana. Amin'ity andraikitra ity dia saika nosoloiny tanteraka ny [[F-4 Phantom]] tamin'ny farany. Ny F-15 dia nosoloina ampahany tamin'ny [[F-22 Raptor]], izay naorina hatramin'ny 2011. Anisan'ireo fivoarana manan-danja fanampiny ny F-15E Strike Eagle, izay nampitaovana fitaovam-piadiana an'habakabaka sy an-tanety maro mba ho lasa fiaramanidina mpiady maro andraikitra, ary ny F-15EX Eagle II nohatsaraina bebe kokoa, izay mifototra amin'ny F-15QA novolavolaina ho an'i {{Katara}} ary efa niasa tao amin'ny Tafika an'habakabaka Amerikana nanomboka tamin'ny taona 2021. == Mpampiasa (hatramin'ny 2021) == *{{Arabia Saodita}}: Air Force Saodiana: 154, 57 F-15C, 25 F-15D, ary 72 F-15S. Tamin'ny faran'ny taona 2011, nanambara ny governemanta amerikana fa hivarotra F-15SA 84 amin'i Arabia Saodita izy ary hanavao ny F-15S 70 ambiny amin'ny fenitra "SA". *{{Etazonia}}: Tafika an'habakabaka amerikana: 1119, 365 F-15A, 59 F-15B, 409 F-15C, 61 F-15D, 225 F-15E; Araka ny filazany manokana, hatramin'ny Oktobra 2009, dia mbola nanana 522 F-15A mavitrika (tsy anisan'izany ANG) ary 223 F-15E. Mipetraka any ivelany ihany koa, ao amin'ny Air Forces Etazonia any Eoropa - faritra Air Forces Africa ao: **{{Alemaina}} ***Bitburg Air Base, Aprily 1977 ka hatramin'ny Martsa 1994, F-15A/B/C/D (36th (Tactical) Fighter Wing miaraka amin'ny telo, tao anatin'ny roa taona farany ny ekipa roa). ***Tobin'ny Air Spangdahlem, Martsa 1994 hatramin'ny Martsa 1999, F-15C/D (Elatra Mpiady faha-52) miaraka amin'ny ekipa iray *{{Fanjakana Mitambatra}} RAF Lakenheath, Febroary 1992 hatramin'ny Aprily 2022, F-15C/D/E (Elatra mpiady faha-48 miaraka amin'ny squadrons telo, anisan'izany ny baomba mpiady roa sy ny squadron intercepteur iray) * {{Islandy}} Naval Air Station Keflavik, Jolay 1985 hatramin'ny Jona 2006, F-15C/D (Air Forces Iceland/35th Fighter Wing/85th Group miaraka amin'ny squadron iray, eo ambanin'ny Tactical Air Command sy Air Combat Command hatramin'ny 2002). * {{Israely}}: Air Force Israeliana: eo amin'ny 75 eo ho eo amin'ny ekiady telo; ny IAF dia nahazo fiaramanidina F-15A/B/C/D miisa 79 vaovao nanomboka tamin'ny Desambra 1976, ary koa ny sasany efa nampiasaina avy amin'ny US Air Force. *{{Japana}}: Air Force Japoney: 223, 203 F-15J, 20 F-15DJ; Ny fiaramanidina dia novidina nanomboka tamin'ny 1981 ary saika ny rehetra dia novokarin'ny [[Mitsubishi]] Heavy Industries teto amin'ny firenena. *{{Katara}}: Qatar Emiri Air Force: 48; Tamin'ny voalohany, F-15QA 36 no nofantenana tamin'ny 2017, narahin'ny 12 fanampiny tamin'ny 2023, ary nanomboka tamin'ny 2021 ny fandefasana. *{{Korea Atsimo}}: Tafika an'habakabaka Koreana Tatsimo: 61; F-15K 61 no azo. *{{Nederlandy}} Soesterberg Air Base, Septambra 1978 hatramin'ny Janoary 1994, F-15A/B/C/D *{{Singaporo}}: Singapore Air Force: 40; Tamin'ny voalohany, F-15SG 24 no nofantenana, ary nahazo ny "Eagle" voalohany tamin'ny Aprily 2010 ny ekipa voalohany. ==Jereo koa== *[[Saab JAS 39 Gripen]] *[[F-4 Phantom]] *[[F-14 Tomcat]] *[[F-22 Raptor]] *[[Eurofighter Typhoon]] *[[Aermacchi M-346]] [[Sokajy:McDonnell Douglas]] [[Sokajy:Fiaramanidina]] [[Sokajy:Tafika fiaramanidina]] qzft9dch6w1gczrd7oo5q484t98trix Fahasalamam-bahoaka ao Madagasikara 0 295463 1134340 1118299 2026-04-05T04:47:23Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1134340 wikitext text/x-wiki [[Sary:Star of life2.svg|vignette|Fahasalamana]] === Famaritana ny Fahasalamam-bahoaka === Ny fahasalamam-bahoaka<ref>https://bmcpublichealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12889-025-23802-0</ref> dia sehatra mikendry ny fanatsarana sy fiarovana ny fahasalaman’ny [[Olombelona|olona]] rehetra amin’ny alalan’ny fisorohana [[aretina]], fanentanana, fanarahamaso, ary fandaminana rafitra ho an'ny tombontsoan’ny daholobe. Tsy mifantoka amin’ny fitsaboana olona iray fotsiny izy fa mijery manontolo ny fiantraikan’ny [[tontolo iainana]], ny fomba fiaina, ary ny [[Fiarahamonina|rafitra ara-tsosialy]] amin’ny fahasalaman'ny [[mponina]]. === Ny fahasalamam-bahoaka eto Madagasikara === Ny fahasalamam-bahoaka eto [[Madagasikara]] dia sehatra lehibe iankinan'ny fampandrosoana ara-tsosialy sy ara-toekarena. Na dia misy ezaka ataon’ny [[fanjakana]] sy ny mpiara-miombon’antoka iraisam-pirenena aza dia mbola maro ny fanamby atrehina eo amin’ny lafiny fitaovana, mpiasa, ary fidirana amin’ny fikarakarana ara-pahasalamana, indrindra any amin’ny faritra [[ambanivohitra]]. == Rafitra ara-pahasalamana == [[Sary:Free consultation with a Doctor of mobile health team has Madagacar.jpg|vignette|Fizaham-pahasalamana]] Mizara amin'ny ambaratonga maromaro ny rafitra ara-pahasalamana eto [[Madagasikara]]<ref>https://www.matin.mg/?p=574</ref>: * CSB I sy II (Centre de Santé de Base na Foibem-pitsaboana Fototra) * Toeram-pitsaboana tsotra tsy miankina * Hopitaly tsy miankina * Hopitalim-panjakana * CHU (Centre Hospitalier Universitaire)<ref>https://www.presses.ehesp.fr/sigle/chu-ou-chru-centre-hospitalier-universitaire-ou-centre-hospitalier-regional-universitaire/</ref> Tamin’ny taona 2019, tobim-pitsaboana miisa 2 677<ref>[[Lisitry ny hopitaly eto Madagasikara]]</ref> no nisy tao [[Madagasikara]] ka 125 no [[Hôpitaly|hopitaly]]. Tobim-pahasalamana kely sy toeram-pitsaboana kely ny ambiny. Satria any an-tanàn-dehibe ny ankamaroan'ny hopitaly sy ny toeram-pitsaboana, mbola maro ireo tsy mahazo fidirana amin'ny fitsaboana. Ato no misy ny [[Lisitry ny hopitaly eto Madagasikara|lisitry ny hopitaly ao Madagasikara]]. Araka ny filazan'ny ny Fikambanana Manerantany misahana ny Fahasalamana na ny Organisation Mondiale de la Santé (OMS)<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Organisation_mondiale_de_la_sant%C3%A9</ref>, manodidina ny 35 % n’ny mponina no mipetraka lavitra mihoatra ny 10 km amin’ny toeram-pitsaboana akaiky indrindra<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Healthcare_in_Madagascar?utm_source=chatgpt.com https://en.wikipedia.org/wiki/Healthcare_in_Madagascar?]</ref>. == Ireo aretina mihanaka eto Madagasikara == [[Sary:Histopathology of malaria exoerythrocytic forms in liver 07G0024 lores.jpg|vignette|Histopatôlôjian'ny endrika ivelan'ny rà mena amin'ny tazomoka ao amin'ny aty]] === 1. [[Tazomoka]] (Malaria)<ref>https://www.severemalaria.org/fr/systeme-de-sante-de-madagascar</ref> === Ao anatin’ny firenena anjakan’ny tazomoka i Madagasikara. Araka izany, betsaka ny fepetra noraisina amin’ny alalan’ny: * Fanapariahana lay misy fanafody (LLIN<ref>https://www.who.int/teams/immunization-vaccines-and-biologicals/essential-programme-on-immunization/integration/linking-with-other-health-interventions/long-lasting-insecticidal-nets-(llins)</ref>) * Fanafody ACT<ref>https://newsmada.com/2024/03/19/fitsaboana-ny-aretina-tazo-tsotra-napetraka-ny-tetikasa-imprima-hanatsarana-ny-fanafody-act/</ref> * Fanentanana amin’ny alalan’ny radio sy [[sekoly]] Tamin'ny taona 2023, raha ny nambaran’ny [[minisiteran’ny Fahasalamam-bahoaka]]<ref>http://www.sante.gov.mg/ministere-sante-publique/</ref>. Na­hatratra hatramin’ny 2,8 tapitrisa ny tranga tazomoka ka 400 tamin’ izy ireo no maty. Raha toa ka nano­didina ny 1,7 tapitrisa kosa ny tranga ho an’ny taona 2022 raha ny tatitry ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|fikambanana iraisam-pirenena momba ny Fahasalamana]]. Maherin’ny 5 hetsy kosa ireo olona nararin’ ny tazomoka tamin’ny taona 2020<ref>https://newsmada.com/2024/10/23/tazomoka-aretina-mahafaty-indrindra-ny-zaza-latsaky-ny-dimy-taona-raha-tsy-voatsabo/</ref>. Mba hisorohana ny [[tazomoka]], misy ny fepetra toy ny fampiasana lay misy fanafody (LLIN)<ref>https://www.who.int/teams/immunization-vaccines-and-biologicals/essential-programme-on-immunization/integration/linking-with-other-health-interventions/long-lasting-insecticidal-nets-(llins)</ref>, famafazana fanafody anaty trano, fanalana [[rano]] mihandrona izay mety hiterahan’ny moka. === 2. [[Kolera|Kolerà]] === Anisan'ny aretina fahita matetika ao Madagasikara ny kolerà (fantatra ihany koa amin'ny hoe '''''Cholera asiatica''''' na '''kolera aziatika'''), izay otrikaretina [[bakteria]] lehibe indrindra amin'ny tsinay kely vokatry ny bakteria ''Vibrio cholerae''. Avy amin'ny [[rano]] fisotro na [[sakafo]] maloto no mahatonga ny aretina. Ny bakteria dia mety miteraka aretim-pivalanana mafy sy fandoavana mafy. Ho fisorohana ny kolerà dia tandremana ny tanana tsy atao any am-bava, sasàna ny tanana alohan’ny hisakafo sy rehefa avy any amin’ny toeram-pivoahana. Saromana ny sakafo masaka mba tsy hipetrahan’ny lalitra. Tsy aparitaka eny an-dalana ihany koa ny loto toy ny [[diky]] sy [[amany]]. Ilaina ny fanamafisana ny hery fiarovana amin’ny alalan’ny fihinana [[voankazo]] sy [[legioma]]. [[Sary:Hand necrosis caused by plague.jpg|vignette|Fivontosan'ny rantsan-tanana vokatry ny pesta]] === 3. [[Pesta]] === Anisan'ny aretina miparitaka ao Madagasikara ny aretina pesta. Araka ny nambaran'ny sampandraharahan’ny firenena mikambana misahana ny [[fahasalamana]], mbola ao anatin’ny «grady faharoa» i Madagasikara amin'ny kolerà, izany hoe ny sokajy faharoa no misy an’i [[Madagasikara]] amin’ity aretina pesta ity<ref>https://www.tiatanindrazana.mg/fahasalamana/ady-aminny-pesta-nahazo-33-5-miliara-ariary-i-madagasikara-27911.php</ref>. Tamin'ny taona 2017<ref>https://www.tiatanindrazana.mg/fahasalamana/ady-aminny-pesta-nahazo-33-5-miliara-ariary-i-madagasikara-27911.php</ref>, nanolotra lelavola 1,5 tapitrisa dolara ny sampandraharahan’ny firenena mikambana momba ny fahasalamana (OMS) mba hanampiana an’i Madagasikara amin’ny famongorana ny [[pesta]]. Raha atambatra tamin'ny vola azo teo aloha dia 11 tapitrisa dolara na 33,5 miliara ariary izao ny vola azon’i Madagasikara mba hiadiana amin’ny pesta. Ady amin’ny [[parasy]] sy [[voalavo]] no fisorohana tsara indrindra amin'ny pesta. Raha tonga ara-potoana any amin’ny tobim-pahasalamana kosa raha sendra mararin'ny pesta dia azo tsaboina haingana izany. Tsy tokony ho tara mihitsy raha vao misy fambara mampiahiahy. === 4. Bilarziozy na takilodrano === Anisan’ny firenena ahitana bilarziozy betsaka i [[Madagasikara]]. Ahitana izany aretina izany ireo disitrika miisa 107 amin’ny distrika 119<ref>https://newsmada.com/2024/10/12/aretina-bilarziozy-na-takilodrano-hatsaraina-ny-ady-atao-eto-madagasikara/</ref>. Be­tsaka kokoa ireo olona voan'io aretina bilarziozy na takilodrano io amin’ireo disitrika 46. Ny bilarziozy, antsoina amin’ny teny vahiny hoe «bilharziose<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Bilharziose</ref>», dia aretina katsentsitra fahita amin’ny tany mafana sy be orana tahaka an'i Madagasikara. Kankana iray antsoina hoe «Schistosoma» no [[katsentsitra]] (parasite) mahatonga ny aretina bilarziozy. Ny fisorohana ny bilarziozy amin'ny fomba mahomby dia ny tsy fikasihana na fidirana anaty rano maloto miangona noho izy ireny mety misy zanan-kankana «Schistosoma». Fadiana ihany koa ny manao maloto eny an-kalamanjana rehetra eny, indrindra ny toerana akaiky rano mamy na rano miandrona<ref>https://www.moov.mg/article/80316-ireo-tsara-fantatra-mikasika-ny-aretina-bilarziozy#body2</ref>. Ireo no karazana aretina mpitranga matetika eto [[Madagasikara]] sy nanaovana hetsika ary nandraisana fepetra. Fa anisan'ny aretina misy ao Madagasikara ihany koa ny [[Hatina|lagaly na hatina]], ny tuberculose, ny aretim-pivalanana, ny Tifôida, ny VIH/SIDA sy ny maro hafa izay tsy tokony atao tsirambina ihany koa. == Fanamby amin’ny fahasalaman’ny reny sy ny zaza == * '''Tahan'ny fahafatesan'ny reny:''' 440/100 000<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Healthcare_in_Madagascar?utm_source=chatgpt.com https://en.wikipedia.org/wiki/Healthcare_in_Madagascar?]</ref> * '''Tahan'ny fahafatesan'ny zaza latsaky ny 5 taona''': 61/1 000<ref>[https://www.theglobaleconomy.com/Madagascar/child_mortality/?utm_source=chatgpt.com https://www.theglobaleconomy.com/Madagascar/child_mortality?]</ref> Mbola ambany ny fanarahana ny fitsaboana mandritra ny fitondrana vohoka, indrindra any ambanivohitra. Teboka voalohany ao amin’ny [[Velirano]] Fahadimin’ny Filohan’ny Repoblika [[Rajoelina Andry|Andry RAJOELINA]] ny fanatsarana ny fahasalaman’ny Reny sy ny Zaza ary anisan’ny vaindohan-draharahan’ny Fitondram-panjakana ankehitriny<ref>http://www.sante.gov.mg/ministere-sante-publique/2022/04/26/%F0%9D%97%99%F0%9D%97%94%F0%9D%97%A1%F0%9D%97%94%F0%9D%97%A7%F0%9D%97%A6%F0%9D%97%94%F0%9D%97%A5%F0%9D%97%94%F0%9D%97%A1%F0%9D%97%94-%F0%9D%97%A1%F0%9D%97%AC-%F0%9D%97%99%F0%9D%97%94%F0%9D%97%9B/</ref>. === Tahan’ny fahafatesan’ny zaza latsaky ny 5 taona eto Madagasikara<ref>https://www.theglobaleconomy.com/Madagascar/child_mortality</ref> === ''(isaky ny 1 000 teraka velona)'' {| class="wikitable" !'''Anarana''' !'''Sanda''' |- |'''Tahan’ny fahafatesan’ny zaza <5 taona''' |'''66''' |- |'''Taona''' |2022 |- |'''Fandrefesana''' |Maty isaky ny 1 000 teraka velona |- |'''Fahazoana angon-drakitra''' |1968 – 2022 |- |'''Salan’isa nandritra ny fotoana rehetra''' |121 |- |'''Ambany indrindra – Ambony indrindra''' |66 – 178 |- |'''Loharano''' |UNICEF |} == [[Fahantrana]] sy ny [[tsy fanjarian-tsakafo]] == Tafiditra anatin’ireo firenena 28 maneran-tany<ref>{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/sosialy/fahantran-ny-malagasy-30-miaina-tsy-fanjarian-tsakafo-mitarazoka-63107.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2025-09-02 |archive-date=2025-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250912155245/https://www.tiatanindrazana.mg/sosialy/fahantran-ny-malagasy-30-miaina-tsy-fanjarian-tsakafo-mitarazoka-63107.php |url-status=dead }}</ref> izay ahitana taha ambony amin’ny [[tsy fanjarian-tsakafo]] i [[Madagasikara|Madagasikara.]] Iray amin’ireo firenena manana tahan'ny tsy fanjarian-tsakafo ambony indrindra manerantany: Misy fiantraikany goavana eo amin'ny fiainan' ny mponina ny fahantrana eto Madagasikara, ka anisan' izany ny [[tsy fanjarian-tsakafo]], ny kalitao ratsin'ny zavatra ilain'ny mponina andavanandro sy ny habetsahana voafetra amin'izany, ny fitomboan'ny isan'ny olona marefo, ny [[fifidrà-monina avy any ambanivohitra]] mankany an-drenivohitra. Zaza latsaky ny 5 taona efatra amin’ny 10 no tratran’ny tsy fanjarian-tsakafo mitarazoka, ho an’ny antontanisa nasionaly. Zaza enina amin’ny 100 kosa no voan’ny tsy fanjarian-tsakafo mahery vaika ary miovaova isaky ny faritra ny tarehimarika<ref>https://newsmada.com/2024/03/27/fanjarian-tsakafo-eny-ifotony-tombanana-ny-asa-vita-hanatsarana-ny-paikady/</ref>. ---- === [[Loza voajanahary]] sy [[fiovaovan'ny toetrandro]] miteraka aretina === Ny [[loza voajanahary]] sy ny [[Fiovaovan'ny toetrandro|fiovaovan’ny toetrandro]] dia anisan’ireo antony lehibe miteraka olana ara-pahasalamana eto [[Madagasikara]]. Misy fiantraikany mivantana amin’ny fahasalaman’ny mponina ohatra ireto tranga manaraka ireto: * '''Hain-tany any atsimo''': miteraka [[krizy ara-tsakafo]], izay mety hiteraka tsy fanjarian-tsakafo sy aretina mifandraika amin’izany. * '''Tondra-drano any avaratra sy atsinanana''': mampitombo ny fiparitahan’ny aretina avy amin’ny rano, toy ny tazo mahery vaika, aretin-kibo ary kolera. * '''Setroka sy ny loton'ny rivotra''': miteraka aretin'ny fitaovam-pisefoana Mba hanamafisana ny fandraisana andraikitra amin’ny fiatrehana ireo loza sy fiovaovan’ny toetrandro ireo, dia navondrona ao anatin’ny rafitra iray ny fikambanana sy andrim-panjakana miasa amin’ny sehatry ny fahasalamana. Anisan’izany ny “Health Cluster<ref>https://healthcluster.who.int/</ref>” tarihin’ny OMS, izay miasa amin’ny fanohanana ny fitondram-panjakana amin’ny famaliana vonjy taitra ara-pahasalamana. ---- === Fanavaozana sy politikan'ny fahasalamam-bahoaka ho amin’ny ho avy<ref>https://www.msanp.gov.mg/index.php/article?id=55</ref> === * Fanofanana mpiasa vaovao * Fampidirana paikady One Health * Fametrahana rafitra EPR (Emergency Preparedness and Response) * Fampitomboana ny tetibola ho an’ny fahasalamana ---- === Hevitra fototra ao amin'ny fahasalamam-bahoaka: === * Fisorohana no zava-dehibe (mialoha ny aretina) * Fanaraha-maso sy famaliana haingana ny [[valanaretina]] * Fanabeazana ara-pahasalamana sy fanentanana * Fitondrana politika sy paikady manohana ny [[fahasalamana]] * Fidirana mitovy amin’ny fitsaboana ho an’ny rehetra ---- === Ohatra amin’ny asa eo amin’ny fahasalamam-bahoaka: === * Fanentanana amin’ny fanaovana [[vaksiny]] * Fampanapariahana lay sy fanafody amin’ny faritra misy [[tazomoka]] * Fanadiovana sy fanatsarana ny [[rano fisotro]] * Fanaraha-maso sy tatitra momba ny aretina mifindra Na dia misy aza ny ezaka eo amin’ny [[fanjakana]] sy ny mpiara-miombon’antoka, mbola zava-dehibe ny fanamafisana ny rafitra ara-pahasalamana eto Madagasikara amin'ny lafiny: * Fitaovana * Fampiofanana * Fampitomboana ny mpiasan'ny fahasalamana * Fidirana amin’ny tolotra * Fanentanana sy fanabeazana ny vahoaka 53gxjezlh0gr45glsgskim4mkmfv7ot ZoAndriamifidisoa/kianjam-pasika 0 298463 1134316 1133347 2026-04-04T17:51:22Z ZoAndriamifidisoa 36396 1134316 wikitext text/x-wiki Tohiny manaraka ny fampidirana ireo mpanjakan'i Madagasikara, ary fiampitana fotsiny kosa ireo governora jeneraly nandritra ny fanjanahantany == Mpanjaka teo amin'ny Fanjakan'i Madagasikara (1817–1897) == {| class="wikitable center sticky-header" style=text-align:center |+Lisitry ny filohan'i Madagasikara |- ! rowspan="2" | N° ! rowspan="2" | Sary ! rowspan="2" width=1% | Anarana ! colspan="2" | Fe-potoam-piasana ! rowspan="2" width=1% | Andraikitra |- ! Fanombohana ! Fiafarana |- ! colspan="10" | [[Première République (Madagascar)|{{Ire|République}}]] : République malgache |- ! 1 | [[File:Philibert Tsiranana 1962-08-29.jpg|thumb]] | '''[[Philibert Tsiranana]]'''<br><small>(1910-1978)</small> | {{Date|1|mai|1959}} | {{Date|11|octobre|1972}} | Président de la République |- ! – | [[Fichier:Gabriel Ramanantsoa 1961.jpg|80px|centré]] | '''[[Gabriel Ramanantsoa]]'''<br><small>(1906-1979)</small> | {{Date|11|octobre|1972}} | {{Date|5|février|1975}} | Chef de l'État ''de facto'' |- ! – | [[Fichier:No photo.svg|80px|centré]] | '''[[Richard Ratsimandrava]]'''<br><small>(1931-1975)</small> | {{Date|5|février|1975}} | {{Date|11|février|1975}} | Chef de l'État ''de facto'' |- ! – | [[Fichier:No photo.svg|80px|centré]] | '''[[Gilles Andriamahazo]]'''<br><small>(1919-1989)</small> | {{Date|11|février|1975}} | {{Date|15|juin|1975}} | Président du Comité national militaire |- ! – | [[Fichier:Didier Ratsiraka 1997.jpg|80px|centré]] | '''[[Didier Ratsiraka]]'''<br><small>(1936-2021)</small> | {{Date|15|juin|1975}} | {{Date|30|décembre|1975}} | Président du Conseil suprême de la Révolution |- | colspan="10" style="opacity:1; font-weight:bold; background:#e9e9e9;" | [[Deuxième République (Madagascar)|{{IIe|République}}]] : République démocratique malgache |- ! rowspan=2| 2 | rowspan=2| [[Fichier:Didier Ratsiraka 1997.jpg|80px|centré]] | rowspan=2| '''[[Didier Ratsiraka]]'''<br><small>(1936-2021)</small><br><small>'''{{1re|fois}}'''</small> | {{Date|30|desambra|1975}} | {{Date|4|janoary|1976}} | Président du Conseil suprême de la Révolution |- | {{Date|4|janoary|1976}} | {{Date|27|marsa|1993}} | Président de la République |- | colspan="10" style="opacity:1; font-weight:bold; background:#e9e9e9;" | [[Troisième République (Madagascar)|{{IIIe|République}}]] : république de Madagascar |- ! 3 | [[Fichier:Professeur_Albert_Zafy_(cropped).JPG|centré|80px]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Albert Zafy]]''' <br><small>(1927-2017)</small> | date|27 marsa 1993 | date|5 septambra 1996 | Président de la République |- ! – | [[Fichier:Norbert Ratsirahonana - 1996.jpg|80px|centré]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Norbert Ratsirahonana]]'''<br><small>(1938)</small> | date|5 septambra 1996 | date|9 febroary 1997 | Président de la République par intérim |- ! 4 | [[Fichier:Didier Ratsiraka 1997.jpg|80px|centré]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Didier Ratsiraka]]'''<br><small>(1936-2021)</small><br><small>'''{{2nde|fois}}'''</small> | date|9 février 1997 | date|5 juillet 2002{{Note|groupe=alpha|nom=concurrence1|texte=En concurrence avec [[Marc Ravalomanana]] à partir du 22 février 2002.}} | Président de la République |- ! rowspan=2| 5 | rowspan=2| [[Fichier:Marc Ravalomanana (cropped).jpg|80px|centré]] | scope="row" style="text-align:center" rowspan=2| '''[[Marc Ravalomanana]]'''<br><small>(1949)</small> | date|22 février 2002{{Note|groupe=alpha|nom=concurrence2|texte=En concurrence avec [[Didier Ratsiraka]] jusqu'au 5 juillet 2002.}} | date|19 janoary 2007 | rowspan=2| Président de la République |- | date|19 janvier 2007 | date|17 mars 2009 |- ! – | [[Fichier:No photo.svg|80px|centré]] | '''Hyppolite Ramaroson'''<br><small>(1951)</small> | colspan="2" |{{Date|17|mars|2009}} | Président de la République par intérim |- ! – | [[Fichier:Andry Rajoelina greeting crowd (cropped).jpg|centré|80px]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Andry Rajoelina]]'''<br><small>(1974)</small> | date|17 mars 2009 | date|11 décembre 2010 | Président de la [[Haute Autorité de transition]] |- | colspan="10" style="opacity:1; font-weight:bold; background:#e9e9e9;" | [[Quatrième République (Madagascar)|{{IVe|République}}]] : république de Madagascar |- ! – | [[Fichier:Andry Rajoelina greeting crowd (cropped).jpg|80px]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Andry Rajoelina]]'''<br><small>(1974)</small> | date|11 décembre 2010 | date|25|janvier|2014 | Président de la Transition |- ! 6 | [[Fichier:Hery Rajaonarimampianina 2014.jpg|80px]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Hery Rajaonarimampianina]]'''<br><small>(1958)</small> | date|25|janvier|2014 | date|7 septembre 2018<br> | Président de la République |- ! – | [[Fichier:Rivo Rakotovao 2014.jpg|80px]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Rivo Rakotovao]]'''<br><small>(1960)</small> | date|7 septembre 2018 | date|18 janvier 2019 | Chef de l'État par intérim |- ! 7 | [[Fichier:Andry Rajoelina in December 2022 (cropped).jpg|80px]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Andry Rajoelina]]'''<br><small>(1974)</small> | date|18 janvier 2019 | date|09 septembre 2023 | Président de la République |- | colspan="9" | ''Intérim du [[gouvernement Ntsay III]] du date|09 septembre 2023- au date|27 10 2023'' |- ! – | [[Fichier:No photo.svg|80px|centré]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Richard Ravalomanana]]''' <br><small>(1959)</small> | date|27 oktobra 2023 | date|16 desambra 2023 | Chef de l'État par intérim |- ! <small>(7)</small> | [[Fichier:President of the Republic of Madagascar Andry Rajoelina, Abu Dhabi, 2024.jpg|80px]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Andry Rajoelina]]'''<br><small>(1974)</small> | date|16 12 2023 | date|14 10 2025 | Président de la République |- ! – | [[Fichier:Michael Randrianirina in February 2026.jpg|80px|centré]] | scope="row" style="text-align:center"| '''[[Michaël Randrianirina]]'''<br><small>(1973)</small> | date|14 10 2025 | ''amperinasa'' | [[Conseil présidentiel de la refondation de la république de Madagascar|Président de la Refondation]] |- |} 60687g9pyvs1976nqtysx2nyfzhtgp6 Riakan-tendrombohitra 0 298887 1134304 1134303 2026-04-04T12:19:36Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1134304 wikitext text/x-wiki [[Sary:Torrente Evançon, rapide.JPG|vignette|359x359px|Riaka]] Ny '''riakan-tendrombohitra''' na '''riaka''' dia singan-[[korian-drano]] avy eny an-[[tendrombohitra]] izay tsy manana fitosaka marin-toerana. Miovaova be ny habeny. [[Korian-drano]] avy any an-[[tendrombohitra]] ny riaka, izay miavaka noho fisolampy sy ny fikoriana izay indraindray mitsitapitapy ary matetika mikorontana. Mizara ho faritra telo miavaka ny riaka: faritra iray anjakan' ny fikao-tany (kamory mpandray) sy faritra anjakan' ny fiampitan' ny [[dilatra]] (lakandrano fikorianana) ary faritra mampiadam-pandeha izay tsara ho an' ny fanangonana (ilay [[kitsoloha]] fanariana). Any an-tendrombohitra dia misy riaka manjary [[riana]] eny amin' ny ampahany amin' ny lalany raha mandalo havoana be vato sy misy [[hantsana]]. Matetika ny riaka toy izany dia mifarana any amin' ny riaka iray hafa, na any amin' ny [[renirano]] na [[ony]] lehibe kokoa, nefa afaka mivarina koa any amin' ny [[farihy]] na any an-d[[ranomasina]]. Any amin' ny faritra misy [[ranomandry]] dia mipoitra mivantana avy amin' ny ranomandry mitsonika ny riaka. Tsy hita ny sasany amin' izy ireo raha tsy amin' ny [[lohataona]] sy amin' ny [[fahavaratra]] mandritra ny fitsonihan' ny ranomandry izay mamelona azy ireo. Ireo no fizaran-taona maha ambony fitosqhan' izy ireo. Mety hanana fitosahana ambany ny riaka kely sasany amin' ny fotoana atonony, saingy mihabe raha sendra oram-be maharitra, ka manjary mampidi-doza, mety hihoatra ny lalany ary hiteraka fahasimban-javatra na famoizana ain' olona mihitsy aza. == Jereo koa == * [[Loharano]] * [[Farihy]] * [[Dobo]] * [[Heniheny]] * [[Honahona]] * [[Riakasia]] * [[Renirano]] * [[Ony]] * [[Sakelidrano]] * [[Loharano]] * [[Voambolan' ny jeôgrafia]] mpdtb0b2b14rzxioaub3yhvor89aq98 Hadin-driaka 0 298888 1134305 2026-04-04T12:39:09Z Thelezifor 15140 Lohasaha kely misy lakandrano lalina 1134305 wikitext text/x-wiki Ny '''hadin-driaka''' dia [[lohasaha]] kely misy lakandrano lalina sy matetika tery. Vokatry ny [[fikao-tany]] ateraky ny fikorianan' ny rano izy io. Endiky ny vohon' ny tany misolampy ny hadin-driaka, izay fahita eny amin' ny tezan-tendrombohitra somary mideza (eo amin' ny 20 hatramin' ny 70&nbsp;%). Noho izany dia tery kokoa noho ny lohasaha mahazatra izy io, fa kely kokoa noho ny [[dilan-drano]] (fr. : ''gorge''). Mety misy na tsy misy [[Riakan-tendrombohitra|riaka]] matanjaka mikoriana manaraka ny lalany avy amin' ny debo-padraisana niforonany ny hadin-driaka. Matetika dia miavaka ny riaka noho ny fikoriany mitsitapitapy fa tsy mitohy. Noho izany, matetika dia mifanandrify amin' ny fantsona fikorianana ny hadin-driaka, izany hoe ny faharoa amin' ny endrika telo mampiavaka ny riaka. p6re3vjlq57sc4isum3g9ldyso13m95 1134306 1134305 2026-04-04T12:41:27Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1134306 wikitext text/x-wiki [[Sary:Енбекшиказахский район, Шинтургенское ущелье сверху (9).jpg|vignette|373x373px|Hadin-driaka any [[Kazakstàna]]]] Ny '''hadin-driaka''' dia [[lohasaha]] kely misy lakandrano lalina sy matetika tery. Vokatry ny [[fikao-tany]] ateraky ny fikorianan' ny rano izy io. Endiky ny vohon' ny tany misolampy ny hadin-driaka, izay fahita eny amin' ny tezan-tendrombohitra somary mideza (eo amin' ny 20 hatramin' ny 70&nbsp;%). Noho izany dia tery kokoa noho ny lohasaha mahazatra izy io, fa kely kokoa noho ny [[dilan-drano]] (fr. : ''gorge''). Mety misy na tsy misy [[Riakan-tendrombohitra|riaka]] matanjaka mikoriana manaraka ny lalany avy amin' ny debo-padraisana niforonany ny hadin-driaka. Matetika dia miavaka ny riaka noho ny fikoriany mitsitapitapy fa tsy mitohy. Noho izany, matetika dia mifanandrify amin' ny fantsona fikorianana ny hadin-driaka, izany hoe ny faharoa amin' ny endrika telo mampiavaka ny riaka. 3rh1esvp0ybn0dzdrgwa5bn0g9yiqnk 1134307 1134306 2026-04-04T13:28:44Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1134307 wikitext text/x-wiki [[Sary:Енбекшиказахский район, Шинтургенское ущелье сверху (9).jpg|vignette|373x373px|Hadin-driaka any [[Kazakstàna]]]] Ny '''hadin-driaka''' dia [[lohasaha]] kely misy lakandrano lalina sy matetika tery. Vokatry ny [[fikao-tany]] ateraky ny fikorianan' ny rano izy io. Endiky ny vohon' ny tany misolampy ny hadin-driaka, izay fahita eny amin' ny tezan-tendrombohitra somary mideza (eo amin' ny 20 hatramin' ny 70&nbsp;%). Noho izany dia tery kokoa noho ny lohasaha mahazatra izy io, fa kely kokoa noho ny [[dilan-drano]] (fr. : ''gorge''). Mety misy na tsy misy [[Riakan-tendrombohitra|riaka]] matanjaka mikoriana manaraka ny lalany avy amin' ny debo-padraisana niforonany ny hadin-driaka. Matetika dia miavaka ny riaka noho ny fikoriany mitsitapitapy fa tsy mitohy. Noho izany, matetika dia mifanandrify amin' ny fantsona fikorianana ny hadin-driaka, izany hoe ny faharoa amin' ny endrika telo mampiavaka ny riaka. == Jereo koa == * [[Lalan-driaka]] * [[Jorefo]] * [[Riaka]] * [[Riakan-tendrombohitra]] * [[Riana]] * [[Ranotrambo]] cul6lgevdbm3hlztfnmrz5ske3i6st2 Boeing 0 298889 1134336 2026-04-05T03:50:58Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « Mpanamboatra teknolojia an'habakabaka amerikana ny '''Boeing Company'''. Tamin'ny taona 2020, izy no mpamokatra faharoa lehibe indrindra tao amin'ny indostriany (taorian'ny Lockheed Martin, raha jerena amin'ny vola miditra). Anisan'ny vokatra vokarin'ny orinasa ny [[fiaramanidina]] sivily sy [[miaramila]], angidimby, sambon-danitra sy zanabolana, ary koa fiara fandefasana fiaramanidina sy [[balafomanga]]. Miaraka amin'ny mpifaninana Eoropeana aminy Airbu... » 1134336 wikitext text/x-wiki Mpanamboatra teknolojia an'habakabaka amerikana ny '''Boeing Company'''. Tamin'ny taona 2020, izy no mpamokatra faharoa lehibe indrindra tao amin'ny indostriany (taorian'ny Lockheed Martin, raha jerena amin'ny vola miditra). Anisan'ny vokatra vokarin'ny orinasa ny [[fiaramanidina]] sivily sy [[miaramila]], angidimby, sambon-danitra sy zanabolana, ary koa fiara fandefasana fiaramanidina sy [[balafomanga]]. Miaraka amin'ny mpifaninana Eoropeana aminy [[Airbus]], ny orinasa dia mamorona orinasa roa tonta eo amin'ny tsenan'ny fiaramanidina lehibe. ==Jereo koa== {{Fiaramanidina Boeing}} {{commonscat}} [[Sokajy:Orinasa eoropeanina]] [[Sokajy:Fiaramanidina]] [[Sokajy:Boeing]] [[Sokajy:Orinasa fiaramanidina amerikanina]] dloicxduofk4pabm7m5m320q29p7zah 1134338 1134336 2026-04-05T03:55:36Z HarryWurst 36292 1134338 wikitext text/x-wiki [[File:Boeing full logo.svg|thumb|]] Mpanamboatra teknolojia an'habakabaka amerikana ny '''Boeing Company'''. Tamin'ny taona 2020, izy no mpamokatra faharoa lehibe indrindra tao amin'ny indostriany (taorian'ny Lockheed Martin, raha jerena amin'ny vola miditra). Anisan'ny vokatra vokarin'ny orinasa ny [[fiaramanidina]] sivily sy [[miaramila]], angidimby, sambon-danitra sy zanabolana, ary koa fiara fandefasana fiaramanidina sy [[balafomanga]]. Miaraka amin'ny mpifaninana Eoropeana aminy [[Airbus]], ny orinasa dia mamorona orinasa roa tonta eo amin'ny tsenan'ny fiaramanidina lehibe. ==Jereo koa== {{Fiaramanidina Boeing}} {{commonscat}} [[Sokajy:Orinasa eoropeanina]] [[Sokajy:Fiaramanidina]] [[Sokajy:Boeing]] [[Sokajy:Orinasa fiaramanidina amerikanina]] 3ca5jgoo6johj1z5xuhgklp2qns7w8k 1134339 1134338 2026-04-05T03:56:13Z HarryWurst 36292 1134339 wikitext text/x-wiki [[File:Boeing full logo.svg|thumb|]] Mpanamboatra teknolojia an'habakabaka amerikana ny '''Boeing Company'''. Tamin'ny taona 2020, izy no mpamokatra faharoa lehibe indrindra tao amin'ny indostriany (taorian'ny Lockheed Martin, raha jerena amin'ny vola miditra). Anisan'ny vokatra vokarin'ny orinasa ny [[fiaramanidina]] sivily sy [[miaramila]], angidimby, sambon-danitra sy zanabolana, ary koa fiara fandefasana fiaramanidina sy [[balafomanga]]. Miaraka amin'ny mpifaninana Eoropeana aminy [[Airbus]], ny orinasa dia mamorona orinasa roa tonta eo amin'ny tsenan'ny fiaramanidina lehibe. ==Jereo koa== {{Fiaramanidina Boeing}} {{commonscat}} [[Sokajy:Orinasa amerikanina]] [[Sokajy:Fiaramanidina]] [[Sokajy:Boeing]] [[Sokajy:Orinasa fiaramanidina amerikanina]] eeoids8jfohgguirpr6tu7o364x1uag Hans-Dietrich Genscher 0 298890 1134367 2026-04-05T11:48:30Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[File:Genscher-19-09-2013.jpg|thumb|Genscher, en 2013] '''Hans-Dietrich Genscher''' dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina}} teraka ny 21 Martsa 1927 tao Reideburg ary maty ny 31 Martsa 2016 tao Wachtberg-Pech, distrikan'i Rhein-Sieg Nanomboka tamin'ny 1969 ka hatramin'ny 1974 izy no Minisitry ny Atitany Federaly. Nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1992 - niaraka tamin'ny fahatapahana teo amin'ny roa herinandro sy tapany teo ho eo - izy... » 1134367 wikitext text/x-wiki [[File:Genscher-19-09-2013.jpg|thumb|Genscher, en 2013] '''Hans-Dietrich Genscher''' dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina}} teraka ny 21 Martsa 1927 tao Reideburg ary maty ny 31 Martsa 2016 tao Wachtberg-Pech, distrikan'i Rhein-Sieg Nanomboka tamin'ny 1969 ka hatramin'ny 1974 izy no Minisitry ny Atitany Federaly. Nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1992 - niaraka tamin'ny fahatapahana teo amin'ny roa herinandro sy tapany teo ho eo - izy no Minisitry ny Raharaham-bahiny Federaly sy Lefitry ny Repoblika Federalin'i {{Alemaina}}: nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1982 teo ambanin'ny Chancellorship of [[Helmut Schmidt}} (SPD) ary taorian'ny fiovan'ny governemanta nanomboka tamin'ny 1982 ka hatramin'ny 1992 tao amin'ny Chancellorship HeCl Komut (HeCl Komut). Izy no minisitry ny federasiona manana fe-potoam-piasana lava indrindra. Izy koa dia filohan'ny FDP federaly nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1985. [[Sokajy:Ministry]] 8wv9pjofzcacwyhs93owbm7a0d7fvox 1134368 1134367 2026-04-05T11:49:10Z HarryWurst 36292 1134368 wikitext text/x-wiki [[File:Genscher-19-09-2013.jpg|thumb|Genscher, en 2013]] '''Hans-Dietrich Genscher''' dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina}} teraka ny 21 Martsa 1927 tao Reideburg ary maty ny 31 Martsa 2016 tao Wachtberg-Pech, distrikan'i Rhein-Sieg Nanomboka tamin'ny 1969 ka hatramin'ny 1974 izy no Minisitry ny Atitany Federaly. Nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1992 - niaraka tamin'ny fahatapahana teo amin'ny roa herinandro sy tapany teo ho eo - izy no Minisitry ny Raharaham-bahiny Federaly sy Lefitry ny Repoblika Federalin'i {{Alemaina}}: nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1982 teo ambanin'ny Chancellorship of [[Helmut Schmidt}} (SPD) ary taorian'ny fiovan'ny governemanta nanomboka tamin'ny 1982 ka hatramin'ny 1992 tao amin'ny Chancellorship HeCl Komut (HeCl Komut). Izy no minisitry ny federasiona manana fe-potoam-piasana lava indrindra. Izy koa dia filohan'ny FDP federaly nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1985. [[Sokajy:Ministry]] 8lynof31v23e585g7vxmn9kd10sel37 1134369 1134368 2026-04-05T11:50:08Z HarryWurst 36292 1134369 wikitext text/x-wiki [[File:Genscher-19-09-2013.jpg|thumb|Genscher, en 2013]] '''Hans-Dietrich Genscher''' dia mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina}} teraka ny 21 Martsa 1927 tao Reideburg ary maty ny 31 Martsa 2016 tao Wachtberg-Pech, distrikan'i Rhein-Sieg Nanomboka tamin'ny 1969 ka hatramin'ny 1974 izy no Minisitry ny Atitany Federaly. Nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1992 - niaraka tamin'ny fahatapahana teo amin'ny roa herinandro sy tapany teo ho eo - izy no Minisitry ny Raharaham-bahiny Federaly sy Lefitry ny Repoblika Federalin'i {{Alemaina}}: nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1982 teo ambanin'ny Chancellorship of [[Helmut Schmidt}} (SPD) ary taorian'ny fiovan'ny governemanta nanomboka tamin'ny 1982 ka hatramin'ny 1992 tao amin'ny Chancellorship [[Helmut Kohl]]. Izy no minisitry ny federasiona manana fe-potoam-piasana lava indrindra. Izy koa dia filohan'ny FDP federaly nanomboka tamin'ny 1974 ka hatramin'ny 1985. [[Sokajy:Ministry]] eobnh890oylek9ssnctpgeh619ekre4