Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 1972

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mg">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>mgwiki</dbname>
    <base>https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Rakitra</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Manokana</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dinika</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Mpikambana</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dinika amin'ny mpikambana</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dinika amin'ny Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Sary</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dinika amin'ny sary</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dinika amin'ny MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Endrika</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dinika amin'ny endrika</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Fanoroana</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dinika amin'ny fanoroana</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Sokajy</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dinika amin'ny sokajy</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussion module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 1972</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1137</id>
    <revision>
      <id>1134422</id>
      <parentid>1132307</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T10:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ZoAndriamifidisoa</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1134422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20153" sha1="fqjx5eajwnai4ywft5g2tbvmbo2gx6g" xml:space="preserve">[[Sary:Madagascar74.178.jpg|vignette|352x352px|Ny rotaka tao [[Antananarivo]] no nahavoadoro ny Lapan' ny Tanàna tamin' ny taona 1972]]
Ny '''tolon' ny''' '''mpianatra''' '''malagasy tamin' ny 1972''' dia fitokonana sy fihetsiketseham-panoherana nivaivay izay nipoitra teny amin' ny [[Oniversiten'Antananarivo|Oniversiten' Antananarivo]], ka niteraka ny faharavan' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika Voalohany]] notarihin' i [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]]. Tao [[Antananarivo]] sy tany amin' ny tanàndehibe maro hafa eto [[Madagasikara]] no nitrangan' ilay fihetsiketsehana. Nifantoka tamin' ny olana maromaro ny fitakiana, ka ny telo lehibe dia: ny fanafoanana ny fifanaraham-piaraha-miasa ara-kolontsaina miaraka amin' i [[Frantsa]]; ny fanoloana ny fandaharam-pampianarana izay natao ho an' ny sekoly any Frantsa sy ampianarin' ny mpampianatra frantsay, izay tokony hosoloana ny fandaharam-pianarana manasongadina ny fiainana sy ny [[kolontsaina malagasy]] ary ampianarin' ny mpampianatra malagasy; ny fampitomboana ny fahafahan' ny tanora sahirana ara-pivelomana mankany amin' ny sekoly ambaratonga faharoa. Ny mpianatra eny amin' ny oniversite sy any amin' ny lisea, ny mpiasa amin' ny tsy miankina, ny mpiasam-panjakana, ary ampahany betsaka amin' ny mponina an-drenivohitra no nandray anjara amin' izany. Ny fitokonan' ny mpianatra momba ny rafi-panabeazana, izay noheverina ho frantsay loatra ka tsy mety, no niantombohan' izany. Anisan' ny zavatra notakiana tamin' izany ny [[fanagasiana]] ny fanabeazana, ny fanamelohana ny [[kolikoly]] ary ny tsy fiankinan-doha lava amin' i [[Frantsa]]. Nivadika ho fitokonana faobe notohanan' ny sarangam-piarahamonina samihafa ilay fitokonan' ny mpianatra. Niharan' ny famoretana henjana nataon' ny fitondrana ilay fihetsiketsehana (maro ny maty tamin' ny voklana Mey 1972). Manoloana ny krizy dia nafindran' i Tsiranana tamin' ny jeneraly [[Ramanantsoa Gabriel|Gabriel Ramanantsoa]], ​​lehiben' ny tafika ny fahefana feno.

== Tantaran' ilay hetsika ==

=== Fiantombohany ===
Nanomboka tamin' ny 22 Janoary 1972 tao amin' ny Sekolin' ny mpitsabo ao Befelatanana (École de médecine de Befelatanana) ao [[Antananarivo]] ny hetsika. Ireto ny zavatra notoherin' ny mpianatra: ny faharatsian' ny trano fonenana, ny sakafo tsy ampy, ny tsy fahampian' ny vatsim-pianarana ary ny fandaharam-pampianarana efa lany andro. Notakian' izy ireo ny hampifanarahana amin' ny Fakiolten' ny Fitsaboana ao amin' ny Oniversiten' Antananarivo, izay vao nosokafana tamin' ny taona 1970. Io sekoly nolovaina tamin' ny fanjanahantany io no nampiofana ny mpitsabo teratany (&quot;médecins indigènes&quot;) ho an' ny faritra ambanivohitra, ary ny fakiolte vaovao kosa dia nanofana mpitsabo ho an' ny faritra an-tanàndehibe, izany dia mampiseho ny fanavakavahana ataon' ny fanjakana&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.temoignages.re/international/madagascar-grande-ile/13-mai-1972-a-madagascar-la-repression-plutot-que-d-entendre-l-appel-au-dialogue-lance-par-l-akfm%2C104177 13 mai 1972 à Madagascar : la répression plutôt que d’entendre l’appel au dialogue lancé par l’AKFM]&quot;, ''www.temoignages.re'', 13 Mey 2022&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://information.tv5monde.com/afrique/madagascar-mai-1972-la-jeunesse-malgache-se-souleve-contre-lordre-etabli-435888?utm Madagascar : Mai 1972, la jeunesse malgache se soulève contre l'ordre établi]&quot;, ''information.tv5monde.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-tribune.com/De-1972-a-2009-l-eternel%2C11989.html De 1972 à 2009 : l’éternel recommencement ?]&quot;, ''www.madagascar-tribune.com'', lundi 25 mai 2009&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://shs.cairn.info/revue-afrique-contemporaine1-2014-3-page-51 Le drame des « investissements irréversibles » à Madagascar]&quot;, shs.cairn.info, pp 51-68, ''shs.cairn.info''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Fihenjanana sy famoretana ===

==== Marsa 1971 ====
Tamin' ny 24 Marsa 1971 dia nanomboka ilay hetsika ny mpianatra tao amin' ny College de Medicine tao Antananarivo mba hanehoana ny fandavan' ny vahoaka ny pôlitika sy ny famoretana ataon' ny fitondran' ny filoha Tsiranana izay [[Fanjanahantany amin' ny endriny vaovao|endrika vaovaon' ny fanjanahan-tany]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Bertrand Lavaine, &quot;[https://musique.rfi.fr/actu-musique/general/album/20120222-mahaleo-40-ans-histoires-madagascar Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar : Un livre témoignage à valeur patrimoniale]&quot; [[https://web.archive.org/web/20131202232156/http://www.rfimusique.com/actu-musique/general/album/20120222-mahaleo-40-ans-histoires-madagascar archive]], ''RFI musique'' (Radio France internationale), 22 février 2012.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Avrily 1972 ====
Vetivety dia niely ny hetsi-panoherana ka nahitana mpianatra miisa 5&amp;nbsp;000 manerana ny toeram-pianarana maro ao amin' ny [[Oniversiten' Antananarivo]]. Namaly izany i Tsiranana tamin' ny fanakatonana vonjimaika ny oniversite sy ny fandrarana ny fivorian' ny fikambanan' ny mpianatra, nefa mbola manome alalana ny vondron' ny mpianatra [[Sôsialisma|sôsialista]] miara-dia amin' ny PSD. Notaterin' ny fampahalalam-baovao ity hetsi-panoherana ity sy izay nitranga tao Toliara, nanentana ny mpianatra eny amin' ny [[lisea]] sy ny [[kôlejy]] mba hanao fihetsiketsehana ho firaisan-kina nanomboka tamin' ny 19 Avrily&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

Tamin' ny 24 Avrily 1972, nanao hetsi-panoherana ho firaisan-kina tamin' ny mpianatry ny oniversite mpitsabo ny mpianatry ny sekoly ambaratonga faharoa tao [[Antananarivo]] renivohitra mba hanohanana ny fanavaozana ny fandaharam-pianarana izay mbola ilay tamin' ny andron' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]] sy handroahana ireo mpampianatra  frantsay&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;Fanny Pigeaud, ''Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar,'' Laterit éditions, 2010, p. 28-30.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Tamin' ny 27 Avrily 1972 dia natomboka ny fitokonana faobe tamin'ny fampianarana ambaratonga faharoa sy oniversite. Niseho tamin' ny alalan' ny fitokonana faobe, izay nataon' ny mpianatra tao amin' ny ambaratonga faharoa sy avy eny amin' ny oniversite niisa 100&amp;nbsp;000 any ho any manerana an’ i [[Madagasikara]], ilay tolona. Niitatra ny fitakiana ka tafiditra tao anatin' izany ny fanagasiana ny fampianarana, ny fandravana ny [[fifanaraham-piaraha-miasan' i Madagasikara amin' i Frantsa]] ary ny fialan' ny filoha [[Tsiranana Philibert|Tsiranana]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20200626-madagascar-1960-le-pari-fran%C3%A7africain-philibert-tsiranana Madagascar 1960: le pari françafricain de Philibert Tsiranana]&quot;, ''www.rfi.fr'' (26/06/2020)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Natsangana ny komity izay nahitana mpianatra, mpiasa amin' ny [[haino aman-jery]], [[mpisolovava]] ary olo-malaza hafa hitaky vaovao momba ireo voafonja nalefa any [[Nosy Lava]], izay niafara tamin' ny famotsorana haingana ireo Tatsimo notanana tao amin' ny fonjaben' ilay nosy&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Françoise Raison-Jourde et Gérard Roy, ''Paysans, intellectuels et populisme à Madagascar : de Monja Jaona à Ratsimandrava, 1960-1975'', p. 248.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Mey 1972 ====
Tamin' ny fiandohan' ny volana Mey, ny mpitondra izay avy ao amin' ny [[Parti Social Démocrate de Madagascar|Parti Social Démocrate]] (PSD) dia nanao izay hampitsaharana ny fitokonan' ny mpianatra tamin' ny fomba rehetra. Tamin' ny 12 Mey 1972 dia mpianatra mitokona manodidina ny 400 no nosamborina sy nalefa sesitany tany [[Nosy Lava]].  Nakaton' ny manampahefana ihany koa ny sekoly ary norarana ny fihetsiketsehana.

Ny ampitson' io, 13 Mey, dia nisy ny hetsika fanohanana natao tao Antananarivo. Notifirin' ny mpitandro ny filaminana ([[Forces républicaines de sécurité]] na FRS) ny mpanao fihetsiketsehana ka nahafatesana olona eo anelanelan' ny 15 sy 40 ary 150 teo ho eo no naratra. Niteraka fitokonana faobe teo amin' ny mpiasa tamin' ny 15 May io famoretana niteraka rà mandriaka io ary nanafaingana ny fianjeran' ny fitondrana&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;Fanny Pigeaud, ''Mahaleo, 40 ans d'histoire(s) de Madagascar'', Laterit éditions, 2010, p. 37-38.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tsy nety niravina anefa ny olana ka nandrava ny governemantany tamin' ny 18 Mey i Tsiranana, ary izany no namarana ny Repoblika voalohany. Nanolotra ny fahefana feno tamin' ny Foloalindahy teo ambany fitarihan' ny jeneraly [[Ramanantsoa Gabriel|Gabriel Ramanantsoa]] i Tsiranana.

== Ny fitakiana ==
Ny [[Rotaka tamin' ny taona 1972|hetsi-bahoaka tamin' ny taona 1971-1972]] dia natosiky ny fitakiana maromaro izay naneho ny fandavana ny fanjanahantany amin' ny endriny vaovao, ny fikatsahana ny fanabeazana ara-drariny, ary ny faniriana ny hanana fahaleovantenam-pirenena marina. Ireo fitakiana ireo dia nivoatra rehefa nandeha ny fotoana, avy amin' ny fangatahana mikendry tanjona manokana mankany amin' ny fitakiana maro sy mivelatra kokoa momba ny rafitra misy.

=== Fitakiana lehibe ===

==== Fanitsiana na fanafoanana ny fifanaraham-piaraha-miasa amin' i Frantsa ====
Ny fifanarahana taorian' ny fahaleovantena dia nihazona ny herin' ny Frantsay teo amin' ny raharaham-pirenena malagasy. Nitaky ny fanitsiana na ny fanafoanana azy ireo ny mpanao fihetsiketsehana mba hiantohana ny tena [[Fiandrianana|fiandrianam-pirenena]]&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/podcasts/reportage-afrique/20220512-madagascar-manifestations-du-13-mai-les-leaders-des-gr%C3%A8ves-se-souviennent Madagascar: manifestations du 13-Mai 1972, les leaders des grèves se souviennent]&quot;, ''www.rfi.fr'' (13/05/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

==== Fanagasiana ny fanabeazana sy ny andrim-panjakana ====
Notakian' ny mpanao fihetsiketsehana ny hampidirana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantara malagasy]] ao amin' ny fandaharam-pianarana ao amin' ny ambaratonga voalohany sy faharoa ary eny amin' ny oniversite, ary tokony ho ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] no teny enti-mampianatra, mba hialana amin' ny vahohon' ny Frantsay&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. Izany no atao hoe [[fanagasiana]].

==== Ny fitakian' ny tantsaha tamin' ny 1971 ====
Tany amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara, dia nijoro nanohitra ny [[mosary]] sy ny [[hetra]] tsy ara-drariny ary ny tsy fisian' ny fanohanan' ny fanjakana ny [[tantsaha]] teo ambany fitarihan' ny [[Mouvement National pour l'Indépendance de Madagascar|MONIMA]] tarihin' i [[Monja Jaona]]. Nitaky ny fitantanana tsaratsara kokoa ny loharanon-karena sy ny fiheverana bebe kokoa ny filan' ny faritra ambanivohitra izy ireo.

=== Fitakiana hafa ===

==== Ny demôkrasia sy ny fitovian' ny fanabeazana ====
Nomelohin' ny mpianatra ny rafi-pampianarana nolovaina tamin' ny fanjanahantany izay manome vahana ny mponina sasasy an-tanàn-dehibe ka nanimba ny mpianatra any ambanivohitra. Nitaky fampianarana azon' ny rehetra idirana, tsy misy fanavakavahana ara-piarahamonina na ara-jeôgrafia izy ireo. Notakiana ny fahalalahana, ny demôkrasia, ny sekoly tsy miangatra ho an' ny rehetra, izay tsy nanavahana ny mpianatra na ny sarangam-piarahamonina&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

==== Fanatsarana ny fari-piainan' ny mpianatra ====
Nitaky trano, sakafo, fitsaboana tsaratsara kokoa ary vatsim-pianarana mendrika ny mpianatra. Notakian' izy ireo ihany koa ny fampitambarana ny toeram-pampianarana mpitsabo roa ao Befelatanana sy eny Ankatso mba hisian' ny fampitovian-jo&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://lexpress.mg/13/05/2022/13-mai-1972-50-ans-de-debats-de-frustrations-et-dheritages 13 Mai 1972 - 50 ans de débats, de frustrations et d’héritages]&quot;, ''lexpress.mg'' (Vendredi 13 mai 2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tanikomadagascar.com/2017/10/14/13-mai-1972-malagasy 13 Mai ’72 Malagasy]&quot;, ''tanikomadagascar.com'' (14 octobre 2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Brigitte Rasoloniaina (éd.), ''Madagascar, Mai 1972 – Regards et perspectives historiques et sociolangagières,'' Maisonneuve et Larose Nouvelles éditions, Hémisphères éditions, Paris, 2023, 289 p. ([https://journals.openedition.org/linx/10617 présentation] sur ''journals.openedition.org'')&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fandavana ny fanavakavahana eo amin' ny fiofanana ara-pitsaboana ====
Nisy ny fanavahana ny mpitsabo niofana hitsabo ny mponina any ambanivohitra sy ny hitsabo ny mponina an-tanàn-dehibe, ka niteraka tsy fitoviana eo amin' ny kalitaon' ny fikarakarana. Nanameloka izany fanavakavahana izany ny mpianatra ary nitaky fiofanana ara-pitsaboana iraisana&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Famotsorana ny mpianatra voasambotra ary fanajana ny zo hitokona ====
Taorian' ny famoretana ny fihetsiketsehana dia mpianatra maro no nosamborina sy nalefa sesitany tany [[Nosy Lava]]. Nitaky ny famotsorana azy ireo haingana sy ny fanajana ny [[zo hitokona]] ny mpanao fihetsiketsehana&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

== Ny fanohanana ilay hetsika ==

=== Ny olo-malaza nanohana ilay hetsika ===

==== Monja Jaona ====
I [[Monja Jaona]], izay mpanorina ny antoko [[Mouvement National pour l'Indépendance de Madagascar|Mouvement National pour l’Indépendance de Madagascar]] (MONIMA). Izy no nitarika fikomian' ny tantsaha tany Atsimo itamin' ny taona 1971, izay niharan' ny famoretana tamin' ny fomba feno habibiana. Nanentana ny tanora sy ny mpianatra ny lahateniny mambabo fom-bahoaka izay nanohitra ny [[fanjanahantany amin' ny endriny vaovao]] sy nanohitra an' i [[Tsiranana Philibert|Tsiranana]], na dia tsy tao Antananrivo mivantana aza izy tamin' ny fikomian' ny mpianatra. Matetika izy no heverina ho mpialoha lalana ara-poto-kevitra ny fikomiana tamin' ny taona 1972.

==== Richard Andriamanjato ====
Mpitarika ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) i [[Richard Andriamanjato]]. Nanohana ara-pôlitika ny fitakian' ny mpianatra tamin' ny [[haino aman-jery]] sy tamin' ny alalan' ny fanambaràna ampahibemaso izy. Nanao antso avo momba ny fisarahana amin' i Frantsa sy momba ny tokony hananana fiandrianam-pirenena bebe kokoa izy. Navitrika tamin' ny fanetsiketsehana ny vahoaka ny mpikatroka nanaraka azy, indrindra ny tao [[Antananarivo]].

==== Jean Rakotoharison ====
Manam-pahaizana tia tanindrazana navitrika tao amin' ny fikambanan' ny mpianatra nanomboka tamin' ny taompolo 1960 i [[Jean Rakotoharison]] (na Raharison). Nandray anjara tamin' ny fitaizana ara-pôlitika ny mpianatra sy tamin' ny fanoratana lahatsoratra nozaraina nandritra ilay hetsika izy.

=== Vondrona hafa nanohana ===
Ny sendikan' ny mpampianatra sy ny mpiasam-panjakana mandroso, indrindra ny eo anivon' ny SECES (fikambanan' ny mpampianatra mpikaroka). Ny mpanao gazety izay niaro ny fahalalahana maneho hevitra. Ny mpitondra fivavahana sasany, indrindra ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]] sy [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika]], izay niaro ny fahalalahana maneho hevitra sy nanameloka ny herisetra ataon' ny mpitandro filaminana sady nanome fialofana ho an' ireo izay naratra sy nenjehina.

== Vokatr' ilay hetsika ==
Nisy vokany lalina teo amin' ny lafiny pôlitika sy sôsialy ary kolontsaina teto Madagasikara ny hetsiky ny vahoaka malagasy tamin' ny taona 1971-1972. Na dia nitondra fanantenana ho amin'ny fanavaozana aza izany, dia nifangaro ny fiantraikany.

=== Faharavan' ny fitondrana PSD ===
Tamin' ny 13 Mey 1972, ny famoretana nisy rà mandriaka nasetrin' ny fanjakana ny fihetsiketsehan' ny mpianatra tao [[Antananarivo]], izay namoizana ain' olona teo amin' ny 40 teo ho eo, no nitarika ny fiafaran' ny fitondrana. Tamin' ny 18 Mey 1972 nametrahan' ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] ny fahefana feno tamin' ny jeneraly [[Ramanantsoa Gabriel|Gabriel Ramanantsoa]], ​​lehiben' ny Etamazôro, nanamarika ny fahataperan' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika voalohany]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Tetezamita miaramila sy disadisa ara-pôlitika ===
Ny jeneraly [[Ramanantsoa Gabriel|Ramanantsoa]] no nitarika ny fitondrana tetezamita izay niezaka namaly ny hetahetan' ny vahoaka. Na izany aza, io vanim-potoana io dia voamariky ny disadisa anatiny sy ny tsy fahombiazan' ny fanavaozana. Tamin' ny taona 1975, taorian' ny namonoana ny kôlônely [[Ratsimandrava Richard|Richard Ratsimandrava]], dia nandray ny fahefana i [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] ka nanangana ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika faharoa]], izay niompana amin' ny [[sôsialisma]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://lecturesenligne.com/2019/03/24/crises-cycliques-malgaches-memes-causes-memes-effets Crises cycliques malgaches : mêmes causes, mêmes effets]&quot;, ''lecturesenligne.com'' ()&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20100625-1972-autre-independance-malgache 1972 : l’autre indépendance malgache]&quot;, ''www.rfi.fr'' (25/06/2010)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Fanitsiana ny fifanaraham-piaraha-miasa ===
Nitarika fanavaozana ny [[fifanaraham-piaraha-miasa eo amin' i Frantsa sy i Madagasikara]] ihany koa ilay hetsika, izany dia maneho ny faniriana hiala amin' ny [[fanjanahantany amin' ny endriny vaovao]]. Tamin' ny taona 1973 dia nandao ny &quot;[[zone franc]]&quot; i [[Madagasikara]] ary nanomboka ny pôlitikan' ny [[fanaovana ho fananam-pirenena]] ny orinasa vahiny&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

=== Fanagasiana tsy tena nahafa-po ===
Anisan' ny fitakiana lehibe tamin' ny hetsika ny [[fanagasiana]] ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fampianarana]] sy ny andrim-piarahamonina. Ity pôlitika ity dia mikendry ny hanoloana ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] eo amin' ny fitantanana sy ny fanabeazana, ary hampifanaraka ny fandaharam-pianarana any an-tsekoly amin' ny zava-misy eto an-toerana. Na izany aza, voatsikera noho ny fampiharana maika sy ny voka-dratsiny amin' ny kalitaon' ny fampianarana ity fanavaozana ity.

=== Fisandratan' ny fitiavan-tanin-drazana ===
Ny hetsika dia nanamafy ny fisandratan' ny [[fitiavan-tanindrazana]]. Naneho ny hetahetan' ny vahoaka tamin' ny alalan' ny hirany ny tarika toa an' i [[Mahaleo (tarika)|Mahaleo]], izay natsangan' ny mpianatra mpikatroka, ka lasa mariky ny vanim-potoana izany&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

=== Ny faharetan' ny tsy fitoviana sy ny fahadisoam-panantenana ===
Na dia teo aza ny tsirim-panantenana, ny taompolo maromaro nanaraka dia tsy nampihena be ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena. Tsy araka ny nantenaina hatrany ny pôlitika napetraky ny mpitondra, ary mbola miatrika olana goavana amin' ny fampandrosoana i Madagasikara&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Miverina ve ny tantara? ===
Ny [[fitokonana tamin' ny taona 1991]] ho fandrodanana ny &quot;Mandan' i Jerikô&quot; dia karazan' ny fiverenan' ny tantara ihany satria anisan' ny nandray anjara lehibe tao amin' ny &quot;Hery Velona&quot; ny mpianatra, indrindra tao amin' ny sampana &quot;Service d'ordre&quot;.

== Jereo koa ==

* [[Tantaran' i Madagasikara]]
* [[Fampianarana eto Madagasikara]]
* [[Fanagasiana]]
* [[Repoblika Malagasy]]
* [[Tsiranana Philibert]]
* [[Repoblika Demôkratika Malagasy]]
* [[Rotaka tamin' ny taona 1972]] (ankapobeny momba ny zava-nitranga tamin' ny taona 1971-1972, iresahana koa ny hetsiky ny tantsaha)

== Tahirin-kevitra ==

=== Rohy ivelany ===
* [http://cjbenoit.club.fr/malagasy/13mai72.htm 13 mai 1972 (Zoma Capricorne)] {{Wayback|url=http://cjbenoit.club.fr/malagasy/13mai72.htm |date=20050826101323 }}
* Jereo koa ny [http://groups.google.com/group/soc.culture.malagasy soc.culture.malagasy] dia zahavo ny &quot;13 mai 1972&quot;
* &quot;[https://mjp.univ-perp.fr/constit/mg.htm Republique de Madagascar]&quot;, ''mjp.univ-perp.fr''

=== Boky ===
* Fanny Pigeaud, Mahaleo, ''40 ans d'histoire(s) de Madagascar'', Laterit éditions, 2010 (&lt;nowiki&gt;ISBN 978-2-919702-01-5&lt;/nowiki&gt;)

* [[Françoise Raison-Jourde]] et Gérard Roy, ''Paysans, intellectuels et populisme à Madagascar : de Monja Jaona à Ratsimandrava, 1960-1975'', Paris, Éditions Karthala, 2010 (&lt;nowiki&gt;ISBN 9782811103958&lt;/nowiki&gt;)
* Maureen Covell, ''Madagascar: Politics, Economics and Society'', Frances Pinter, 1987.
* Chamoiseau, Patrick. ''L'invention d’une langue'' (comparatif, avec quelques références à Madagascar).

== Loharano sy fanamarihana ==
[[catégorie:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>fqjx5eajwnai4ywft5g2tbvmbo2gx6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Voatabia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6828</id>
    <revision>
      <id>1134374</id>
      <parentid>1129405</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T13:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1134374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4895" sha1="hf2zf6tkgb25tdevocop0cull69zpfm" xml:space="preserve">[[Sary:Tomatoes-on-the-bush.jpg|405x405px|ankavanana|thumb|voatabia masaka]]

Ny '''voatabia''' dia [[zavamaniry]] mamony, [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny vondron-karazana ''[[Solanum]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Atao hoe 
'''''Solanum lycopersicum''''' ny anarany ara-tsiansa. Volena na maniry isan-taona izy io. Mandady marindrano na manaroka miakatra izy io rehefa maniry. Avy any amin' ny ilany avaratra-andrefan' i [[Amerika Atsimo]], indrindra any [[Meksika]] sy ambolena hahazoana voany ity zavamaniry ity. Anisan' ny voankazo fihinan' ny [[olombelona]] sy azo hanina manta na masaka ny voatabia. Avy any Amerika Atsimo ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. '''Lycopersicon esculentum''' ny anarany teo aloha.

Manondro ny voany izay misy nofony koa ny teny hoe &quot;voatabia&quot;: ny voatabia dia atao [[legioma voany]], na manta na masaka. Lasa singa tena ilaina amin' ny nahandro any amin' ny firenena maro, indrindra any [[Amerika]], ny voatabia. Manana sampan-karazany vitsivitsy ny voatabia, anisan' izany ny &quot;voatabia serizy&quot; sy ny karazana ambolena an' arivony (sampan-karazana fantatra amin' ny anarana na marika ara-barotra).
[[Sary:Tomate Dev Num.png|vignette|Voatabia]]
Ambolen' ny tantsaha sy ny mpamboly voninkazo eny an-tsaha na ambany aloka saika amin' ny [[laharam-pehintany]] rehetra, amin' ny velaran-tany maherin' ny efatra tapitrisa hektara, ity zavamaniry ity. Raha ny habetsahany no heverina dia io no voan-javamaniry volena indrindra eran-tany. Nahatonga ny fivoaran' ny indostrian' ny fanodinana lehibe ny voatabia, amin' ny famokarana ny voatabia marihitra, ny saosy voatabia, ny indrindra ny saosy ''ketchup'', ny ranon-degioma ary ny voatavia am-boaty.

Zava-dehibe ara-toekarena lehibe ny voatabia, ary fikarohana siantifika maro no atao momba azy. Heverina ho zavamaniry filamatra eo amin' ny fandalinana ny [[fototarazo]] izy. Niteraka ny zavamaniry voaova ara-pototarazo voalohany izay nahazoana alalana ny fambolena azy sy ny fivarotana azy vetivety tany [[Etazonia]] tamin' ny taompolo 1990.

== Fambolena voatabia ==

=== Fielezan' ny fambolena voatabia ===
Avy any [[Amerika Atsimo]] ([[Kôlômbia]], [[Venezoela]], [[Ekoadôra]], [[Però]], [[Silỳ]] Avaratra) ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. Tamin' ny taonjato faha-16 no nampidiran' ny [[Espaniôla (vahoaka)|Espaniôla]] tany [[Eorôpa]] ny fambolena voatabia, tao [[Espaina]] aloha (1523) avy eo tany [[Italia]] (1544). Any Eorôpa ny voatabia dia voankazo manan-danja ao amin' ny fanaovana nahandro, indrindra any [[Grisia]] (72 kg/mpo./taona)&lt;ref&gt;Lanja tontalin' ny voatabia hoanin' ny olona any [[Grisia]] : 72 kg [[Espaina]] : 38 kg [[Frantsa]] : 18kg [[Fanjakana Mitambatra]] : 6kg http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 {{Wayback|url=http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 |date=20091203021014 }}&lt;/ref&gt;, any [[Italia]], any [[Espaina]] ary any [[Frantsa]] (anisan' ny [[Vondrona Eorôpeanina]]).

Tamin' ny taona 2013 dia ireto ny firenena voalohany sasany mamokatra voatabia betsaka maneran-tany: i [[Sina]] (50&amp;nbsp;552&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[India]] (18&amp;nbsp;227&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Etazonia]] (12&amp;nbsp;598&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Torkia]] (11&amp;nbsp;820&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Ejipta]] (8&amp;nbsp;534&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Iràna]] (6&amp;nbsp;174&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Italia]] (4&amp;nbsp;932&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Brezila|Brezily]] (4&amp;nbsp;188&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t) ary i [[Espaina]] (3&amp;nbsp;684'''&amp;nbsp;'''000&amp;nbsp;t). Manaraka azy ireo i [[Meksika]], i [[Rosia]], i [[Ozbekistàna]], i [[Okraina]], i [[Pôrtogaly]] ary i [[Nizeria]].

== Toerana ambolena azy ==
Volena eny an-tsaha na anaty trano tantera-pahazavana mitazona hafanana ny voatabia, amin' ny faritra ambanin' ny fehin-tany rehetra (faritra manana [[toetany]] mafana). Telo tapitrisa hektara ny velaran-tany ambolena voatabia (30&amp;nbsp;% amin' ny velaran-tany ambolena [[legioma]] izany). Zavamaniry mila toetany antonony mafana ny voatabia. Eo anelanelan' ny 15&amp;nbsp;°C (amin' ny alina) sy 25&amp;nbsp;°C (amin' ny andro) ny maripana ilain' ny voatabia. Mila [[masoandro]] koa izy sady mila [[hamandoana]] antonony. Maharitra dimy na enim-bolana ny fitomboany madra-piotazana azy.

=== Toetran' ny voatabia ===
Maro karazana ny voatabia ka samy manana ny voany, ary samihafa habe sy endrika ary loko ny karazana tsirairay, ny sasany boribory, ny sasany miendrika atody, ny sasany lavalava, ny sasany miloko mavo, ny sasany miloko mena, ny sasany miloko anelanelan’ ny mavo sy mena. Betsaka mineraly sy [[otrikaina]] [[Otrikaina A|A]] sy [[Otrikaina C|C]] ny voatabia.

== Jereo koa ==
'''Zavamaniry'''
* ''[[Solanum]]'' 
'''Fanao sakafo'''
* [[Piper|Dipoavatra (zavamaniry)]] 
* [[Sakamalao]]
* [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]]
* [[Sakaibe]]
* [[Tamotamo]]
* [[Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Legioma]]

== Tsiahy ==
{{ref}}

{{vangovango}}

[[Sokajy:Voankazo]]</text>
      <sha1>hf2zf6tkgb25tdevocop0cull69zpfm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134375</id>
      <parentid>1134374</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T13:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1134375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4895" sha1="jx7qhw6fspgq151kh3sqhmvpuovemst" xml:space="preserve">[[Sary:Tomatoes-on-the-bush.jpg|405x405px|ankavanana|thumb|voatabia masaka]]

Ny '''voatabia''' dia [[zavamaniry]] mamony, [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny vondron-karazana ''[[Solanum]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Atao hoe 
'''''Solanum lycopersicum''''' ny anarany ara-tsiansa. Volena na maniry isan-taona izy io. Mandady marindrano na manaroka miakatra izy io rehefa maniry. Avy any amin' ny ilany avaratra-andrefan' i [[Amerika Atsimo]], indrindra any [[Meksika]] sy ambolena hahazoana voany ity zavamaniry ity. Anisan' ny voankazo fihinan' ny [[olombelona]] sy azo hanina manta na masaka ny voatabia. Avy any Amerika Atsimo ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. '''Lycopersicon esculentum''' ny anarany teo aloha.

Manondro ny voany izay misy nofony koa ny teny hoe &quot;voatabia&quot;: ny voatabia dia atao [[legioma voany]], na manta na masaka. Lasa singa tena ilaina amin' ny nahandro any amin' ny firenena maro, indrindra any [[Amerika]], ny voatabia. Manana sampan-karazany vitsivitsy ny voatabia, anisan' izany ny &quot;voatabia serizy&quot; sy ny karazana ambolena an' arivony (sampan-karazana fantatra amin' ny anarana na marika ara-barotra).
[[Sary:Tomate Dev Num.png|vignette|Voatabia]]
Ambolen' ny tantsaha sy ny mpamboly voninkazo eny an-tsaha na ambany aloka saika amin' ny [[laharam-pehintany]] rehetra, amin' ny velaran-tany maherin' ny efatra tapitrisa hektara, ity zavamaniry ity. Raha ny habetsahany no heverina dia io no voan-javamaniry volena indrindra eran-tany. Nahatonga ny fivoaran' ny indostrian' ny fanodinana lehibe ny voatabia, amin' ny famokarana ny voatabia marihitra, ny saosy voatabia, ny indrindra ny saosy ''ketchup'', ny ranon-degioma ary ny voatavia am-boaty.

Zava-dehibe ara-toekarena lehibe ny voatabia, ary fikarohana siantifika maro no atao momba azy. Heverina ho zavamaniry filamatra eo amin' ny fandalinana ny [[fototarazo]] izy. Niteraka ny zavamaniry voaova ara-pototarazo voalohany izay nahazoana alalana ny fambolena azy sy ny fivarotana azy vetivety tany [[Etazonia]] tamin' ny taompolo 1990.

== Fambolena voatabia ==

=== Fielezan' ny fambolena voatabia ===
Avy any [[Amerika Atsimo]] ([[Kôlômbia]], [[Venezoela]], [[Ekoadôra]], [[Però]], [[Silỳ]] Avaratra) ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. Tamin' ny taonjato faha-16 no nampidiran' ny [[Espaniôla (vahoaka)|Espaniôla]] tany [[Eorôpa]] ny fambolena voatabia, tao [[Espaina]] aloha (1523) avy eo tany [[Italia]] (1544). Any Eorôpa ny voatabia dia voankazo manan-danja ao amin' ny fanaovana nahandro, indrindra any [[Grisia]] (72 kg/mpo./taona)&lt;ref&gt;Lanja tontalin' ny voatabia hoanin' ny olona any [[Grisia]] : 72 kg [[Espaina]] : 38 kg [[Frantsa]] : 18kg [[Fanjakana Mitambatra]] : 6kg http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 {{Wayback|url=http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 |date=20091203021014 }}&lt;/ref&gt;, any [[Italia]], any [[Espaina]] ary any [[Frantsa]] (anisan' ny [[Vondrona Eorôpeanina]]).

Tamin' ny taona 2013 dia ireto ny firenena voalohany sasany mamokatra voatabia betsaka maneran-tany: i [[Sina]] (50&amp;nbsp;552&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[India]] (18&amp;nbsp;227&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Etazonia]] (12&amp;nbsp;598&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Torkia]] (11&amp;nbsp;820&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Ejipta]] (8&amp;nbsp;534&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Iràna]] (6&amp;nbsp;174&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Italia]] (4&amp;nbsp;932&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Brezila|Brezily]] (4&amp;nbsp;188&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t) ary i [[Espaina]] (3&amp;nbsp;684'''&amp;nbsp;'''000&amp;nbsp;t). Manaraka azy ireo i [[Meksika]], i [[Rosia]], i [[Ozbekistàna]], i [[Okraina]], i [[Pôrtogaly]] ary i [[Nizeria]].

=== Toerana ambolena azy ===
Volena eny an-tsaha na anaty trano tantera-pahazavana mitazona hafanana ny voatabia, amin' ny faritra ambanin' ny fehin-tany rehetra (faritra manana [[toetany]] mafana). Telo tapitrisa hektara ny velaran-tany ambolena voatabia (30&amp;nbsp;% amin' ny velaran-tany ambolena [[legioma]] izany). Zavamaniry mila toetany antonony mafana ny voatabia. Eo anelanelan' ny 15&amp;nbsp;°C (amin' ny alina) sy 25&amp;nbsp;°C (amin' ny andro) ny maripana ilain' ny voatabia. Mila [[masoandro]] koa izy sady mila [[hamandoana]] antonony. Maharitra dimy na enim-bolana ny fitomboany madra-piotazana azy.

== Toetran' ny voatabia ==
Maro karazana ny voatabia ka samy manana ny voany, ary samihafa habe sy endrika ary loko ny karazana tsirairay, ny sasany boribory, ny sasany miendrika atody, ny sasany lavalava, ny sasany miloko mavo, ny sasany miloko mena, ny sasany miloko anelanelan’ ny mavo sy mena. Betsaka mineraly sy [[otrikaina]] [[Otrikaina A|A]] sy [[Otrikaina C|C]] ny voatabia.

== Jereo koa ==
'''Zavamaniry'''
* ''[[Solanum]]'' 
'''Fanao sakafo'''
* [[Piper|Dipoavatra (zavamaniry)]] 
* [[Sakamalao]]
* [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]]
* [[Sakaibe]]
* [[Tamotamo]]
* [[Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Legioma]]

== Tsiahy ==
{{ref}}

{{vangovango}}

[[Sokajy:Voankazo]]</text>
      <sha1>jx7qhw6fspgq151kh3sqhmvpuovemst</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134376</id>
      <parentid>1134375</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T13:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Namafa soratra tsy ilaina.</comment>
      <origin>1134376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4872" sha1="737pyrt20gci4706vtl8fke3bksjwpf" xml:space="preserve">[[Sary:Tomatoes-on-the-bush.jpg|405x405px|ankavanana|thumb|voatabia masaka]]

Ny '''voatabia''' dia [[zavamaniry]] mamony, [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny vondron-karazana ''[[Solanum]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Atao hoe 
'''''Solanum lycopersicum''''' ny anarany ara-tsiansa. Volena na maniry isan-taona izy io. Mandady marindrano na manaroka miakatra izy io rehefa maniry. Avy any amin' ny ilany avaratra-andrefan' i [[Amerika Atsimo]], indrindra any [[Meksika]] sy ambolena hahazoana voany ity zavamaniry ity. Anisan' ny voankazo fihinan' ny [[olombelona]] sy azo hanina manta na masaka ny voatabia. Avy any Amerika Atsimo ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. '''Lycopersicon esculentum''' ny anarany teo aloha.

Manondro ny voany izay misy nofony koa ny teny hoe &quot;voatabia&quot;: ny voatabia dia atao [[legioma voany]], na manta na masaka. Lasa singa tena ilaina amin' ny nahandro any amin' ny firenena maro, indrindra any [[Amerika]], ny voatabia. Manana sampan-karazany vitsivitsy ny voatabia, anisan' izany ny &quot;voatabia serizy&quot; sy ny karazana ambolena an' arivony (sampan-karazana fantatra amin' ny anarana na marika ara-barotra).
[[Sary:Tomate Dev Num.png|vignette|Voatabia]]
Ambolen' ny tantsaha sy ny mpamboly voninkazo eny an-tsaha na ambany aloka saika amin' ny [[laharam-pehintany]] rehetra, amin' ny velaran-tany maherin' ny efatra tapitrisa hektara, ity zavamaniry ity. Raha ny habetsahany no heverina dia io no voan-javamaniry volena indrindra eran-tany. Nahatonga ny fivoaran' ny indostrian' ny fanodinana lehibe ny voatabia, amin' ny famokarana ny voatabia marihitra, ny saosy voatabia, ny indrindra ny saosy ''ketchup'', ny ranon-degioma ary ny voatavia am-boaty.

Zava-dehibe ara-toekarena lehibe ny voatabia, ary fikarohana siantifika maro no atao momba azy. Heverina ho zavamaniry filamatra eo amin' ny fandalinana ny [[fototarazo]] izy. Niteraka ny zavamaniry voaova ara-pototarazo voalohany izay nahazoana alalana ny fambolena azy sy ny fivarotana azy vetivety tany [[Etazonia]] tamin' ny taompolo 1990.

== Fambolena voatabia ==

=== Fielezan' ny fambolena voatabia ===
Avy any [[Amerika Atsimo]] ([[Kôlômbia]], [[Venezoela]], [[Ekoadôra]], [[Però]], [[Silỳ]] Avaratra) ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. Tamin' ny taonjato faha-16 no nampidiran' ny [[Espaniôla (vahoaka)|Espaniôla]] tany [[Eorôpa]] ny fambolena voatabia, tao [[Espaina]] aloha (1523) avy eo tany [[Italia]] (1544). Any Eorôpa ny voatabia dia voankazo manan-danja ao amin' ny fanaovana nahandro, indrindra any [[Grisia]] (72 kg/mpo./taona)&lt;ref&gt;Lanja tontalin' ny voatabia hoanin' ny olona any [[Grisia]] : 72 kg [[Espaina]] : 38 kg [[Frantsa]] : 18kg [[Fanjakana Mitambatra]] : 6kg http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 {{Wayback|url=http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 |date=20091203021014 }}&lt;/ref&gt;, any [[Italia]], any [[Espaina]] ary any [[Frantsa]] (anisan' ny [[Vondrona Eorôpeanina]]).

Tamin' ny taona 2013 dia ireto ny firenena voalohany sasany mamokatra voatabia betsaka maneran-tany: i [[Sina]] (50&amp;nbsp;552&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[India]] (18&amp;nbsp;227&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Etazonia]] (12&amp;nbsp;598&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Torkia]] (11&amp;nbsp;820&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Ejipta]] (8&amp;nbsp;534&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Iràna]] (6&amp;nbsp;174&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Italia]] (4&amp;nbsp;932&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Brezila|Brezily]] (4&amp;nbsp;188&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t) ary i [[Espaina]] (3&amp;nbsp;684'''&amp;nbsp;'''000&amp;nbsp;t). Manaraka azy ireo i [[Meksika]], i [[Rosia]], i [[Ozbekistàna]], i [[Okraina]], i [[Pôrtogaly]] ary i [[Nizeria]].

=== Toerana ambolena azy ===
Volena eny an-tsaha na anaty trano tantera-pahazavana mitazona hafanana ny voatabia, amin' ny faritra ambanin' ny fehin-tany rehetra (faritra manana [[toetany]] mafana). Telo tapitrisa hektara ny velaran-tany ambolena voatabia (30&amp;nbsp;% amin' ny velaran-tany ambolena [[legioma]] izany). Zavamaniry mila toetany antonony mafana ny voatabia. Eo anelanelan' ny 15&amp;nbsp;°C (amin' ny alina) sy 25&amp;nbsp;°C (amin' ny andro) ny maripana ilain' ny voatabia. Mila [[masoandro]] koa izy sady mila [[hamandoana]] antonony. Maharitra dimy na enim-bolana ny fitomboany madra-piotazana azy.

== Toetran' ny voatabia ==
Maro ny endrika isehoan' ny voatabia ka samy manana ny voany, ary samihafa habe sy bika ary loko ny ovan-karazana tsirairay: ny sasany boribory, ny sasany miendrika atody, ny sasany lavalava, ny sasany miloko mavo, ny sasany miloko mena, ny sasany miloko anelanelan’ ny mavo sy mena. Betsaka mineraly sy [[otrikaina]] [[Otrikaina A|A]] sy [[Otrikaina C|C]] ny voatabia.

== Jereo koa ==
* ''[[Solanum]]'' 
* [[Piper|Dipoavatra (zavamaniry)]] 
* [[Sakamalao]]
* [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]]
* [[Sakaibe]]
* [[Tamotamo]]
* [[Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Legioma]]

== Tsiahy ==
{{ref}}

{{vangovango}}

[[Sokajy:Voankazo]]</text>
      <sha1>737pyrt20gci4706vtl8fke3bksjwpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134386</id>
      <parentid>1134376</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T15:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nameno banga</comment>
      <origin>1134386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4888" sha1="2l4vyypfz749x3m8iieh39b2cbl5jlg" xml:space="preserve">[[Sary:Tomatoes-on-the-bush.jpg|405x405px|ankavanana|thumb|voatabia masaka]]

Ny '''voatabia''' dia [[zavamaniry]] mamony, [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny vondron-karazana ''[[Solanum]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Atao hoe 
'''''Solanum lycopersicum''''' ny anarany ara-tsiansa. Volena na maniry isan-taona izy io. Mandady marindrano na manaroka miakatra izy io rehefa maniry. Avy any amin' ny ilany avaratra-andrefan' i [[Amerika Atsimo]], indrindra any [[Meksika]] sy ambolena hahazoana voany ity zavamaniry ity. Anisan' ny voankazo fihinan' ny [[olombelona]] sy azo hanina manta na masaka ny voatabia. Avy any Amerika Atsimo ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. '''''Lycopersicon esculentum''''' ny anarany ara-tsiansa teo aloha.

Manondro ny voany izay misy nofony koa ny teny hoe &quot;voatabia&quot;: ny voatabia dia atao [[legioma voany]], na manta na masaka. Lasa singa tena ilaina amin' ny nahandro any amin' ny firenena maro, indrindra any [[Amerika]], ny voatabia. Manana sampan-karazany vitsivitsy ny voatabia, anisan' izany ny &quot;voatabia serizy&quot; sy ny karazana ambolena an' arivony (sampan-karazana fantatra amin' ny anarana na marika ara-barotra).
[[Sary:Tomate Dev Num.png|vignette|Voatabia]]
Ambolen' ny tantsaha sy ny mpamboly voninkazo eny an-tsaha na ambany aloka saika amin' ny [[laharam-pehintany]] rehetra, amin' ny velaran-tany maherin' ny efatra tapitrisa hektara, ity zavamaniry ity. Raha ny habetsahany no heverina dia io no voan-javamaniry volena indrindra eran-tany. Nahatonga ny fivoaran' ny indostrian' ny fanodinana lehibe ny voatabia, amin' ny famokarana ny voatabia marihitra, ny saosy voatabia, ny indrindra ny saosy ''ketchup'', ny ranon-degioma ary ny voatavia am-boaty.

Zava-dehibe ara-toekarena lehibe ny voatabia, ary fikarohana siantifika maro no atao momba azy. Heverina ho zavamaniry filamatra eo amin' ny fandalinana ny [[fototarazo]] izy. Niteraka ny zavamaniry voaova ara-pototarazo voalohany izay nahazoana alalana ny fambolena azy sy ny fivarotana azy vetivety tany [[Etazonia]] tamin' ny taompolo 1990.

== Fambolena voatabia ==

=== Fielezan' ny fambolena voatabia ===
Avy any [[Amerika Atsimo]] ([[Kôlômbia]], [[Venezoela]], [[Ekoadôra]], [[Però]], [[Silỳ]] Avaratra) ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. Tamin' ny taonjato faha-16 no nampidiran' ny [[Espaniôla (vahoaka)|Espaniôla]] tany [[Eorôpa]] ny fambolena voatabia, tao [[Espaina]] aloha (1523) avy eo tany [[Italia]] (1544). Any Eorôpa ny voatabia dia voankazo manan-danja ao amin' ny fanaovana nahandro, indrindra any [[Grisia]] (72 kg/mpo./taona)&lt;ref&gt;Lanja tontalin' ny voatabia hoanin' ny olona any [[Grisia]] : 72 kg [[Espaina]] : 38 kg [[Frantsa]] : 18kg [[Fanjakana Mitambatra]] : 6kg http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 {{Wayback|url=http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 |date=20091203021014 }}&lt;/ref&gt;, any [[Italia]], any [[Espaina]] ary any [[Frantsa]] (anisan' ny [[Vondrona Eorôpeanina]]).

Tamin' ny taona 2013 dia ireto ny firenena voalohany sasany mamokatra voatabia betsaka maneran-tany: i [[Sina]] (50&amp;nbsp;552&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[India]] (18&amp;nbsp;227&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Etazonia]] (12&amp;nbsp;598&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Torkia]] (11&amp;nbsp;820&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Ejipta]] (8&amp;nbsp;534&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Iràna]] (6&amp;nbsp;174&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Italia]] (4&amp;nbsp;932&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Brezila|Brezily]] (4&amp;nbsp;188&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t) ary i [[Espaina]] (3&amp;nbsp;684'''&amp;nbsp;'''000&amp;nbsp;t). Manaraka azy ireo i [[Meksika]], i [[Rosia]], i [[Ozbekistàna]], i [[Okraina]], i [[Pôrtogaly]] ary i [[Nizeria]].

=== Toerana ambolena azy ===
Volena eny an-tsaha na anaty trano tantera-pahazavana mitazona hafanana ny voatabia, amin' ny faritra ambanin' ny fehin-tany rehetra (faritra manana [[toetany]] mafana). Telo tapitrisa hektara ny velaran-tany ambolena voatabia (30&amp;nbsp;% amin' ny velaran-tany ambolena [[legioma]] izany). Zavamaniry mila toetany antonony mafana ny voatabia. Eo anelanelan' ny 15&amp;nbsp;°C (amin' ny alina) sy 25&amp;nbsp;°C (amin' ny andro) ny maripana ilain' ny voatabia. Mila [[masoandro]] koa izy sady mila [[hamandoana]] antonony. Maharitra dimy na enim-bolana ny fitomboany madra-piotazana azy.

== Toetran' ny voatabia ==
Maro ny endrika isehoan' ny voatabia ka samy manana ny voany, ary samihafa habe sy bika ary loko ny ovan-karazana tsirairay: ny sasany boribory, ny sasany miendrika atody, ny sasany lavalava, ny sasany miloko mavo, ny sasany miloko mena, ny sasany miloko anelanelan’ ny mavo sy mena. Betsaka mineraly sy [[otrikaina]] [[Otrikaina A|A]] sy [[Otrikaina C|C]] ny voatabia.

== Jereo koa ==
* ''[[Solanum]]'' 
* [[Piper|Dipoavatra (zavamaniry)]] 
* [[Sakamalao]]
* [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]]
* [[Sakaibe]]
* [[Tamotamo]]
* [[Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Legioma]]

== Tsiahy ==
{{ref}}

{{vangovango}}

[[Sokajy:Voankazo]]</text>
      <sha1>2l4vyypfz749x3m8iieh39b2cbl5jlg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134419</id>
      <parentid>1134386</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T09:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanampy sary</comment>
      <origin>1134419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5198" sha1="trmqc8ofs4tnz45tf8le0qcw3x2mxii" xml:space="preserve">[[Sary:Τομάτα (Solanum lycopersicum) 02.JPG|vignette|440x440px|Fototra voatabia]]
Ny '''voatabia''' dia [[zavamaniry]] mamony, [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny vondron-karazana ''[[Solanum]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Atao hoe 
'''''Solanum lycopersicum''''' ny anarany ara-tsiansa. Volena na maniry isan-taona izy io. Mandady marindrano na manaroka miakatra izy io rehefa maniry. Avy any amin' ny ilany avaratra-andrefan' i [[Amerika Atsimo]], indrindra any [[Meksika]] sy ambolena hahazoana voany ity zavamaniry ity. Anisan' ny voankazo fihinan' ny [[olombelona]] sy azo hanina manta na masaka ny voatabia. Avy any Amerika Atsimo ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. '''''Lycopersicon esculentum''''' ny anarany ara-tsiansa teo aloha.
[[Sary:Solanum lycopersicum. Tomatera.jpg|vignette|285x285px|Voatabia]]
Manondro ny voany izay misy nofony koa ny teny hoe &quot;voatabia&quot;: ny voatabia dia atao [[legioma voany]], na manta na masaka. Lasa singa tena ilaina amin' ny nahandro any amin' ny firenena maro, indrindra any [[Amerika]], ny voatabia. Manana sampan-karazany vitsivitsy ny voatabia, anisan' izany ny &quot;voatabia serizy&quot; sy ny karazana ambolena an' arivony (sampan-karazana fantatra amin' ny anarana na marika ara-barotra).
Ambolen' ny tantsaha sy ny mpamboly voninkazo eny an-tsaha na ambany aloka saika amin' ny [[laharam-pehintany]] rehetra, amin' ny velaran-tany maherin' ny efatra tapitrisa hektara, ity zavamaniry ity. Raha ny habetsahany no heverina dia io no voan-javamaniry volena indrindra eran-tany. Nahatonga ny fivoaran' ny indostrian' ny fanodinana lehibe ny voatabia, amin' ny famokarana ny voatabia marihitra, ny saosy voatabia, ny indrindra ny saosy ''ketchup'', ny ranon-degioma ary ny voatavia am-boaty.

Zava-dehibe ara-toekarena lehibe ny voatabia, ary fikarohana siantifika maro no atao momba azy. Heverina ho zavamaniry filamatra eo amin' ny fandalinana ny [[fototarazo]] izy. Niteraka ny zavamaniry voaova ara-pototarazo voalohany izay nahazoana alalana ny fambolena azy sy ny fivarotana azy vetivety tany [[Etazonia]] tamin' ny taompolo 1990.

== Fambolena voatabia ==

=== Fielezan' ny fambolena voatabia ===
[[Sary:Uso de polinizadores en el cultivo de tomate (Solanum lycopersicum).jpg|vignette|284x284px|Vonin' ny voatabia]]
Avy any [[Amerika Atsimo]] ([[Kôlômbia]], [[Venezoela]], [[Ekoadôra]], [[Però]], [[Silỳ]] Avaratra) ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. Tamin' ny taonjato faha-16 no nampidiran' ny [[Espaniôla (vahoaka)|Espaniôla]] tany [[Eorôpa]] ny fambolena voatabia, tao [[Espaina]] aloha (1523) avy eo tany [[Italia]] (1544). Any Eorôpa ny voatabia dia voankazo manan-danja ao amin' ny fanaovana nahandro, indrindra any [[Grisia]] (72 kg/mpo./taona)&lt;ref&gt;Lanja tontalin' ny voatabia hoanin' ny olona any [[Grisia]] : 72 kg [[Espaina]] : 38 kg [[Frantsa]] : 18kg [[Fanjakana Mitambatra]] : 6kg http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 {{Wayback|url=http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 |date=20091203021014 }}&lt;/ref&gt;, any Italia, any Espaina ary any [[Frantsa]] (anisan' ny [[Vondrona Eorôpeanina]]).

Tamin' ny taona 2013 dia ireto ny firenena voalohany sasany mamokatra voatabia betsaka maneran-tany: i [[Sina]] (50&amp;nbsp;552&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[India]] (18&amp;nbsp;227&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Etazonia]] (12&amp;nbsp;598&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Torkia]] (11&amp;nbsp;820&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Ejipta]] (8&amp;nbsp;534&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Iràna]] (6&amp;nbsp;174&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Italia]] (4&amp;nbsp;932&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Brezila|Brezily]] (4&amp;nbsp;188&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t) ary i [[Espaina]] (3&amp;nbsp;684'''&amp;nbsp;'''000&amp;nbsp;t). Manaraka azy ireo i [[Meksika]], i [[Rosia]], i [[Ozbekistàna]], i [[Okraina]], i [[Pôrtogaly]] ary i [[Nizeria]].

=== Toerana ambolena azy ===
[[Sary:Tomatoes-on-the-bush.jpg|298x298px|ankavanana|thumb|voatabia masaka]]Volena eny an-tsaha na anaty trano tantera-pahazavana mitazona hafanana ny voatabia, amin' ny faritra ambanin' ny fehin-tany rehetra (faritra manana [[toetany]] mafana). Telo tapitrisa hektara ny velaran-tany ambolena voatabia (30&amp;nbsp;% amin' ny velaran-tany ambolena [[legioma]] izany). Zavamaniry mila toetany antonony mafana ny voatabia. Eo anelanelan' ny 15&amp;nbsp;°C (amin' ny alina) sy 25&amp;nbsp;°C (amin' ny andro) ny maripana ilain' ny voatabia. Mila [[masoandro]] koa izy sady mila [[hamandoana]] antonony. Maharitra dimy na enim-bolana ny fitomboany madra-piotazana azy.

== Toetran' ny voatabia ==
[[Sary:20210731 Hortus botanicus Leiden - Solanum lycopersicum.jpg|vignette|Voatabia ]]
Maro ny endrika isehoan' ny voatabia ka samy manana ny voany, ary samihafa habe sy bika ary loko ny ovan-karazana tsirairay: ny sasany boribory, ny sasany miendrika atody, ny sasany lavalava, ny sasany miloko mavo, ny sasany miloko mena, ny sasany miloko anelanelan’ ny mavo sy mena. Betsaka mineraly sy [[otrikaina]] [[Otrikaina A|A]] sy [[Otrikaina C|C]] ny voatabia.

== Jereo koa ==
* ''[[Solanum]]'' 
* [[Piper|Dipoavatra (zavamaniry)]] 
* [[Sakamalao]]
* [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]]
* [[Sakaibe]]
* [[Tamotamo]]
* [[Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Legioma]]

== Tsiahy ==
{{ref}}

{{vangovango}}

[[Sokajy:Voankazo]]</text>
      <sha1>trmqc8ofs4tnz45tf8le0qcw3x2mxii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134420</id>
      <parentid>1134419</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T09:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1134420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5216" sha1="quw264sjvhygcqaahxi5jxmsm1cg4rk" xml:space="preserve">[[Sary:Τομάτα (Solanum lycopersicum) 02.JPG|vignette|440x440px|Fototra voatabia]]
Ny '''voatabia''' dia [[zavamaniry]] mamony, [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny vondron-karazana ''[[Solanum]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Atao hoe 
'''''Solanum lycopersicum''''' ny anarany ara-tsiansa. Volena na maniry isan-taona izy io. Mandady marindrano na manaroka miakatra izy io rehefa maniry. Avy any amin' ny ilany avaratra-andrefan' i [[Amerika Atsimo]], indrindra any [[Meksika]] no niely eran’ izao tontolo izao. '''''Lycopersicon esculentum''''' ny anarany ara-tsiansa teo aloha. Ambolena izy io mba hahazoana voany. Anisan' ny voankazo fihinan' ny [[olombelona]] sy azo hanina manta na masaka ny voatabia.
[[Sary:Solanum lycopersicum. Tomatera.jpg|vignette|285x285px|Voatabia]]
Manondro ny voany izay misy nofony koa ny teny hoe &quot;voatabia&quot;: ny voatabia dia atao [[legioma voany]], na manta na masaka. Lasa singa tena ilaina amin' ny nahandro any amin' ny firenena maro, indrindra any [[Amerika]], ny voatabia.

Manana ovan-karazany vitsivitsy ny voatabia, anisan' izany ny &quot;voatabia serizy&quot; sy ny karazana ambolena an' arivony (sampan-karazana fantatra amin' ny anarana na marika ara-barotra).

Ambolen' ny tantsaha sy ny mpamboly voninkazo eny an-tsaha na ambany aloka saika amin' ny [[laharam-pehintany]] rehetra, amin' ny velaran-tany maherin' ny efatra tapitrisa hektara, ity zavamaniry ity. Raha ny habetsahany no heverina dia io no voan-javamaniry volena indrindra eran-tany. Nahatonga ny fivoaran' ny indostrian' ny fanodinana lehibe ny voatabia, amin' ny famokarana ny voatabia marihitra, ny saosy voatabia, ny indrindra ny saosy ''ketchup'', ny ranon-degioma ary ny voatavia am-boaty.

Zava-dehibe ara-toekarena lehibe ny voatabia, ary fikarohana siantifika maro no atao momba azy. Heverina ho zavamaniry filamatra eo amin' ny fandalinana ny [[fototarazo]] izy. Niteraka ny zavamaniry voaova ara-pototarazo voalohany izay nahazoana alalana ny fambolena azy sy ny fivarotana azy vetivety tany [[Etazonia]] tamin' ny taompolo 1990.

== Fambolena ==

=== Fielezan' ny fambolena voatabia ===
[[Sary:Uso de polinizadores en el cultivo de tomate (Solanum lycopersicum).jpg|vignette|284x284px|Vonin' ny voatabia]]
Avy any [[Amerika Atsimo]] ([[Kôlômbia]], [[Venezoela]], [[Ekoadôra]], [[Però]], [[Silỳ]] Avaratra) ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. Tamin' ny taonjato faha-16 no nampidiran' ny [[Espaniôla (vahoaka)|Espaniôla]] tany [[Eorôpa]] ny fambolena voatabia, tao [[Espaina]] aloha (1523) avy eo tany [[Italia]] (1544). Any Eorôpa ny voatabia dia voankazo manan-danja ao amin' ny fanaovana nahandro, indrindra any [[Grisia]] (72 kg/mpo./taona)&lt;ref&gt;Lanja tontalin' ny voatabia hoanin' ny olona any [[Grisia]] : 72 kg [[Espaina]] : 38 kg [[Frantsa]] : 18kg [[Fanjakana Mitambatra]] : 6kg http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 {{Wayback|url=http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 |date=20091203021014 }}&lt;/ref&gt;, any Italia, any Espaina ary any [[Frantsa]] (anisan' ny [[Vondrona Eorôpeanina]]).

=== Famokarana ===
Tamin' ny taona 2013 dia ireto ny firenena voalohany sasany mamokatra voatabia betsaka maneran-tany: i [[Sina]] (50&amp;nbsp;552&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[India]] (18&amp;nbsp;227&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Etazonia]] (12&amp;nbsp;598&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Torkia]] (11&amp;nbsp;820&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Ejipta]] (8&amp;nbsp;534&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Iràna]] (6&amp;nbsp;174&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Italia]] (4&amp;nbsp;932&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Brezila|Brezily]] (4&amp;nbsp;188&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t) ary i [[Espaina]] (3&amp;nbsp;684'''&amp;nbsp;'''000&amp;nbsp;t). Manaraka azy ireo i [[Meksika]], i [[Rosia]], i [[Ozbekistàna]], i [[Okraina]], i [[Pôrtogaly]] ary i [[Nizeria]].

=== Toerana ambolena azy ===
[[Sary:Tomatoes-on-the-bush.jpg|298x298px|ankavanana|thumb|voatabia masaka]]Volena eny an-tsaha na anaty trano tantera-pahazavana mitazona hafanana ny voatabia, amin' ny faritra ambanin' ny fehin-tany rehetra (faritra manana [[toetany]] mafana). Telo tapitrisa hektara ny velaran-tany ambolena voatabia (30&amp;nbsp;% amin' ny velaran-tany ambolena [[legioma]] izany). Zavamaniry mila toetany antonony mafana ny voatabia. Eo anelanelan' ny 15&amp;nbsp;°C (amin' ny alina) sy 25&amp;nbsp;°C (amin' ny andro) ny maripana ilain' ny voatabia. Mila [[masoandro]] koa izy sady mila [[hamandoana]] antonony. Maharitra dimy na enim-bolana ny fitomboany madra-piotazana azy.

== Famariparitana ==
[[Sary:20210731 Hortus botanicus Leiden - Solanum lycopersicum.jpg|vignette|Voatabia ]]

=== Ovan-karazana ===
Maro ny endrika isehoan' ny voatabia ka samy manana ny voany, ary samihafa habe sy bika ary loko ny ovan-karazana tsirairay: ny sasany boribory, ny sasany miendrika atody, ny sasany lavalava, ny sasany miloko mavo, ny sasany miloko mena, ny sasany miloko anelanelan’ ny mavo sy mena.

== Fampiasana ==
Betsaka mineraly sy [[otrikaina]] [[Otrikaina A|A]] sy [[Otrikaina C|C]] ny voatabia.

== Jereo koa ==
* ''[[Solanum]]'' 
* [[Baranjely]] 
* [[Piper|Dipoavatra (zavamaniry)]] 
* [[Sakamalao]]
* [[Sakay (fanao sakafo)|Sakay]]
* [[Sakaibe]]
* [[Tamotamo]]
* [[Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Legioma]]

== Tsiahy ==
{{ref}}

{{vangovango}}

[[Sokajy:Voankazo]]</text>
      <sha1>quw264sjvhygcqaahxi5jxmsm1cg4rk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134423</id>
      <parentid>1134420</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T10:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Famariparitana</comment>
      <origin>1134423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8814" sha1="7x355tnau6vvdqwclrenrg7napy01pr" xml:space="preserve">[[Sary:Τομάτα (Solanum lycopersicum) 02.JPG|vignette|440x440px|Fototra voatabia]]
Ny '''voatabia''' dia [[Angiospermae|zavamaniry mamony]], [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny vondron-karazana ''[[Solanum]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Atao hoe '''''Solanum lycopersicum''''' ny anarany ara-tsiansa. Volena na maniry isan-taona izy io. Mandady marindrano na manaroka miakatra izy io rehefa maniry. Avy any amin' ny ilany avaratra-andrefan' i [[Amerika Atsimo]], indrindra any [[Meksika]] no niely eran’ izao tontolo izao. '''''Lycopersicon esculentum''''' ny anarany ara-tsiansa teo aloha. Ambolena izy io mba hahazoana voany. Anisan' ny voankazo fihinan' ny [[olombelona]] sy azo hanina manta na masaka ny voatabia.

Manondro ny voany izay misy nofony koa ny teny hoe &quot;voatabia&quot;: ny voatabia dia atao [[Legioma voa|legioma voany]], na manta na masaka. Lasa singa tena ilaina amin' ny nahandro any amin' ny firenena maro, indrindra any [[Amerika]], ny voatabia.

Manana ovan-karazany vitsivitsy ny voatabia, anisan' izany ny &quot;voatabia serizy&quot; sy ny karazana ambolena an' arivony (sampan-karazana fantatra amin' ny anarana na marika ara-barotra).

Ambolen' ny tantsaha sy ny mpamboly voninkazo eny an-tsaha na ambany aloka saika amin' ny [[laharam-pehintany]] rehetra, amin' ny velaran-tany maherin' ny efatra tapitrisa hektara, ity zavamaniry ity. Raha ny habetsahany no heverina dia io no voan-javamaniry volena indrindra eran-tany. Nahatonga ny fivoaran' ny indostrian' ny fanodinana lehibe ny voatabia, amin' ny famokarana ny voatabia marihitra, ny saosy voatabia, ny indrindra ny saosy ''ketchup'', ny ranon-degioma ary ny voatavia am-boaty.

Zava-dehibe ara-toekarena lehibe ny voatabia, ary fikarohana siantifika maro no atao momba azy. Heverina ho zavamaniry filamatra eo amin' ny fandalinana ny [[fototarazo]] izy. Niteraka ny zavamaniry voaova ara-pototarazo voalohany izay nahazoana alalana ny fambolena azy sy ny fivarotana azy vetivety tany [[Etazonia]] tamin' ny taompolo 1990.

== Fambolena ==

=== Fielezan' ny fambolena voatabia ===
[[Sary:Uso de polinizadores en el cultivo de tomate (Solanum lycopersicum).jpg|vignette|284x284px|Vonin' ny voatabia]]
Avy any [[Amerika Atsimo]] ([[Kôlômbia]], [[Venezoela]], [[Ekoadôra]], [[Però]], [[Silỳ]] Avaratra) ny voatabia no niely eran’ izao tontolo izao. Tamin' ny taonjato faha-16 no nampidiran' ny [[Espaniôla (vahoaka)|Espaniôla]] tany [[Eorôpa]] ny fambolena voatabia, tao [[Espaina]] aloha (1523) avy eo tany [[Italia]] (1544). Any Eorôpa ny voatabia dia voankazo manan-danja ao amin' ny fanaovana nahandro, indrindra any [[Grisia]] (72 kg/mpo./taona)&lt;ref&gt;Lanja tontalin' ny voatabia hoanin' ny olona any [[Grisia]] : 72 kg [[Espaina]] : 38 kg [[Frantsa]] : 18kg [[Fanjakana Mitambatra]] : 6kg http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 {{Wayback|url=http://www.princejardinier.fr/magazine/spip.php?article31 |date=20091203021014 }}&lt;/ref&gt;, any Italia, any Espaina ary any [[Frantsa]] (anisan' ny [[Vondrona Eorôpeanina]]).

=== Famokarana ===
Tamin' ny taona 2013 dia ireto ny firenena voalohany sasany mamokatra voatabia betsaka maneran-tany: i [[Sina]] (50&amp;nbsp;552&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[India]] (18&amp;nbsp;227&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Etazonia]] (12&amp;nbsp;598&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Torkia]] (11&amp;nbsp;820&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Ejipta]] (8&amp;nbsp;534&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Iràna]] (6&amp;nbsp;174&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Italia]] (4&amp;nbsp;932&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t), i [[Brezila|Brezily]] (4&amp;nbsp;188&amp;nbsp;000&amp;nbsp;t) ary i [[Espaina]] (3&amp;nbsp;684'''&amp;nbsp;'''000&amp;nbsp;t). Manaraka azy ireo i [[Meksika]], i [[Rosia]], i [[Ozbekistàna]], i [[Okraina]], i [[Pôrtogaly]] ary i [[Nizeria]].

=== Toerana ambolena azy ===
[[Sary:Tomatoes-on-the-bush.jpg|298x298px|ankavanana|thumb|voatabia masaka]]Volena eny an-tsaha na anaty trano tantera-pahazavana mitazona hafanana ny voatabia, amin' ny faritra ambanin' ny fehin-tany rehetra (faritra manana [[toetany]] mafana). Telo tapitrisa hektara ny velaran-tany ambolena voatabia (30&amp;nbsp;% amin' ny velaran-tany ambolena [[legioma]] izany). Zavamaniry mila toetany antonony mafana ny voatabia. Eo anelanelan' ny 15&amp;nbsp;°C (amin' ny alina) sy 25&amp;nbsp;°C (amin' ny andro) ny maripana ilain' ny voatabia. Mila [[masoandro]] koa izy sady mila [[hamandoana]] antonony. Maharitra dimy na enim-bolana ny fitomboany madra-piotazana azy.

== Famariparitana ==
Zavamaniry ahitra, ao amin' ny vndron-karazana ''[[Solanum]],'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'', ny voatabia, ''Solanum lycopersicum''. Mampiseho toetra mampiavaka ny zavamaniry volena ao amin' io fianakaviana io ny rafitr' endrinty.

Maniry isan-taona (indraindray maharitra mihoatra ny roa taona any amin' ny toetany trôpikaly) ny voatabia, amin' ny ankapobeny dia manana sampana misandrahaka na miparitaka. Mahatratra haavo 0,5 ka hatramin' ny 2 m izy io. Be zana-drantsana izy io ka mitaky tsatoka (andry) hitazonana ny tahony hahitsy.

=== Tahony ===
Miendrika varingarina poakaty na somary feno ny tahon' ny voatabia, ary rakotra volovolony sy manana fofona miavaka rehefa hesena amin' ny tanana. Marefo izy ireo, misy zorony amin' ny dingana sasany, ary misampana be dia be. Rehefa mihalehibe izy dia mety ho lasa manana nofon-kazo amin' ny ampahany eo amin' ny fotony.

=== Ravina ===
[[Sary:Starr 080117-2163 Solanum lycopersicum var. lycopersicum.jpg|ankavia|vignette|Ravin' ny voatabia]]
Mifandimby ny ravin' ny voatabia izay foronina [[Zana-pelana|zanapelana]]. Amin' ny ankapobeny dia mirefy 10 ka hatramin' ny 30 sm ny halavany. Misy nifinifiny na sofiny samihafa habe ny zanapelana izay misy volovolony eo amin' ny velarany. Manomboka amin' ny maitso antitra ka hatramin' ny maitso tanora ny lokon' ny ravina. Mamoaka fofona mahery mampiavaka ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'' ny raviny.

=== Vony ===
[[Sary:Solanum lycopersicum - Fleurtomate.jpg|vignette|Vonin' ny voatabia]]
Mamorona [[vondrombony]] ny vonin' ny voatabia miloko mavo izay matetika mipoitra eo am-poto-dravina. Sady lahy no vavy izy ireo: ahitana [[lahimbony]] sy [[vavimbony]] miaraka. Foronin' ny [[ravimbony]] dimy mitambatra eo amin' ny fotony ny [[vondron-dravimbony]] izay maharitra ary matetika mihalehibe na dia aorian' ny famelanana aza. Misy felany dimy mitambatra ka mamorona endrika kintana ny [[vondrom-pelambony]]. Mifamatotra ny lahimbony miisa dimy ka manome kitsoloha manodidina ny vavimbony. Eo ambony ny fihary atodinaina izay manana [[singam-bavimbony]] roa misy kitrano maro.

=== Voa sy vihim-boa ===
[[Sary:Formes de tomates.svg|vignette|315x315px|Endriky ny voan' ny voatabia arakaraka  ny ovan-karazana]]
[[Sary:Tomato je (cropped).jpg|ankavia|vignette|Voan' ny voatabia]]
Nofosana sy manana hoditra malama sy manify ny voan' ny voatabia izay miovaova endrika sy habe arakaraka ny ovan-karazana (boribory, fisaka, lava, miendrika serizy, sns.). Rehefa masaka izy ireo dia misy mena ka hatramin' ny mavo voasary, na maitso na volomparasy mihitsy aza. Betsaka rano, siramamy, asidra ôrganika, ary fandoko toy ny [[likôpena]], ny voany.

Kely, fisaka, miendrika kapila, ary miloko mavo na volontany ny vihim-boa. Rakotra volovolo sy voahodidin' ny akora hatrotro ao anatin' ilay voa izy ireo. Amin' ny ankapobeny dia ambony ny tahan' ny fitsimohany.

=== Faka ===
[[Sary:Tomatoes-RootSystem1-SouthGardenBed.jpg|vignette|Fakan' ny voatabia]]
Mipoitra manodidina teza iray ny fakan' ny voatabia amin' ny voalohany, saingy lasa misandrahaka haingana izany amin' ny fanirian' ny faka fiandry maro, indrindra raha mikasika amin' ny tany ny taho. Somary marivo ihany ny fakany, nefa afaka miparitaka amin' ny faritra midadasika kokoa, ka ahafahany mitroka tsara ny [[rano]] sy ny [[otrikaina]].

=== Singa simika ===
Ny taovan' ny voatabia rehetra dia misy [[alkalôida]], indrindra fa ny [[Sôlaninina|sôlanina]], indrindra amin' ny faritra maitso (ravina, taho, voany tsy matoy). Izany dia manome akora manapoizina, ankoatry ny voany masaka.

== Ovan-karazana ==
[[Sary:Yellow cherry tomatoes 2.jpg|ankavia|vignette|206x206px|Voatabia mavo]]
[[Sary:20210731 Hortus botanicus Leiden - Solanum lycopersicum.jpg|vignette|Voatabia &quot;manga&quot; ]]Maro ny endrika isehoan' ny voatabia ka samy manana ny voany, ary samihafa habe sy bika ary loko ny ovan-karazana tsirairay: ny sasany boribory, ny sasany miendrika atody, ny sasany lavalava, ny sasany miloko mavo, ny sasany miloko mena, ny sasany miloko anelanelan’ ny mavo sy mena.

== Fampiasana ==
Betsaka mineraly sy [[otrikaina]] [[Otrikaina A|A]] sy [[Otrikaina C|C]] ny voatabia.

== Jereo koa ==
* ''[[Solanum]]'' 
* [[Baranjely]] 
* [[Piper|Dipoavatra (zavamaniry)]] 
* [[Sakamalao]]
* [[Sakay (fanao sakafo)|Sakay]]
* [[Sakaibe]]
* [[Tamotamo]]
* [[Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Legioma]]

== Tsiahy ==
{{ref}}

{{vangovango}}

[[Sokajy:Voankazo]]</text>
      <sha1>7x355tnau6vvdqwclrenrg7napy01pr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Autazes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69540</id>
    <revision>
      <id>1134403</id>
      <parentid>1093293</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T03:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1134403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="717" sha1="a9klp55lpupkltjcmwlhkcnzira6zgc" xml:space="preserve">{{coord|-3.579720|-59.130560}}
{{infobox tanàna
|anarana=Autazes
|velarantany= 7.599,28
|isam-ponina= 41.005 
|firenena={{BRA}}
|fanjakana={{Amazonas}}
|sary=Autazes Lago do Tucunaré Comunidade Santa Luzia Am Brasil.JPG
|saina=Autazes.png
}}
[[File:Amazonas Municip Autazes.jpg|thumb|left|Autazes]]
I '''Autazes''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i  {{Amazonas}}, ao amin'i  [[Centro Amazonense]],  [[Microregione di Manaus|Manaus]].

Ny velarantanin'ilay tanàna dia  7.599,28 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 41.005 (2021). 

==Toekanena==
Autazes no manana ronono [[ombidia]] be indrindra any Brezila, 1.700.000 litatra novokarina tamin'ny taona 2006.

{{commonscat}}
[[Sokajy:Tanàna ao Amazonas]]</text>
      <sha1>a9klp55lpupkltjcmwlhkcnzira6zgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iranduba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69582</id>
    <revision>
      <id>1134400</id>
      <parentid>1123733</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T03:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1134400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="557" sha1="p3jvtn9cfxg61bdg79mgmk9h35x7st4" xml:space="preserve">{{coord|-3.284720|-60.186110}}
{{infobox tanàna
|anarana=Iranduba
|velarantany=2.215,03
|isam-ponina= 49.718
|haavo = 92
|firenena={{BRA}}
|fanjakana = {{Amazonas}}
|sary=Iranduba.JPG
|saina =Bandeira de Iranduba.jpg
}}
[[File:Iranduba.svg|thumb|left|Iranduba]]
I '''Iranduba''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i  {{Amazonas}}, ao amin'i  [[Centro Amazonense]],  [[Microregione di Manaus|Manaus]].

==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 2.215,03 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 49.718.

{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Amazonas]]</text>
      <sha1>p3jvtn9cfxg61bdg79mgmk9h35x7st4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manacapuru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69598</id>
    <revision>
      <id>1134401</id>
      <parentid>1093776</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T03:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1134401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="588" sha1="brsl7adgkxpsjjsvmlp6d21b0u6zin1" xml:space="preserve">{{coord|-3.299720|-60.620560}}
{{infobox tanàna
|anarana=Manacapuru
|velarantany=7.329,23
|isam-ponina= 85.141
|haavo = 92
|firenena={{BRA}}
|faritra={{Amazonas}}
|saina=Bandeira-manacapuru.jpg
|sary=PRACA DE MANACAPURU AM - panoramio.jpg
}}
[[File:Amazonas Municip Manacapuru.svg|thumb|left|Manacapuru]]
I '''Manacapuru''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i  {{Amazonas}}, ao amin'i  [[Centro Amazonense]],  [[Microregione di Manaus|Manaus]].

==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 7.329,23 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 85.141.


[[sokajy:Tanàna ao Amazonas]]</text>
      <sha1>brsl7adgkxpsjjsvmlp6d21b0u6zin1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134402</id>
      <parentid>1134401</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T03:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1134402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="0vje4phuo7k9tc027hpfmh5poiq45pm" xml:space="preserve">{{coord|-3.299720|-60.620560}}
{{infobox tanàna
|anarana=Manacapuru
|velarantany=7.329,23
|isam-ponina= 85.141
|haavo = 92
|firenena={{BRA}}
|fanjakana={{Amazonas}}
|saina=Bandeira-manacapuru.jpg
|sary=PRACA DE MANACAPURU AM - panoramio.jpg
}}
[[File:Amazonas Municip Manacapuru.svg|thumb|left|Manacapuru]]
I '''Manacapuru''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i  {{Amazonas}}, ao amin'i  [[Centro Amazonense]],  [[Microregione di Manaus|Manaus]].

==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 7.329,23 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 85.141.


[[sokajy:Tanàna ao Amazonas]]</text>
      <sha1>0vje4phuo7k9tc027hpfmh5poiq45pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manaus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164122</id>
    <revision>
      <id>1134404</id>
      <parentid>1123732</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T03:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1134404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="563" sha1="9d2ohzgkbr9voer4lqfql2j6yypnvrg" xml:space="preserve">{{coord|-3.101940|-60.025000}}
{{infobox tanàna
|anarana=Manaus
|fanjakana= {{Amazonas}}
|velarantany= 11 401,1
|isam-ponina=2094391
|haavo = 92
|firenena={{Brazila}}
|sary =Manaus, AM, Brasil.jpg
|saina = Bandeira do Município de Manaus.svg
}}
[[File:Brazil Amazonas Manaus location map.svg|thumb|left|Manaus]]
I Manaus dia renivohi-paritany mizaka tenan'i [[Amazonas]] ao [[Brazila]]. 

==Jeografia==
Ny isam-poniny dia 2094391 ary ny halavirany amin'ny renivohi-pirenena ([[Brasilia]]) dia 3490 kilometatra.


[[Sokajy:Tanàna ao Amazonas]]
[[Sokajy:Manaus]]</text>
      <sha1>9d2ohzgkbr9voer4lqfql2j6yypnvrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Springville, Alabama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179831</id>
    <revision>
      <id>1134393</id>
      <parentid>939912</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T17:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="768" sha1="0i626n75dqybuah2s4alosikolodt10" xml:space="preserve">﻿{{Coord|33|-86}}
[[sary:Springville Alabama.jpg|200px|thumb]]
{{infobox tanàna
|tanàna=
|firenena={{Etazonia}}
|faritany=Alabama
|velarantany=16.6
|isam-ponina=2521
|ben'ny tanàna=
}}

I '''Springville, Alabama''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Alabama]], ao [[Etazonia]]. Ny kaodim-paositra dia 35146.

== Jeografia ==
Ny haavon'ilay tanàna amin'ny haavon-dranomasina dia 221 metatra. 
 
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia : 33° Avaratra ary 86° Andrefana.
Ny faritr'ora dia GMT-6.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.springvillealabama.org www.springvillealabama.org] {{Wayback|url=http://www.springvillealabama.org/ |date=20120611215503 }} : Sehatra ofisialy


[[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Alabama]]</text>
      <sha1>0i626n75dqybuah2s4alosikolodt10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savoy, Texas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186071</id>
    <revision>
      <id>1134390</id>
      <parentid>949244</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T16:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="664" sha1="gvhbrlyr1xcionch1wntjyop7ja3iey" xml:space="preserve">{{Coord|33.6013888889|-96.3638888889}}

{{infobox tanàna
|tanàna=Savoy, Texas
|firenena={{Etazonia}}
|faritany=Texas
|velarantany=1.9
|isam-ponina=850
|ben'ny tanàna=
}}

'''Savoy, Texas''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Texas]], ao [[Etazonia]]. 75479.

== Jeografia ==
 
Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 33.6013888889 ary -96.3638888889.
Ny faritr'ora dia GMT -6.

== Jereo koa ==
* [[Texas]]
* [[Etazonia]]

== Rohy ivelany ==
* [http://www.cityofsavoy.org www.CityOfSavoy.org] {{Wayback|url=http://www.cityofsavoy.org/ |date=20170504041933 }}
{{vangovango}}


[[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Texas]]</text>
      <sha1>gvhbrlyr1xcionch1wntjyop7ja3iey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shashi Kapoor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213930</id>
    <revision>
      <id>1134399</id>
      <parentid>720217</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T23:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>7697</id>
      </contributor>
      <comment>+ Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1938 + Sokajy:Maty tamin'ny taona 2017</comment>
      <origin>1134399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="783" sha1="1r0az5eith1gongrmisqcvkqodufdau" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Shashi Kapoor
|teraka=18 Martsa 1938
|maty= 
|firenena=India
|mpiaraka=
|asa=

* [[mpilalao]]
* [[talen-koronantsary]]
|taona niasàna=
}}
'''Shashi Kapoor''' dia mpilalao, talen-koronantsary mizaka ny zom-pirenen'i [[India]] teraka ny 18 Martsa 1938 tao [[Kolkata]]
== Ny fiainany manokana ==
Ny vadiny dia Jennifer Kendal. Ny zanany dia Karan Kapoor, Sanjana Kapoor, Kunal Kapoor (actor). Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Shammi Kapoor. 
== Jereo koa ==
* [[Biôgrafia]]

=== Rohy ivelany ===
* Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/01n8_g]

{{DEFAULTSORT:Kapoor, Shashi}}
[[sokajy:Biôgrafia]]
{{vangovango}}
[[sokajy:mpilalao]]
[[sokajy:talen-koronantsary]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1938]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 2017]]</text>
      <sha1>1r0az5eith1gongrmisqcvkqodufdau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Petera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240568</id>
    <revision>
      <id>1134408</id>
      <parentid>1133366</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T06:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>34875</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Caravaggio - Martirio di San Pietro.jpg]] → [[File:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1134408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13079" sha1="57ig5yl2z6pzeiz6rffa2avgb9k25z0" xml:space="preserve">[[Sary:Petrus San Giovanni in Laterano 2006-09-07.jpg|vignette|''I Petera'' mitazona ny fanalahidin' ny famonjena ny fanahin' ny olombelona]]
I '''Simôna''' '''Petera''' na '''Simôna''' '''Piera''' dia iray amin' ny [[Apôstôly roa ambin' ny folo|mpianatr' i]] [[Jesoa]] roa ambin' ny folo lahy. Hafohezina amin' ny hoe ''Petera'' na ''Piera'' fotsiny io anarana io matetika. [[Jiosy]] na Jody avy any [[Betsaida]] any [[Galilea (faritra)|Galilea]] i Petera. Teraka tokony tamin' ny manodidnna ny fiandohan' ny taonjato voalohany izy ary maty teo anelanelan' ny taona 64 sy 68 taor. J.K., angamba tao Rôma. Μpanjono no asany. Araka ny lovantsofina dia izy no nanoratra ny [[Epistily voalohany nosoratan' i Petera|Epistily voalohany]] sy [[Epistily faharoa nosoratan' i Petera|faharoan' i Petera]]. Ny lovantsofina katôlika koa dia manao azy ho ilay nanorina ny Eglizy katôlika voalohany sy [[papa]] voalohany.

== Ny anarany ==
Ny hoe ''Petera'' dia fanagasiana ao amin' ny [[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Baiboly prôtestanta malagasy]] ny hoe ''Peter'' amin' ny Baiboly anglisy. Ny hoe ''Piera'' dia fanagasiana ao amin' ny [[Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy|Baiboly katôlika malagasy]] ny hoe ''Pierre'' amin' ny Baiboly frantsay. Samy avy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] hoe ''Petrus'' izay avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe ''Petros'' na ''Petra'' izay samy midika hoe &quot;vato&quot; ireo anarana ireo. Io teny grika io dia fandikana ny [[Fiteny arameana|teny arameana]] (na aramaika) hoe '''''Kêphâ''''' izay midika hoe &quot;vato&quot; sady iantsoana an' i Petera indraindray. '''Simôna''' na '''Simôna Barjôna''' na '''Bar-Jôna''' no tena anaran' i Petera, izay avy amin' ny hoe anarana hebreo hoe שמעון בר יונה / ''Simeon Bar-Yonah''.

== I Petera araka ny Baiboly ==

=== Araka ny Evanjely efatra ===
Araka ny voasoratra ao amin' ny [[Filazantsara araka an' i Joany|Evanjelin' i Joany]] ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]], i Simôna Barjôna sy ireo rahalahiny, dia i [[Andrea (apôstôly)|Andrea]] sy i [[Filipo (apostoly)|Filipo]], dia avy any Betsaida&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jao. 12.21 - tsiahivin'i Markus Bockmuehl&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ireo Evanjely telo hafa dia tsy milaza ny tanàna niaviany nefa milaza ny nanao ny asa fivelomany tao [[Betsaida]] ao [[Kafarnahoma|Kapernaomy]] (na Kafarnaomy): mpanjono teny amin' ny [[Farihy Tiberiada|farihin' i Tiberiada]] (na Tiberiasy) tahaka ny rahalahiny izy. Tokony ho niteny [[Fiteny arameana|arameana]], izay teny nitaizana azy, sy [[Fiteny hebreo|hebreo]], izay fiteny ao am-pivavahana, ary [[Fiteny grika|grika]], izay fiteny fenti-mifanerasera amin' ny hafa firenena amin' ny varotra sy ny raharaha hafa, i Simôna Petera tao amin' ny faritra nisy azy izay nanjakan' i Filipo mpanapaka nandala ny kolontsaina grika sy rômana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Pierre Debergé, ''Saint Pierre'', Éditions de l'Atelier, 2003, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 12&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin' ny nanambadiany, dia nonina tao amin' ny fianakaviam-badiny i Simôna tao amin' io tanàna io izay mety niaviany koa&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&lt;abbr&gt;Jereo indrindra (en)&lt;/abbr&gt; Markus Bockmuehl, &quot;Simon Peter and Betsaida&quot;, ao amin'i Bruce Chilton sy i Craig Evans (éds.), ''The Mission of James, Peter and Paul'', Brill, 2005, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 53-90&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny tranon' ny fianakaviany dia mety natao fototra niaingan' ny asa nataon' i [[Jesoa]] (Mar. 1.29-39). Nanapa-kevitra nandao ny fianakaviany sy ny ankohonany i Petera sy i Andrea rahalahiny mba hanaraka an' i Jesoa rehefa niatso azy ireo hanaraka azy i Jesoa (Mat. 4.18) sady nanome an' i Simôna ny anarana hoe ''Kephas'' (Joa. 1.42; Mar. 3.16; Lio. 6.14; Mat. 16.18). Tsy mifanaraka ny Evanjely ny amin' ny zava-niseho niteraka io fanomezana anarana io&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Pierre Debergé, ''Saint Pierre'', Éditions de l'Atelier, 2003, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 13&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Amin' ny mpianatra roa ambin' ny folo dia i Petera no voaresaka voalohany (Mar. 3.16; Asa 1.13). Matetika i [[Joany apôstôly|Joany]] sy i Paoly dia miaiky ny lanjan' i Petera, nefa ny Evanjelin' i Joany dia miresaka voalohany an' i Andrea rahalahiny. I Simôna Petera dia nanambara ny finoany tamin' ny anaran' ireo apôstôly ny amin' ny maha Kristy an' i Jesoa (Mar. 8.29). Teo no nanomezan' i Jesoa azy ny anarana hoe Petera (Mat. 16.18-19).
[[Sary:Saint Pierre tentant de marcher sur les eaux by François Boucher.jpg|vignette|''I'' ''Petera manandrana mendeha eo ambony rano,'' sary nataon' i François Boucher, taona 1766.]]
I Petera dia nanatrika sady nandray anjara tamin' ny fanatanterahana [[Fahagagana nataon' i Jesoa|fahagagana]] sy tamin' ny zava-niseho manan-danja indrindra teo amin' ny fiainan' i [[Jesoa]], ohatra ny fandehanan' i Jesoa teny ambony rano (Mat. 14.28-31), ny fiovan-tarehy teo an-tendrombohitra, ny fisamborana an' i Jesoa, ny fitsarana azy ary ny fampijaliana azy. Araka ireo Evanjely dia lehilahy mafana fo sy entim-po i Petera, nefa indraindray koa dia be fisalasalana sy manao diso koa izy, nandao an' i Jesoa izy tamin' ny fotoana niatrehan' i Jesoa fijaliana na dia teo aza ny fahatokisana izay nasehon' i Petera talohan' io (Mar. 14.29). Nanenina mafy izy tamin' ny nandavany an' i Jesoa (Mar. 14.72).
[[Sary:Karel Dujardin - Denial of Peter.jpg|vignette|''Ny fandavan' i Petera an' i Jesoa,'' sary nataon' i Karel Dujardin - taonjato faha-17.]]
Araka ny voalazan' ilay mpahay tantara atao hoe [[Simon Mimouni]], &quot;nisy fifanoherana niseho teo amin' i Jesoa sy i Petera&quot;, ohatra amin' izany ny fandavan' i Petera an' i Jesoa izay teterin' ny Evanjely efatra sy ny amin' ny nanaovan' i Jesoa azy hoe &quot;Any ivohiko, ry Satana&quot; (Mar. 8.33; Mat. 15.23) izay teny mafy tokoa&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;Simon Claude Mimouni et Pierre Maraval, ''Le christianisme des origines à Constantin'', Paris, éd. P.U.F., 2006, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 177.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Araka ilay mpahay tantara Géza Vermes, i Petera izay &quot;nanolotra ny tenany manontolo ho an' i Jesoa, araka ny Evanjely fahefatra, dia vonona ny hampiasa sabatra mba hiarovany azy (Joa. 18.10). Nefa izany fanoloran-tenany izany dia tsy nisakana azy ho nanao ny fanaon' ny kanosa rehefa ningadona taminy ny fotoan' ny loza. Raha nanontanian' ny mpisorom-be teo an-davarangan' ny Tempoly izy dia nilaza fa tsy isan' ny mpianatr' i Jesoa, sady nianiana fa &quot;tsy mahalala izany lehilahy izany&quot;, alohan' ny handosirany&quot;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Géza Vermes, ''Dictionnaire des contemporains de Jésus'', Bayard, 2008, lahatsoratra &quot;Pierre&quot;, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 293.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ao amin' ny [[Filazantsara araka an' i Joany|Evanjelin' i Joany]], i Petera, sahala amin' ny [[Andrea (apôstôly)|Andrea]] rahalahiny, dia mety samy mpianatr' i Joany mpanao batisa, talohan' ny hahalasa mpianatr' i Jesoa azy (Joa. 1.35-42). Ao amin' io Evanjely io koa dia miseho ho mifanohitra amin' ilay &quot;mpianatra tian' i Jesoa indrindra&quot;, izay heverina fa i Joany zanak' i Zebedio, i Petera&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Tamin' ny fanambaràn' i [[Maria Magdalena]] fa foana ny fasan' i Jesoa, dia i Petera no niditra tao am-pasana ka dia namela azy hanao an' izany voalohany ilay &quot;mpianatra tian' i Jesoa indridra&quot;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rodolpho Felices Luna, ''[http://www.interbible.org/interBible/decouverte/comprendre/2014/clb_140221.html Qui est le disciple bien-aimé ?]'' ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.interbible.org%2FinterBible%2Fdecouverte%2Fcomprendre%2F2014%2Fclb_140221.html tahiry]). Dans ''Découverte du monde biblique'', Faculté de théologie et d'études religieuses, université de Sherbrooke, Québec. 21 février 2014.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (Joa. 20.1 sy ny manaraka; 21.7). Taorian' io dia nahazo tombony talohan' ny mpianatra hafa rehetra izy tamin' ny fisehoan' i Jesoa Kristy avy nitsangan-ko velona (1Kôr. 15.5).

Tamin' ny nisehoan' i Kristy farany tamin' ny mpianany, navelan' i Jesoa heloka tamin' ny nandavany azy ary naveriny ho mendrika ny hanatanteraka ny asa fanirahana ho mpiandry ny Fiangonana i Petera (Joa. 21.15-17).

=== Araka ny Asan' ny Apôstôly sy ny Epistilin' i Paoly ===
Ny [[Asan' ny Apôstôly]] dia maneho an' i Petera ho iray amin' ireo mpitarika malaza ny fiangonana kristiana voalohany. Taorian' ny [[Pentekôsta]], izy no niteny sy nitory ny hafatra kristiana. Tamin' ny Kônsily natao tao Jerosalema (tokony ho tamin' ny taona 50), dia nomba ny hadraisana ny [[Jentilisa]] ho isan' ny Fiangonana izy na dia tsy hitandrina ny lalàn' i [[Mosesy]] toy ny famorana; nefa nonome tsiny azy i [[Paoly (apôstôly)|Paoly]] tamin' ny nandeferany ny fomba fijerin' ireo kristiana mpandala ny fomba jiosy tao amin' ny fiangonana notarihin' i [[Jakoba ilay Marina|Jakôba Ilay Marina]], &quot;rahalahin'ny Tompo&quot;, mpitarika ny fiangonana tao Jerosalema, izay mpitandrina voalohan' ny fiangonana kristiana (Asa 21.18) (jereo koa: Gal. 2.11-12).

Tamin' ny Kônsily natao tao Jerosalema dia mety ho nanova ny fomba fijeriny i Petera. Nanokatra ny ady hevitra tamin' ny fanohanana ny hevitr' i Paoly izay tsy nanery ny Kristiana jentilisa hitandrina lalàn' i Mosesy. I Jakôba Ilay Marina, lohan' ny fiangonana tao [[Jerosalema]], dia namarana ny Kônsily tamin' ny fanekenana ny hevitr' i Petera sy i [[Paoly (apostoly)|Paoly]]. Afaka tamin' ny tsy maintsy hitandremana ny fomba jiosy  ny Kristiana jentilisa. Araka an' i Géza Vermes anefa, &quot;mety ho andrana nataon' ny mpanoratra ny Asan' ny Apôstôly mba hanotofany ny hantsana misy teo amin' ireo olona nanana ny maha izy azy teo amin' ny Fiangonana (i Petera sy i Paoly), tamin' ny fanehoany an' i Petera ho ilay mpiaro ny tsy Jiosy&quot;. Ny tolo-kevitr' i Petera izay mety amin' ny Kristiana jentilisa, dia &quot;mampiahiahy ara-tantara&quot;, &quot;noho ny hevitr' i Petera nanomboka tao [[Antiôkia]], sy noho izy manohy ny asa fanirahana azy eo anivon' ny Jiosy irery ihany, tsy izay va, araka ny fomba fitenin' i Paoly &quot;apôstôlin' ny tsy voafora&quot;, no ilay &quot;apôstôlin' ny voafora&quot;, no ilay apôstôlin' ny tsy voafora&quot; (Gal. 2.7) ?&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Géza Vermes, ''Dictionnaire des contemporains de Jésus'', Bayard, 2008, 296.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Taorian' ny firesahana momba ny Kônsilin' i Jerosalema dia tsy niresaka momba an' i Petera intsony ny Asan' ny Apôstôly. 

== Ny soratra lazaina fa an' i Petera ==

=== Ny soratra kanônika ===
Ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] dia roa ny soratra lazaina fa nataon' i Petera, dia 

* ny [[Epistily voalohany nosoratan' i Petera|Taratasy voalohany nosoratan' i Petera]] sy

* ny [[Epistily faharoa nosoratan' i Petera|Taratasy faharoa nosoratan' i Petera]].

Mitonon-tena ho &quot;i Petera, ilay apôstôlin' i Jesoa Kristy&quot; ny mpanoratra ao amin' ny anadalan-tsoratra voalohany ao amin' ny taratasy voalohahy, izay hamafisina ao amin' ny andian-teny hoe &quot;vavolombelon' ny fijalian' i Kristy&quot; (1Pet. 5.1), ary milaza tena ho &quot;i Simôna Petera, mpanompo sy apôstôlin' i Jesoa Kristy&quot; ny mpanoratra ilay taratasy faharoa (2Pet. 1.1). Araka an' i Géza Vermes dia &quot;saika ny manam-pahaizana rehetra no mihevitra an' ireo epistily roa mitondra ny anarany ireo ho [[Apôkrifan' ny Baiboly|apôkrifa]] (na [[pseodepigrafa]] raha ny tena marina): voasoratra tamin' ny taona 100 taor. J.K. eo ho eo ny Epistily voalohany nosoratan' i Petera ary ny Epistily faharoa nosoratan' i Petera fara-fahahaingany dia tamin' ny taona 125 taor. J.K., na taorian' izany akory aza, izany hoe ireo lahatsoratra ireo dia nosoratana taorian' ny nahafatesan' ny apôstôly Simôna Petera. Izany dia tsy nanohintohina ny maha isan' ny [[Kanônan' ny Baiboly|kanôna]] ireo epistily roa ireo.

=== Ny soratra apôkrifa ===
[[Sary:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|vignette|''Fanomboana an' i masindahy Piera,'' sary nataon' i Caravaggio, taona 1600-1601.]]
Maro dia maro ireo [[Apôkrifan' ny Baiboly|soratra apôkrifa]] lazaina fa nosoratan' i Petera na miresaka ny aminy, nefa tsy noraisin' ny Fiangonana kristiana ho isan' ny kanônan' ny Baiboly, dia ireto: 

* ny [[Asan'i Petera|Asan' i Petera]] izay miafara, ao amin' ny dikan-teny nasiam-panamboarana, amin' ny hoe ny ''Fijalian' i Petera'' (atao hoe ''Pseodo-Lino'');

* ny [[Filazantsaran'i Petera|Evanjelin' i Petera]];

* ny [[Apôkalipsin' i Petera]];
* ny [[Epistilin' i Petera ho an' i Filipo|Taratasin' i Petera ho an' i Filipo]], ary
* ny [[Asan' i Petera sy i Andrea]].

== Jereo koa: ==
* [[Apôstôly roa ambin' ny folo|Apôstôly:]] [[Andrea (apôstôly)|Andrea]] - [[Bartôlômeo]] - [[Filipo (apôstôly)|Filipo]] - [[Jakôba zanak' i Alfeo]] - [[Jakôba zanak' i Zebedeo]] - [[Joany apôstôly|Joany]] - [[Joda Tadeo|Joda]] - [[Jodasy Iskariôta|Jodasy]] - [[Matio]] - [[Petera]] - [[Simôna Zelôta]] - [[Tômasy]]

* [[Epistily voalohany nosoratan' i Petera]]

* [[Epistily faharoa nosoratan' i Petera|Epistily faharioa nosoratan' i Petera]]

== Papa faha-01 ==
{|border=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF&quot;
|-align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;DDEEFF&quot;
!nodimbiasany
![[Sary:Flag of Vatican City (2-3).svg|40px]] Papa faha-01
!mpandimby
|-align=&quot;center&quot; 
|  &lt;br/&gt; ||  [[Petera]]&lt;br/&gt;-entre 64 et 68 ||  [[Lin (papa)]]&lt;br/&gt;68-79
|-bgcolor=&quot;#DDEEFF&quot;
|-
|}

[[Sokajy:Papa]]</text>
      <sha1>57ig5yl2z6pzeiz6rffa2avgb9k25z0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fiangonana Protestanta Vaovao eto Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248642</id>
    <revision>
      <id>1134388</id>
      <parentid>1118931</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T15:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Radavidison</username>
        <id>30784</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Antotan'isa</comment>
      <origin>1134388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17574" sha1="oxd7gyhtuj86lk0px03qocyro94qqny" xml:space="preserve">[[Sary:Randrianantoandro Jean Joseph.jpg|vignette|305x305px|Ny mpitandrina [[Randrianantoandro Jean Joseph]] ]]
Ny '''Fiangonana''' '''Protestanta''' '''Vaovao''' '''eto''' '''Madagasikara''' izay hafohezina amin' ny hoe FPVM dia fiangonana [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestanta]] niforona teto [[Madagasikara]] vokatry ny tsy fifanarahan-kevitra nisy teo anivon' ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] (FJKM). Tamin' ny taona 2002 no niforonany ary ao Antaninanandrano (na Taninanandrano) Ampandrana Besarety II V 15 ter Tana firaisana fahatelo [[Antananarivo]] renivohitra ny trano fiangonana voalohany naorin' ny mpitandrina [[Randrianantoandro Jean Joseph]]. Ny mpitandrina RANDRIANANTOANDRO Jean Joseph moa dia teraka tamin'ny Alakamisy 14 Janoary 1943 izay tao Andaingo GARA (Alaotra mangoro) no niantsoan'ny Tompo azy. Manambady aman-janaka izy. Zanany telolahy Rivo, Lanto, Hary. Nakaton'ny fitondram-panjakana malagasy, tamin' ny naha filoham-pirenena an-d[[Ravalomanana Marc]], ity fiangonana ity tamin' ny taona 2005 ary tsy nisokatra indray raha tsy tamin' ny taona 2009. Andron' ny [[Fahefana Avon' ny Tetezamita|Tetezamita]] nitondran' i [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]]. Efa miely eran' i Madagasikara sy hatrany an-dafy ilay fiangonana, indrindra any [[Eorôpa]]. Efa nahazo ny Statut d'eglise ihany koa ny taona

== Tantara ==

=== Ny fifohazana tao amin' ny FJKM Andravoangy Fivavahana ===
Ny mpitandrina [[Randrianantoandro Jean Joseph]] (izay efa feno 80 taona tamin' ny taona 2023) no nanorina ny [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|asam-pifohazana]] tao amin' ny FJKM Andravoahangy Fivavahana ao Antananarivo tamin' ny taona 1975, izay nandroso tokoa. Izy no nitondra ny fiangonana tao tamin' izany fotoana izany. 

Nisy ny fanafahana ny olona amin' ny aretina sy ny fahazaran-dratsy maro. Nitombo izaitsizy ny isan' ny mpivavaka. Hatramin' ny inefatra ha hatramin' ny indimy isan' andro ny fidirana tao am-piangonana, izay nahitana [[Fandroahana fanahy ratsy|fandroahana demonia]] sy [[fametrahan-tanana]].

Niorina ny Sampana Fifohazana tao Andravoahangy Fivavahana tamin' ny 25 Avrily 1982. Rehefa nifanatona tamin' ny [[Tobilehibe Manolotrony]] ny mpitadrina Randrianantoandro Jean Joseph dia lasa  zanak' i Manolotrony ny fifohazana tao Andravoahangy. Tamin' izany fotoana izany dia tsy mbola nisy sampana fifohazana ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|FJKM]] raha tsy tamin' ny taona 1984. Nanokana mpiandry voalohany tao Andravoahangy Fivavahana ny [[Tobilehibe Manolotrony]] tamin' ny taona 1988. Taty aoriana dia nanomboka ny tsy fifanarahan-kevitra teo amin-dRandrianantoandro Joseph sy ny foibe FJKM ny amin' ny fomba fiasa tao Andravoahangy Fivavahana.

=== Fisarahana avy tamin' ny FJKM ===
Maro ny fomba sy fanao tsy azoazon' ny FJKM foibe izay nampiavaka ny fiangonana tao Andravoahangy Ambony.

==== Ny fanomezan-danja ny nofy ====
Nisy ny fananarana sy ny &quot;fizahàn-toetra&quot; natao tamin' ny tobin' Andravoahangy nandritra ny roa taona, ka taty aoriana dia nekena ho zana-toby miankina amin' ny [[Tobilehibe Manolotrony]] io toby FJKM io ary afaka nanokana mpiandry tamin' ny taona 1988 taorian' ny fisalasalan' ny FJKM foibe sy ny [[tobilehibe]] efatra ([[Tobilehibe Soatanàna|Soatanàna]], [[Tobilehibe Manolotrony|Manolotrony]], [[Tobilehibe Ankaramalaza|Ankaramalaza]] ary [[Tobilehibe Farihimena|Farihimena]])&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabehatonina James, ''Tantaran' ny fifohazana eto Madagascar 1894-1990'', p.61.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tsy nankasitrahin' ny tobilehibe efatra anefa ny fanankinan' ilay mpitandrina ny asa maha mpiandry azy amin' izay heveriny ho [[Fanomezam-pahasoavan'ny Fanahy Masina|fanomezam-pahasoavana]], dia ny fanambaràn' ny mpitandrina ny hevitry ny [[Nofy|nofi]]&lt;nowiki/&gt;n' ny olona manatona azy hovahana olana na hiomana ho mpiandry.

Tsy azoazon' ny FJKM koa ny [[Toriteny|fitorian-teny]] sy ny fampianarana amin' ny alalan' ny nofy, toy izao: rehefa mitory teny ao am-piangonana ilay mpitandrina dia misy olona manatona eny aloha mitantara nofy, dia milaza ny hevitr' izany nofy izany ny mpitandrina, ary misy filazana [[faminaniana]] aorian' izany fanambaràna ny hevitry ny nofy izany. Mahita [[Fahitana (finoana)|fahitana]] amin' ny alalan' ny nofiny koa ilay mpitandrina.

==== Ny fahafolon-karena ====
Tsy azoazon' ny FJKM koa ny fanaovana [[fahafolon-karena]] izay heverin' ny mpitandrina fa adidin' ny Kristiana eo anatrehan' ny fiangonana. Ny mpiandry tao dia tsy natolotra ny fiangonana FJKM reniny fa tao ihany no notokanana.

==== Ny tsy fahafehezana ny tanora ====
Niroborobo ny Sampana Tanora Kristiana (STK). Isan-karazany ny fisehon' ny STK, nisy ny fanaovana rindran-kira ara-pilazantsara, nandroso ny Feon' ny Fifohazana (FEFI) izay notarihin' i Pasteur Sacha izay mpamoron-kira, tao koa ny Antoko Mpihira Andravoahangy Fivavahana (AMAF) sy ny maro hafa izay mandeha mitety faritra. Nisy ny ray aman-dreny nitaraina momba ny toetran' ny zanany izay lasa nanana fitondran-tena tsy mifanaraka amin' ny maha kristiana, na dia efa notezaina tao amin' ny Filazantsara aza fa resin' ny fakam-panahin' ny rehak' izao fiainana izao.

==== Fiahiahiana ho sekta ====
Nampiahiahy ny tsy mpankasitraka ny nahita fa betsaka loatra ny olona namonjy an' Andravoahangy Fivavahana. Nitobaka loatra koa ny vola miditra ao. Nitaraina koa ireo lohandohany ao amin' ny FJKM fa milaza tena ho hany fiangonana mahatanteraka [[fahagagana]] ny ao Andravoahangy Fivavahana ka nahatonga ny mpino ao amin' ny fiangonana FJKM maro hafa handao ny fiangonany ho any amin' ny fifohazana. Nampangaina ho manao [[Sekta|fomban-tsekta]] noho izany ny FJKM Andravoahangy Fivavahana.

Amin' ny FJKM foibe, raha fintinina, dia ny tsy fanajana rafitra amin' ny ankapobeny sy isaky ny sampana no olana. Nanapa-kevitra ny fitondram-panjakana ka nanakatona ny fiangonana FJKM Andravoahangy Fivavahana. Niafara tamin' ny fanalana sy ny fialàn-dRandrianantoandro Joseph tamin' ny FJKM tamin' ny taona 2002, ka namoronany ny FPVM Antaninanandrano, izany rehetra izany.

=== Ny fahaterahan' ny Fiangonana Protestanta Vaovao eto Madagasikara ===

==== Nanangana vondrom-bavaka sy nanangana ny FPVM ====
Taorian' ny fialàn' ny mpitandrina [[Randrianantoandro Jean Joseph]] avy tamin' ny FJKM dia nanao vondrom-bavaka an-trano ny mpino nanaraka azy, ary niparitaka isam-paritra izany fivavahana izany.

Nanangana ny FPVM ny Pasteur Randrianatoandro tamin' ny taona 2002. Voatsangana ny trano fiangonana Taninanandrano roa taona taorian' izany ny 2004, izay trano fiangonana lehibe mirefy 50m x 40m, misy rihina efatra. Nosokajin' ny &quot;fiangonana zokiny&quot;, indrindra ny FJKM ho [[sekta]] izany fiangonana izany. Ny fombam-pivavahana efa nisy fiovana tao Andravoahangy no nohateveniny ka tsy nitovy intsony amin' ny an' ny FJKM.

Maro dia maro ny mpivavaka sy ny mpiandry ary ny mpiomana niala tao amin' ny FJKM Andravoahangy Fivavahana. Vitsy dia vitsy ny mpivavaka sy ny mpiandry nijanona, dia ny mpiandry notokanana tany amin' ny [[Tobilehibe Manolotrony]] sy tany amin' ny zana-toby miaraka aminy. Maro ihany koa pastora nanaraka an-dRandrianantoandro.

=== Fanakatonana sy fisokafan' ny FPVM indray ===
Araka ny hevitr' ireo tsy mpankasitraka an' ilay fiangonana dia niteraka fanakorontanana ny fiarahamonina ny FPVM, ka anisan' izany ireto: nisy izay heverin' ny mpanenjika azy ho fanodikodinana saim-bahoaka niteraka fahavoazana ara-pitondran-tena, nisy koa ny fiheveran' ny mpanenjika azy ireo fa nihoa-papana ny fitakiana adidy tamin' ny mpikambana, noheverina ho misy lainga sy fitaka koa ny filazana ny hevitry ny [[nofy]]. Voalaza koa fa tsy voahaja ny elanelana amin' ny fanangana tranom-pivavahana. Nisy koa ny fiampangana amin' ny fampiasana fanamafisam-peo mafy loatra manakorontana fiarahamonina.

Lasan' ny FPVM ny mpino sy ny trano fiangonana sivy an' ny FJKM tany amin' ny [[faritra Vatovavy-Fitovinany]] (tao amin' ny  [[Distrikan' i Manakara-Atsimo|distrikan' i Manakara]] sy [[Distrikan' Ikongo|Ikongo]]). Nisy koa ny fitoriana hafa nataon' ny FJKM momba ny fiangonana tany amin' ny [[faritra Alaotra-Mangoro]] (tao amin' ny [[distrikan' Ambatondrazaka]] sy ny [[distrikan' Amparafaravola]]) sy tao amin' ny [[faritra Analamanga]].  Izany dia noheverin' ny fitondram-panjakana ho fihantsiana manakorontana ny filaminam-bahoaka, ka nahatonga ny fanakatonana azy tamin' ny 5 Ôktôbra 2005, satria nosokajina araka ny lalàm-panjakana ho sekta&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.justice.mg/wp-content/uploads/textes/1TEXTES%20NATIONAUX/DROIT%20PUBLIC/Libertes%20publiques/Culte%20et%20reunions/ordonnance%2062-117.pdf Ordonnance N° 62-117 du 1er Octobre 1962 relative au régime des cultes] {{Wayback|url=http://www.justice.mg/wp-content/uploads/textes/1TEXTES%20NATIONAUX/DROIT%20PUBLIC/Libertes%20publiques/Culte%20et%20reunions/ordonnance%2062-117.pdf |date=20221129204906 }}&quot;, in http://www.justice.mg/ {{Wayback|url=http://www.justice.mg/ |date=20211107142112 }}&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. [[Ravalomanana Marc]], izay lany ho filoha lefitry ny FJKM tamin' ny volana Ôktôbra 2001, no filoham-pirenena tamin' izany fotoana izany. 

Na dia nakatona aza ny trano fiangonan' ny FPVM dia nohamafisin' ny mpikambana ao aminy ny vondrom-bavaka isan-tanàna any an-tokantrano na eny amin' ny sekoly isankarazany, izay nahitana fotoam-pifohazana araka ny an' ny [[fifohazana Manolotrony]]. Nametra-pitoriana teny amin' ny fitsaràna ny FPVM tamin' ny 4 Nôvambra 2005 mba hisokafan' ny trano fiangonany indray.  Nisy koa ny fifampiraharaha tamin' ny Ministeran' ny Atitany sy tamin' ny tomponandraikitry ny FJKM fa tsy nahitam-bokany izany.

Tsy nisokatra ny FPVM raha tsy tamin' ny taona 2009, tamin' ny [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|fanonganana an-dRavalomanana Marc]] teo amin' ny fitondrana&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.lagazette-dgi.com/?p=22706 Fiangonana sy pôlitika : Ravalomanana irery no sahy nanakatona fiangonana] {{Wayback|url=http://www.lagazette-dgi.com/?p=22706 |date=20211109122336 }}&quot;, [http://www.lagazette-dgi.com/ ''lagazette-dgi.com''] {{Wayback|url=http://www.lagazette-dgi.com/ |date=20211109122335 }}&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny FPVM ankehitriny ==

=== Ny fitondram-piangonana amin' ny FPVM ===
Toy izao ny fandaminana ny fitondram-piangonana ao amin' ny FPVM:

Misy ny filankevi-pitantanana izay ahitana mpikambana miisa sivy, fidin' ny mpino rehetra (ny fiangonana manontolo). Izany filankevitra izany dia tarihin' ny filohany sy ny sekretera jeneraliny, izay miandraikitra ny fanadaminana sy ny fitantanana ary ny fampandehanan-draharaha ao amin' ny FPVM.

Nohavaozina ny volana Jolay 2024 ny BFR vaovao ka natolotra teny amin'ny Toby Ambatomirahavavy Antananarivo tamin' ny 14 Jolay teo ny Birao ahitana ny filoha lefitra Pastora Romain.

Ao koa ny Biraon' ny Sinôda izay sehatra mpanatanteraka manerana ny firenana, izay ahitana ireto mpikambana ireto: birao mpanatanteraka (miandraikitra ny fampandehanan-draharaha amin' ny faritra, ahitana sekretera jeneraly iray sy ny lefiny, mpitahiry vola iray, mpanaramaso iray sy mpitan-tsoratra iray. Ao koa ny departemanta efatra manampy ny birao mpanatanteraka amin' ny asany, izay misahana ny fanompoam-pivavahana, ny fanabeazana, ny fitantanam-bola, ary ny fifandraisana amin' ny any ivelany, izay samy ahitana vaomiera sy filoha ary filoha lefitra ary mpitan-tsoratra avy.

Izay rehetra hampandrosoana ny FPVM dia eo ambany fanapahan'ny filoha mpanorina [[Randrianantoandro Jean Joseph|Dada Randrianatoandro Jean Joseph]] hatrany indrindra ny fanapaha-kevitra lehibe mahakasika ny fiainam-piangonana&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Ny sampana ao amin' ny fiangonana ===
Misy fikambanana, izay atao hoe &quot;sampana&quot; efa ho 20 no mandrafitra ny fiangonana FPVM firandremana iray, izay ahitana ny sokajin' olona mpino ao amin' io fiangonana io, dia ireto izany: ny sampan' ny [[Diakra|diakona]], ny vondron' ny mpampianatra, ny an' ny mpampianatra miofana, ny antoko mpihira izay manakanto hira ara-pilazantsara: ny Antoko mpihira Taninanadrano Ampandrana (na AMPITA) izay antsoina hoe CFF ankehitriny, ny Antoko mpihira Fanasin' ny Fifohazana (na AFAFI), ny Feon'ny Fifohazana (na FEFI) anisan'ny be mpikambana satria dia efa ho 2&amp;nbsp;000 ny isan'ny mpikambana, misy ankizy 700 isa izay notarihin'ny pastora Sacha Francois Ratianarivoson (efa lasa nonina any [[La Réunion]] nanomboka tamin'ny taona 2003 hatramin' ny 26 Jona 2024), ary niverima nonina any ihany, nandritry ny fotoana naha teto [[Magadasikara]] azy. I Pastera Sacha  moa sady mpamoron-kira no mpitendry klavien' ny Chorale FEFI rahateo, ny FEFI moa dia efa manana zanaka kely eran'ny Fiangonana FPVM izay efa miisa 76 hatramin'ny mars 2026 ny sampana rehetra ihany koa dia manana toy izay izany hoe GAE na SLK sns any amin'ny fitandremana hafa manerana ny FPVM eto Madagasikara, GAETAM na Groupe Artistika Laika, ny an' ny fikambanan-dehilahy SLKAT lasa SMK tamin'ny taona 2023 aveo niverina SLKAT ihany, ny fikambanan' ny renim-pianakaviana, ny Dorkasy, ny fikambanan' ny tanora Zandriny KTZa, ny fikambanan' ny tanora zokiny KTZo, ny fikambanan' ny [[Skotisma|skoto]], zazalahy, zazavavy (MIM), ny [[Sekoly Alahady]], ny Fifohazana izay mamoaka promotion mpiandry aman-jatony satria ao anatin'ny taona dia misy fanokanana mpiandry efa ho folo manerana ny toby fpvm eto madagasikara, misy roanjato mihitsy aza indraindray ireo isan'ny mpiandry tokanana amin'ireo toerana sasany ka ireo promotion mpiandry ireo no manao asam-pifohazana sy fitoriana filazantsara manerana ny FPVM, eny manao ny asan'ny sampana mpihira manao fiderana koa aza ho fanohanana ny fiangonana FPVM vao miorina marobe eran'i Madagasikara. Mbola ao koa &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;ny Sampana Fanantenana, Vokovoko Manga, miady amin'ny fifohana sy fisotroana [[zava-mahadomelina]]. Ny anisan'ny zandriny indrindra dia ny Tabita Nehemia (zanaka Tabita)

Mbola ao koa ny Mpiantsa Fiderana izay mpamelona ny ai-mpanahin' ny mpiara-mivavaka. Ankizy solontena isan-tsampana navondrona ho mpihira manao fiderana misy mozika sy haingon-tsehatra maro, arahina fanentanana sy dihy mirindra, hira ara-pilazantsara malaza mifangaro, natao hakana hery isaky ny Zoma alohan' ny fandraisana.  Maka artista evanjelika malaza mihitsy aza indraindray ho fanafanana io fotoana Zoma io. Ireo fikambanana na sampana ireo dia samy manana ny sata mifehy azy ary samy mirafitra amin'ny fiangonana.

=== Fielezan' ilay fiangonana ===
Efa ahitana ny fiangonana FPVM manerana ny faritra eto [[Madagasikara]] ary ahitana azy koa ny any andafy, toa ny any [[Alemaina]], ny any [[Belzika]], ny any [[Kanadà]], ny atsy [[La Réunion]], ny ao [[Maorisy]] koa, sns. Efa nahatratra 1&amp;nbsp;200&amp;nbsp;000 any ho any ny mpino ao amin' ny FPVM tamin' ny taona 2025&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2020/12/21/fiangonana-fpvm-50-taona-nitandremana-ny-pasitera-randrianantoandro/ Fiangonana FPVM: 50 taona nitandremana ny pasitera Randrianantoandro] {{Wayback|url=https://newsmada.com/2020/12/21/fiangonana-fpvm-50-taona-nitandremana-ny-pasitera-randrianantoandro/ |date=20211109122335 }}&quot;, ''newsmada.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Heverina ho miisa 1&amp;nbsp;050 ny fiangonana sy vondrom-bavaka FPVM eran'i Madagasikara sy any ivelany ary manana mpitandrina miisa 950. Hatramin’ny taona 2025. Mbola andalam-pananganana ny maro amin'izany fiangonana izany, misy vao mihady fototra. Misy efa manangana rindrina, misy eo ampanaovana tafo, misy kosa ireo efa vita hatrany amin'ny tilikambo. Mirefy 12m x 24m ny ankamaroany, tamin' ny taona 2026. 

Tamin' ny Zoma faha-8 Septambra 2023 no lany tamin' ny filankevitry ny minisitra fa nahazo ny satan' ny fiangonana ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''statut d'eglise'') tamin' ny fanjakana malagasy ny FPVM. Nambara tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny 13 Ôktôbra 2023 teny amin' ny CCI Ivato izany didim-panjakana izany ary nanaovana fety fiaraha-misakafo fankalazana isam-pitandremana manerana ny Nosy tamin' ny 29 Ôktôbra. Nomarihina tamin' ny laoka [[anandrano]].  Manana synoda roapolo mahery sy fitandremana 800 manerana an' i Madagasikara ity fiangonana ity.

== Ny sekoly biblika FPVM ==
Misy koa ny [[sekoly biblika]] izay efa namoaka mpitandrina mihoatra ny 800. Mamoaka mpianatra mpitandrina miisa 50 na 60 isan-taona izay mianatra mandritry ny enim-bolana amin'ny dingana voalohany, ary manao recyclage pastoral ireo mpianatra ireo rehefa avy mivoaka ho mpitandrina mandritry ny enim-bolana manaraka. Dia misy recyclage hatrany arakaraky ny fotoana.

Rehefa mitandrina amin'ny fitandremana iray kosa ny mpitandrina ka nahavita fotodrafitr'asa dia atokana ho Mpitandrina mandrakizay. (Concecration pastorale). Ny ankamaroany dia ireo efa nahatsangana trano fiangonana no nanatanteraka izany. I Pasteur Remi no talean'ny Sekoly ankehitriny (2025).

== Jereo koa ==

* [[Fiangonana zandriny]]
*[[Kristianisma ao Madagasikara|Kristianisma eto Madagasikara]]
* [[Prôtestantisma]]
*[[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Fifohazana]]

== Boky azo anovozan-kevitra ==

* Hubsch (B), ''[https://www.karthala.com/accueil/944-madagascar-et-le-christianisme-9782865374458.html Madagascar et le christianisme]'', Introduction du Pasteur Daniel Ralibera, Postface du Doyen Siméon Rajaona, Ed Ambozontany et Karthala, 1993.
* Rabehatonina (J), ''Tantaran' ny fifohazana eto Madagasikara'', Trano Printy Imarivolanitra, Foibe Fifohazana FJKM, Mai 1991.
* Razafimandimby (R), ''Contribution à l'étude de la scission de la FJKM Andravoahangy Fivavahana'', mémoire de maîtrise en Sociologie, Antananarivo, Mai 2004.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;
[[Sokajy:Fiangonana ao Madagasikara]]</text>
      <sha1>oxd7gyhtuj86lk0px03qocyro94qqny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valanaretin' ny Covid 19 eto Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266372</id>
    <revision>
      <id>1134397</id>
      <parentid>1131576</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T18:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66708" sha1="394lrc6azaormkhv3eb2azzhdpt4lk5" xml:space="preserve">[[Sary:SARS-CoV-2 without background.png|vignette|295x295px|Ny tsimokaretina coronavirus ]]
Tamin'ny 20 Marsa 2020 vao fantatra amin'ny fomba ôfisialy ny fisian'ny '''valanaretin'ny Covid 19 eto [[Madagasikara]]''', araka ny fanambaràna nataon'ny fitondram-panjakana [[Madagasikara|malagasy]].  

Tsiahivina fa tamin'ny faramparan'ny taona 2019 tany [[Sina]] no nanombohan'ilay valanaretina Covid-19 izay niteraka fahasahiranana ara-pahasalamana maneran-tany, ka ny [[otrikaretina]] niteraka izany dia ny [[SARS-CoV-2]], araka ny fanambaràn'ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS) tamin'ny 11 Marsa 2020. 

Vehivavy telo avy any [[Frantsa]] no hita fa mararin'io aretina io rehefa nidina avy tamin'ny fiaramanidina nitondra azy ireo ka notsapaina hafanana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/tonga-eto-madagasikara-ny-coronavirus-vehivavy-3-avy-any-frantsa-no-voany/ Tonga eto Madagasikara ny coronavirus, Vehivavy 3 avy any Frantsa no voany]&quot;, in ''Aagencemalagasydepresse.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Raikitra avy hatrany ny fandraisana fepetra toy ny fanajanonana ny sidina rehetra avy any ivelany (fanambaràna tamin'ny 17 Marsa 2020) mandritra ny 30 andro manomboka ny 20 Marsa 2020&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[http://mg.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml &quot;Madagascar suspend toutes les liaisons aériennes régionales et internationales&quot;.] {{Wayback|url=http://mg2.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml|date=20200318071426}} ''mofcom.gov.cn''. 18 Mars 2020. Notsidihina tamin' ny 30 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, indrindra fa avy amin'ireo [[Eorôpa|firenena eorôpeana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://mg.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml Madagascar suspend toutes les liaisons aériennes régionales et internationales] {{Wayback|url=http://mg2.mofcom.gov.cn/article/chinanews/202003/20200302946118.shtml|date=20200318071426}}&quot; [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fmg2.mofcom.gov.cn%2Farticle%2Fchinanews%2F202003%2F20200302946118.shtml tahiry]], sur mofcom.gov.cn, 18 Marsa 2020 (Notsidihina ny 30 Marsa 2020)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ny fanentanana ny vahoaka hihiboka ao amin'ny toeram-ponenany avy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.mining.com/sumitomo-halts-mines-in-bolivia-madagascar/ Sumitomo halts mines in Bolivia, Madagascar]&quot; [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.mining.com%2Fsumitomo-halts-mines-in-bolivia-madagascar%2F tahiry]], sur MINING.COM, 26 mars 2020 (consulté le 26 MarsA 2020)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ny fijerena ny mari-panan'ireo olona anaty fiara mbola niala na niditra ny [[tanàn-dehibe]] toa an'[[Antananarivo]], renivohitr'i [[Madagasikara]], ny fampiatoana ny fitateram-bahoaka, ny fanakatonana ny toeram-piasana mety hahitana olona maro ary ny fanakatonana ny sekoly sy ny toeram-pivavahana. Nanomboka tamin'ny 21 Marsa sy nifarana tamin'ny 18 Ôktôbra ny hamehana ara-pahasalamana eto [[Madagasikara]] tamin'ny taona 2020. 

Misy fiantraikany ara-tsôsialy ny fahatafidiran'io [[valanaretina]] io eto Madagasikara sy ireo fepetra tsy maintsy noraisin'ny fanjakana, ka isan'izany ny fisondrotry ny vidin' entana sasany, ny fahasahiran'ireo mpitrongy vao homana, ny fahaverezan'asan'ny olona maro, ny fijalian'ireo olona avy na mandalo ao [[Antananarivo]] na [[Toamasina]] ka mikasa hody any amin'ny faritra hafa, na ireo mikasa hody ao Antananarivo na ao Toamasina avy any amin'ny faritra hafa. 

Ny [[Institut Pasteur eto Madagasikara]] no misahana ny fitiliana ny aretina tamin'ny voalohany, ka ny hôpitaly manara-penitra eny Andohatapenaka no misahana ny fanaraha-maso ny fivoaran'ny aretin'ireo olona tazomina ao. Rehefa nitombo ny tranga dia natsangana koa ny toerana maro hanaovana fizaham-pahasalamana sy handraisana ny mararin'ny Covid-19. 

Arakaraka ny fisehon'ny olana no itadiavan'ny fitondram-panjakana paikady hamahana ny olana misy eo amin'ny fiarahamonina, isan'izany ny famelomana ny &quot;Tsena Mora&quot; sy ny fizarana sakafo maimaimpoana ho an'ny sokajin' olona heverina fa marefo. Nanampy ny firenena malagasy ara-tsosialy koa ny fikambanana sy ny firenena sasany avy any an-dafy. 

Ho takalon'ny fiarovana ny olona tsy ho azon'ilay valanaretina dia niantraika amin'ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] ny fepetra noraisin'ny fitondram-panjakana izay nanidy ny toeram-pivarotana sy ny orinasa mpamokatra ary ny fitaterana manerana an'i [[Madagasikara]]. Isan'ny tsy voatsinjo koa ny fianaran'ny zaza malagasy tamin'ny fanakatonana aloha loatra ny sekoly rehetra manerana an'i Madagasikara, eny na dia mbola tsy nidiran'ilay valanaretina aza ny [[Faritra eto Madagasikara|faritra]] maro raha tsy taty aoriana be. 

== Ireo andro vitsy talohan'ny fidiran'ny valanaretina ==

=== Fifamoivoizana mampifandray amin'ny any ivelany ===
Ny [[fizahàn-tany]] sy [[fitaterana ana habakabaka]] sy [[Fitaterana an-dranomasina|an-dranomasina]] mampitohy an'i [[Madagasikara]] amin'ny any ivelany dia mbola nalalaka nandritra ny fotoana efa nahafantaran'ny maro fa tsy mitsaha-mitombo ny isan'ny firenena idiran'ilay valanaretina Covid-19. Nivezivezy tsy niato ny [[fiaramanidina]] mitondra vahiny sy [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] mankaty Madagasikara sy mankany ivelany. Maro ny Malagasy tsotra nitaky sy niangavy ny fanakatonan'ny fanjakana ny sisin-tanin'i Madagasikara, ka any amin'ny [[tambajotran-tserasera]] no nahitana izany fitakiana izany betsaka. Raha maro ny Malagasy natahotra ny hidiran'izany aretina izany eto Madagasikara dia misy koa ireo nihevitra fa tahotra tsy marim-pototra loatra izany fa miforona noho ny vaovao tsy marina misy mampiely&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mada-actus.info/sante-et-bien-etre/coronavirus-madagascar-peur-malgaches/ Coronavirus &amp; Madagascar : notre crainte est plus contagieuse que le virus] {{Wayback|url=https://mada-actus.info/sante-et-bien-etre/coronavirus-madagascar-peur-malgaches/ |date=20200324092700 }}&quot;, ''Mada Actus.Info'', 11 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

=== Ny  hevitr'ireo mpanao pôlitika ===

==== Fanairana nataon-dRavalomanana ====
Nilaza ny tokony hanidiana ny sisin-tany ny ny filohan'ny antoko [[Tiako i Madagasikara]] (TIM) sady filoha-pirenena teo aloha [[Marc Ravalomanana]] tamin'ny 11 Marsa 2020&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Hoy Ravalomana: &quot;''Ny mpitondra no tomponandraikitra voalohany amin' ny fiarovana ny vahoaka, koa manaitra sy manao antso avo aminareo aho amin' ny maha raiamandreny ahy eto amin' ny firenena ny mba handraisana fepetra hentitra sy haingana ny tokony hanidiana ny sisintanin' i Madagasikara, indrindra ho an' ireo sidina avy amin' ireo firenena efa voakasik' ity valanaretina coronavirus ity. Marefo ny firenentsika manoloana izany zava-doza izany ka tsy maintsy hentitra ny fepetra tokony ho raisina''.&quot;&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

==== Nanontany ny hevitry ny Governemanta ny Solombavambahoaka ====
Noho izany rehetra izany dia nampiantso ireo minisitra misahana ny fahasalamam-bahoaka, ny [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]], ny fitaterana ary ny famantarana ny toetrandro ny Solombavambahoaka tamin'ny 12 Marsa 2020 tao [[Tsimbazaza]] mba hahazo fanazavana momba ny fomba hiarovana an'i Madagasikara tsy hidiran'ilay valanaretina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;Coronavirus, tsy filaminana: Nampanantsoin’ny depiote ireo minisitra tompon’andraikitra&quot; in ''La Gazette de la Grande Ile'', 12 Marsa 2020;&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;. Nanome toky ireo minisitra ireo fa voafehy tsara ilay aretina satria mbola tsy misy olona heno fa marariny hatramin'io andro io. Ny solombavam-bahoaka avy amin'ny mpanohitra (indrindra ny avy ao amin'ny antoko TIM no lohalaharana tamin'izany. Nanamafy hatrany ny fanapahan-keviny ny tsy hanidy ny sisin-tany anefa ny governemanta malagasy sady nanome toky fa hahavoafehy an'ilay valanaretina noho ny fahavononan'ny ho enti-manana amin'izany sy ny fanohanan'ny mpaiara-miombona antoka.  

=== Fanakatonana amin'ny ampahany ny sisintany ===
Nanao kabary momba ny fiarovana an'i [[Madagasikara]] tsy hidiran'ny coronavirus ny filoham-pirenena [[Andry Rajoelina]] tamin'ny 14 Marsa 2020, ka isan'ny voalazany ny fampiatoana ny sidina rehetra avy any ivelany ([[Italia]], [[Espaina]], [[Frantsa]], [[Alemaina]] sy ny sisa) manomboka amin'ny 15 Marsa 2020 mandritra ny telopolo andro, nefa avela hiditra ny fiaramanidina mitondra Malagasy sy vahiny monina eto Madagasikara avy any ivelany mandra-pahatongan'ny 19 Marsa 2020, voaresaka koa ny tsy andraisana intsony ireo sambo mpitondra olona nanomboka tamin'ny 14 Marsa 2020. 

Tamin'ny volana Marsa 2020 ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS) tamin'ny alalan-dramatoa Charlotte Faty Ndiaye, izay solontenany eto Madagasikara, dia nampita ny hafatry ny OMS fa tsotra ny fiadiana amin'ny coronavirus, dia ny tsy fitangoronan'ny olona, ary ny tsy fahampian'ny fampahalalam-baovao sy fanentanana no tena olana. Nilaza koa izy fa voaomana ny fiatrehana ny coronavirus eto Madagasikara. Nanome vola mitentina 3&amp;nbsp;700&amp;nbsp;000 dôlara (avy amin'ny [[Banky Iraisam-Pirenena]]) hiatrehana ny coronavirus ny OMS, ka isan'ny nampatoky ny fitondram-panjakana izany &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://madagate.org/madagascar-informations-politiques/a-la-une/7449-andry-rajoelina-kabary-manontolo-an-tsoratra-mombanny-coronavirus.html Andry Rajoelina. Kabary manontolo an-tsoratra momban'ny coronavirus]&quot;, in ''MAdagate'', 15 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nanampy koa izy fa ny mety ho vokatra ara-tsosialy sy ara-toekaren'ny fanakatonana sisin-tany no ratsy kokoa. Noho izany, araka ny hafatry ny OMS dia tsy tokony hakatona tanteraka ny seranam-piaramanidina eto Madagasikara mba tsy hampikatso ny toekarena izay hita fa mihamandroso. Izany no mbola naharesy lahatra ny fitondram-panjana namela ny fitaterana an' habakabaka mampitohy an'i Madagasikara amin'ny firenena vitsy toa an'i Frantsa. 

Hatramin'ny 14 Marsa 2020 ny fitondram-panjakana dia nanao izay hampitony ny tahotry ny vahoaka fa mbola tsy tonga eto Madagasikara ny coronavirus ary manao izay ho afany hiarovana ny ain'ny Malagasy ny mpitondra amin'ny alalan'ny fandraisana fepetra isan-karazany mifandraika amin'izany miampy ny fanohanan'ireo mpiara-miombona antoka amin'i Madagasikara.

== Fidiran'ilay valanaretina eto Madagasikara ==
Ny [[fitaterana ana habakabaka]] no fitaovana nampiditra ny valanaretina coronavirus eto Madagasikara.[[Sary:Ivato Intl Airport Antananarivo Madagascar.jpg|vignette|266x266px|Ny seranam-piaramanidina iraisam-pirenena Ivato]][[Sary:COVID-19 Outbreak World Map.svg|vignette|499x499px|Sarintany maneho ny fielezan'ny aretina vokatry ny ''coronavirus'' maneran-tany tamin'ny 21 Marsa 2020. Tamin'ny 20 Marsa 2020 no nambara amin'ny fomba ôfisialy ny fisian'ny olona tratran'ilay valanaretina eto Madagasikara.]]

=== Ireo olona tratra voalohany ===
[[Sary:144dt - Air France Cargo Boeing 747-200F, F-GCBH@CDG,10.08.2001 - Flickr - Aero Icarus.jpg|vignette|278x278px|Fiaramanidin'ny Air France]]
Vehivavy telo avy any [[Frantsa]] no nolazaina tamin'ny fomba ôfisialy fa voan'ilay valanaretina vokatry ny coronavirus eto Madagasikara, araka ny fanambaràna nataon'ny filoham-pirenena malagasy [[Andry Rajoelina]] tamin'ny 20 Marsa 2020. Tsy niara-tonga ireo vehivavy ireo fa ny iray (41 taona) dia efa tonga tao amin'ny [[seranam-piaramanidina Ivato]] tamin'ny 17 Marsa 2020 niaraka tamin'ny fiaramanidina ''Air France 934'', ny iray hafa (19 taona) tonga tao tamin'ny 18 Marsa rehefa avy nandalo tao [[Maorisy]] sady niaraka tamin'ny fiaramanidina maorisiana ''Air Mauritius MK 288'', ary ny fahatelo kosa (45 taona) tonga teto tamin'ny 19 Marsa 2020 niaraka tamin'ny fiaramanidina A''ir Mad MD 051''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ Officiel, trois cas de Coronavirus à Madagascar&quot;] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ |date=20200320170440 }}, in ''Orange Madagascar''. 20 Masa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;[http://www.midi-madagasikara.mg/a-la-une/2020/03/21/declaration-dandry-rajoelina-3-passageres-malgaches-contaminees-par-le-coronavirus/ &quot;Déclaration d’Andry Rajoelina : 3 passagères malgaches contaminées par le Coronavirus&quot;], ''Midi Madagasca''r, 21 Marsa 2020&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;''.''

Nisy olona sivy hafa indray no fantatra tamin'ny 23 Marsa 2020 fa voan'ny coronavirus, araka ny fanambaràna ôfisialy nataon'ny filoham-pirenena, ka nampitombo roa ambin'ny folo ny isan'ny olona tratran'ilay valanaretina eto Madagasikara izany.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.midi-madagasikara.mg/a-la-une/2020/03/23/9-nouveaux-cas-de-coronavirus-confinement-total-et-couvre-feu-pour-tana-et-tamatave/ 9 nouveaux cas de Coronavirus : Confinement total et couvre feu pour Tana et Tamatave]&quot;, ''MidiMadagascar,'' 23 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny sidina ''Air France AF934'' no nitondra azy ireo: vehivavy malagasy efatra (43, 54, 58 ary 61 taona), lehilahy malagasy roa (44 sy 60 taona), lehilahy frantsay iray monina eto Madagasikara (60 taona), lehilahy gineana iray monina eto Madagasikara (55 taona), lehilahy hafa iray koa (58 taona). Nandritra ny fotoana namelana ireo fiaramanidina samihafa amin'ny sidina avy any Frantsa ireo no nahatafiditra ireo olona ireo fa tsy indray mandeha.

Raha toa ka natoka-monina mandritra ny dimy ambin'ny folo andro ny ankamaroan'ireo mpandeha tamin'ny sidina avy any ampita dia tsy vitsy koa ireo nozahana mari-pana dia nalefa nody ka atahorana hampiely ilay aretina satria tsy fantatra na mitondra ilay [[tsimokaretina]] izy ireo na tsia na dia ambany aza ny maripanany tamin'ny andro nahatongavany. 

Na dia nolazaina fa naato tanteraka ny sidina mampitohy an'i Madagasikara amin'ny any ivelany dia mbola nisy ihany ny sidina ''Air France'' nahazo alalana manokana tamin'ny fitondram-panjakana malagasy nandritra ny andro vitsy taorian'izany fanakatonana tanteraka izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.gvalosoa.net/2020/03/21/vaovao-farany-tafiditra-eto-madagasikara-ny-coronavirus/ &quot;Vaovao farany – Tafiditra eto Madagasikara ny coronavirus&quot;] {{Wayback|url=https://www.gvalosoa.net/2020/03/21/vaovao-farany-tafiditra-eto-madagasikara-ny-coronavirus/ |date=20200324140224 }}, in ''Vaovao farany'', 21 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

=== Fepetra noraisin'ny fanjakana ===

==== Fepetra manokana hoan'ny faritra Analamanga sy Toamasina ====
Manoloana ny fitomboan'ny isan'ny olona tratran'ilay valanaretina dia nanandray fepetra ny fitondram-panjakana malagasy ka nametraka ny tsy fahafaha-mivezivezin'ny mponina sy ny tokony hisian'ny fitokana-monina faobe (tsy mivoaboaka ny toeram-ponenana, olona iray isan-tokatrano ihany no afaka mivoaka raha tsy maintsy hanao izany) mandritrany dimy ambin'ny folo andro, ho an'ny mponina ao amin'ny [[faritra Analamanga]] sy ny tanànan'[[Antananarivo]] sy [[Toamasina]]. Nahiboka tanteraka&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://edition.cnn.com/2020/07/06/africa/madagascar-lockdown-coronavirus-intl/index.html &quot;Madagascar reimposes lockdown in capital as coronavirus cases surge&quot;]. ''CNN''. 6 July 2020. Notsidihina tamin' ny  7 Jolay 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ny faritra Analamanga tamin'ny 6 hatramin'ny 20 Jolay 2020. Natsangana tao amin'ny ''Mining Business Center'' ao Ivato ny ''Centre opérationnel Covid-19'' izay natokana hanara-maso ny marary sy ireo natoka-monina. Tsy azo atao ny mivezivezy amin'ny alina manomboka amin'ny 8 ora alina ka hatramin'ny 5 ora maraina. 

Tsy maintsy mijanona ao amin'ny toeram-ponenany avy ny mponina ao Toamasina sy Antananarivo, mijanona ny fitateram-bahoaka ([[taksibrosy]], [[taksibe]], [[taksy]]) ao amin'ireo tanàna roa ireo, afa-tsy ireo fiarakodia mitondra entam-barotra sy ny fiarakoadia an'ny tena manokana.

Misokatra ihany manomboka amin'ny 6 ora maraina hatramin'ny 12 ora antoandro ny toeram-pivarotana ahitana ireo zavatra ilain'ny mponina andavanandro ([[vary]], [[voamaina]], [[Solitany|solika]], [[siramamy]], sns), ka isan'izany ny mpamongady, ny mpaninjara ary ny tsenam-pokontany. Napetraka ny sakana hanaovana fizaham-pahasalamana amin'ireo lalana mivoaka sy miditra an'Antananarivo sy amin'ny tanàn-dehibe hafa, izay izahana ny hafananan'ireo olona afaka mandeha mivoaka ny tanàn-dehibe rehetra hisorohana ny fihanak' ilay valanaretina amin'ny faritra hafa.

==== Fepetra faobe ====
Notadiavina indray ireo Malagasy avy any ivelany tafiditra eto [[Madagasikara]] hatramin'ny 14 Marsa 2020, izay navela nody tamin'ny mbola tsy nahitana olona mararin'ny coronavirus. Mikatona ny sampan-draharaham-panjakana rehetra afa-tsy ireo mikarakara ny fahasalamana sy ny fitsarana ary ny filaminam-bahoaka.

Mikatona ny toeram-piasana hafa rehetra afa-tsy ireo misahana ny angovo, ny [[Solitany|solika]], ny fahadiovan'ny tanàna, ny misahana asa fampahalalam-baovao ary ny [[banky]]. Navela ihany ny fisokafan'ny orinasa tsy miankina raha toa ka hahafehy tsara ny fepetra momba ny ady atao amin'ny cornavirus ny mpampiasa (elanelana iray metatra, famerana ny isan'ny mpiasa isan'andro, sns).

Natsahatra, eran'i Madagasikara, ny fikarakarana mety hahavory olona maro (fifaninanana fanatanjahan-tena, lanonana, fivoriana, sns).

Nikatona koa ny toeram-pianarana rehetra eran'ny Nosy mandritra ny dimy ambin'ny folo andro aloha, avy eo nandritra ny fotoam-pianarana manontolo.

Taorian'ny fiaraha-midinika tamin'ny filoham-pirenena dia nanapa-kevitra ny tao amin'ny [[Fiombonan'ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara]] (FFKM) ny hanakatona ny toeram-pivavahana, ka nanomboka tamin'ny Alahady 21 Marsa 2020 dia maro ny fiangonana nampihatra izany.

=== Ny fivoaran'ny valanaretina mandritra ny volana Marsa 2020 ===
Toy izao ny fivoaran'ilay valanaretina nandritra ny volana Marsa 2020:

* 20 Marsa: olona telo mararin'ny Covid-19, io no isa voalohany.
* 22 Marsa: miampy sivy ny marary, ka lasa roa ambin'ny folo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 300%).
* 23 Marsa: miampy dimy ny marary, ka lasa fito ambin'ny folo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 41,7%).
* 24 Marsa: miampy roa ny marary ka lasa sivy ambin'ny folo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 11,8%).
* 26 Marsa: miampy dimy ka lasa efatra amby roapolo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 26%).
* 27 Marsa: miampy telo ka lasa enina amby roapolo ny fitambarany amin'ny teo aloha (+ 8.3%).
* Tsy nisy ny aina nafoy araka ny tatitra ôfisialin'ny fitondram-panjakana nandritra ny volana Marsa 2020.

=== Tsikera ===
Taorian'ny fanapahan-kevitry ny fanjakana hanakatona ny sisintany dia mbola nisy ny [[Sinoa]] miisa 38 tonga teto Madagasikara tamin'ny 19 Martsa 2020, dia ireo hanamboatra ny [[Kianjan' i Mahamasina|Kianjan'i Mahamasina]] (na Kianja Barea), ka nampametra-panontaniana sy nampatahotra ny olona sasany izany, noho ilay aretina avy any Sina, nefa ny fitondram-panjakana dia nanamafy fa tsy misy atahorana ny amin'izy ireo. Voalaza fa natoka-monina nandritra ny 15 andro tao [[Addis-Abeba]] mialoha ny nahatongavany eto Madagasikara izy ireo ary tsy avy any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] avokoa fa misy avy ao [[Afrika]]. Noho ny resa-be naterak' izany fahatongavan'ny Sinoa eto Madagasikara izany dia tapa-kevitra ny hamerina azy ireo any amin'ny toerana niaviany ny fitondram-panjakana.

Tsy azon'ny olona koa ny fanapahan-kevitry ny fanjakana momba ny famelana ny mpiasan'ny orinasa tsy miankina hanohy hiasa nefa tsy avela hiasa ny mpitatitra olona. Tsy ireo te hamonjy ny faritra niaviany na ireo te hanohy ny asa madinika fivelomany andavanandro ihany no mimenomenona momba izany, fa ao koa ireo mitrongy vao homana, na ireo mitady anio ny hohanina rahampitso.

Voatsikera ny toa fitanilana nataon'ny fitondrana malagasy raha nanome fotoana ampy hampodiana ny Malagasy avy any ampitan-dranomasina sy namela azy ireo hitaingina fiaramanidina, nefa tsy navelany handeha fiara ny Malagasy eto an-toerana tokony hody any amin'ny faritra misy azy avy. 

== Ny fiatrehana ny Covid-19 eto Madagasikara ==

=== Fisehon'ny ady amin'ny Covid-19 ===
===== Fandraisana andraikitry ny fanjakana =====
Manao sakana ara-pahasalamana ny fanjakana amin'ireo olona mandeha fiara mivoaka an'[[Antananarivo]] sy [[Toamasina]]. Miitatra amin'ny faritra hafa koa izany taty aoriana. Nilaza ho mandray an-tanana ny fanaraha-maso ireo ahiahina ho marary atoka-monina sy ireo tena marary ny fanjakana malagasy. Misy ny fanondrahana fanafody ny toerana sasany (indrindra ny tsena) sy ny fiara mpitatitra navela hiaasa. Manao fampianarana sy fanentanana ny olona amin'ny fihetsika tokony na tsy tokony hatao ny ministera maromaro mba tsy hifindran'ny aretina sy hanaparitaka izany. No rarana ny fivezivezena amin'ny alina manomboka amin'ny 8 ora hariva ka hatramin'ny 5 ora maraina. Manaraha-maso ny fitaovam-pitataterana sy mijerena ny isan'ny olona mitaingina aminy ny mpitandro filaminana amin'ny tanàn-dehibe sasany (ny isan'ny olona mandeha fiara na môtô iray dia tsy tokony hihoatra ny roa).

==== Fandraisana andraikitry ny tsirairay ====
[[Sary:Apothecary wearing a surgical mask (cropped).jpg|vignette|309x309px|Mpitsabo manao aro vava-orona]]
Araka ny fanentanan'ny fitondram-panjakana dia ilaina ny fahadiovan'ny vatana (fanasan-tanana amin'ny [[savony]]), ny fampiasa takom-bava, ny tsy fivoaboahana ivelan'ny toeram-ponenany avy ([[Fihibohana (fahasalamana)|fihibohana]]), ny fiantsoana ny tompon'andraikitra amin'ny laharan-telefônina 910 na 913 raha misy olona ahiahina ho tratran'ny aretina.

=== Ny olana momba ny fiatrehana ny Covid-19 ===
Tamin'ny voalohany dia nitaraina ny olona noho ny halafosan'ny sarom-bava sy ny tsy fahafantarana ny fomba fampiasana izany. Olana koa ny tsy fahampian'ny fandrarahana [[fanafody]] amin'ny toerana tsy maintsy voakasiky ny olona eny amin'ny tanàna na eny amin'ny toeram-piasana, ny tsy maintsy ampiasana ny fitaovam-pifanakalozana ([[vola]]) sy ny fifanolorana ny entam-barotra amin'ny mpivarotra sy ny mpividy. Olana amin'ny ady amin'ny Covid-19 koa ny tsy fanajan'ny olona ny elanelana iray metatra rehefa milahatra eny amin'ny toeram-pivarotana sasany (magazay, fivarotam-panafody, ...) na mandeha eny an-tsena.

== Ny tranga ara-tsôsialy ateraky ny fepetra momba ny Covid-19 ==

=== Fahasahiranan'ireo tsy manan-kialofana ===
Betsaka ny Malagasy amin'ny tanàn-dehibe, indrindra ny ao [[Antananarivo]] sy [[Toamasina]], no mandositra mankany ambanivohitra na mody any amin'ny faritra niaviany izay mbola tsy ahenoana trangan'io aretina io. Eo koa ireo [[4Mi (Madagasikara)|4 Mi]] mpatory an-tsena izay efa tsy manana trano fonenana rahateo&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.koolsaina.com/video-grosse-problematique-confinement-4mi-antananarivo-pauvrete-madagascar/ &quot;La grosse problématique du confinement des 4mi d'Antananarivo&quot;], ''KoolSaina.com'', 23 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

====== Tsy fisian'ny fiara mpitatitra olona ======
Nanapa-kevitra somary tampoka ny fitondram-panjakana momba ny fampiatoana ny fifamoivoizana mampitohy an'Antananarivo amin'ny faritra hafa, na an'i Toamasina amin'ny faritra hafa, hany ka betsaka ny olona ianjadian'ny fahasahiranana ao amin'ireo tanàna roa ireo satria tsy afaka mody any amin'ny faritra niaviany, ary ireo any amin'ny faritra hafa izay tsy afaka mody any Antananarivo na any Toamasina; misy ny mitaraina lany vatsy, tsy mahita toerana honenana na hanatanterahana fidiovana.

=== Fiakaran'ny vidin-javatra ===
Nahazo vahana ny fanararaotana ataon'ny mpivarotra izay mampakatra ny vidin' entana ilain'ny mponina andavanandro (indrindra ny [[vary]]) sy ireo zavatra hafa heverin'ny maro fa mety miaro amin'ilay valanaretina ([[voasary makirana]], [[tongolo gasy]], sns). Niezaka nanara-maso ny tsena amin'ny tanàn-dehibe (indrindra ny ao [[Antananarivo]]) ny fitondram-panjakana mba hifehezana ny fihoa-pampan'ny vidin-javatra. Betsaka amin'ny toerana sasany ny olona milahatra eny amin'ny toeram-pivarotam-panafody mba hividy ireo fanafody izay heveriny fa afaka miaro amin'ny Covid-19.
[[Sary:A surgical mask (2017).jpg|vignette|Aro vava-orona]]

=== Olana eny amin'ny orinasa tsy miankina ===
Betsaka very asa ny mpiasa amin'ny orinasa tsy miankina. Amin'ny orinasa tsy miankina izay mbola manohy mamokatra dia indraindray tsy voahaja ny fepetra fihibohana isan-toerana ao amin'ny toeram-piasana tsy miankina sasany (tsy voahaja ny elanelana iray metatra noho ny tsy maintsy ahatongavan'ny mpiasa rehetra hiasa), tsy misy na tsy ampy ny sarom-bava.

=== Fanagadrana ===
Naiditra am-ponja tamin'ny 4 Avrily 2020 i Arphine Rahelisoa, talen'ny famoahana ny [[gazety]] ''Ny Valosoa'', raha nivoaka tao ny fitsikerana ny fomba fintantanan'ny fitondram-panjakana malagasy ny ady amin'ny valanaretina coronavirus&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/04/16/coronavirus-a-madagascar-une-journaliste-en-prison-pour-avoir-critique-la-gestion-de-l-epidemie_6036761_3212.html &quot;Coronavirus : à Madagascar, une journaliste en prison pour avoir critiqué la gestion de l’épidémie&quot;], ''Le Monde'', 16 Avrily 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nampanahy ny [[Reporters sans frontières]] (RSF) ny tsy hisian'ny fahalalahan'ny asa fanaovan-gazety eto Madagasikara noho izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://ewa.mg/news/news-afrika-tatitra-sy-filaharana-taona-2020-manahy-ny-hoavinny-fahalalahanny-asa-fanaovan-gazety-ny-rsf/ &quot;Afrika – Tatitra sy filaharana taona 2020: manahy ny hoavin’ny fahalalahan’ny asa fanaovan-gazety ny RSF&quot;], ''ewa.mg'', 22 Avrily 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Olana eo amin'ny tontolon'ny fanabeazana ===
Nanapakevitra ny hanakatona ny toeram-pampianarana rehetra ny fanjakana malagasy, ka voakasik' izany na ny an-tanàn-dehibe na ny any ambanivohitra lavitra, na ny [[faritra eto Madagasikara]] efa ahitana olona mitondra ny tsimokaretina, na ny faritra tsy mbola tratran'izany. Nisy tanàna tsy mbola nahenoana olona tratran'ny coronavirus nefa nakatona ny sekoliny. Ahina hidina ambany dia ambany ny fari-pahaizan'ny zaza malagasy vokatr'izany. Tsy mitovy tanteraka anefa ny fiantraikan'ny [[Fihibohana (fahasalamana)|fihibohana]] amin'ny fianaran'ny zaza malagasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.newsmada.com/2020/11/03/tao-anatinny-fihibohana-nisongadina-ny-tsy-fitoviana-teo-aminny-fampianarana/ &quot;Tao anatin' ny fihibohana; nisongadina ny tsy fitoviana teo amin' ny fampianarana&quot;] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2020/11/03/tao-anatinny-fihibohana-nisongadina-ny-tsy-fitoviana-teo-aminny-fampianarana/ |date=20201117221625 }}, ''NewsMada'', 3 Novambra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nisy fiantraikany amin'ny fampidiram-bolan'ny sekoly tsy miankina sy amin'ny fandoavana ny karaman'ny mpampianatra ao aminy ny fihibohana lavareny&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.newsmada.com/2020/11/04/sekoly-tsy-miankina-aile-30-nny-mpianatra-sisa-nijanona-nanohy-taom-pianarana/ &quot;Sekoly tsy miankina (Aile) 30%-n'ny mpianatra sisa nijanona nanohy taom-pianarana&quot;], ''NewMada'', 4 Novambra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Ny fiantraikan'ny Covid-19 amin'ny toekarena ==
Toy ny any amin'ny firenena maro dia voa mafy ny asa momba ny fizahan-tany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-madagascar-tourism/tourists-departure-leaves-madagascar-forlorn-as-coronavirus-fears-bite-idUSKBN2171QM &quot;Tourists' departure leaves Madagascar forlorn as coronavirus fears bite&quot;] [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.reuters.com%2Farticle%2Fus-health-coronavirus-madagascar-tourism%2Ftourists-departure-leaves-madagascar-forlorn-as-coronavirus-fears-bite-idUSKBN2171QM tahiry]], sur Reuters, 20 mars 2020 (notsidihina tamin’ ny 26 Marsa 2020)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Niato ny fitrandrahana [[harena an-kibon' ny tany|harena an-kibon'ny tany]] ao [[Ambatovy (orinasa)|Ambatovy]]. Nampitosaka vola ana hetsy tapitrisa ny [[Banky Foiben' i Madagasikara|Banky Foiben'i Madagasikara]] mba hanalefahana ny fahavoazana ara-toekarena vokatry ny Covid-19&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-madagascar-economy/madagascars-central-bank-injects-cash-to-support-economy-due-to-virus-idUSL8N2BH6J1 &quot;Madagascar's central bank injects cash to support economy due to virus]&quot; [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.reuters.com%2Farticle%2Fhealth-coronavirus-madagascar-economy%2Fmadagascars-central-bank-injects-cash-to-support-economy-due-to-virus-idUSL8N2BH6J1 tahiry]], sur Reuters, 24 mars 2020 (notsidihina tamin' ny 26 Marsa 2020)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

=== Ny vahaolana ===

==== Ny vahaolana aroson'ny fitondram-panjakana ====
Mitsinjo manokana ireo sokajin' olona sasany heveriny fa marefo ara-pivelomana ny fitondram-panjakana ka nikasa ny hizara sakafo sy vola amin'izy ireo: ny mpamily fiara fitateram-bahoaka sy ny mpanampy azy, ny mpamily [[fiarakaretsaka]], ny mpanasa lamba, ny beantitra, ny mpivarotra tsy afaka mivarotra, ny mpivaro-tena. Ny fitondram-panjakana koa dia nampanantena ny tsy hampandoavana ny faktioran'ny [[Jiro sy Rano Malagasy]], ny handray an-tanana ny famahana ny olan'ireo olona nindram-bola tany amin'ny banky, ny famahana ny olan'ny fandoavan-ketra hiarovana ny orinasa tsy miakina. Ankoatra izany dia nampanantena ny filoham-pirenena ny amin'ny fitohizan'ny &quot;vary mora&quot;. Amin'ny toerana sasany dia ilaharana ny &quot;Tsena Mora&quot; karakarain'ny fitondram-panjaka. Manara-maso ny vidin' entana ny tomponandraiki-panjakana mba hisakanana ny fanararaotana ataon'ny mpivarotra sasany. Nangonina amin'ny toerana iray ny [[4Mi (Madagasikara)|4Mi]]. Taty aoriana dia nisy ny fizaràna vola nomena ny anarana hoe &quot;Tosika fameno&quot; ho an'ireo olona monina amin'ny tanàn-dehibe sasany heverin'ny fanjakana fa marefo na very asa.

== Ny fitsaboana ny olona tratran'ny Covid-19 ==
=== Ireo zavatra heverin'ny olon-tsotra ho fiarovana amin'ny coronavirus ===
Maro ny olon-tsotra milaza ho mahita fanafody na fomba hiarovana na hitsaboana ny aretina vokatry ny coronavirus ka ny sasany amin’ izany dia [[fanafody nentim-paharazana]] ary ny sasany fanafody avy amin’ ny [[fitsaboana môderna]]. Tsy misy anefa tompon’ andraikitry ny fahasalamana manamarina ampahibemaso ny fahombiazan'izany rehetra izany.

==== Zavamaniry ====
Misy ny [[Evoka|mievoka]] amin’ ny ravin-[[Kininina (zavamaniry)|kininina]], indrindra amin’ ny ravin-[[Kininina fotsy (zavamaniry)|kininina fotsy]], mievoka amin’ ny ravin’ ny [[ravintsara]]. Izany hoy izy ireo dia atao mba hamonoana ny [[otrikaretina]] noho ny hafanana sy ny herin’ ireo zavamaniry ireo. Ao koa ny mampiasa [[Sakamalao|sakarivo]] (na [[sakamalao]]) potehina dia afangaro amin’ ny rano mafana (na ampangotrahina) hatao fisotro, ny [[voasary]] (indrindra ny [[Voasarimakirana|voasary makirana]]) afangaro na tsy afangaro amin’ ny rano mafana (na nampangotrahina) ka atao fisotro. Ao ny fampiasana [[mandravasarotra]] potehina ampangotrahina. Ao ireo manoro hevitra amin’ ny fihinanana [[goavy]]. Ao koa ireo mamporisika amin'ny fisotroana dite [[tongolo gasy]] (na tongolo lay).

==== Fanafody vazaha ====
Misy koa ireo milaza fa ny [[paracétamol]] sy ny [[chloroquine]] dia miaro na itsaboana ilay valanaretina. Ao koa ny [[vitaminina C]]. Miitatra amin'ireo fantatra na lazaina fa miaro na manasitrana ny [[gripa]] na mampihena hafanana na [[antibiôtika]] izany.

==== Zavatra hafa ====
Misy ireo olona manoro anaran-t[[savony]] manokana hisasana, ohatra ny ''Savony Nosy''. Ao koa ireo manoro hevitra amin'ny fanontsanam-bava sy ny fanaovana gararàka ary ny fanadiovana ny aty orona amin’ ny [[rano]] misy [[sira]]. Misy ny manoro hevitra amin'ny fampiasana ny [[tantely]] sy ny [[sakamalaho]] nototoina. Miitatra amin'ireo zavatra fantatra na heverina fa mahafaka aretin-tenda izany. 

=== Ny fitsaboana ôfisialy ny Covid-19ː ny ''Covid Organics'' (CVO) ===
[[Sary:Covid Organics By Garreth Brown.jpg|vignette|Tavoahangy misy [[Covid Organics|CVO]]]]
Ankoatry ny fitiliana ataon'ny ivontoerana maro ny olona mety ho tratran'ny Covid-19 sy ny fandraisana an-tanana amin'ny ampahany na manontolo ny marary dia nilaza ny fitondram-panjakana malagasy fa nahita fanafody hitsaboana amin'ilay [[valan' aretina|valan'aretina]] ny mpikaroka malagasy. Tamin'ny 08 Avrily 2020 ny filoham-pirenena malagasy [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] dia nanao fanambaràna momba ny fahitana tambavy fisorohana tsy ho voan'ny Covid-19 sy fanasitranana ny marary, dia ny [[Covid Organics|tambavy]] nohatsaraina vokarin'ny ''[[Institut Malgache de Recherche Appliquée]]'' (IMRA), nomena ny anarana hoe [[Covid Organics]] na Tambavy-CVO, izay fifangaroan-tsinga avy amin'ny zavamaniry ''[[Artemisia annua]]'' sy zavamaniry hafa (anisan'izany ny [[ravintsara]]) fanao [[tambavy]] koa&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lci.fr/international/coronavirus-covid-19-le-president-de-madagascar-affirme-connaitre-un-remede-a-base-de-plantes-2150496.html Coronavirus : le président de Madagascar affirme connaître un remède à base de plantes]&quot; [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.lci.fr%2Finternational%2Fcoronavirus-covid-19-le-president-de-madagascar-affirme-connaitre-un-remede-a-base-de-plantes-2150496.html tahiry]], in ''LCI'' (Notsidihina ny 08 Jona 2020)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.jeuneafrique.com/937000/societe/tribune-artemisia-chloroquine-et-azithromycine-le-covid-organics-symbole-de-la-recherche-malgache/ &lt;nowiki&gt;[Tribune] Artemisia et plantes médicinales&lt;/nowiki&gt; : le « Covid-Organics », symbole de la recherche malgache – Jeune Afrique]&quot; [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.jeuneafrique.com%2F937000%2Fsociete%2Ftribune-artemisia-chloroquine-et-azithromycine-le-covid-organics-symbole-de-la-recherche-malgache%2F tahiry]], sur ''JeuneAfrique.com'', 30 Avrily 2020 (Notsidihina ny 08 Jona 2020)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin'ny 20 Avrily 2020 ny fitondrana malagasy no nanomboka nampiasa ny CVO&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.jeuneafrique.com/931620/societe/madagascar-andry-rajoelina-lance-son-remede-contre-le-coronavirus/ Madagascar : Andry Rajoelina lance son remède contre le coronavirus – Jeune Afrique]&quot; [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.jeuneafrique.com%2F931620%2Fsociete%2Fmadagascar-andry-rajoelina-lance-son-remede-contre-le-coronavirus%2F tahiry]], sur ''JeuneAfrique.com'', 21 Avrily 2020 (Notsidihina ny 08 Jona 2020)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Mandeha anefa ny tsikera izay milaza fa tsy nanaovana andrana ara-tsiansa amin'ny antsipiriany ilay tambavy sady manalasala ny filazana azy ho manasitrana ny Covid-19&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/05/19/coronavirus-a-madagascar-le-president-defend-son-remede-miracle_6040069_3212.html Tisane anticoronavirus : le coup de poker du président malgache]&quot; [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fafrique%2Farticle%2F2020%2F05%2F19%2Fcoronavirus-a-madagascar-le-president-defend-son-remede-miracle_6040069_3212.html Tahiry]], ''Le Monde'', 19 mai 2020 (Notsidihina ny 08 Jona 2020)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;Linda Nordling: ''[https://www.sciencemag.org/news/2020/05/unproven-herbal-remedy-against-covid-19-could-fuel-drug-resistant-malaria-scientists Unproven herbal remedy against COVID-19 could fuel drug-resistant malaria, scientists warn]''. In: ''Science''. 6. Mai 2020, doi:10.1126/science.abc6665 .&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy fantatra ny tena taharon'ilay tambavy raha nolazaina fa ny ''Artemisia annua'' no taharo lehibe mibahan-toerana indrindra ao. Nanafatra koa ny filoham-pirenena ny tokony hampisotroana ny mpianatra izany tambavy izany isan'andro. Ny ''[[Académie nationale de médecine de Madagascar]]'' (ANAMEM) anefa nanohitra ny fampiasana izany tambavy amin'ny mpianatra izany. Satria ny singa azo avy amin'ny ''Artemisia'' (ny artemizininina) dia taharo fototry ny fitsaboana ny [[tazomoka]], ny manam-pahaizana ara-tsiansa dia naneho ny fanahiany momba ny fisotroana matetika ilay tambavy, izay mety hiteraka fahasarotam-pitsaboana ny [[tazomoka]] &lt;ref&gt;&lt;small&gt;''[https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 Coronavirus: Caution urged over Madagascar's 'herbal cure]'.'' BBC News, 22. April 2020, notsidihina tamin'ny 12 Mey 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny  [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS) koa dia nampitandrina noho ny tsy fisian'ny porofo azo antoka momba ny fahombiazan'ny CVO.  

Nalefan'ny fitondram-panakana ny tafika mba hizara ny CVO; ny kôlônely Willy Ratovondrainy dia nanambara tamin'ny fahitalavi-pirenena fa ny tambavy dia manamafy ny hery fiarovana &lt;ref&gt;&lt;small&gt;Straitstimes, ''[https://www.straitstimes.com/world/africa/madagascar-hands-out-miracle-coronavirus-cure-as-it-lifts-lockdown Madagascar hands out 'miracle' coronavirus cure as it lifts lockdown].'' ([https://web.archive.org/web/20200502065651/http://www.straitstimes.com/world/africa/madagascar-hands-out-miracle-coronavirus-cure-as-it-lifts-lockdown tahiry])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

Ny [[Vondrona Afrikana]] koa dia nifanakalo hevitra tamin'ny fitondram-panjakana malagasy momba ny fanaovana andrana ilay tambavy, indrindra ny tsy fananan'ilay tambavy hery mety hanimba sy ny fahombiazany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20200430104857/https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 &quot;Coronavirus: Caution urged over Madagascar's 'herbal cure' &quot;]. ''BBC News''. 22 April 2020. ([https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 Tahiry tamin' ny 30 Avrily 2020]). Notsidihina tamin' ny 7 Mry 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Na dia teo aza izany fampitandremana izany dia naneho ny fahalianany momba ilay tambavy ny mpitondra firenena afrikana. I [[John Magufuli]] (filohan'i [[Tanzania]]) sy i [[Idriss Déby]] (filohan'i [[Tsady]]) dia samy nandefa fiaramanidina haka ny tambavy malagasy &lt;ref&gt;&lt;small&gt;Abdur Rahman Alfa Shaban: ''[https://www.africanews.com/2020/05/10/covid-organics-tanzania-comoros-opt-for-madagascar-virus-cure/ Chad takes delivery of Madagascar virus cure, COVID-Organics].'' Africa News, 10. Mai 2020, notsidihina tamin'ny 12 Mey 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nahazo fanomezana tamin'ilay tambavy koa ny [[Repoblikan'i Kôngô]] sy ny [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô]], izay notarihin'ny filohan'izy ireo [[Félix Tshisekedi]] sy i [[Denis Sassou-Nguesso]] &lt;ref&gt;&lt;small&gt;Abdur Rahman Alfa Shaban: ''[https://www.africanews.com/2020/05/06/congo-orders-covid-organics-the-madagascar-herbal-cure/ Congo receives COVID-Organics donation from Madagascar].'' Africa News, 6. Mai 2020, notsidihina tamin'ny 12 Mey 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Araka ny filazan'i Zely Arivelo Andriamanantany, tale jeneralin'ny fampitaovana ny fitsaboana ao amin'ny Ministeran'ny Fahasalamana tamin'ny fahitalavi-pirenena malagasy, dia miaro mandritra ny roa hatramin'ny telo herinandro ny CVO&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.france24.com/fr/20200722-covid-19-%C3%A0-madagascar-le-nombre-de-cas-explose-mais-les-autorit%C3%A9s-pr%C3%B4nent-un-rem%C3%A8de-miracle &quot;Covid-19 à Madagascar le nombre de cas explose mais les autorités prônent un remède miracle&quot;], ''France 24.com'' ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.france24.com%2Ffr%2F20200722-covid-19-%25C3%25A0-madagascar-le-nombre-de-cas-explose-mais-les-autorit%25C3%25A9s-pr%25C3%25B4nent-un-rem%25C3%25A8de-miracle tahiry])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

=== Ny ''Covax Facility'' ===
Na dia maro aza ireo te hamporisika an'i [[Madagasikara]] mba hanaiky ny [[Covax Facility]], izay hetsika maneran-tany natao hahafahan'ny [[firenena mahantra]] miisa 92 hahazo ny [[vaksiny]] hiarovana amin'ny Covid-19 amin'ny sarany ambany dia ambany, dia nanambara ampahibemaso tsy handray izany ny fitondram-panjakana malagasy tamin'ny 26 Novambra 2020, satria mbola miandry ny fahombiazan'izany vaksiny izany any amin'ireo firenena nandray ilay fanefitra. Nanao izany fanambaràna izany ny minisitry ny Serasera, Lalatiana Rakotondrazafy Andriatongarivo, tao amin'ny ''[[Radio France International]]'' &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.msn.com/fr-fr/actualite/monde/covid-19-c3-a0-madagascar-le-gouvernement-refuse-les-vaccins-et-pr-c3-a9f-c3-a8re-les-rem-c3-a8des-locaux/ar-BB1bpjxi Covid-19 à Madagascar: le gouvernement refuse les vaccins et préfère les remèdes locaux]&quot;, msn.com&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://lexpress.mg/30/11/2020/overdose-de-vaccin/ Overdose de vaccin]&quot;, ''L'Express de  Madagascar''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fr.africanews.com/2020/11/27/madagascar-un-remede-traditionnel-plutot-que-le-vaccin// Madagascar : un remède traditionnel plutôt que le vaccin] {{Wayback|url=https://fr.africanews.com/2020/11/27/madagascar-un-remede-traditionnel-plutot-que-le-vaccin// |date=20201217040615 }}&quot;, ''Africanews.fr,'' notsidihina tamin' ny 21/12/2020&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/12/15/covid-19-l-etrange-strategie-sanitaire-de-madagascar_6063506_3212.html Covid-19 : l’étrange stratégie sanitaire de Madagascar]&quot;, ''Le Monde.fr,'' notrsidihina tamin' ny 21/12/2020&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

Tamin'ny volana Marsa 2021, na dia tsy ampy ny mpitsabo sady ratsy ny fitaovana, dia tsy taitra amin'ny vaksiny hiadiana amin'ny Covid-19 ny fitondram-panjakana malagasy ka tsy nanao fangatahana amin'ny ''Covax'' fa mijery fotsiny ny fivoaran'ny fanaovam-baksin'ny firenena any ivelany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210319-covid-19-madagascar-en-pleine-seconde-vague-de-la-pand%C3%A9mie Covid-19 à Madagascar: en pleine seconde vague, le gouvernement en attente sur les vaccins]&quot;, https://www.rfi.fr&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin'ny 31 Marsa 2021 vao naneho ny fanapahan-keviny hanafatra vaksiny hiadiana amin'ny Covid-19 ny filoham-pirenena. Nanao fangatahana tamin'ny [[Global Alliance for Vaccines and Immunization]] (GAVI) mba hisitrahan'ny vahoaka malagasy ny fanampiana avy amin'ny ''Covax'' ny fitondram-panjakana malagasy tamin'ny alalan'ny ministeran'ny fahasalamana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210326-madagascar-andry-rajoelina-consent-%C3%A0-l-introduction-de-vaccins-anti-covid Madagascar: Andry Rajoelina consent à l'introduction de vaccins anti-Covid]&quot;, https://www.rfi.fr/&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

Ny fanaovana vaksiny dia nanomboka tamin'ny 10 Mey 2021. Ny miisitry ny fahasalamam-bahoaka Jean Louis Rakotovao no nisantarana izany, niaro ny fampiasana ny CVO isan'andro ihany izy na dia eo aza izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210510-covid-19-la-vaccination-a-d%C3%A9marr%C3%A9-%C3%A0-madagascar?ref=tw_i &quot;Covid-19: la vaccination a démarré à Madagascar&quot;], ''[https://www.rfi.fr/ RFI]'',‎ 10 mai 2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

=== Ny fanafody avy amin'ny mpikaroka momba ny fitsaboana nentim-paharazana ===
Tamin'ny taona 2021 dia nisy fanafody avy amin'ny zavamaniry izay natolotry ny mpikaroka momba ny fitsaboana nentim-paharazana, ka isan'izany ny ED1 noforonin'ny dokotera Edmond Rakotomalala izay nolazain'ny ministeran'ny fahasalamana fa tsy nahazo alalana tamin'ny fanjakana hamidy amin'ny vahoaka&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.madagascar-tribune.com/Le-nouveau-remede-Ed1-plebiscite-par-les-autorites.html &quot;Le nouveau rémède Ed1 plébiscité par les autorités ?&quot;] {{Wayback|url=https://www.madagascar-tribune.com/Le-nouveau-remede-Ed1-plebiscite-par-les-autorites.html |date=20210508005420 }}, Tribune de Madagascar, 19/04/2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin'ny 18 Avrily 2021 ny filoham-pirenena [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] dia nanambara fa hanaovana sedra fanandramana ny ED1 ary ho tohanan'ny fanjakana raha tsara ny vokatra&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[http://www.midi-madagasikara.mg/societe/2021/04/19/ed1-tests-de-toxicite-et-essais-cliniques/ &quot;ED1 : Tests de toxicité et essais cliniques&quot;], MidiMadagascar, 19/04/2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Fampiasam-bola iadiana amin'ny Covid-19 ==

=== Fanampiana avy any ivelany ===

==== Fanampiana avy amin'ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana ====
Nanome vola mitentina 3&amp;nbsp;700&amp;nbsp;000 dôlara ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS), dia ilay vola nahatonga ny fitondram-panjakana nilaza ny fahavononany hiatrika ny Covid-19 sy tsy hanakatona ny sisintany. 

==== Fanampiana avy amin'ny firenena hafa ====
Nanome [[vary]] milanja 600 taonina ny [[India|fitondram-panjakana indiana]]. Nanome fitaovam-pitiliana haingam-piasa kokoa ny [[Repoblika Entim-bahoakan'i Sina|Sinoa]] tamin'ny alalan'ilay lehilahy mpanan-karena sinoa.  

=== Ny olana momba ny fitantanana ny ady amin'ny Covid-19 ===

==== Fangaraharana tsy  mahafa-po ====
Mitaky ny hisian'ny fangaraharana sy ny fitantanana madio ny vola ampiasaina mandritra ny fahamehana ara-pahasalamana vokatry ny Covid-19 ny olom-pirenena malagasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[http://www.midi-madagasikara.mg/politique/2020/06/13/aides-liees-au-covid-19-le-gouvernement-accule-sur-la-transparence/ &quot;Aides liées au Covid-19 : Le gouvernement acculé sur la transparence&quot;], ''MidiMadagascar'', 13 Jona 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, indrindra ireo mpanao pôlitika mpanohitra mivondrona ao amin'ny [[Rodoben' ny Mpanohitra ho an' ny Demokrasia eto Madagasikara|Rodoben'ny Mpanohitra ho an'ny Demokrasia eto Madagasikara]] (RMDM) tarihin'ny filoha teo aloha [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://madagascar-tribune.com/Gestion-Covid-19-Tirs-croises-a-l-endroit-du-regime-26023.html &quot;Gestion Covid-19 : Tirs croisés à l’endroit du régime&quot;] {{Wayback|url=https://madagascar-tribune.com/Gestion-Covid-19-Tirs-croises-a-l-endroit-du-regime-26023.html |date=20210226093724 }}, ''MadagascarTribune'', 25 Jolay 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Mitaky ny hisian'ny mangarahara momba ny fitantanana ny vola enti-miady amin'ny Covid-19 ny fiarahamonim-pirenena&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.newsmada.com/2020/08/21/vondronny-fiarahamonim-pirenena-covid-19-takinay-ny-mangarahara-nampiasana-ny-vola/ &quot;Vondron' ny fiarahamonim-pirenena - COVID-19: &quot;Takinay ny mangarahara nampiasana ny vola&quot;&quot;] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2020/08/21/vondronny-fiarahamonim-pirenena-covid-19-takinay-ny-mangarahara-nampiasana-ny-vola/ |date=20210121000255 }}, ''NewsMada'', 21 Aogositra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Anisan'ireo nangataka fangaraharana ny ''Plate-forme nationale des organisations de la société civile de Madagascar'' (PFNOSCM)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[http://www.midi-madagasikara.mg/covid-19/2020/04/04/gestion-de-crise-sanitaire-la-pfnoscm-reclame-de-la-transparence-sur-lutilisation-des-fonds-mobilises/ &quot;Gestion de crise sanitaire : La PFNOSCM réclame de la transparence sur l’utilisation des fonds mobilisés&quot;], ''MidiMadagacar'', 4 Avrily 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fanatanterahana tsenam-baro-panjakana toa tsy manara-dalàna ====
Nitranga ilay &quot;[[Raharaha Bobons sucettes|raharaha ''Bobons sucettes'']]&quot; izay niampangana ny minisitry ny fanabeazam-pirenena, tamin'ny fividianana [[vatomamy]] mitentina 80&amp;nbsp;000 tapitrisa Ariary hoentin'ny mpianatra hanala ny fangidin'ny CVO izay nasaina nosotroin'izy ireo, ka nahatonga ny fanesorana azy tsy hitarika intsony ilay ministera&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.bbc.com/afrique/region-52954768 &quot;Une ministre malgache limogée pour des bonbons-sucettes&quot;], ''BBC News Afrique'', 7 Jona 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/madagascar/a-madagascar-la-ministre-de-leducation-limogee-pour-une-affaire-de-bonbons_4000753.html &quot; A Madagascar, la ministre de l’Education limogée pour une &quot;affaire&quot; de bonbons&quot; &quot;], ''Franceinfo'', 8 Jona 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tao koa ny &quot;[[Raharaha Ecran plat|raharaha ''Ecran plat'']]&quot;: fanomezana avy amin'ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|Fandaharan'asan'ny Firenena Mikambana ho an'ny Fampandrosoana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Programme des Nations unies pour le développement'' -- PNUD) namidy an'ilay &quot;Ecran plat&quot; izay mitentina 200 tapitrisa Ar &lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.madaplus.info/Madagascar-Polemique-autour-des-achats-ou-de-don-obtenu-par-le-CCOC_a13561.html &quot;Madagascar : Polémique autour des achats ou de don obtenu par le CCOC&quot;] {{Wayback|url=https://www.madaplus.info/Madagascar-Polemique-autour-des-achats-ou-de-don-obtenu-par-le-CCOC_a13561.html |date=20250527200455 }}, ''Madaplus'', 19 Aogositra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.tiatanindrazana.mg/covid-19/raharaha-ecran-plat-cco-tonga-ny-valin-kafatry-ny-pnud-45019.php &quot;Raharaha “écran plat CCO” Tonga ny valin-kafatry ny PNUD&quot;], ''Tia Tanindrazana'', 19 Aogositra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nametraka fitoriana teny amin'ny [[Pôle Anti-Corruption]] (PAC) ny Vovonana Malagasy Manarina ny Firenena (VMMF), satria vadin'ny minisitry ny Atitany ihany (izay filohan'ny CCO nanatanteraka ny fifvidianana) ny talem-barotr'ilay tranombarotra nanao ilay fivarotana. Nanao fanadihadiana ny [[Birao Mahaleotena Miady amin' ny Kolikoly|Birao Mahaleotena Miady amin'ny Kolikoly]] (''Bureau Indépendant Anti-Corruption'' -- BIANCO)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;[https://www.madagascar-tribune.com/Affaire-ecran-plat-le-Bianco-ouvre-une-enquete.html &quot;Affaire écran plat : le Bianco ouvre une enquête&quot;] {{Wayback|url=https://www.madagascar-tribune.com/Affaire-ecran-plat-le-Bianco-ouvre-une-enquete.html |date=20210126224038 }}, ''MadagascarTribune'', 3 Septambra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Fivoaran'ny aretina Covid-19 eto Madagasikara ==

=== Fivoaran'ny aretina Covid-19 nandritra ny taona 2020 ===

==== Janoary -- Marsa 2020 ====
Tamin'ny 12 Janoary 2020 ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Organisation Mondiale de la Santé'' -- OMS) dia nanamafy fa ny novek coronavirus no fototry ny fahararian'ny fiseoan'ny olona vitsivitsy any amin'ny tanànan'i [[Wuhan]] ao amin'ny faritanin'i [[Hubei]] any [[Sina]], izay efa nambara tamin'ny 31 Desambra 2019&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Elsevier. [https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center &quot;Novel Coronavirus Information Center&quot;]. ''Elsevier Connect''. ([https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center Tahiry tamin' ny 30/01/2020] ). Notsidihina tamin' ny 15 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny taham-pahafatesan'ny olona voan'ny Covid-19 dia ambany raha mitaha amin'ny an'ny SARS tamin'ny taona 2003, nefa ny fomba fifindany no haingana kokoa, ka miteraka fahafatesana maro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/ &quot;Crunching the numbers for coronavirus&quot;]. ''Imperial News''. ([https://web.archive.org/web/20200319084913/https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/ Tahiry tamin' ny 19 Masa 2020]). Notsidihina tamin' ny 15 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tsy nisy ny filazana avy amin'ny fitondram-panjakana malagasy ny amin'ny fisian'ny olona voan'ny coronavirus eto Madagasikara, na dia efa niparitaka tany amin'ny firenena maro any ivelany mifandray am-pitaterana amin'i [[Madagasikara]] aza ilay aretina, na dia tsy mbola voahidy aza ny sisin-tanin'i Madagasikara, ary na dia tsy mbola nisy nieritreritra ny handray fepetra hisakanana izany toy ny fitiliana na ny fanibohana ny mpandeha avy any ivelany miditra eto Madagasikara. Tamin'ireo roa volana voalohany amin'ny taona 2020 izany dia tsy nisy olona voamarina fa tratran'ny Covid-19 teto Madagasikara.

Tamin'ny 20 Marsa 2020 dia olona telo no voamarina fa tratran'ny Covid-19 tao [[Antananarivo]] renivohitr'i [[Madagasikara]]. Vehivavy daholo izy ireo&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ Officiel trois premiers cas de Coronavirus à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ |date=20200320170440 }}&quot;. ''Orange Madagascar''. 20 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nandritra ny volana Marsa dia nitotaly 57 ny olona voamarina fa tratran'ny Covid-19&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ Officiel trois premiers cas de Coronavirus à Madagasca] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/officiel-trois-premiers-cas-de-coronavirus-a-madagascar/ |date=20200320170440 }}r&quot;. ''Orange Madagascar'' . 20 Marsa 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy mbola nisy ny maty. Marihina fa nanomboka tamin'ny 21 Marsa 2020 ny fahamehana ara-pahasalamana teto Madagasikara izay nasesy ho fari-potoana 15 andro.

==== Avrily -- Jona 2020 ====
Tamin'ny 22 Avrily any ho any dia niisa 121 ny totalin'ny olona nahitana ny tsimokaretin'ny Covid-19. Tsy nisy ny maty. Nandritra ny volana Avrily dia 71 ny olona voamarina fa mitondra ilay tsimokaretina ka nampakatra ny totaly ho 128. Ny isan'ny olona voamarina fa nitondra ny otrikaretina tamin'ny faran'ny volana Avrily dia 36, ka fihenana 37 % izany raha mitaha amin'ny an'ny volana Marsa&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20200430104857/https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 Coronavirus: Caution urged over Madagascar's 'herbal cure]'&quot;. BBC News. 22 Avrily 2020. [https://www.bbc.com/news/world-africa-52374250 Tahiry] tamin'ny 30 Avrily 2020. Notsidihina ny 07 Mey 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tamin'ny 05 Mey 2020 dia nahatratra 149 ny totalin'ny olona nitondra ilay tsimokaretina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Qazi, Shereena; Uras, Umut (5 May 2020). &quot;[https://web.archive.org/web/20200505142707/https://www.aljazeera.com/news/2020/05/world-coronavirus-death-toll-exceeds-250000-live-updates-200504231301555.html UK coronavirus death toll rises above 30,000: Live updates]&quot;. ''Al Jazeera''. Tahiry tamin' ny 5 Mey 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin'ny 16 Mey vao nisy ny olona iray matin'ny Covid-19, izay mpiasan'ny fahasalamana 57 taona izay sady mararin'ny diabeta koa sy miakatra tosi-dra&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL8N2CZ0DG Madagascar records its first COVID-19 death -official] {{Wayback|url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL8N2CZ0DG |date=20200604233023 }}&quot;. Reuters. 17 May 2020. Notsidihina tamin' ny 17 Mey 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nandritra ny volana Mey dia 643 ny isan'ny olona voamarina fa nitondra ilay tsimokaretina. Nahatratra 771 ny isan'ny olona mitondra ny tsimokaretina hamin'ny fidirany ofisialy teto [[Madagasikara]]. Tamin'ny faran'ny volana Mey dia nahatratra 597 ny isan'ny olona mararin'ny Covid-19, ka niampy 561 izany ny isan'ny olona voa raha amoitahaina amin'ny iisa tamin'ny volana Avrily. Enina no maty tamin'io volana Mey io&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200601-covid-19-sitrep-133.pdf?sfvrsn=9a56f2ac_4 Coronavirus disease (COVID-19) situation report 133]&quot; (PDF). World Health Organization. 1 June 2020. p. 7. Notsidihina tamin' ny 1 Jolay 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tamin'ny volana Jona dia 1&amp;nbsp;443 ny isan'ny olona voamarina fa mitondra ny tsimokaretin'ny Covid-19, ka tafakatra 2&amp;nbsp;214 ny totaly hatramin'ny fanombohana tamin'ny volana Marsa. Tamin'ny faran'ny volana Jona dia 1&amp;nbsp;200 no isan'ny olona voamarina fa mitondra ilay tsimokaretina, ka indroan'ny tamin'ny an'ny faran'ny volana Mey izany. Niakatra 20 ny isan'ny olona namoy ny ainy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://2424.mg/news/epidemie-76-nouveaux-cas-confirmes-positifs-au-coronavirus-sur-148-tests-annonces-ce-mardi/ &quot;Epidémie - 76 nouveaux cas confirmés positifs au coronavirus sur 148 tests annoncés ce mardi]&quot;. 2424. 30 Jone 2020. Notsidihina tamin' ny 1 Jolay 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Jolay -- Septambra 2020 ====
Tamin'ny 12 Jolay 2020 dia olona miisa 4 867 no voamarina fa nitondra ny tsimokaretin'ny Covid-19, ka mihoatra ny indroan'ny totaly tamin'ny faran'ny volana Jona izany. Tamin'ny 07 Jolay dia natao indray ny fihibohana tao amin'ny [[faritra Analamanga]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.msn.com/en-us/health/medical/madagascar-reimposes-lockdown-in-capital-as-coronavirus-cases-surge/ar-BB16oFAR Madagascar reimposes lockdown in capital as coronavirus cases surge]&quot;. www.msn.com. Notsidihina tamin' ny 12 Jolay 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin'io volana Jolay io dia 8&amp;nbsp;654 ny isan'ny olona vaovao mitondra ny tsimokaretina, ka tahakatra 10&amp;nbsp;868 noho izany ny totalin'ny voa hatramin'ny nidiran'ilay aretina teto Madagasikara. Niakatra 106 ny isan'ny olona maty. Nahatratra 7&amp;nbsp;807 ny isan'ny olona sitrana raha mbola niisa 2&amp;nbsp;955 ny olona mbola marary tamin'ny faran'ny volana Jolay&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200801-covid-19-sitrep-194.pdf?sfvrsn=401287f3_2 Coronavirus disease (COVID-19) situation report 194]&quot; (PDF). World Health Organization. 1 August 2020. p. 4. Notsidihina tamin' ny 4 Aogositra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nisy olona miisa 3&amp;nbsp;995 vaovao voan'ny Covid-19 tamin'ny volana Aogositra, ka nampakatra ny totalin'ny olona nitondra ny tsimokaretina ho 14 863 izay. Niisa 192 ny maty ary 839 ny isan'ireo mbola tsy sitrana tamin'ny faran'io volana io&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-33-covid-19-pandemic-1-september-2020/?ind=1598972030109&amp;filename=DRAFT_AfricaCDC_COVIDBrief_1SEPT20_EN.pdf&amp;wpdmdl=6077&amp;refresh=5f644a65263931600408165 Outbreak brief 33: COVID-19 pandemic – 1 September 2020]&quot;. CDC Africa. 1 September 2020. p. 3. Notsidihina tamin' ny 18 Septambra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nahatratra 1&amp;nbsp;514 ny olona vaovao nnitondra ny tsimokaretina tamin'ny volana Septambra, ka nampakatra ny isan'ny olona tratran'ny Covid-19 ho 16&amp;nbsp;377 araka ny tarehimarika ôfisialy. Tamin'ny faran'ny volana dia niisa 1&amp;nbsp;009 ny olona mbola tsaboina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/335766/SITREP_COVID-19_WHOAFRO_20200930-eng.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y COVID-19 situation update for the WHO African region]&quot; (PDF). World Health Organization. 30 September 2020. p. 4. Notsidihnatamin' ny 5 Oktobra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ôktôbra -- Desambra 2020 ====
Nisy tranga 734 vaovao tamin'ny volana Ôktôbra, ka mitotaly 17&amp;nbsp;111 ny olona voan'ny aretina. Ny totalin'ny maty dia tafakatra 244. Miisa 458 ny mbola mararary mafy tamin'ny faran'ny volana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.who.int/publications/m/item/weekly-epidemiological-update---3-november-2020 COVID-19 weekly epidemiological update]&quot;. 3 Novambra 2020. p. 13. Notsidihina tamin' ny 8 Novambra 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nifarana tamin'ny 18 Ôktôbra 2020 ny hamehana ara-pahasalamana izay nozarazaraina ho 15 andro in-15.

Tamin'ny volana Nôvambra dia nisy 230 ny olona mitondra ny tsimokaretina ka nampiakatra ny totaly ho 17&amp;nbsp;341. Niakatra 251 ny isan'ny olona maty. Olona 433 no mbola marary tamin'ny faran'ny volana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-46-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/?ind=1606890369755&amp;filename=FINAL_AfricaCDC_COVIDBrief_1DEC20_EN.pdf&amp;wpdmdl=7110&amp;refresh=5fc855a2160dc1606964642 Outbreak brief 46: Coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic]&quot;. Africa CDC. 1 Desambra 2020. p. 3. Notsidihina tamin' ny 3 Desambra 2020''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tafakatra 16&amp;nbsp;657 ny isan'ny sitrana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;https://www.agenceecofin.com/sante/2711-82939-covid-19-madagascar-refuse-d-adherer-au-processus-mondial-sur-les-vaccins-et-prefere-miser-sur-ses-remedes-locaux [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.agenceecofin.com%2Fsante%2F2711-82939-covid-19-madagascar-refuse-d-adherer-au-processus-mondial-sur-les-vaccins-et-prefere-miser-sur-ses-remedes-locaux tahiry]]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nisy tranga vaovao miisa 373 tamin'ny volana Desambra ka nahatonga ny fitambaran'ny olona tratran'ilay aretina ho tafakatra 17&amp;nbsp;714 nandritra ny taona 2020. Ny fitambaran'ny olona maty dia 261. Miisa 225 ireo olona mbola tsaboina tamin'ny faran'ny volana Desambra 2020&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-50-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/?ind=1609429697906&amp;filename=AfricaCDC_COVIDBrief_29DEC20_EN.pdf&amp;wpdmdl=7335&amp;refresh=5ff0f34949e161609626441 &quot;Outbreak brief 50: Coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic&quot;] {{Wayback|url=https://africacdc.org/download/outbreak-brief-50-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/?ind=1609429697906&amp;filename=AfricaCDC_COVIDBrief_29DEC20_EN.pdf&amp;wpdmdl=7335&amp;refresh=5ff0f34949e161609626441 |date=20210624160946 }}. Africa CDC. 29 December 2020. p. 3. Nitsidihina tamin' ny  2 Janoary 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Betsaka ireo olona tsongoim-bolo eto Madagasikara no tratran'ny Covid-19, anisan'izany ny ao amin'ny Antenimiera tamin'ny taona 2020&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/antenimiera-sy-ny-coronavirus-senatera-14-sy-depiote-11-no-voa/ &quot;Antenimiera sy ny Coronavirus Senatera 14 sy Depiote 11 no voa&quot;], ''Agence Malagasy de Presse.'', 13 Jolay 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nindaosin'ny fahafatesana ny sasany amin'ny solombavambahoaka sy ny loholona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.bbc.com/afrique/region-53385824 &quot;Madagascar : deux parlementaires morts du Covid-19&quot;], ''BBC News'', 13 Jolay 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy namelany koa ny mpitondra fivavahana (anisan'izany ny filohan'ny [[Fiombonan'ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|FFKM]] izay niafara tamin'ny fahafatesana &lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://lexpress.mg/13/07/2020/eglises-chretiennes-le-coronavirus-emporte-le-leader-de-la-ffkm/ &quot;Eglises chrétiennes - Le corona virus emporte le leader de la FFKM&quot;], ''lexpress.mg'', 13 Jolay 2020.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;). 

Ny fanadihadiana nataon'ny [[Institut Pasteur de Madagascar]] sy ny Ministeran'ny Fahasalamana dia nampibaribary tamin'ny volana Desambra 2020 fa ny 40 % n'ny mponina eto [[Madagasikara]] no efa voan'ilay [[virosy]] ka tokony efa tratra ny fananan'ny mponina amin'ny ankapobeny hery fiarovana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20201216-covid-19-%C3%A0-madagascar-r%C3%A9surgence-des-contaminations-mais-un-taux-de-mortalit%C3%A9-faible &quot;Covid-19 à Madagascar résurgence des contaminations mais un taux de mortalité faible&quot;], ''RFI.fr'' ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.rfi.fr%2Ffr%2Fafrique%2F20201216-covid-19-%25C3%25A0-madagascar-r%25C3%25A9surgence-des-contaminations-mais-un-taux-de-mortalit%25C3%25A9-faible tahiry])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

=== Fivoaran'ny aretina Covid-19 nandritra ny taona 2021 ===

==== Janoary -- Marsa 2021 ====
Nisy olona miisa 1&amp;nbsp;351 vaovao voan'ny Covid-19 nandritra ny volana Janoary 2021. Tafakatra 19&amp;nbsp;065 noho izany ny isan'ny olona efa tratran'io valanaretina io eto [[Madagasikara]] hatramin'ny nidirany. Ny totalin'ny olona maty dia 281. Mbola nisy 569 ny olona narary tamin'ny faran'ny volana Janoary. 

Nisy tranga vaovao miisa 766 nandritra ny volana Febroary 2021 ka nampiakatra ho 19&amp;nbsp;831 ny isan'ny olona efa nitondra ilay tsimokaretina. Tafakatra 297 ny totalin'ny maty ary mbola miisa 238 ny isan'ireo mbola tsaboina tamin'ny fiafaran'ny volana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-59-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/ &quot;Outbreak brief 59: Coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic&quot;]. Africa CDC. 2 March 2021. p. 3.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Nisy tranga vaovao miisa 4 865 nandritra ny volana Marsa 2021 ka nampiakatra ho 24&amp;nbsp;696 ny isan'ny olona efa nitondra ilay tsimokaretina. Tafakatra 433 ny totalin'ny maty ary mbola miisa 2&amp;nbsp;131 ny isan'ireo mbola tsaboina tamin'ny fiafaran'ny volana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://madagascar-tribune.com/Covid-19-Bilan-epidemiologique-26669.html &quot;Covid-19 : Bilan épidémiologique&quot;]. Tribune de Madagascar. 2 April 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

==== Avrily -- Jona 2021 ====
Nisy tranga vaovao miisa 12 318 nandritra ny volana Avrily 2021 ka nampiakatra ho 37&amp;nbsp;014 ny isan'ny olona efa nitondra ilay tsimokaretina. Tafakatra 643 ny totalin'ny maty ary mbola miisa 4&amp;nbsp;801 ny isan'ireo mbola tsaboina tamin'ny fiafaran'ny volana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://guardian.ng/news/madagascar-cracks-down-on-virus-reporting-rights-group/ &quot;Madagascar cracks down on virus reporting: rights group&quot;] {{Wayback|url=https://guardian.ng/news/madagascar-cracks-down-on-virus-reporting-rights-group/ |date=20210430165110 }}. The Guardian Nigeria. 30 April 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Nahazo fatram-[[Vaksiny Oxford–AstraZeneca|baksiny Oxford–AstraZeneca]] miisa 250&amp;nbsp;000 tamin'ny 8 Mey 2021 avy amin'ny programa [[Covax Facility|COVAX]] ho fiarovana amin'ny aretina Covid-19. Roa andro taorian'izay ny fanombohan'ny fanaovam-bakisiny. Nandritra io volana Mey io dia niisa 4&amp;nbsp;328 ny tranga vaovao ka nampakatra ny totalin'ny tranga voamarina ho 41&amp;nbsp;342. Niakatra 840 ny isan'ny maty. Niisa 140 ny olona mbola notsaboina tamin'ny faran'io volana io&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://africacdc.org/download/outbreak-brief-72-coronavirus-disease-2019-covid-19-pandemic/ &quot;Outbreak brief 72: Coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic&quot;]. Africa CDC. 1 June 2021. p. 5.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Nandritra ny volana Jona 2021 dia nisy tranga vaovao miisa 42&amp;nbsp;302. Tafakatra 918 ny fitambaran'ny isan'ny maty. Niisa 674 ny olona mbola notsaboina tamin'ny faran'ny volana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://www.madagascar-tribune.com/Covid-19-Bilan-epidemiologique-26891.html &quot;Covid-19 : Bilan épidémiologique&quot;]. Madagascar Tribune. 2 Juillet 2021.&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.
==== Jolay -- Septambra 2021 ====
Nahatratra 433 ny tranga vaovao tamin'ny volana Jolay, ka 42 735 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Niakatra ho 947 ny isan'ny maty. Nahatratra 577 ny tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana.

Nahatratra 134 ny tranga vaovao tamin'ny volana Aogositra, ka 42,869 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Niakatra ho 956 ny isan'ny maty. Nahatratra 619 ny tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana.

Nahatratra 728 ny tranga vaovao tamin'ny volana Septambra, ka 43 597 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Nitombo ho 960 ny isan'ny maty. Nitombo ho 42 637 ny isan'ny marary sitrana, ka tsy nisy tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana.
==== Ôktôbra -- Desambra 2021 ====
Nahatratra 29 ny tranga vaovao tamin'ny volana Ôktôbra, ka 43 626 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Niakatra ho 963 ny isan'ny maty. Nitombo ho 42 663 ny isan'ny marary sitrana, ka tsy nisy tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana.

Nahatratra 704 ny tranga vaovao tamin'ny Nôvambra, ka 44 330 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Niakatra ho 967 ny isan'ny maty. Nitombo ho 42 915 ny isan'ny marary sitrana, ka 448 ny tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana.

Nahatratra 8 104 ny tranga vaovao tamin'ny volana Desambra, ka tafakatra 52 434 ny fitambaran'ny tranga voamarina. Nahatratra 1 067 ny isan'ny maty. Nitombo ho 45 985 ny isan'ny marary sitrana, ka 5 382 ny tranga mavitrika tamin'ny faran'ny volana

=== Fivoaran'ny aretina Covid-19 nandritra ny taona 2022 ===

==== Janoary -- Marsa 2022 ====

==== Avrily -- Jona 2022 ====

==== Jolay -- Septambra 2022 ====

==== Ôktôbra -- Desambra 2022 ====

=== Fivoaran'ny aretina Covid 19 nandritra ny taona 2023 ===

==== Janoary -- Marsa 2023 ====

==== Avrily -- Jona 2023 ====

== Jereo koa ==

=== Rohy anatiny ===

* [[Covid Organics]]
* [[Covax Facility]]

=== Rohy ivelany ===

* [https://www.madacamp.com/Coronavirus_Madagascar &quot;Coronavirus Madagascar]&quot;, MadaCamp.com

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[Sokajy:Covid 19 eto Madagasikara]]</text>
      <sha1>394lrc6azaormkhv3eb2azzhdpt4lk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>OBDII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279619</id>
    <revision>
      <id>1134380</id>
      <parentid>1000773</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T14:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5199" sha1="5kkpfnbqmkp2qlzuxm1c6xdptni1n2q" xml:space="preserve">On-Board Diagnostics (OBD raha fintinina) - dia andiana fahaizan'ny diagnostika fitaovana izay natsofoka tao amin'ny ankamaroan'ny fiara maotera novokarina nanomboka tamin'ny taona 2000. Ny OBD dia mamaritra ny fomba ampiharina mba hifehezana ny singa rehetra amin'ny powertrain misy fiatraikany amin'ny fandefasana loto ny fiara mandritra ny androm-piainany.

ara-tantara 

Nanomboka tamin'ny taona 1980 dia nanomboka nampiditra elektronika tao anaty fiarany ireo mpamokatra fiara, indrindra amin'ny alàlan'ny fampiasana solosaina fanaraha-maso ny motera (antsoina koa hoe solika fanindronana, nampiasaina tamin'ny lasantsy tamin'ny voalohany) natao hitantanana ny fiasan'ny motera sy hamaritana ny tsy fahombiazana. Ny diagnostika an-tsambo dia nanjary nihanatanjaka tsikelikely, hamela ny motera hanaja ny tokonam-baravaran'ny famoahana ny loto maloto. Tany Etazonia, ny maso ivoho ny tontolo iainana dia nametraka ny tokonam-baravarana voalohany. Taorian'izay, ny fepetra takiana amin'ny lalàna dia nihoatra ireo tokonam-baravarana tsotra ireo ary nitatra tamin'ireo fomba sy fomba hampiharana mba hahitana izay fahaverezan'ny fahaizana mifehy ny entona ary hampitandrina ny mpampiasa azy. Ity fitsipi-pifehezana ny diagnostika OBD ity dia niainga tany California tamin'ny 1985.

Ny lalàna sy ny lalàna

Any Etazonia, ny Fitsipika 40 CFR 86.005-17 sy 40 CFR 86.1806-05 dia nametraka fepetra fitadiavana diagnostika ho an'ny fiara sy ho an'ny motera napetraka amin'ny fiara milanja ambany ny lanjan'ny fiara latsaky ny 14.000 lbs. Any Eropa, ny Directive 98/69 / EC 2 / dia manova ny Directive 70/220 / EEC 3 ary manolotra ny fepetra takiana amin'ny diagnostika an-tsambo ho an'ny fitaovana fanoherana ny fandotoana (OBD) mihatra amin'ny fiara mpandeha misy solika sy lasantsy diesel ary fiara fivarotana maivana (hatramin'ny 3.5 taonina fampandrosoana) 2. Any Japon, ny rafitra dia napetraka ao amin'ny Fitsipika momba ny fiarovana amin'ny fiara mifono lalana, Andininy 31 (Fitaovana fanaraha-maso ny emission), Annex 48, rafitra ara-teknika ho an'ny rafitra diagnostika on-board (OBD) momba ny fiara misy ny maotera 3. Ny OBD dia voakasiky ny lalàna ara-teknika manerantany n ° 5: Fepetra takiana amin'ny teknika mihatra amin'ny rafitra diagnostika an-tsambo (OBD) ho an'ny fiara fitaterana.

Ireo miavaka ara-teknika sy isam-paritra 

Fitsipika telo no misy amin'ny fampitana ny mombamomba ny [https://valise-voiture.com/ OBD]:     ISO / PAS 27145 (CAN);     ISO 27145 (TCP / IP);     SAE J1939-71 [archive]. Ny fenitra roa ampiasaina amin'ny OBD dia ny ISO 15765-4: 2005 sy SAE J1939-73. ny iray amin'ireo fenitra roa dia ampiasaina amin'ny tsena tsirairay any Etazonia sy eropeana. Ny fenitra ho avy, ISO 27145, dia tsy maintsy mamela ny fidirana amin'ny diagnostika fiara avy any ivelany, amin'ny TCP / IP

OBD-II

II Ny [https://prise-obd.com OBD-II] {{Wayback|url=https://prise-obd.com/ |date=20210126013752 }} dia mamaritra manokana ny fifandraisana mahazatra amin'ny fidirana amin'ny rafitry ny diagnostika an-tsambo, ary nampidirina tamin'ny tapaky ny taona 1990. California, tamin'ny alàlan'ny CARB (California Air Resources Board) dia nametraka izany tamin'ny fiara rehetra amidy tany Etazonia tamin'ny na aorian'ny 1 Janoary 1996. Ny interface OBD-II dia mamela ny famakiana ny Diagnostic Troubles Codes mahazatra, na DTC, novokarin'ny rafitry ny solosaina an-tserasera, ary koa ny fampahalalana tena izy avy amin'ny sensor izay mifandraika amin'ireo solosaina an-tsambo. Ny fenitra koa dia manome ny famafana ny DTC izay noraketin'ny solosaina rehefa vita ny fikojakojana. Ny jiro ampiasaina hampandrenesana ny mpampiasa ny tsy fetezan'ny motera dia namboarina ihany koa. Izay lesoka mety hitarika amin'ny fihoaram-baravarana mihoa-pampana dia manjelatra hatrany amin'ny jiro mahazatra (in) na MIL ny jiro famantarana ny tsy fetezan-motera

E-OBD sy J-OBD any Eropa sy Japon

Miorina amin'ny fitsipiky ny US OBD, ny E-OBD (na Diagnostika on-board eropeana) dia voatery any Eropa hatramin'ny dingana antsoina hoe EURO3. Ny lesoka izay mitarika amin'ny fihoarana ny ambaratonga fandefasana E-OBD dia tsikaritra ary asehon'ny jiro fampitandremana eo amin'ny tontonana fitaovana ary mitahiry ao anaty fahatsiarovana ny solosaina fanaraha-maso ny motera. Ity rafitra ity dia notanterahin'i Directive Eoropeana 98/69 / EC ho an'ny fiara rehetra misy ignition tsara (lasantsy) nanomboka ny 1 Janoary 2002 ary ho an'ireo fiara rehetra misy fanamafisana (diesel) nanomboka tamin'ny 1 Janoary 20055. Ho an'ny ankamaroan'ny fiara (fiara mitondra olona 6 farafaharatsiny ary milanja 2.500 kg ambony indrindra) dia toy izao ireto daty ireto5:    motera lasantsy:        hatramin'ny 1 Janoary 2000 ary hatramin'ny 1 Janoary 2001 ho an'ny maodely vaovao sy ho an'ny maodely efa misy    Maotera diesel:  nanomboka ny 1 Janoary 2003 ary hatramin'ny 1 Janoary 2004 ho an'ny modely vaovao sy ho an'ny maodely efa misy. Ireo daty roa ireo dia mihatra amin'ny fiara tsy miankina misy GVW latsaky ny 2,5 taonina ary tsy miaraka amin'ny LPG / LNG. Ny fiara fivarotana sy ny fiara LPG / LNG dia miahiahy hatramin'ny 1 Janoary 2007. Any Japon, rafitra iray mitovy amin'izany, J-OBD, no ampiasaina. .</text>
      <sha1>5kkpfnbqmkp2qlzuxm1c6xdptni1n2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sakay (fanao sakafo)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280114</id>
    <revision>
      <id>1134378</id>
      <parentid>1130200</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T14:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1134378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7709" sha1="cvcoj6uvrfd71rvj6va0onkwmuokvxs" xml:space="preserve">[[Sary:Thai peppers.jpg|vignette|415x415px|Sakay tailandey]]
Ny '''sakay''' dia voan' ny [[zavamaniry]] mitovy anarana aminy izay avy any amin' ny faritry ny zanapehintany any [[Amerika]]. Atao fanatsarana ny tsiron-tsakafo (tsiro somary may) ny sakay.
Karazan-javamaniry dimy ao amin' ny vondron-karazana ''[[Capsicum]]'', izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'', no ahazoana sakay. 
Misy karazany 10 sy zana-karazana: ny ''[[Capsicum annuum]]'' ([[sakaibe]]), ny ''[[Capsicum baccatum]]'', ny ''[[Capsicum chinense]]'', ny ''[[Capsicum frutescens]]'', ary ny ''[[Capsicum pubescens]],'' ary ny ''Capsicum annuum'' sy ny ''Capsicum frutescens'' no tena volena hatao fihinana.
Ampiasaina betsaka amin' ny fandrahoana karazan-tsakafo maro amin' ny maha zava-manitra afaka manome tsiro maimay azy ny sakay. [[Sary:Red hot chilli peppers.jpg|vignette|Voan-tsakay]]

Vokatry ny fisian' ny [[alkalôida]] atao hoe [[kapsaisinina]] sy ny [[kapsaisinôida]] ny tsirony mafana rehefa atelina na apetaka amin' ny faritra amin' ny tena. Manana hafanana sy tsiro isan-karazany ny sakay. Izany fahasamihafana izany no antony mampisy vovo-tsakay isan-karazany izay samy manana ny tsirony sy ny hafanany avy.

Ny voan-tsakay dia miloko maitso na fotsy amin' ny voalohany fa mihamena izany rehefa mankany amin' ny fahamasahany vokatry ny fisian' ny atao hoe karôtenina ao anatiny. 
[[Sary:Sweet red, green and yellow peppers in Rome, Italy.jpg|vignette|[[Sakaibe]] (''Capsicum annuum'')]]
Anisan' ny karazan-sakay ny [[sakaibe]] (''Capsicum annuum'') izay tsy tena mafana satria tsy misy ilay atao hoe kapsaisinina sady poakaty. Misy ny karazan-tsakay izay azo atao haingon-tanàna.

Avy any [[Amerika Afovoany]] na [[Amerika Atsimo]] ny sakay ary tany [[Meksika]] no nambolena azy ireo voalohany. Ny mpikaroka tany vaovao eorôpeana dia nitondra sakay rehefa niverina any amin' ny [[Eorôpa]] tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 tao amin' ny sehatry ny Columbian Exchange (fifanakalozana biôlôjika iraisan-kôntinenta - biby fiompy, zavamaniry famboly, aretina, sns - izay nitranga taorian' ny nahatongavan' i Christopher Columbus tany [[Amerika]]), izay niantombohan' ny fambolena karazany maro amin' ny sakay manerana izao tontolo izao hatao sakafo sy fanafody amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]].

== Fambolena ==
[[Sary:Achill.jpg|vignette|Voly sakay anaty tavy|293x293px]]
Ny sakay dia zavamaniry kely, manana haavo mirefy 20 hatramin' ny 60 sm, miankina amin' ny karazany, ka azo ambolena ao anaty tavy, anaty trano mangarahara mampihibo-kafanana, na anaty  tonelina plastika. Maharitra hatramin' ny roa taona ity zavamaniry ity raha toa ka voaro amin' ny hatsiaka. Mety ho maitso na volomboasary na mena na volomparasy ny voany, izay miovaova endrika manomboka amin' ny boribory sy misy tonony ka hatramin' ny malama sy lava. Raha otazana maitso sy manta ny voan-tsakay dia maro ny voniny mitombo, ka mamoa voany betsaka kokoa. Mety ho lasa manana tsiro mafana kokoa sy hahazo ny lokon' ny fahamasahany ny voany tavela amin' ilay zavamaniry, nefa vitsy ny vokatra ho azo.
[[Sary:Aphid on leaf05.jpg|vignette|135x135px|''Aphidoidea''|ankavia]]
[[Sary:Tetranychus-urticae.jpg|vignette|176x176px|''Tetranychus urticae'']]
Ireto ny fepetra mahatsara indrindra ny fitomboan' ny sakay: toerana misy tara-masoandro, tany mafana (tsara indrindra raha eo amin' ny 21 hatramin' ny 29&amp;nbsp;°C) sady misy [[fasika]] (52 %) sy [[tanibetro]] (28 hatramin' ny 50&amp;nbsp;%) ary [[tanimanga]] (7 hatramin' ny 27&amp;nbsp;%), mando fa tsy milona an-drano. Rehefa mafana ihany (manakaiky ny 21&amp;nbsp;°C) no mitsimoka ny voa. Na dia tian' io zavamaniry io kokoa ny mafana dia mahazaka hatramin' ny 12&amp;nbsp;°C koa izy, nefa mora andairan' ny hatsiaka. Afaka mampitsaika tena ny voniny: samy eny amin' ny foto-tsakay iray ny [[lahimbony]] sy ny [[vavimbony]]. Na izany aza, amin' ny hafanana faran' izay ambony (30 ka hatramin' ny 38&amp;nbsp;°C) dia tsy dia hahavelon-tsaika ny vovobony ​​ary tsy hamokatra voa firy loatra ny voniny. aha momba ny famelanany dia voly tsy miankina amin' ny halavan' ny andro sy ny alina ny ''Capsicum''.
[[Sary:Weisse-Fliege.jpg|vignette|140x140px|''Aleyrodidae'' ]]
Mora voan' ny [[bibikely]], anisan' izany ny ''[[Aphidoidea]]'' sy ny ''[[Tetranychus urticae]]'' ary ny ''[[Aleyrodidae]]'' (lolofotsy), izay samy mitroka ny ranon-javamaniry avokoa. Ny bobongolo volondavenona vokatry ny ''[[Botrytis cinerea]]'' no aretina mpahazo ny sakay, izany dia mahalo ny ao anatin' ilay zavamaniry ary miteraka bobongolo manja matroka ety ivelany.

== Karazana ==
Manana karazana dimy amby roapolo ny ''Capsicum'' fa ny dimy ihany no ambolena hahazoana voan-tsakay. Miavaka (amin' ny ampahany) ny karazan-tsakay tsirairay noho ny fisian' ny voniny izay mety ho volomparasy na maitso na fotsy ary indraindray misy mavo sy mena.
=== ''Capsicum annuum'' ===
[[Sary:Capsicum annuum twilight fruits and flowers.jpg|ankavia|vignette|205x205px|''Capsicum annuum'']]Ny ''[[Capsicum annuum]]'', izay fotsy voniny amin' ny ankapobeny, no karazana be mpamboly indrindra. Tafiditra ao anatin' ity karazana ity koa ny sakaibe (na dia tsy tena mafana aza), ny sakay jalapeño, ny sakay pôblanô ary ny ''piment wax''. Misy ihany koa ny karazana fanao haingon-trano toy ny ''peruvian purple'', misy voniny volomparasy, izay tsy mahaliana ny tsirony.

=== ''Capsicum baccatum'' ===
[[Sary:Pimiento campanilla.jpg|vignette|204x204px|''Capsicum baccatum'']]
Matetika ny ''[[Capsicum baccatum]]'' dia manana voniny fotsy misy tsipika mavo na maitso. Tsy dia hita maniry any ivelan' ny faritra niaviany izy, matetika izy dia zavamaniry lehibe manana haavo mihoatra ny 1 m. Anisan' io karazana io ny ''Aji'' (sakay any [[Amerika Atsimo]]).

=== ''Capsicum chinense'' ===
[[Sary:Habanero chile - fruits (aka).jpg|ankavia|vignette|218x218px|''Capsicum chinense'' (habanero)]]
Tsy avy any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] fa avy any [[Amerika Atsimo]] ny ''[[Capsicum chinense]]''. Manana tsiron' ny ''Prunus armeniaca'' (frantsay: ''abricot'') ny voany, nefa matetika izy no anisan' ny karazan-sakay mafana indrindra; noho izany dia tsara ny mitandrina rehefa manandrana ny zana-karazana sasany toy ny sakay ''habanero''. Nalaza ho sakay mafana indrindra eran-tany hatramin' ny taona 2000 ity zana-karazana ity. Miadam-pitsimoka sy miadan-kamasaka ary mila toetany trôpikaly (mafana sy mando) ity karazana ity.

=== ''Capsicum frutescens'' ===
[[Sary:CapsicumFrutescens.jpg|vignette|185x185px|''Capsicum frutescens'']]
Misy sampan-karazana manana voniny fotsy, manopy maitso, misy totsim-bovobony (frantsay: ''anthère'') volomparasy, ny ''[[Capsicum frutescens]]'', amin' ny ankapobeny dia mitraka ny voany. Ity karazana ity dia sady misy sampan-karazany dia (eny amin' ny zavaboary) no misy koa ny ambolena manerana an' i [[Amerika Afovoany]] sy amin' ny faritra iva manerana an' i [[Amerika Atsimo]]. Ny sakain' i Cayenne, ny sakaim-borona, ny sakay Tabasco izay anamboarana ny saosy tabasco (karazana saosy misy sakay), no sampan-karazany ambolena indrindra.

=== ''Capsicum pubescens'' ===
[[Sary:Rocoto.jpg|vignette|''Capsicum pubescens'' misy vihiny mainty]]
[[Sary:01 rocoto perupair.jpg|ankavia|vignette|''Capsicum pubescens'']]
Ny ''[[Capsicum pubescens]]'' dia ahitana sampan-karazana tsy dia fahita firy amin' ny fambolena, marefo kokoa. Ny voniny dia volomparasy, misy totsim-bovobony fotsy. Io no hany karazana mamokatra voany mainty. Anisan' io karazana io ny sakay rocoto.
== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum]]''
* [[Piper|Dipoavatra]]
* [[Sakaibe]]
* [[Sakamalao]]
* [[Tamotamo]]
* [[Allium|Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Voatabia]]
* [[Legioma]]

[[Sokajy:Fambolena]]
[[Sokajy:Zavamaniry]]</text>
      <sha1>cvcoj6uvrfd71rvj6va0onkwmuokvxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134381</id>
      <parentid>1134378</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T14:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1134381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7668" sha1="rfdphv4d3ao36eq6oxe0gxktdpkpl4a" xml:space="preserve">[[Sary:Thai peppers.jpg|vignette|415x415px|Sakay tailandey]]
Ny '''sakay''' dia voan' ny [[zavamaniry]] mitovy anarana aminy izay avy any amin' ny faritry ny zanapehintany any [[Amerika]]. Atao fanatsarana ny tsiron-tsakafo (tsiro somary may) ny sakay.
Karazan-javamaniry dimy ao amin' ny vondron-karazana ''[[Capsicum]]'', izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'', no ahazoana sakay. 
Misy karazany 10 sy zana-karazana: ny ''[[Capsicum annuum]]'' ([[sakaibe]]), ny ''[[Capsicum baccatum]]'', ny ''[[Capsicum chinense]]'', ny ''[[Capsicum frutescens]]'', ary ny ''[[Capsicum pubescens]],'' ary ny ''Capsicum annuum'' sy ny ''Capsicum frutescens'' no tena volena hatao fihinana.
Ampiasaina betsaka amin' ny fandrahoana karazan-tsakafo maro amin' ny maha zava-manitra afaka manome tsiro maimay azy ny sakay. [[Sary:Red hot chilli peppers.jpg|vignette|Voan-tsakay]]

Vokatry ny fisian' ny [[alkalôida]] atao hoe [[kapsaisinina]] sy ny [[kapsaisinôida]] ny tsirony mafana rehefa atelina na apetaka amin' ny faritra amin' ny tena. Manana hafanana sy tsiro isan-karazany ny sakay. Izany fahasamihafana izany no antony mampisy vovo-tsakay isan-karazany izay samy manana ny tsirony sy ny hafanany avy.

Ny voan-tsakay dia miloko maitso na fotsy amin' ny voalohany fa mihamena izany rehefa mankany amin' ny fahamasahany vokatry ny fisian' ny atao hoe karôtenina ao anatiny. 
[[Sary:Sweet red, green and yellow peppers in Rome, Italy.jpg|vignette|[[Sakaibe]] (''Capsicum annuum'')]]
Anisan' ny karazan-sakay ny [[sakaibe]] (''Capsicum annuum'') izay tsy tena mafana satria tsy misy ilay atao hoe kapsaisinina sady poakaty. Misy ny karazan-tsakay izay azo atao haingon-tanàna.

Avy any [[Amerika Afovoany]] na [[Amerika Atsimo]] ny sakay ary tany [[Meksika]] no nambolena azy ireo voalohany. Ny mpikaroka tany vaovao eorôpeana dia nitondra sakay rehefa niverina any amin' ny [[Eorôpa]] tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 tao amin' ny sehatry ny Columbian Exchange (fifanakalozana biôlôjika iraisan-kôntinenta - biby fiompy, zavamaniry famboly, aretina, sns - izay nitranga taorian' ny nahatongavan' i Christopher Columbus tany [[Amerika]]), izay niantombohan' ny fambolena karazany maro amin' ny sakay manerana izao tontolo izao hatao sakafo sy fanafody amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]].

== Fambolena ==
[[Sary:Achill.jpg|vignette|Voly sakay anaty tavy|293x293px]]
Ny sakay dia zavamaniry kely, manana haavo mirefy 20 hatramin' ny 60 sm, miankina amin' ny karazany, ka azo ambolena ao anaty tavy, anaty trano mangarahara mampihibo-kafanana, na anaty  tonelina plastika. Maharitra hatramin' ny roa taona ity zavamaniry ity raha toa ka voaro amin' ny hatsiaka. Mety ho maitso na volomboasary na mena na volomparasy ny voany, izay miovaova endrika manomboka amin' ny boribory sy misy tonony ka hatramin' ny malama sy lava. Raha otazana maitso sy manta ny voan-tsakay dia maro ny voniny mitombo, ka mamoa voany betsaka kokoa. Mety ho lasa manana tsiro mafana kokoa sy hahazo ny lokon' ny fahamasahany ny voany tavela amin' ilay zavamaniry, nefa vitsy ny vokatra ho azo.
[[Sary:Aphid on leaf05.jpg|vignette|135x135px|''Aphidoidea''|ankavia]]
[[Sary:Tetranychus-urticae.jpg|vignette|176x176px|''Tetranychus urticae'']]
Ireto ny fepetra mahatsara indrindra ny fitomboan' ny sakay: toerana misy tara-masoandro, tany mafana (tsara indrindra raha eo amin' ny 21 hatramin' ny 29&amp;nbsp;°C) sady misy [[fasika]] (52 %) sy [[tanibetro]] (28 hatramin' ny 50&amp;nbsp;%) ary [[tanimanga]] (7 hatramin' ny 27&amp;nbsp;%), mando fa tsy milona an-drano. Rehefa mafana ihany (manakaiky ny 21&amp;nbsp;°C) no mitsimoka ny voa. Na dia tian' io zavamaniry io kokoa ny mafana dia mahazaka hatramin' ny 12&amp;nbsp;°C koa izy, nefa mora andairan' ny hatsiaka. Afaka mampitsaika tena ny voniny: samy eny amin' ny foto-tsakay iray ny [[lahimbony]] sy ny [[vavimbony]]. Na izany aza, amin' ny hafanana faran' izay ambony (30 ka hatramin' ny 38&amp;nbsp;°C) dia tsy dia hahavelon-tsaika ny vovobony ​​ary tsy hamokatra voa firy loatra ny voniny. aha momba ny famelanany dia voly tsy miankina amin' ny halavan' ny andro sy ny alina ny ''Capsicum''.
[[Sary:Weisse-Fliege.jpg|vignette|140x140px|''Aleyrodidae'' ]]
Mora voan' ny [[bibikely]], anisan' izany ny ''[[Aphidoidea]]'' sy ny ''[[Tetranychus urticae]]'' ary ny ''[[Aleyrodidae]]'' (lolofotsy), izay samy mitroka ny ranon-javamaniry avokoa. Ny bobongolo volondavenona vokatry ny ''[[Botrytis cinerea]]'' no aretina mpahazo ny sakay, izany dia mahalo ny ao anatin' ilay zavamaniry ary miteraka bobongolo manja matroka ety ivelany.

== Karazana ==
Manana karazana dimy amby roapolo ny ''Capsicum'' fa ny dimy ihany no ambolena hahazoana voan-tsakay. Miavaka (amin' ny ampahany) ny karazan-tsakay tsirairay noho ny fisian' ny voniny izay mety ho volomparasy na maitso na fotsy ary indraindray misy mavo sy mena.
=== ''Capsicum annuum'' ===
[[Sary:Capsicum annuum twilight fruits and flowers.jpg|ankavia|vignette|205x205px|''Capsicum annuum'']]Ny ''[[Capsicum annuum]]'', izay fotsy vony amin' ny ankapobeny, no karazana be mpamboly indrindra. Tafiditra ao anatin' ity karazana ity koa ny [[sakaibe]] (na dia tsy tena mafana aza), ny sakay jalapeño, ny sakay pôblanô ary ny ''piment wax''. Misy ihany koa ny karazana fanao haingon-trano toy ny ''peruvian purple'', misy voniny volomparasy, izay tsy mahaliana ny tsirony.

=== ''Capsicum baccatum'' ===
[[Sary:Pimiento campanilla.jpg|vignette|204x204px|''Capsicum baccatum'']]
Matetika ny ''[[Capsicum baccatum]]'' dia manana voniny fotsy misy tsipika mavo na maitso. Tsy dia hita maniry any ivelan' ny faritra niaviany izy, matetika izy dia zavamaniry lehibe manana haavo mihoatra ny 1 m. Anisan' io karazana io ny ''Aji'' (sakay any [[Amerika Atsimo]]).

=== ''Capsicum chinense'' ===
[[Sary:Habanero chile - fruits (aka).jpg|ankavia|vignette|218x218px|''Capsicum chinense'' (habanero)]]
Tsy avy any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] fa avy any [[Amerika Atsimo]] ny ''[[Capsicum chinense]]''. Manana tsiron' ny ''[[Prunus armeniaca]]'' (frantsay: ''abricot'') ny voany, nefa matetika izy no anisan' ny karazan-sakay mafana indrindra; noho izany dia tsara ny mitandrina rehefa manandrana ny ovan-karazana sasany toy ny sakay ''habanero''. Nalaza ho sakay mafana indrindra eran-tany hatramin' ny taona 2000 ity ovan-karazana ity. Miadam-pitsimoka sy miadan-kamasaka ary mila toetany trôpikaly (mafana sy mando) ity karazana ity.

=== ''Capsicum frutescens'' ===
[[Sary:CapsicumFrutescens.jpg|vignette|185x185px|''Capsicum frutescens'']]
Misy ovan-karazana manana voniny fotsy, manopy maitso, misy totsim-bovobony (frantsay: ''anthère'') volomparasy, ny ''[[Capsicum frutescens]]'', amin' ny ankapobeny dia mitraka ny voany. Ity karazana ity dia misy ovan-karazana maniry hoazy sy ovan-karazana ambolena manerana an' i [[Amerika Afovoany]] sy amin' ny faritra iva manerana an' i [[Amerika Atsimo]]. Ny sakain' i Cayenne sy ny sakaim-borona ary ny sakay Tabasco izay anamboarana ny saosy tabasco no ovan-karazana ambolena indrindra.

=== ''Capsicum pubescens'' ===
[[Sary:Rocoto.jpg|vignette|''Capsicum pubescens'' misy vihiny mainty]]
[[Sary:01 rocoto perupair.jpg|ankavia|vignette|''Capsicum pubescens'']]
Ny ''[[Capsicum pubescens]]'' dia ahitana ovan-karazana tsy dia fahita firy amin' ny fambolena, marefo kokoa. Ny voniny dia volomparasy, misy [[totsim-bovobony]] fotsy. Io no hany karazana mamokatra voany mainty. Anisan' io karazana io ny sakay rocoto.
== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum]]''
* [[Piper|Dipoavatra]]
* [[Sakaibe]]
* [[Sakamalao]]
* [[Tamotamo]]
* [[Allium|Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Voatabia]]
* [[Legioma]]

[[Sokajy:Fambolena]]
[[Sokajy:Zavamaniry]]</text>
      <sha1>rfdphv4d3ao36eq6oxe0gxktdpkpl4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134383</id>
      <parentid>1134381</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T14:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1134383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7565" sha1="9n1qsb6sd9bqgcua8yekji2b7y199tj" xml:space="preserve">[[Sary:Thai peppers.jpg|vignette|415x415px|Sakay tailandey]]
Ny '''sakay''' dia voan' ny [[zavamaniry]] mitovy anarana aminy izay avy any amin' ny faritry ny zanapehintany any [[Amerika]]. Atao fanatsarana ny tsiron-tsakafo (tsiro somary may) ny sakay.
Karazan-javamaniry dimy ao amin' ny vondron-karazana ''[[Capsicum]]'', izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'', no ahazoana sakay. Misy karazany 10 sy zana-karazana: ny ''[[Capsicum annuum]]'', ny ''[[Capsicum baccatum]]'', ny ''[[Capsicum chinense]]'', ny ''[[Capsicum frutescens]]'', ary ny ''[[Capsicum pubescens]]''.
Ampiasaina betsaka amin' ny fandrahoana karazan-tsakafo maro amin' ny maha zava-manitra afaka manome tsiro maimay azy ny sakay. [[Sary:Red hot chilli peppers.jpg|vignette|Voan-tsakay]]

Vokatry ny fisian' ny [[alkalôida]] atao hoe [[kapsaisinina]] sy ny [[kapsaisinôida]] ny tsirony mafana rehefa atelina na apetaka amin' ny faritra amin' ny tena. Manana hafanana sy tsiro isan-karazany ny sakay. Izany fahasamihafana izany no antony mampisy vovo-tsakay isan-karazany izay samy manana ny tsirony sy ny hafanany avy.

Ny voan-tsakay dia miloko maitso na fotsy amin' ny voalohany fa mihamena izany rehefa mankany amin' ny fahamasahany vokatry ny fisian' ny atao hoe karôtenina ao anatiny. 
[[Sary:Sweet red, green and yellow peppers in Rome, Italy.jpg|vignette|[[Sakaibe]] (''Capsicum annuum'')]]
Anisan' ny karazan-sakay ny [[sakaibe]] (''Capsicum annuum'') izay tsy tena mafana satria tsy misy ilay atao hoe kapsaisinina sady poakaty. Misy ny karazan-tsakay izay azo atao haingon-tanàna.

Avy any [[Amerika Afovoany]] na [[Amerika Atsimo]] ny sakay ary tany [[Meksika]] no nambolena azy ireo voalohany. Ny mpikaroka tany vaovao eorôpeana dia nitondra sakay rehefa niverina any amin' ny [[Eorôpa]] tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 tao amin' ny sehatry ny Columbian Exchange (fifanakalozana biôlôjika iraisan-kôntinenta - biby fiompy, zavamaniry famboly, aretina, sns - izay nitranga taorian' ny nahatongavan' i Christopher Columbus tany [[Amerika]]), izay niantombohan' ny fambolena karazany maro amin' ny sakay manerana izao tontolo izao hatao sakafo sy fanafody amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]].

== Fambolena ==
[[Sary:Achill.jpg|vignette|Voly sakay anaty tavy|293x293px]]
Ny sakay dia zavamaniry kely, manana haavo mirefy 20 hatramin' ny 60 sm, miankina amin' ny karazany, ka azo ambolena ao anaty tavy, anaty trano mangarahara mampihibo-kafanana, na anaty  tonelina plastika. Maharitra hatramin' ny roa taona ity zavamaniry ity raha toa ka voaro amin' ny hatsiaka. Mety ho maitso na volomboasary na mena na volomparasy ny voany, izay miovaova endrika manomboka amin' ny boribory sy misy tonony ka hatramin' ny malama sy lava. Raha otazana maitso sy manta ny voan-tsakay dia maro ny voniny mitombo, ka mamoa voany betsaka kokoa. Mety ho lasa manana tsiro mafana kokoa sy hahazo ny lokon' ny fahamasahany ny voany tavela amin' ilay zavamaniry, nefa vitsy ny vokatra ho azo.
[[Sary:Aphid on leaf05.jpg|vignette|135x135px|''Aphidoidea''|ankavia]]
[[Sary:Tetranychus-urticae.jpg|vignette|176x176px|''Tetranychus urticae'']]
Ireto ny fepetra mahatsara indrindra ny fitomboan' ny sakay: toerana misy tara-masoandro, tany mafana (tsara indrindra raha eo amin' ny 21 hatramin' ny 29&amp;nbsp;°C) sady misy [[fasika]] (52 %) sy [[tanibetro]] (28 hatramin' ny 50&amp;nbsp;%) ary [[tanimanga]] (7 hatramin' ny 27&amp;nbsp;%), mando fa tsy milona an-drano. Rehefa mafana ihany (manakaiky ny 21&amp;nbsp;°C) no mitsimoka ny voa. Na dia tian' io zavamaniry io kokoa ny mafana dia mahazaka hatramin' ny 12&amp;nbsp;°C koa izy, nefa mora andairan' ny hatsiaka. Afaka mampitsaika tena ny voniny: samy eny amin' ny foto-tsakay iray ny [[lahimbony]] sy ny [[vavimbony]]. Na izany aza, amin' ny hafanana faran' izay ambony (30 ka hatramin' ny 38&amp;nbsp;°C) dia tsy dia hahavelon-tsaika ny vovobony ​​ary tsy hamokatra voa firy loatra ny voniny. aha momba ny famelanany dia voly tsy miankina amin' ny halavan' ny andro sy ny alina ny ''Capsicum''.
[[Sary:Weisse-Fliege.jpg|vignette|140x140px|''Aleyrodidae'' ]]
Mora voan' ny [[bibikely]], anisan' izany ny ''[[Aphidoidea]]'' sy ny ''[[Tetranychus urticae]]'' ary ny ''[[Aleyrodidae]]'' (lolofotsy), izay samy mitroka ny ranon-javamaniry avokoa. Ny bobongolo volondavenona vokatry ny ''[[Botrytis cinerea]]'' no aretina mpahazo ny sakay, izany dia mahalo ny ao anatin' ilay zavamaniry ary miteraka bobongolo manja matroka ety ivelany.

== Karazana ==
Manana karazana dimy amby roapolo ny ''Capsicum'' fa ny dimy ihany no ambolena hahazoana voan-tsakay. Miavaka (amin' ny ampahany) ny karazan-tsakay tsirairay noho ny fisian' ny voniny izay mety ho volomparasy na maitso na fotsy ary indraindray misy mavo sy mena.
=== ''Capsicum annuum'' ===
[[Sary:Capsicum annuum twilight fruits and flowers.jpg|ankavia|vignette|205x205px|''Capsicum annuum'']]Ny ''[[Capsicum annuum]]'', izay fotsy vony amin' ny ankapobeny, no karazana be mpamboly indrindra. Tafiditra ao anatin' ity karazana ity koa ny [[sakaibe]] (na dia tsy tena mafana aza), ny sakay jalapeño, ny sakay pôblanô ary ny ''piment wax''. Misy ihany koa ny karazana fanao haingon-trano toy ny ''peruvian purple'', misy voniny volomparasy, izay tsy mahaliana ny tsirony.

=== ''Capsicum baccatum'' ===
[[Sary:Pimiento campanilla.jpg|vignette|204x204px|''Capsicum baccatum'']]
Matetika ny ''[[Capsicum baccatum]]'' dia manana voniny fotsy misy tsipika mavo na maitso. Tsy dia hita maniry any ivelan' ny faritra niaviany izy, matetika izy dia zavamaniry lehibe manana haavo mihoatra ny 1 m. Anisan' io karazana io ny ''Aji'' (sakay any [[Amerika Atsimo]]).

=== ''Capsicum chinense'' ===
[[Sary:Habanero chile - fruits (aka).jpg|ankavia|vignette|218x218px|''Capsicum chinense'' (habanero)]]
Tsy avy any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] fa avy any [[Amerika Atsimo]] ny ''[[Capsicum chinense]]''. Manana tsiron' ny ''[[Prunus armeniaca]]'' (frantsay: ''abricot'') ny voany, nefa matetika izy no anisan' ny karazan-sakay mafana indrindra; noho izany dia tsara ny mitandrina rehefa manandrana ny ovan-karazana sasany toy ny sakay ''habanero''. Nalaza ho sakay mafana indrindra eran-tany hatramin' ny taona 2000 ity ovan-karazana ity. Miadam-pitsimoka sy miadan-kamasaka ary mila toetany trôpikaly (mafana sy mando) ity karazana ity.

=== ''Capsicum frutescens'' ===
[[Sary:CapsicumFrutescens.jpg|vignette|185x185px|''Capsicum frutescens'']]
Misy ovan-karazana manana voniny fotsy, manopy maitso, misy totsim-bovobony (frantsay: ''anthère'') volomparasy, ny ''[[Capsicum frutescens]]'', amin' ny ankapobeny dia mitraka ny voany. Ity karazana ity dia misy ovan-karazana maniry hoazy sy ovan-karazana ambolena manerana an' i [[Amerika Afovoany]] sy amin' ny faritra iva manerana an' i [[Amerika Atsimo]]. Ny sakain' i Cayenne sy ny sakaim-borona ary ny sakay Tabasco izay anamboarana ny saosy tabasco no ovan-karazana ambolena indrindra.

=== ''Capsicum pubescens'' ===
[[Sary:Rocoto.jpg|vignette|''Capsicum pubescens'' misy vihiny mainty]]
[[Sary:01 rocoto perupair.jpg|ankavia|vignette|''Capsicum pubescens'']]
Ny ''[[Capsicum pubescens]]'' dia ahitana ovan-karazana tsy dia fahita firy amin' ny fambolena, marefo kokoa. Ny voniny dia volomparasy, misy [[totsim-bovobony]] fotsy. Io no hany karazana mamokatra voany mainty. Anisan' io karazana io ny sakay rocoto.
== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum]]''
* [[Piper|Dipoavatra]]
* [[Sakaibe]]
* [[Sakamalao]]
* [[Tamotamo]]
* [[Allium|Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Voatabia]]
* [[Legioma]]

[[Sokajy:Fambolena]]
[[Sokajy:Zavamaniry]]</text>
      <sha1>9n1qsb6sd9bqgcua8yekji2b7y199tj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134418</id>
      <parentid>1134383</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T09:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1134418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7592" sha1="57s9pfto7kekc0bxye0cvfxjeir5bms" xml:space="preserve">[[Sary:Thai peppers.jpg|vignette|415x415px|Sakay tailandey]]
Ny '''sakay''' dia voan' ny [[zavamaniry]] mitovy anarana aminy izay avy any amin' ny faritry ny zanapehintany any [[Amerika]]. Atao fanatsarana ny tsiron-tsakafo (tsiro somary may) ny sakay.
Karazan-javamaniry dimy ao amin' ny vondron-karazana ''[[Capsicum]]'', izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'', no ahazoana sakay. Misy karazany 10 sy zana-karazana: ny ''[[Capsicum annuum]]'', ny ''[[Capsicum baccatum]]'', ny ''[[Capsicum chinense]]'', ny ''[[Capsicum frutescens]]'', ary ny ''[[Capsicum pubescens]]''.
Ampiasaina betsaka amin' ny fandrahoana karazan-tsakafo maro amin' ny maha zava-manitra afaka manome tsiro maimay azy ny sakay. [[Sary:Red hot chilli peppers.jpg|vignette|Voan-tsakay]]

Vokatry ny fisian' ny [[alkalôida]] atao hoe [[kapsaisinina]] sy ny [[kapsaisinôida]] ny tsirony mafana rehefa atelina na apetaka amin' ny faritra amin' ny tena. Manana hafanana sy tsiro isan-karazany ny sakay. Izany fahasamihafana izany no antony mampisy vovo-tsakay isan-karazany izay samy manana ny tsirony sy ny hafanany avy.

Ny voan-tsakay dia miloko maitso na fotsy amin' ny voalohany fa mihamena izany rehefa mankany amin' ny fahamasahany vokatry ny fisian' ny atao hoe karôtenina ao anatiny. 
[[Sary:Sweet red, green and yellow peppers in Rome, Italy.jpg|vignette|[[Sakaibe]] (''[[Capsicum annuum]]'')]]
Anisan' ny karazan-sakay ny [[sakaibe]] (''Capsicum annuum'') izay tsy tena mafana satria tsy misy ilay atao hoe kapsaisinina sady poakaty. Misy ny karazan-tsakay izay azo atao haingon-tanàna.

Avy any [[Amerika Afovoany]] na [[Amerika Atsimo]] ny sakay ary tany [[Meksika]] no nambolena azy ireo voalohany. Ny mpikaroka tany vaovao eorôpeana dia nitondra sakay rehefa niverina any amin' ny [[Eorôpa]] tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 tao amin' ny sehatry ny Columbian Exchange (fifanakalozana biôlôjika iraisan-kôntinenta - biby fiompy, zavamaniry famboly, aretina, sns - izay nitranga taorian' ny nahatongavan' i Christopher Columbus tany [[Amerika]]), izay niantombohan' ny fambolena karazany maro amin' ny sakay manerana izao tontolo izao hatao sakafo sy fanafody amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]].

== Fambolena ==
[[Sary:Achill.jpg|vignette|Voly sakay anaty tavy|293x293px]]
Ny sakay dia zavamaniry kely, manana haavo mirefy 20 hatramin' ny 60 sm, miankina amin' ny karazany, ka azo ambolena ao anaty tavy, anaty trano mangarahara mampihibo-kafanana, na anaty  tonelina plastika. Maharitra hatramin' ny roa taona ity zavamaniry ity raha toa ka voaro amin' ny hatsiaka. Mety ho maitso na volomboasary na mena na volomparasy ny voany, izay miovaova endrika manomboka amin' ny boribory sy misy tonony ka hatramin' ny malama sy lava. Raha otazana maitso sy manta ny voan-tsakay dia maro ny voniny mitombo, ka mamoa voany betsaka kokoa. Mety ho lasa manana tsiro mafana kokoa sy hahazo ny lokon' ny fahamasahany ny voany tavela amin' ilay zavamaniry, nefa vitsy ny vokatra ho azo.
[[Sary:Aphid on leaf05.jpg|vignette|135x135px|''Aphidoidea''|ankavia]]
[[Sary:Tetranychus-urticae.jpg|vignette|176x176px|''Tetranychus urticae'']]
Ireto ny fepetra mahatsara indrindra ny fitomboan' ny sakay: toerana misy tara-masoandro, tany mafana (tsara indrindra raha eo amin' ny 21 hatramin' ny 29&amp;nbsp;°C) sady misy [[fasika]] (52 %) sy [[tanibetro]] (28 hatramin' ny 50&amp;nbsp;%) ary [[tanimanga]] (7 hatramin' ny 27&amp;nbsp;%), mando fa tsy milona an-drano. Rehefa mafana ihany (manakaiky ny 21&amp;nbsp;°C) no mitsimoka ny voa. Na dia tian' io zavamaniry io kokoa ny mafana dia mahazaka hatramin' ny 12&amp;nbsp;°C koa izy, nefa mora andairan' ny hatsiaka. Afaka mampitsaika tena ny voniny: samy eny amin' ny foto-tsakay iray ny [[lahimbony]] sy ny [[vavimbony]]. Na izany aza, amin' ny hafanana faran' izay ambony (30 ka hatramin' ny 38&amp;nbsp;°C) dia tsy dia hahavelon-tsaika ny vovobony ​​ary tsy hamokatra voa firy loatra ny voniny. aha momba ny famelanany dia voly tsy miankina amin' ny halavan' ny andro sy ny alina ny ''Capsicum''.
[[Sary:Weisse-Fliege.jpg|vignette|140x140px|''Aleyrodidae'' ]]
Mora voan' ny [[bibikely]], anisan' izany ny ''[[Aphidoidea]]'' sy ny ''[[Tetranychus urticae]]'' ary ny ''[[Aleyrodidae]]'' (lolofotsy), izay samy mitroka ny ranon-javamaniry avokoa. Ny bobongolo volondavenona vokatry ny ''[[Botrytis cinerea]]'' no aretina mpahazo ny sakay, izany dia mahalo ny ao anatin' ilay zavamaniry ary miteraka bobongolo manja matroka ety ivelany.

== Karazana ==
Manana karazana dimy amby roapolo ny ''Capsicum'' fa ny dimy ihany no ambolena hahazoana voan-tsakay. Miavaka (amin' ny ampahany) ny karazan-tsakay tsirairay noho ny fisian' ny voniny izay mety ho volomparasy na maitso na fotsy ary indraindray misy mavo sy mena.
=== ''Capsicum annuum'' ===
[[Sary:Capsicum annuum twilight fruits and flowers.jpg|ankavia|vignette|205x205px|''[[Capsicum annuum]]'']]Ny ''[[Capsicum annuum]]'', izay fotsy vony amin' ny ankapobeny, no karazana be mpamboly indrindra. Tafiditra ao anatin' ity karazana ity koa ny [[sakaibe]] (na dia tsy tena mafana aza), ny sakay jalapeño, ny sakay pôblanô ary ny ''piment wax''. Misy ihany koa ny karazana fanao haingon-trano toy ny ''peruvian purple'', misy voniny volomparasy, izay tsy mahaliana ny tsirony.

=== ''Capsicum baccatum'' ===
[[Sary:Pimiento campanilla.jpg|vignette|214x214px|''[[Capsicum baccatum]]'']]
Matetika ny ''[[Capsicum baccatum]]'' dia manana voniny fotsy misy tsipika mavo na maitso. Tsy dia hita maniry any ivelan' ny faritra niaviany izy, matetika izy dia zavamaniry lehibe manana haavo mihoatra ny 1 m. Anisan' io karazana io ny ''Aji'' (sakay any [[Amerika Atsimo]]).

=== ''Capsicum chinense'' ===
[[Sary:Habanero chile - fruits (aka).jpg|ankavia|vignette|218x218px|''[[Capsicum chinense]]'']]
Tsy avy any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] fa avy any [[Amerika Atsimo]] ny ''[[Capsicum chinense]]''. Manana tsiron' ny ''[[Prunus armeniaca]]'' (frantsay: ''abricot'') ny voany, nefa matetika izy no anisan' ny karazan-sakay mafana indrindra; noho izany dia tsara ny mitandrina rehefa manandrana ny ovan-karazana sasany toy ny sakay ''habanero''. Nalaza ho sakay mafana indrindra eran-tany hatramin' ny taona 2000 ity ovan-karazana ity. Miadam-pitsimoka sy miadan-kamasaka ary mila toetany trôpikaly (mafana sy mando) ity karazana ity.

=== ''Capsicum frutescens'' ===
[[Sary:CapsicumFrutescens.jpg|vignette|225x225px|''[[Capsicum frutescens]]'']]
Misy ovan-karazana manana voniny fotsy, manopy maitso, misy totsim-bovobony (frantsay: ''anthère'') volomparasy, ny ''[[Capsicum frutescens]]'', amin' ny ankapobeny dia mitraka ny voany. Ity karazana ity dia misy ovan-karazana maniry hoazy sy ovan-karazana ambolena manerana an' i [[Amerika Afovoany]] sy amin' ny faritra iva manerana an' i [[Amerika Atsimo]]. Ny sakain' i Cayenne sy ny sakaim-borona ary ny sakay Tabasco izay anamboarana ny saosy tabasco no ovan-karazana ambolena indrindra.

=== ''Capsicum pubescens'' ===
[[Sary:Rocoto.jpg|vignette|''Capsicum pubescens'' misy vihiny mainty]]
[[Sary:01 rocoto perupair.jpg|ankavia|vignette|''[[Capsicum pubescens]]'']]
Ny ''[[Capsicum pubescens]]'' dia ahitana ovan-karazana tsy dia fahita firy amin' ny fambolena, marefo kokoa. Ny voniny dia volomparasy, misy [[Totsim-bovoka|totsim-bovobony]] fotsy. Io no hany karazana mamokatra voany mainty. Anisan' io karazana io ny sakay rocoto.
== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum]]''
* [[Piper|Dipoavatra]]
* [[Sakaibe]]
* [[Sakamalao]]
* [[Tamotamo]]
* [[Allium|Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Voatabia]]
* [[Legioma]]

[[Sokajy:Fambolena]]
[[Sokajy:Zavamaniry]]</text>
      <sha1>57s9pfto7kekc0bxye0cvfxjeir5bms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sakaibe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280115</id>
    <revision>
      <id>1134382</id>
      <parentid>1127485</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T14:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1134382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1975" sha1="jieo25twyo5zrlv829l68qgn6mzzg0a" xml:space="preserve">[[Sary:Capsicum annuum fruits IMGP0049.jpg|vignette|339x339px|Sakaibe]]
[[Sary:Poivron (3).jpg|vignette|258x258px|Ravina sy voan-tsakaibe]]
Ny '''sakaibe''' dia ovan-karazana [[sakay]] maniry isan-taona avy any [[Amerika Atsimo]], tsy mafana loatra, izay misy voany tena lehibe miloko maitso na mavo na mena arakaraka ny fahamasahany, atao [[legioma]]. Endriky ny ''[[Capsicum annuum]]'' izay tsy tena mafana ny sakaibe fa tsy karazana mahaleo tena. Mety mahatratra iray metatra ny sakaibe maniry. Lehibe sy malemy ny raviny. Kely sy miloko fotsy ny voniny. Misy [[otrikaina]] C ny voany. Any amin' ny faritra manana toetany antonony mafana no tena anirian' ny sakaibe. Maro zana-karazana ny sakaibe ka miovaova arakaraka izany ny endriky ny voany. Ao amin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Solanaceae]]'' ny sakaibe. Teratany any [[Meksika]] sy [[Amerika Afovoany]] ary [[Amerika Atsimo]] izy io.

== Ampiasaina amin' ny fitsaboana ==
[[Sary:P3240133.JPG|vignette|242x242px|Vonin-tsakaibe|ankavia]]Misy loteôlinina sy flavônina izay manetsika ny rafi-pitatitra tafiditra amin' ny fianarana ny sakaibe. Ny sakaibe koa dia manana toetra manohitra ny [[homamiadana]]: ny [[kapsaisinina]], izay singa ao amin' ny sakaibe, dia mety hahatonga ny fahafatesan' ny selam-pivontosana. Mitovitovy amin' ny [[kapsinôida]] hita ao amin' ny [[Sakay (fanao sakafo)|sakay]] ny [[kapsiata]] ary mitovy fiantraikany. Izy io koa dia be [[Vitaminina|vitamina C]], izay voasintona voalohany tamin' ny taona 1933 avy tamin' ny sakaibe sy ny paprika nataon' ilay mpahay siansa hongroà Albert Szent-Györgyi (Loka Nobel amin' ny Fiziôlôjia na  amin' ny Fitsaboana tamin' ny taona 1937, indrindra fa noho ny fahitana ny vitaminina C sy ny [[flavônôida]]).

== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum]]''

* [[Piper|Dipoavatra]]
* [[Sakamalao]]
* [[Sakay (fanao sakafo)|Sakay]]
* [[Tamotamo]]
* [[Allium|Tongolo]]
* [[Tongologasy]]
* [[Tongolobe]]
* [[Voatabia]]

[[Sokajy:Fambolena]]
[[Sokajy:Zavamaniry]]</text>
      <sha1>jieo25twyo5zrlv829l68qgn6mzzg0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Voanantay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281783</id>
    <revision>
      <id>1134387</id>
      <parentid>1128671</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T15:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nameno banga</comment>
      <origin>1134387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1988" sha1="1hcx8427ck03cpdtnhtogktscfbg05n" xml:space="preserve">[[Sary:Solanum nigrum leafs flowers fruits.jpg|vignette|374x374px|Voanantay]]
[[Sary:Solanum nigrum fruit black.jpg|vignette|Voan' ny voanantay masaka]]
[[Sary:Solanum nigrum - Black Nightshade at Periya (5).jpg|vignette|Voan' ny voanantay masaka sy maitso.]]
Ny '''voanantay''' dia [[zavamaniry]] ahitra ao amin' ny filaharana [[Solanales]], fianakaviana ''[[Solanaceae]]'', ao amin' ny vondron-karazana ''[[Solanum]]'' manan-danja, karazana [[anamamy]], izay ahitana koa ny [[ovy]], ny [[baranjely]], ny [[voatabia]] ary ny [[manganana]]. '''''Solanum nigrum''''' ny anarany ara-tsiansa. Amin' ny [[teny malagasy]] izy dia atao hoe '''amafaitra''', '''amelo''', '''anamafaika''', '''anamainty''', '''anamamidia''', '''anamamy''', '''anamangidy''', '''anangitakely''', '''anantsatria''', '''anantsatry''', '''famoizan' aretina''', '''hanga''', '''voanamainty''', '''voananana''', ary '''voanantay'''.

Tahaka ny ''Solanaceae'' rehetra, ny taova sasany amin' ilay zavamaniry (anisan' izany ny voany manta) dia misy gliokôalkalôida misy poizina, ka izany no mahatonga io zavamaniry io ho tsy tian' ny olona volena (ny voany manta mitovy endrika sy habe amin' ny [[pitipoà]]). Ity zavamaniry ity dia azo ampiasaina amin' ny fitsaboana ary ambolena hohanina any amin' ny faritra sasany eto an-tany.

Ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny voanantay dia matetika maniry amin' ny antontan-jezika na amin' ny toerana fangeren' ny olona (matetika, araka ny [[Kolontsaina malagasy|fomba nentim-paharazana]], eny atsimon-tanàna). Mba hisorohana ny aretina dia voarara ny fihinanana azy ireo.

== Jereo koa ==

* ''[[Solanum]]''

* [[Anamamy]]
* Ny hoe ''anamafaitra'' sy ''anamafaika'' ary ''anamangidy'' dia anarana amin' ny teny malagasy iantsoana koa ny ''[[Glinus oppositifolius]]'' (''Mollugo oppositifolia'' taloha).
* Ny hoe ''anantsatria'' dia anarana amin' ny teny malagasy iantsoana koa ny  ''[[Solanum nodiflorum]]'' (ilay tena fantatra amin' ny anarana hoe ''[[anamamy]]'').</text>
      <sha1>1hcx8427ck03cpdtnhtogktscfbg05n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nikoly (kaominina)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283135</id>
    <revision>
      <id>1134373</id>
      <parentid>1125489</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T13:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13911" sha1="anqtvas072et4m7upfoyshjwa6egjcj" xml:space="preserve">I '''Nikoly''' dia [[Kaominina ao Madagasikara|kaominina]] ambanivohitra eto [[Madagasikara]], ao amin' ny [[Distrikan' i Tsiombe|Distrikan' i Tsihombe]], [[Faritra Androy]], [[Faritanin' i Toliara]]. Tamin' ny 12 Septambra 2003 no niforonan' ity kaominina ity. Ny [[Antandroy]] no vahoaka maro anisa ao izay mitsinjara ao anatin' ny fokontany miisa 69, ary ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]] no asa fiveloman' ny akamaroan' ny mponina. Anisan' ireo kaominina any amin' ny tapany tsimon' ny Nosy ianjadian' ny [[haintany]] sy ny [[Mosary|kere]] matetika ity kaominina ity.

== Jeôgrafia ==

=== Ny toerana misy ilay kaominina ===
Eo amin' ny tendrony atsimon’ i [[Madagasikara]] no ahitana ny kaominina Nikoly, 12 km miala avy eo amin’ ny tanànan' i [[Tsihombe]], 78 km miala ny tanànan' [[Ambovombe]] ary 1&amp;nbsp;297 km miala an' [[Antananarivo]] raha arahina ny lalam-pirenena faha-7 mihazo ny lalam-pirenena faha-10 (740,9 km kosa raha lalana mahitsy). 25° 23’ Atsimo, 45° 25’ Atsinanana ny fangitra ara-jeôgrafiany.

Ny kaominina Nikoly dia voafaritr' ireto kaominina manaraka ireto: ao avarany ny kaominina [[Tsihombe]] sy ny kaominina [[Behazomanga]], ao atsimony ny kaominina [[Betanty]] ([[Faux Cap|Faux-Cap]] teo aloha), ao andrefany sy ao atsimony ny kaominina [[Marovato (Tsihombe)|Marovato]], ary ao atsinanany ny kaominina [[Anjampaly]] sy ny kaominina [[Antaritarika]].

=== Ny toetany ===
Ao amin' ny faritra manana toetany maina ny kaominina Nikoly, ka ny [[haintany]] izay manenika ny [[Faritra Androy]] manontolo, dia mamely an' ilay kaominina koa. Tsy ahafahan’ ny mponina mizaka tena ara-tsakafo izany rehefa matetika sy mihalava ny fotoana isehoany. Mahalana dia mahalana ny fotoana ilatsahan' ny [[orana]]. I [[Manambovo]] no renirano lehibe mandalo any.

=== Ny zavamaniry sy ny biby ===
[[Sary:Astrochelis radiata1.jpg|vignette|271x271px|[[Sokatra]]]]
Na dia anjakan' ny toetany maina ny faritra misy ny kaominina Nikoly dia ahitana toerana misy [[ala]] sy biby mivelona anaty ala toy ny [[sifaka]] (''Propithecus verreauxi''), ny [[Hira (maky)|hira]] (''Lemur catta''), ny [[sokatra]] (''Astrochelys radiata''), sy ny maro hafa.

Misy ivon-toerana fikarakarana ny sokatra tratra saika haondrana an-tsokosoko ny ao amin’ ny kaominina Nikoly, antsoina hoe &quot;Ala Mahavelo&quot; izay tantanan’ ny ONG ''Turtle Survival Alliance'' miorina ao amin’ ny fokontany Tamonto Sud sy ao Besakoa. Izany toerana izany dia tsy azo anaovana fitrandrahana ala tsy ara-dalàna sady arovana ny biby miaina ao anatiny amin’ ny alalan’ ny dinam-pokonolona. Tandindomin-doza ny biby arovana (indrindra ny sifaka sy ny maky-hira ary ny sokatra) sy ny ala sisa noho ny doro ala sy ny fanaovana hatsake ary ny fakana kitay.

== Fitantanan-draharaha ==

=== Ny fokontany ===
Fokontany miisa 69 no mandrafitra ny kaominina Nikoly, dia ireto avy izany: Abejeba Ankililiry, Ambasia Centre, Ambasia II, Ambasia III, Ambovotoka, Ampilofilo, Ampozibe, Ananakirihitse Centre, Ananakirihitse I, Anatsosa Beronono, Anatsosa Centre, Anatsosa Lambovola, Anatsosa Maromainte, Andagoa Sud, Anja Tanambao, Anja Tanambao I, Ankatsakala, Ankililire Agnalasoa, Ankililire Ankilemasy, Ankilimigahy, Antanamalangy Centre, Behasy Ambaro, Behasy Ampihamy, Behasy Anatomasy, Behasy Ankiletelo, Behasy Centre, Berene, Besakoa, Firambagna, Katapoly, Katapoly Tanambao, Lohalambo Andranoagnala, Marakalo Agnavoha, Marakalo Andranomainte, Marakalo Ouest, Marakalo Sihanadampy, Marakalo Sud, Marakalo Zanavo, Namoia, Namoia Centre Keleia, Nikoly Ntehodo, Nikoly Centre, Nikoly I, Nikoly II, Nikoly Maromainte, Sahanogne, Sarelagnitse, Sivora Agnadily, Tamonto Ankamena, Tamonto Ankilemasy, Tamonto Nord, Tamonto Sud, Tampototse Ambitike I, Tampototse Ambitike, Tampototse Ampihamy, Tampototse Andrenentane, Tampototse Androvaela, Tampototse Antanamiary, Tampototse Antanamiary II, Tampototse Bekinagna, Tampototse Betamboho, Tampototse Emonto, Tampototse Marobe, Tampototse Maromainte I, Tampototse Maromainte II, Tampototse Nord, Tampototse Ouest, Tampototse Sud, ary Tsiagnafo.

=== Ny fanabeazana ===
''Zone Administratif et Pedagogique'' (ZAP) roa no mitantana ny fampianarana manerana ny kaominina Nikoly, dia ny ZAP Atsinanana izay ahitana sekoly fanabazana fototra (''école primaire publique'' -- EPP) miisa 20 sy kôlejy (''collège d'enseignement général''  -- CEG) miisa 3, sy ny ZAP Andrefana ahitana sekoly fanabazana fototra miisa 19. Ny ankabetsahan’ ny fokontany dia saika ahitana EPP avokoa (misa 51) saingy ny fotodrafitrasa no tena olana. Ankoatr’ izany dia azo heverina fa misy ifandraisany amin’ ny olana sedrain' ny fampianarana ny olana iainan’ ny mponina. Olana koa ny fahabetsahan' ny mpampianatra iantohan’ ny [[Fikambanan' ny Raiamandrenin' ny Mpianatra]] (FRAM), izay tsy voaloa fivelomana, sy ny tsy faharisihan' ny mpianatra noho ny kere.

=== Ny fahasalamana ===
Tamin' ny taona 2022 dia ''Centre de santé de base'' (CSB II) iray monja miorina an-tampon-tanan' i Nikoly no misahana ny fitsaboana manerana ilay kaominina. Noho ny habetsahan’ ny fokontany ao anatin’ ny kaominina Nikoly sy ny halaviran-dalana ary ny havitsian' ny mpiasan' ny fahasalamana, dia tsy afaka mamaly tanteraka ny filan’ ny mponina ara-pahasalamana ity CSBII ity.

== Mponina sy fiarahamonina ==

=== Ny mponina ===
Ny kaominina Nikoly dia onenan' ny 4,7 % amin' ny mponina ao amin’ ny [[Faritra Androy]], izany hoe mponina miisa 30 845 (tamin' ny taona 2021), manana hakitroka  21 mp/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, ka ny lehilahy dia miisa 13 716 (44 %) fa ny vehivavy kosa 17 129 (56 %). Ny vondrom-poko [[Antandroy]], izay mitsinjara ho zana-poko Marakalo (Tahandrefa) sy Tampototse/Lamitihy (Tatignana) ary Tahandrefa Limerae, no maro anisa sy tompontany ao.

=== Ny fandriam-pahalemana ===
Kaominina anisan' ny mandry fahalemana tanteraka i Nikoly, ankoatry ny fisian' ny hala-botry madinidinika, noho ny mbola fandalan' ny mponina ny kolontsaina eo an-toerana sy ny fitandroana ny fiarahamonina. Ny fisian' ny dina isaky ny kaominina no anisan' ny ahafahana mihazona izany. Ny malaza amin' izany dina izany dia ny Dinan' Androy.

=== Ny fivavahana ===
Na dia be mpanaraka kokoa aza ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] dia tsy vitsy ireo izay nandray ny fivavahana kristiana, indrindra ny ao amin' ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]] (FLM) toy izay hita ao Nikoly, ao Namoia, ao Beronono ary ao Ambovotoka. Ao koa ireo mpivavaka ao amin' ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]] (EKAR) toy ny ao Namoia sy ny ao Ambovotoka.

=== Ny rano ===
Mahalana dia mahalana ny fotoana ilatsahan' ny [[orana]], ary heverina ho fitahiana avy amin’ ny [[Zanahary]] sy ny [[razana]] izany ka matetika dia alaina ho sotroina, eny na avy eny amin’ ny arabe aza no iangonany. Misy ny olona manangona rano avy amin’ ny tafon-trano, avy eny amin' ny [[kamory]] (sihanake) ary avy amin' ny dobo fitahirizan-dranon' orana (''impluviums'').

Mizaka olana goavana ny mponina ao amin' ny kaominina Nikoly amin' ny resaka rano fisotro madio. Lavitra ny reniranon’ i [[Manambovo]] sady tsy misy ny fitaovana fitateran-drano. Lasa fidiram-bola ny fivarotana rano. Tamin' ny taona 2020, ohatra, dia nahatratra 3 000 Ariary hatramin' ny 4 000 Ariary ny vidin’ ny rano 20 litatra, izay rano avy any Manambovo izay sady somary masira no maloto.
[[Sary:Rivers of southern Madagascar OSM.png|vignette|282x282px|Renirano ao amin' ny faritra atsimo amin' i Madagasikara]]
Ny rano an-kamory (sihanake) no miantoka indrindra ny filan' ny mponina rano, ka ao ireo tsy azo idiovana fa fakana rano hosotroina fotsiny, ao ireo atao fisoatroan’ ny biby fiompy sy azo idiovana na anasana. Ao koa ny rano amin' ny lava-drano. Tsy maharaka anefa izany rano izany rehefa tonga ny hain-tany. Amin' ny main-tany, izay mahamaina ireo fantsakan-drano ireo, dia mandeha lalana kilômetatra maromaro any an-drenirano ny vehivavy isaky ny tokatrano mba hitady rano any amin’ ny reniranon’ i  [[Manambovo]].

=== Ny kere ===
Mandritra ny fotoana mampisy ny kere, izay tena tsy ahitana sakafo hohanina, dia ny ravin-d[[raketa]] (raketa sonjo) na voan-draketamena no ataon’ ny olona sakafo; ao koa ny fangitse, ny bontagne (voan-[[kily]] afangaro [[lavenona]]), ary misy ireo sahy mihinana ravin-kazo tsy dia fihinana matetika na mihitsy.

Manoloana izany dia ny tetikasa ''[[Fandaharan' Asa maneran-Tany momba ny Sakafo|Programme Alimentaire Mondial]]'' (PAM) no mamatsy sakafo ny tokatrano marefo sy miantoka ny fisakafoanana an-tsekoly (cantine scolaire) mba hahatonga ny mpianatra hanohy ny fianarany. Eo ihany koa ireo fandaharan’ asa hafa tsy miankina amin’ ny fanjakana izay miara-misalahy amin’ ny famahana ny olana toy ''[[Catholic Relief Services]]'' (CRS) manoloana ny fiatrehana ny haintany. Ao koa ny ''[[Bureau National pour la Gestion des Risques et Catastrophes]]'' (BNGRC), ny ONG ''[[Direct Aid]]'', ny [[Gret Madagascar|''Gret'' ''Madagascar'']] sy ny maro hafa.

== Toekarena ==
Ny [[fambolena]] sy [[fiompiana]] no tena foto-piveloman’ ny mponina ao amin’ ny kaominina Nikoly.

=== Ny fambolena ===
[[Sary:Ipomoea batatas - Tubers.jpg|vignette|279x279px|[[Vomanga]] na bageda]]
Ny voly [[mangahazo]] na balahazo (''Manihot esculenta'') no mitana laharana voalohany (indrindra ao amin' ny fokontany miisa 19 andrefana sy afovoany), nefa ao koa ny voly [[vomanga]] (''Ipomoea batatas'') na bageda sy ny [[katsaka]] na tsako (''Zea mays'') ary ny [[voamaina]] isan-karazany toy ny [[antaka]] (''Lablab purpureus''), ny [[tsaramaso]] (''Phaseolus vulgaris''), ny [[voanjobory]] (''Vigna subterranea''), ny [[voanemba]] (''Vigna sinensis''), sy ny [[voanjo]] (''Arachis hypogaea''). Ny fambolena vomanga sy mangahazo araka izany no be mpanao (70 % – 90 %) noho izy mahazaka hain-tany mifanaraka amin’ ny toetrandro any Androy. Ny mponina manamorona ny reniranon’ i [[Manambovo]] dia mamboly [[kabaro]] (''Phaseolus lunatus'') sy [[voatabia]] (''Solanum lycopersicum'') na tamatesa ary [[fary]] (''Saccharum officinarum'') koa. Mamatsy an’ i Tsihombe ity kaominina ity rehefa tonga ny fotoam-piotazam-bokatra. 
[[Sary:Opuntia ficus-indica (Indian Fig) at Secunderabad, AP W IMG 6674.jpg|vignette|256x256px|Raketa]]
Misy koa ny voly avotra izay mampiavaka ilay kaominina, anisan' izany ny [[vomanga]] na bageda, ny [[voanketsihetsy]] na [[voazavo]] (''Citrullus lanatus''), ny [[voatango]] (''Cucumis parvifolius''), ary ny [[taboara]] (''Cucurbita maxima''). Ankehitriny dia mamboly [[Paraky (zavamaniry)|paraky]] (''Nicotiana tabacum'') sy [[kinana]] (''Ricinus communis'') ary [[raketa]] (''Opuntia ficus-indica'') koa ny mponina.

=== Ny fiompiana ===
Miompy [[omby]] (miisa 18&amp;nbsp;500) sy [[osy]] (miisa 20&amp;nbsp;100) ary [[ondry]] (miisa 11&amp;nbsp;200) ny mponna ao amin' ny kaominina Nikoly. Ny vehivavy no misahana ny fiompiana [[akoho amam-borona]] (misia 32&amp;nbsp;000). Tsy ny resaka filana ara-tsakafo ihany no sahanin’ ny fiompiana fa indrindra ny lafiny fiarahamonina (fikarakarana fandevenana sy fanambadiana). Misy ihany koa ny fiompiana [[tantely]].

=== Ny lalalana sy ny fifandraisana ===
Lalan-tany no mampifandray ny kaominina Nikoly amin’ ny kaominina mifanila aminy, sy mampifandray ny fokontany ao aminy. Olana ny habetsahan' ny fasika izay manahirana ny fifamoivoizan' ny fiara vaventy, ka manahirana amin' ny famoaham-bokatra izany.

=== Ny varotra ===
Manana tsena telo ny kaominina dia ny tsena Nikoly Centre amin’ ny andro Alakamisy, sy ny tsena Bekinagna amin’ ny andro Asabotsy, ary ny tsena Berene amin’ ny andro Alarobia. Eo amin’ ny tsena no misy ny fifanakalozana ara-barotra ataon’ ny tantsaha.

Amin' ny fotoana mampisy ny vokatra dia samy mivarotra ny vokany eny amin’ ny tsenam-pokonolona ny tantsaha amin’ ny vidim-bokatra ambany izay vidin’ ny mpanangom-bokatra (indrindra ny mpanangom-bokatra avy amin’ ny kaominina [[Tsihombe]] sy [[Marovato (Tsihombe)|Marovato]]). Amin’ ny fotoana main-tany tsy mampisy ny vokatra kosa dia raisin’ ny tantsaha amin’ ireo mpivarotra sakafo manta indray ny vokatra amin’ ny vidiny lafo, ka izany no mahatonga ny faritra atsimo ho mosary.

== Jereo koa ==

* [[Faritanin' i Toliara]]
* [[Faritra Androy]]

* [[Distrikan' i Tsiombe|Distrikan' i Tsihombe]]
* [[Antandroy]]

== Loharano sy fanamarihana ==
'''Tahirin-kevitra nanankinana ny fanoratana'''

* ''Drafitra fampandrosoana ifotony tsy manavaka mpandray anjara ny rehetra, Kaominina Ambanivohitra Nikoly (2021 – 2026)'', tamin' ny taona 2023, notarihin' ny ben' ny tanàna Andriamaharizo Samuel.
'''Rohy ivelany'''

* &quot;[https://www.tiatanindrazana.mg/sosialy/krizin-drano-sy-kere-any-tsihombe-mamerina-mamatsy-rano-ny-unicef-53114.php Krizin-drano sy kere any Tsihombe Mamerina mamatsy rano ny UNICEF]&quot;, ''Tia Tanindrazana'', 24 Oktobra 2022.
* &quot;[https://www.tsidika.mg/2021/05/14/mampitaraina-ny-mponina-ny-andiam-balala-tao-nikoly/ Mampitaraina ny mponina ny andiam-balala tao Nikoly] {{Wayback|url=https://www.tsidika.mg/2021/05/14/mampitaraina-ny-mponina-ny-andiam-balala-tao-nikoly/ |date=20230117134034 }}&quot;, ''Tsidika'', 14 Mey 2021.
* ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/MIONJO/MIONJO_CGES_2021.pdf Projet de soutien à des moyens de substance dans le sud de Madagascar, cadre de gestion environnementale et sociale]'', Projet Mionjo, Octobre 2020.
* Rahasinirina Claire, ''[http://biblio.univ-antananarivo.mg/pdfs/rahasinirinaClaire_ECO_M2_11.pdf Processus participatif dans la Gestion des Risques et Catastrophes - Cas d’un projet du PNUD opérationnalisé par Catholic Relief Service dans la Commune rurale d’Anjapaly, Région Androy] {{Wayback|url=http://biblio.univ-antananarivo.mg/pdfs/rahasinirinaClaire_ECO_M2_11.pdf |date=20221230124850 }},'' mémoire de maîtrise, 2011.
* Turtle Survival Alliance, &quot;[https://turtlesurvival.org/ We protect Turtle]&quot;</text>
      <sha1>anqtvas072et4m7upfoyshjwa6egjcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tambavy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283846</id>
    <revision>
      <id>1134396</id>
      <parentid>1129123</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T18:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy hadisoam-pitendrena</comment>
      <origin>1134396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="708" sha1="iicpd7kejt8xtp4vsjvnj781a8q0e4k" xml:space="preserve">Ny '''tambavy''' dia fanafody vita amin' ny [[zavamaniry]] sy rano natao hosotroina na hiandroanana na hievohana, araka ny [[Fitsaboana nentim-paharazana|fahaizana nentim-paharazana]]. Nivoatra ny hevitry ny teny hoe &quot;''tambavy''&quot; ka manondro ny zavamaniry atao fanafody na ho an-jaza na ho an' olon-dehibe, lasa mifangaro amin' ny hevitry ny hoe [[raokandro]]. Nalaza nandritra ny fotoana nampirongatra ny [[Valanaretin' ny coronavirus eto Madagasikara|Covid-19 teto Madagasikara]] ny fampiasana ilay ''tambavy'' atao hoe [[Covid Organics]] na CVO.

== Jereo koa ==

* [[Fanafody]]
* [[Zavamaniry]]
* [[Ody]]
* [[Raokandro]]
* [[Volohazo]]
* [[Fitsaboana]]
* [[Fitsaboana nentim-paharazana]]
* [[WikiPhyto]]</text>
      <sha1>iicpd7kejt8xtp4vsjvnj781a8q0e4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tübingen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286400</id>
    <revision>
      <id>1134414</id>
      <parentid>1077075</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T08:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1134414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="629" sha1="e2zgm80h13x9vz2ark6y59ealmug3tw" xml:space="preserve">{{infobox tanàna
|tanàna=Tübingen
|firenena={{Alemaina}}
|isam-ponina= 92.811 
|velarantany= 108.06
|haavo = 	341 
|fanjakana = [[Baden-Württemberg]]
|ben'ny tanàna= [[:de:Boris Palmer]]
|sary=Tübingen - Neckarfront 04.jpg
}}
[[File:Wappen Tuebingen.svg|thumb|left|Wappen Tuebingen]]
I '''Tübingen''' dia tanàna any [[Alemaina]]. Ny tanàna no misy ao amin'ny fanjakana {{Baden-Württemberg}}, ny isan' ny mponina ao aminy dia  92.811  araka.

==Renirano==
* [[Neckar]]

==Jereo Koa==
*[[Lisitra ny tanàna ny Alemaina]]
{{reflist}}
{{commonscat}}


[[Sokajy:Tanàna ao Alemaina]]
[[Sokajy:Tanàna ao Baden-Württemberg]]</text>
      <sha1>e2zgm80h13x9vz2ark6y59ealmug3tw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Volohazo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287400</id>
    <revision>
      <id>1134394</id>
      <parentid>1121158</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T17:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy hadisoam-pitendrena</comment>
      <origin>1134394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1402" sha1="8r8azkn4zm847d8u8ty6flz1y87d1x8" xml:space="preserve">Ny '''volohazo''' dia taovan-javamaniry angonina mba hanamboarana [[ody]] sy fanafody ao amin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana]] sy ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] malagasy izay fantatra amin' ny anarana hoe raokandro. Ireo taovan-javamaniry ireo dia matetika omen' ny mpitsabo nentim-paharazana na ny [[ombiasa]] anarana hafa fa tsy ilay ahafantaran' ny besinimaro azy andavanandro.

== Jereo koa ==

* [[Ody]]
* [[Sampy (malagasy)|Mohara]] na [[Sampy (malagasy)|sampy]]

== Rohy ivelany ==

* &quot;[https://journals.openedition.org/oceanindien/869 Les plantes dans la fabrication de talismans utilisés en phytothérapie dans le Sud-Ouest malgache]&quot;, ''journals.openedition.org''
* &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/?L-influence-du-Volohazo-dans-la-societe-sakalava-en-matiere-de-management-Cas Linfluence du voohazo dans la société sakalava en matière de management: cas de Mahajanga I et II] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?L-influence-du-Volohazo-dans-la-societe-sakalava-en-matiere-de-management-Cas |date=20240518132716 }}&quot;, ''madarevues.recherches.gov.mg''
* &quot;[https://journals.openedition.org/oceanindien/867 Sans la plante, point de devin-guérisseur]&quot;, ''journals.openedition.org''
* &quot;[https://www.formad-environnement.org/actes_colloque_8dec10.pdf Les ignames malgaches, une ressource à préserver et à valoriser (PDF)&quot;], ''www.formad-environnement.org''</text>
      <sha1>8r8azkn4zm847d8u8ty6flz1y87d1x8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134395</id>
      <parentid>1134394</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T17:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy hadisoam-pitendrena</comment>
      <origin>1134395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1403" sha1="m8bufmjw8wxzm4erg1wc75js497tzt9" xml:space="preserve">Ny '''volohazo''' dia taovan-javamaniry angonina mba hanamboarana [[ody]] sy fanafody ao amin' ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana]] sy ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] malagasy izay fantatra amin' ny anarana hoe raokandro. Ireo taovan-javamaniry ireo dia matetika omen' ny mpitsabo nentim-paharazana na ny [[ombiasa]] anarana hafa fa tsy ilay ahafantaran' ny besinimaro azy andavanandro.

== Jereo koa ==

* [[Ody]]
* [[Sampy (malagasy)|Mohara]] na [[Sampy (malagasy)|sampy]]

== Rohy ivelany ==

* &quot;[https://journals.openedition.org/oceanindien/869 Les plantes dans la fabrication de talismans utilisés en phytothérapie dans le Sud-Ouest malgache]&quot;, ''journals.openedition.org''
* &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/?L-influence-du-Volohazo-dans-la-societe-sakalava-en-matiere-de-management-Cas Linfluence du volohazo dans la société sakalava en matière de management: cas de Mahajanga I et II] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?L-influence-du-Volohazo-dans-la-societe-sakalava-en-matiere-de-management-Cas |date=20240518132716 }}&quot;, ''madarevues.recherches.gov.mg''
* &quot;[https://journals.openedition.org/oceanindien/867 Sans la plante, point de devin-guérisseur]&quot;, ''journals.openedition.org''
* &quot;[https://www.formad-environnement.org/actes_colloque_8dec10.pdf Les ignames malgaches, une ressource à préserver et à valoriser (PDF)&quot;], ''www.formad-environnement.org''</text>
      <sha1>m8bufmjw8wxzm4erg1wc75js497tzt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kolikoly eto Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290102</id>
    <revision>
      <id>1134405</id>
      <parentid>1134366</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T03:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy hadisoam-pitendrena</comment>
      <origin>1134405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59404" sha1="emehkkxcy1ds735kikxvfmbe4yzesdd" xml:space="preserve">[[Sary:Countries by Corruption Perceptions Index (2022).svg|vignette|359x359px|Sarintany maneho ny tondro maneran-tany momba ny fahitana kolikoly tamin' ny taona 2022 araka ny ''[[Transparency International]]''. Anisan' ny firenena be kolikoly indrindra i Madagasikara.]]
Ny '''kolikoly eto Madagasikara''' dia olana goavana mahazo ny sehatra rehetra eo amin' ny fiarahamonina malagasy, manomboka amin' ny fanaovana [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy amin' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]] ka hatrany amin' ny [[fitsarana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230220-madagascar-les-dysfonctionnements-au-sein-de-la-justice-pr%C3%A9occupent-le-secteur-priv%C3%A9? Madagascar: les dysfonctionnements au sein de la justice préoccupent le secteur privé]&quot;, ''www.rfi.fr'' (20/02/2023)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-tribune.com/Des-elus-locaux-et-des-agents.html? Corruption : des élus locaux et des agents publics en première ligne]&quot;, ''www.madagascar-tribune.com'' (14/05/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html? Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html |date=20250422103856 }}&quot;, ''www.orange.mg'' (19/08/2024)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.jeuneafrique.com/457692/politique/madagascar-corruption-pressions-magistrats-se-rebiffent/ Madagascar : corruption, pressions…les magistrats se rebiffent]&quot;, www.jeuneafrique.com (6/07/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin' ny taona 2023 ny [[Transparency International|''Transparency International'']] dia nanakilasy an' i [[Madagasikara]] ao amin' ny laharana faha-145 amin' ny firenena miisa 180 ary nanome tondrom-pahitana kolikoly 25/100 an' ity firenena ity&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023]&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/madagascar/ 2024 Investment Climate Statements: Madagascar]&quot;, ''www.state.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], izay ahitana antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ieg.worldbankgroup.org/evaluations/world-bank-group-madagascar/chapter-1-background-and-country-context? Chapter 1 | Background and Country Context]&quot;, ''ieg.worldbankgroup.org''&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/224/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: Selected Issues - Governance and Corruption]&quot;, ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tamin' ny taona 2024 dia nahazo naoty 26/100 i Madagasikara ao amin' ny tondrom-pahitana kolikoly, laharana faha-140 amin' ny firenena 180. Ity filaharana ity dia taratry ny olana maharitra toy ny tsy fanasaziana ny manampahefana mpanao kolikoly, ny maha voafetra ny fahazoana fitsarana, tsy fahampian' ny fiarovana ny mpampaneno ary ny famatsiam-bola ara-pôlitika tsy mazava&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de perception de la corruption 2024, Modeste avancée de Madagascar, entre une lutte timide et des moyens limités] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/06/19/madagascar-et-predator-le-contrat-a-5-millions-d-euros_6241427_3212.html Madagascar et Predator, le contrat à 5 millions d’euros]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Manimba ny tombontsoan' ny daholobe izany. Misy vokany ratsy eo amin' ny fampandrosoana ny firenena sy ny fiadanan' ny vahoaka malagasy ity olana ity.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Amin' ny heviny ankapobeny dia [[fanararaotam-pahefana]] atao mba hahazoana tombontsoa manokana tsy ara-dalàna ny kolikoly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/topics/anti-corruption-basics/basics? Anti-corruption basics]&quot;, ''www.u4.no'' (18/06/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.unodc.org/e4j/en/anti-corruption/module-1/key-issues/corruption---baseline-definition.html? Corruption: a baseline definition]&quot;, ''www.unodc.org'' (1997)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]&quot;, ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption? Madagascar: Overview of corruption and anti-corruption] {{Wayback|url=https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption |date=20250419123551 }}&quot;, ''www.u4.no'' (9/03/2021)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://weafrica24.com/2025/02/12/madagascars-anti-corruption-efforts-show/ Madagascar’s Anti-Corruption Efforts Show Slow Progress, Says Transparency International]&quot;, ''weafrica24.com'' (12/02/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://environmental-corruption.org/news/the-true-cost-of-corruption-inside-madagascar-s-32? The true cost of corruption: Inside Madagascar’s endangered tortoise trade]&quot;, ''environmental-corruption.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/225/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar - Economic Development Document]&quot;,  ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/117/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: 2022 Article IV Consultation, Third Review Under The Extended Credit Facility Arrangement, and Requests for A Waiver of Nonobservance of Performance Criteria and Modification of Performance Criteria-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Republic of Madagascar]&quot;, ''www.elibrary.imf.org'' (21/03/2023)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.giz.de/en/worldwide/100268.html? Supporting Madagascar’s authorities in the fight against corruption]&quot;, ''www.giz.de''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Antony mahatonga ny kolikoly ==
Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], anisan' izany ny antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

=== Antony ara-tsôsialy sy ara-toekarena ===

==== Fahantrana sy tsy fitoviana ====
Manosika ny olona hanao [[kolikoly]] ny [[fahantrana]] izay mahazo saika ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra, toraka izany koa ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena izay mitombo hatrany. Manosika ny olona hanao kolikoly, mba hahazoana izay ilainy na hanatsarana bebe kokoa ny fidiram-bolany, ny faharefoana ara-toekarena&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://hal.science/hal-01826884v1/document Corruption et croissance économique à Madagascar]&quot;, ''hal.science''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change Madagascar Poverty Assessment: Navigating Two Decades of High Poverty and Charting a Course for Change]&quot;, ''www.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/02/21/world-banks-assessment-warns-of-rising-urban-poverty-in-afe-madagascar-and-recommends-broad-based-and-sustained-growth World Bank’s Assessment Warns of Rising Urban Poverty in Madagascar and Recommends Broad-Based and Sustained Growth]&quot;, ''www.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny tsy fananana asa sy ny fahasahiranana ara-bola ====
Lehibe loatra ny tahan' ny tsy fisian' asa eto [[Madagasikara]], indrindra eo amin' ny tanora, sy ny tsy fadraisana anjara eo amin' ny [[toekarena]], ka mahatonga ny olona sasany hihevitra fa fomba mahomby amin' ny fitadiavana asa na amin' ny fampidiram-bola ny fanaovana [[kolikoly]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afrobarometer.org/publication/ad999-plus-instruits-les-jeunes-malgaches-sont-pourtant-plus-touches-par-le-chomage/ AD999: Plus instruits, les jeunes malgaches sont pourtant plus touchés par le chômage]&quot;, ''www.afrobarometer.org'' (16/06/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://observatoiredelajeunesse.wordpress.com/2025/01/21/lemploi-des-jeunes-a-madagascar-un-defi-persistant-malgre-les-efforts/ L’emploi des jeunes à Madagascar : un défi persistant malgré les efforts]&quot;, ''observatoiredelajeunesse.wordpress.com'' (21/01/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ao anatin' ny tontolon' ny fahasahiranana ara-toekarena dia mitombo ny kolontsaina manao zavatra tsy araka ny lalàna sy ny fifandaminana ny tsy fanarahan-dalàna ivelan' ny fitsarana, izay indraindray tsy ara-dalàna, nefa heverin' ny maro fa ilaina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/d52a4b97-a00a-5eaa-8993-698910223a1b Making Work Pay in Madagascar : Employment, Growth, and Poverty Reduction]&quot;, ''openknowledge.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.cambridge.org/core/journals/africa/article/closed-circles-of-mistrust-envy-aspirations-and-urban-sociality-in-coastal-madagascar/ED169CCEE4AB90D77466D99DC27E9535? Closed circles of mistrust: envy, aspirations and urban sociality in coastal Madagascar]&quot;, ''www.cambridge.org'' (23/03/2018)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/corruption-informality-and-social-norms? Corruption, informality and social norms]&quot;, ''www.u4.no''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Tsy fahampian' ny karaman' ny mpiasam-panjakana ====
Manosika ny mpiasam-panjakana hanaiky [[tsolotra]], mba hamenoany ny fidiram-bolany, ny tsy fahampian' ny karamany&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf Overview of corruption and anticorruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf |date=20250107154531 }}&quot;, ''knowledgehub.transparency.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Razanajatovo Hajatiana, &quot;[https://fr.scribd.com/document/730497721/La-corruption-dans-l-administration-publique-RazanajatovoHajatiana-ECO-M1-12 La corruption dans l'administration publique]&quot;, ''fr.scribd.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.unafei.or.jp/publications/pdf/RS_No71/No71_21PA_Ravalomanda.pdf Corruption control in criminal justice: the Madagascar situation, problems and solutions and corruption  cases]&quot;, ''www.unafei.or.jp''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Antony ara-pôlitika sy miankina amin' ny andrim-panjakana ===

==== Fahalemen' ny fanjakana tan-dalàna ====
Mampirisika ny fanaovana [[kolikoly]] ny fahalemen' ny [[fanjakana tan-dalàna]], izay ahitana fitsarana miadam-piasa sy tsy mahomby, ahitana [[tsimatimanota]] miely patrana sy tsy fanajana ny lalàna. Ao koa ny tsy fahampian' ny sazy mandaitra izay tokony tsy haha te hanao kolikoly&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Fitondrana tsy marin-toerana ====
Tsy mahazo antoka ny hoaviny ny Malagasy vokatry ny fisian' ny [[tsimatimanota]], hany ka mirongatra ny [[kolikoly]] sy ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana. Izany toe-javatra izany dia lasa aretina lavareny sy miteraka tetezamita pôlitika mitranga matetika izay mampirongatra ny kolikoly&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Ny fahalemen' ny andrim-panjakana mpanara-maso ====
Matetika tsy manana fitaovana sy loharanom-bola ary fahaleovan-tena ho enti-miasa amim-pahombiazana ny andrim-panjakana isan-karazany tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara, toy ny rafitra mpanara-maso sy ny fisafoana ary ny fitsarana&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ====
Mampiroborobo ny [[kolikoly]] sy ny fisitrahana tsy ara-dalàna ny volam-panjakana sy ny fitaovam-panjakana, ny fizahan-tavan' olona sy ny [[kiantranoantrano]], izay anomezana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fahitahitana (relation personnelle) sy ara-pôlitika fa tsy mifototra amin' ny fahaiza-manao&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf? Overview of corruption and anti-corruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf |date=20211221170452 }}&quot;, ''knowledgehub.transparency.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://publications.ut-capitole.fr/id/eprint/25089/1/SerreBastien2017.pdf? La lutte contre la corruption à Madagascar (PDF)]&quot; (thèse de doctorat), ''publications.ut-capitole.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Tsy fahampian' ny mangarahara sy ny tamberin' andraikitra ====
Manosika amin' ny fanaovana [[kolikoly]] eto Madagasikara ny tsy fahampian' ny mangarahara amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. Ao koa ny tsy fahampian' ny fampahalalam-baovao sy ny tsy fisian' ny rafitra mahomby momba ny [[tamberin' andraikitra]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tradingeconomics.com/madagascar/cpia-transparency-accountability-and-corruption-in-the-public-sector-rating-1-low-to-6-high-wb-data.html Madagascar - CPIA Transparency, Accountability, And Corruption In The Public Sector Rating (1=low To 6=high)]&quot;, ''tradingeconomics.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://data.worldbank.org/indicator/IQ.CPA.TRAN.XQ CPIA transparency, accountability, and corruption in the public sector rating (1=low to 6=high)]&quot;, ''data.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]&quot;, ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fiarovana ny tombontsoan' antoko pôlitika ====
Matetika dia leferina, na misy mamporisika mihitsy aza, ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], hany ka mahazo vahana ny [[tsimatimanota]] eo amin' ny fanaovana kolikoly. Manana anjara toerana lehibe amin' ny fanaovana kolikoly ny tambajotra pôlitika miaro ny mpanao kolikoly mampandroso ny tombontsoan' antoko&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.reuters.com/world/africa/madagascan-presidents-ex-aide-guilty-offering-mining-licence-bribes-2024-02-20/ Madagascan president's ex-aide convicted of offering mining licence for bribes]&quot;, ''www.reuters.com'' (20/02/202)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://freedomhouse.org/country/madagascar/freedom-world/2024?utm_source=PANTHEON_STRIPPED Madagascar]&quot;, ''freedomhouse.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Antony ara-kolontsaina ===

==== Lova navelan' ny vanim-potoana faha mpanjaka ====
Amin' ny fiarahamonina malagasy sasany, ny rafi-pahefana nentim-paharazana, toy ny fitondran' ny lehibem-poko na filoham-poko, na ny rafitra ahitana [[sarangam-poko]] ([[andriana]], [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], sns), dia nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny fiainana ara-[[pôlitika]] sy ara-[[toekarena]]&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2024_MDG.pdf? BTI 2024 Country Report - Madagascar]&quot;, ''bti-project.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Indraindray ireo rafitra ireo dia miaraka amin' ny fanao misy [[fizahan-tavan' olona]] sy [[kiantranoantrano]] ary [[kolikoly]], izay ahitana fitsinjaràna ny loharanon-karena mifototra amin' ny fifandraisan' ny tena manokana na ny maha iray vondrona ([[fianakaviana]], [[saranga]], [[Vondrom-poko|foko]])&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/configurable/content/book$002f9781513584058$002fCH009.xml?t:ac=book%24002f9781513584058%24002fCH009.xml Chapter 9: Madagascar: Institution-Building in a Fragile State]&quot;, ''www.elibrary.imf.org'' (18/03/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Misy fiantraikany amin' ny fanao sasany sy mandrisika ny endrika kolikoly sasany eto [[Madagasikara]] ny fifamatorana misy eo amin' ny fahefana nentim-paharazana sy ny fahefana ara-pôlitika&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ocindex.net/country/madagascar? Madagascar]&quot;, ''ocindex.net'' (2023)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Frémigacci, [https://books.openedition.org/pur/62386 ''État moderne et culture politique nationale à Madagascar''], ''books.openedition.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Lova napetraky ny fanjanahan-tany ====
Namela lova eo amin' ny fitantananan-draharaham-panjakana ny tantaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany teto Madagasikara]]&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-impact-of-colonialism-on-madagascar-wars-0a001a7d.html? The Impact of Colonialism on Madagascar Wars]&quot;, ''www.mexicohistorico.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.aehnetwork.org/blog/the-colonial-legacy-of-corruption-among-local-elites-in-africa/ The Colonial Legacy of Corruption Among Local Elites in Africa]&quot;, ''www.aehnetwork.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nanjakan' ny [[didy jadona]] sy ny tsy fisian' ny [[tamberin' andraikitra]] amin' ny mponina eo an-toerana indraindray ny rafitra fanjanahantany sy ny fitrandrahana ny loharanon-karena ho tombontsoan' i [[Frantsa]]&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.cdsafrica.org/reclaiming-justice-madagascars-rightful-fight-for-the-scattered-islands/ Reclaiming Justice: Madagascar’s Rightful Fight for the Scattered Islands]&quot;, ''www.cdsafrica.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Namela takaitra teo amin' ny toe-tsain' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] sy teo amin' ny fomba fitondrana ny andrim-panjakana rehetra izany fanao izany, ka nahatonga ny fandeferana manoloana ny [[fanararaotam-pahefana]] sy ny fandaminana tsy ara-pitsarana&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Nahatonga fampivangongoana fahefana sy fitantanan-draharaha tsy mangarahara indraindray ny vanim-potoan' ny fanjanahantany frantsay, izay nanamora ny karazana [[kolikoly]] sasany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bti-project.org/en/reports/country-report/MDG? Madagascar Country Report 2024]&quot;, ''bti-project.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Kolontsaina ankehitriny ====
Miorim-paka lalina ao anatin' ny [[kolontsaina malagasy]] ny [[kiantranoantrano]], izay manamora ny tambajotra mifototra amin' ny [[kolikoly]]. Manampy izany koa ny fanomezana lanjany ny tsiambaratelo sy ny fahanginana ka mahatonga ny Malagasy tsy ho zatra na harisika amin' ny filazana ny zava-misy tsy ara-dalàna&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0962629823001518? (Re)Interpreting corruption in local environments: Disputed definitions, contested conservation, and power plays in Northern Madagascar]&quot;, ''www.sciencedirect.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Manamafy ny fanaovana kolikoly eto Madagasikara ny fahitana fa toa manamora ny fahazoana tolotra avy amin' ny sampan-draharaham-panjakana ny kolikoly. Tsy ampy ny fanabeazana ho olom-banona sy ny fahazoam-baovao ka tsy afaka mitory momba ny fisian' ny kolikoly ny ankamaroan' ny olom-pirenena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afrobarometer.org/publication/ad302-les-malgaches-deplorent-lampleur-de-la-corruption-mais-craignent-de-la-signaler/ AD302: Les Malgaches déplorent l’ampleur de la corruption, mais craignent de la signaler]&quot;, ''www.afrobarometer.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Antony mifandray amin' ny fitantanana ny harena voajanahary ===

==== Habetsahan' ny harena voajanahary ====
Ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]] eto [[Madagasikara]], toy ny [[ala]] sy ny [[Harena an-kibon' ny tany|harena ankibon' ny tany]] ary ny harena momba ny [[jono]], izay mety hiteraka fikirakirana vola be, dia misarika ny fitsiriritana, ka mahatonga ny kolikoly, indrindra eo amin' ny sehatry ny fitrandrahana [[Hazo (akora)|hazo]] sy ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] ary ny jono&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://globalwitness.org/en/press-releases/illegal-malagasy-timber-trade-worth-up-to-460000-a-day/ Illegal Malagasy timber trade worth up to $460,000 a day]&quot;, ''globalwitness.org'' (02/12/2009)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://eia.org/press-releases/unless-domestic-rosewood-and-ebony-trade-in-madagascar-are-tightly-regulated-the-countrys-rainforests-are-still-in-jeopardy/ Unless domestic rosewood and ebony trade in Madagascar are tightly regulated, the country’s rainforests are still in jeopardy]&quot;, ''eia.org'' (4/02/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fahalemen' ny arofanina ====
Mampiroborobo ny [[kolikoly]] ny fahalemena na ny fahabangan' ny andrim-panjakana mifehy ny fitrandrahana ny harena voajanahary na ny tsy fampiharana ny arofanina ara-dalàna. Indraindray, na matetika mihitsy aza, no tsy mahomby sady tsy mangarahara ny fomba fiasan' ny sampan-draharaham-panjakana misahana ny harena voajanahary&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/the-gold-sector-in-madagascar-at-the-heart-of-illicit-practices? The gold sector in Madagascar: at the heart of illicit practices]&quot;, ''www.u4.no'' (28/11/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Sehatra anjakan' ny kolikoly ==
Betsaka ny sehatra anjakan' ny kolikoly eto [[Madagasikara]], ka anisan' izany ny fitsarana, ny fitandroana ny filaminana, ny hetra, ny fadin-tseranana, ny fananan-tany, ny varotra, ny indostria, ny tontolo iainana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny fahasalamana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption Madagascar - Corruption]&quot;, ''www.privacyshield.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Sehatr' asam-panjakana amin' ny ankapobeny ===
Mamely ny sehatra maro amin' ny asam-panjakana eto [[Madagasikara]] ny [[kolikoly]]. Araka ny fahitan' ny besinimaro sy ny fanadihadiana dia tsy mitovy ny halalin' ny fisian' ny kolikoly eo amin' ny sehatra isan-karazany. Asehon' ny fanadihadiana nataon' ny ''[[Afrobaromètre]]'' ny fijerin' ny [[Malagasy]] fa mahery vaika ny firongatry ny kolikoly&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== Ny fitandroana ny filaminana sy ny fitsarana ====
Voasokajy ho anisan' ny mpanao kolikoly lehibe indrindra eto Madagasikara ny ao amin' ny fitandroana filaminana&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, izay ahitana ny pôlisy sy ny zandarimariam-pirenena. Izany dia miseho amin' ny alalan' ny fitakiana tsolotra mba tsy hampiharana lamandy, amin' ny alalan' ny fisamborana tsy ara-dalàna na ny tsy fanohizana intsony ny fanadihadiana momba ny raharaha izay efa natakalo vola. Heverina ho tena ahitana mpanao kolikoly be ihany koa ny rafi-pitsarana&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Misy fiantraikany amin' ny [[didim-pitsarana]] sy amin' ny fanapahan-kevitra momba ny fanamelohana na ny famotsorana ny olona tsaraina izany&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/madagascars-specialised-anti-corruption-court-the-quest-to-end-impunity Madagascar’s specialised anti-corruption court: The quest to end impunity]&quot;, www.u4.no (21/10/2019)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fitantanan-draharaham-panjakana ====
Ny fitantanan-draharaham-panjakana amin' ny ankapobeny eto [[Madagasikara]] dia ahitana kolikoly. Ohatra, ny fahazoana antontan-taratasy ara-panjakana (fahazoan-dalana, [[kara-panondro]], sns.) dia mety hitarazoka na hitsahatra mihitsy raha tsy misy ny fandoavana [[tsolotra]]. Maro ny mpiasam-panjakana voarohirohy amin' ny fanodinkodinam-bola na fizahan-tavan' olona momba ny fanomezana [[tsenam-baro-panjakana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.pplaaf.org/cases/misappropriation-of-public-health-funds-in-madagascar.html? Misappropriation of Public Health Funds in Madagascar]&quot;,  ''www.pplaaf.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fananan-tany ====
Mazàna no manjavozavo ny fifampiraharahana momba ny [[fananan-tany]] izay mora andairan' ny kolikoly, ka miteraka ady tany sy fakana tanin' olona an-keriny tsy ara-dalàna ary fanaovana hosoka ny antontan-taratasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://engoo.com/app/daily-news/article/small-farmers-in-madagascar-say-chinese-investors-forced-them-to-sell-their-land-for-dirt-cheap/yfdCAEt8Eee8IAOR5NT5Ww? Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]&quot;, ''engoo.com'' (15/06/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://globalvoices.org/2017/06/05/land-grabs-chinese-investors-madagascar/ Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]&quot;, ''globalvoices.org'' ('''5/06/2017''')&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mg.globalvoices.org/2017/06/06/101469/ Shinoa Mpampiasa Vola Manery Tantsaha Malagasy Hivarotra ny Taniny Amin'ny Ariary Fito]&quot;, ''mg.[[Global Voices amin'ny teny Malagasy|globalvoices]].org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mety ho sarotra sy andoavam-bola be ny fahazoana taratasin-tany noho ny kolikoly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://gret.org/en/the-challenges-of-land-governance-in-west-africa-and-madagascar/ The challenges of land governance in West Africa and Madagascar]&quot;, ''gret.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption&amp; Madagascar - Corruption]&quot;, ''www.privacyshield.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny fanadihadiana nataon' ny [[Transparency International Initiative Madagascar]] tamin' ny taona 2023 no nahafantarana fa ny 43&amp;nbsp;% amin' ny olona nandray fepetra hiaro ny fananan-taniny dia niharan' ny kolikoly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.org/en/news/beautiful-land-corruption-discrimination-land-rights-sub-saharan-africa? This beautiful land; corruption, discrimination and land-rights in Sub-Saharan-Africa]&quot;, ''www.transparency.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://images.transparencycdn.org/images/24.04.09_LO-RES-REV-THIS-BEAUTIFUL-LAND-LCD-REPORT.pdf? THIS BEAUTIFUL LAND Corruption, discrimination and land rights in Sub-Saharan Africa]&quot;, ''images.transparencycdn.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Anisan' ny fanao amin' izany ny [[tsolotra]], ny [[fanararaotam-pahefana]] ary ny fanodikodinam-pahefana ataon' ny mpiasan' ny [[fananan-tany]] sy ao amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] ary ny [[fokontany]]&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fadintseranana ====
Ny kolikoly eny amin' ny [[fadintseranana]] dia miseho amin' ny alalan' ny fanombanana ambany ny entana, sy fanambaràna diso na fandoavam-bola tsy ara-dalàna, mba hanamorana ny fampidirana na fanondranana entana tsy ara-dalàna na tsy nanaovana fanambaràna&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.ifo.de/DocDL/cesifo1_wp9489.pdf? Corruption in Customs]&quot;, ''www.ifo.de''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://cepr.org/voxeu/columns/detecting-tariff-evasion-low-income-countries-new-evidence-matched-transaction-level? Detecting tariff evasion in low-income countries: New evidence from matched transaction-level data]&quot;, ''cepr.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/five-operational-lessons-new-research-corruption-customs? Five operational lessons from new research on corruption in customs]&quot;, ''blogs.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fitrandrahana ny harena voajanahary ====
Ahitana fitrandrahana tsy ara-dalàna ny sehatry ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]], toy ny fanapahana [[andramena]] sy ny fitrandrahana [[vatosoa]] ary ny [[Jono|fanjonoana]]. Izany dia matetika mifandray amin' ny kolikoly ataon' ny mpitondra fanjakana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://washmatters.wateraid.org/blog/mineral-rights-to-human-rights-capturing-madagascars-resource-wealth? Mineral rights to human rights: capturing Madagascar’s resource wealth to end water and sanitation poverty]&quot;, ''washmatters.wateraid.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://e360.yale.edu/features/madagascar-rosewood-singapore-trafficking? How Traffickers Got Away with the Biggest Rosewood Heist in History]&quot;, ''e360.yale.edu''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na dia eo aza ny fandaniana [[fehezan-dalàna]] vaovao momba ny harena ankibon' ny tany tamin' ny taona 2023 izay mikendry ny hampitombo ny mangarahara, dia mbola simba ihany ny sehatra noho ny fahazoan-dalana tsy mazava sy ny kolikoly, izay manakivy ny mpampiasa vola matotra&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-un-nouveau-code-d-extraction-miniere-pour-relancer-un-secteur-fige_6245091_3234.html A Madagascar, un nouveau code d’extraction minière pour relancer un secteur figé]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-ke-rafitoson-promue-nouvelle-vigie-de-l-extraction-miniere_6245070_3234.html? A Madagascar, Ke Rafitoson promue nouvelle vigie de l’extraction minière]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fonja ====
Araka ny fanadihadiana natao tamin' ny taona 2024 dia manjaka ny kolikoly any amin' ny raharahan' ny fonja malagasy. Mitatitra ny voafonja fa tsy maintsy mandoa tsolotra mba hahazoana sakafo, famindrana fonja na fitsidihan' ny fianakaviana. Manamarina ireo fanao ireo ny mpiambina noho ny tsy fahampian' ny loharanon-karena sy ny faharatsian' ny tontolon' ny asa&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/une-etude-sur-la-corruption-dans-les-prisons-a-madagascar-publiee-par-transparency-international-1483535.html Une étude sur la corruption dans les prisons à Madagascar publiée par Transparency International]&quot;, ''la1ere.francetvinfo.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/03/22/predator-une-plainte-deposee-en-france-concernant-l-utilisation-du-logiciel-espion-a-madagascar_6223552_4408996.html Predator : une plainte déposée en France concernant l’utilisation du logiciel espion à Madagascar]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Sehatra tsy miankina ===
Eto [[Madagasikara]] dia miseho ao amin' ny sehatra tsy miankinahany koa ny [[kolikoly]], izay miteraka tsy rariny eo amin' ny fifaninanana sy mampihisatra ny fampiasam-bola ary manimba ny fitokisan' ny mpisehatra ara-toekarena&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/madagascar-market-challenges? Madagascar market challenges]&quot;, ''www.trade.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://baselgovernance.org/sites/default/files/2024-11/NCPA%20Paper%20Edition%202%20Update.pdf? Engaging the private sector in     Collective Action against corruption]&quot;, ''baselgovernance.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Kolikoly amin' ny samy tsy miankina ====
Mahazo ny orinasa tsy miankina ny [[kiantranoantrano]] sy ny fiangarana. Hita izany amin' ny fampidirana olona avy amin' ny fianakaviana na havan' ny olona manam-pahefana, ho mpiasa, izay tsy misy fijerena fahaiza-manao. Mazàna ny tompon' andrakitra sasany amin' ny orinasa eto Madagasikara no manao izany mba hahazoana tombony tsy ara-drariny&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.org/en/press/transparency-international-calls-for-accountability-in-madagascars-lychee-market? Transparency International calls for accountability in Madagascar’s lychee market]&quot;, ''www.transparency.org'' (10/11/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mahazo ny sehatra ara-bola koa ny kolikoly, ohatra amin' izany ny [[famotsiam-bola]], ny fampindramam-bola misy hosoka na ny fanodinkodinana ny fitanana kaonty&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://pwyp.org/deep-concern-about-the-possible-prosecution-of-ketakandriana-rafitoson-in-madagascar/ Deep concern about the possible prosecution of Ketakandriana Rafitoson in Madagascar]&quot;, ''pwyp.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Kolikoly miaraka amin' ny mpiasam-panjakana ====
Mety hiseho amin' ny fifampiraharahana ara-barotra ny [[kolikoly]], ohatra amin' ny alalan' ny fanondrotana ny vola voasoratra anaty faktiora, ny fanaovana faktiora sandoka na fandoavam-bola tsy ara-dalàna. Mety hotombanana ambany ny vidin' entany na hisy hosoka ny taratasin' ny [[fadintseranana]] mba hahatonga ny orinasa mpanafatra sy mpanondrana entana tsy handoa haban-tseranana. Mety hiakatra anefa ny saran' ny fandraharahana noho izany fanao izany, izay mety hiteraka fatiantoka.

Mety handoa [[tsolotra]] amin' ny mpiasam-panjakana ny orinasa mba hahazoana fifanarahana, fahazoan-dàlana na fanomezan-dàlana. Azon' izy ireo atao ihany koa ny mandoa vola miafina amin' ny mpifaninana mba hanodinana ny antso ho an' ny tolo-bidy na ho fizaràna ny tsena. Miteraka tsy fampiharana ny fitsipiky ny fifaninanana sady manimba ny orinasa tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna izany kolikoly izany.

== Vokatry ny kolikoly ==
Miteraka fanodinkodinana ny harem-bahoaka, izay tokony hampiasaina hamatsiana ny tetikasa fampandrosoana eto Madagasikara, ny [[kolikoly]]. Mampitombo ny tsy fitoviana ara-tsôsialy ity fanao mamohehatra ity satria mampitombo ny haren' olom-bitsy izay mampahantra ny sarambabem-bahoaka. Miteraka fahapotehan' ny asa sahanin' ny fanjakana ho an' ny daholobe ny kolikoly, anisan' ireo asa ireo ny fahasalamana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny famatsiana [[angovo]] sy [[rano]]. Ity fanao ity koa dia mampikorosy fahana ny [[fanjakana tan-dalàna]] ary mampihena ny fitokisan' ny olom-pirenena ny fanjakana sy ny andrim-panjakana ao aminy.

=== Fiantraikany eo amin' ny toekarena ===

==== Vato misakana ny fitomboana ara-toekarena ====
Eto Madagasikara dia manakivy ny fampiasam-bola avy any ivelany sy eto an-toerana ny [[kolikoly]] satria miteraka tontolo tsy azo antoka sy tsy azo atokisana. Ny orinasa dia misalasala hampiasa ny volany amin' ny sehatra tsy ahitana fitsipi-dalao mazava fa matetika mitaky fanaovana kolikoly mba hahazoana fifanarahana na fahazoan-dalana. Araka ny fanadihadiana natao dia mety hihena 0,5&amp;nbsp;% hatramin' ny 1&amp;nbsp;% isan-taona ny fitomboan' ny [[toekaren' i Madagasikara]] vokatry ny kolikoly.

==== Fanodinkodinana ny fampiasam-bolam-panjakana ====
Ny volam-panjakana natao hanomezana tolotra tena ilaina ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] ([[fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]) dia lasa tombontsoa samirerin' ny mpanao kolikoly. Miteraka fiharatsian' ny asam-panjakana sy tsy fahampian' ny fampiasam-bola amin' ny [[fotodrafitrasa]] ilaina amin' ny fampandrosoana ara-toekarena izany.

==== Fidangan' ny fandaniana ====
Ny kolikoly dia miteraka fandaniana fanampiny ho an' ny orinasa eto Madagasikara, izay tsy maintsy mandoa [[tsolotra]] na mizaka fatiantoka mifandray amin' ny kolikoly. Miantraika amin' ny vidin' ny entana sy amin' ny tolotra izany fandaniana fanampiny izany, izay misy fiantraikany amin' ny fahefa-mividin' ny mpanjifa.

==== Fanodinkodinana ny fifaninanana ====
Ny kolikoly dia mandiso ny fitsipika mifehy ny tsena ary manimba ny orinasa manao ny marina izay tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna. Miteraka tontolom-pandraharahana anjakan' ny fanahiana sy ny tsy rariny izany ary manimba ny fahafahan' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] hiatrika fifaninanana.

==== Fihenan' ny vola miditra amin' ny fanjakana ====
Mampihena ny fidiram-bolan' ny fanjakana malagasy ny kolikoly, indrindra ny fampidiram-bola amin' ny alalan' ny [[fadintseranana]] sy ny [[hetra]]. Izany dia mampihena ny loharanon-karena azo amatsiana ny fandaniam-bolam-panjakana sy ny fandaharan' asam-pampandrosoana.

=== Fiantraikany eo amin' ny lafiny ara-tsôsialy ===

==== Fahantrana sy tsy fitoviana ====
Ny kolikoly dia mampitombo ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantran' ny vahoaka malagasy]] sy ny tsy fitoviana ara-tsôsialy noho io fanao io miteraka fanodikodinana ny loharanon-karena natokana ho an' ny marefo indrindra ary mametra ny fidirana amin' ny tolotra fototra ([[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]).

==== Fiharatsian' ny asam-panjakana ====
Eto Madagasikara, ny kolikoly dia misy fiantraikany amin' ny kalitao sy ny fahafaha-misitraka ny asa atolotry ny fanjakana ho an' ny daholobe, toy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], ny [[fahasalamana]], ny fampanjakana ny rariny ary ny fahazoana [[rano]] sy [[herinaratra]]. Ny faraidiny indrindra sy ny any ambanivohitra no tena iharan' izany fomba fiasa ratsy izany.

==== Fahasimban' ny fahatokisana ny andrim-panjakana ====
Manimba ny fitokisan' ny olom-pirenena malagasy ny andrim-panjakana sy ny tompon' andraiki-panjakana ny kolikoly. Mampihena ny [[demôkrasia]] izany sady mampitombo ny tsy fahamarinan-toerana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy. Miteraka fahakiviana noho ny fahatsapana tsy rariny sy tsimatimanota ny kolikoly, satria matetika no tsy voasazy ny mpanao kolikoly. Manakivy ny olom-pirenena tsy hanao tatitra momba ny kolikoly izany toe-javatra izany.

=== Fiantraikany ara-pôlitika ===
Lalina ny voka-dratsin' ny kolikoly eto Madagasikara ary miteraka tsy fahamarinan-toeran' ny fitondram-panjakana sy fahalemen' ny andrim-panjakana demôkratika.

==== Tsy fahamarinan-toeran' ny fitondrana sy krizy pôlitika ====
Mety hiteraka krizy pôlitika lehibe ny kolikoly, indrindra rehefa olona ambony mpanao pôlitika no voasaringotra. Manimba ny fitokisan' ny vahoaka ny mpitondra sy ny andrim-panjakana ny tantara manafintohina momba ny kolikoly, izay mety hitarika amin' ny fanaovana fihetsiketsehana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy, eny fa hatramin' ny fanovana fitondrana aza. Nisongadinan' ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana mifandray amin' ny raharaha kolikoly ny [[tantaran' i Madagasikara]].

==== Fihalemen' ny fanjakana tan-dalàna ====
Manimba ny fototry ny [[fanjakana tan-dalàna]] ny kolikoly. Rehefa tsy ampiharina araka ny tokony ho izy ny lalàna, ary rehefa ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny fampiharana ny lalàna no manao kolikoly, dia voahitsakitsaka ny filaminana ara-pitsarana. Manamafy an' izany toe-javatra izany ny [[tsimatimanota]] sitrahin' ny mpanao kolikoly sady mampaharitra an' ilay fomba fanao eto Madagasikara.

==== Tsy fanekena ny maha ara-dalàna ny fahefam-panjakana ====
Mampihena ny fahatokisan' ny [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]] ny andrim-panjakana sy ny solontenam-panjakana ny [[kolikoly]]. Rehefa hitan' ny olom-pirenena malagasy fa miasa ho an' ny tombontsoany manokana ny mpitondra fa tsy ho an' ny tombontsoa iombonana, dia miseho ny tsy fatokiana ny maha ara-dalàna ny fitondrana. Izany dia mety hitarika amin' ny tsy fandraisana anjaran' ny olom-pirenena amin' ny raharaham-pirenena, amin' ny fahakelezan' ny taham-pahavitrihana amin' ny fiifidianana, ary amin' ny tsy fahatokisana ny mpano pôlitika.

==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ====
Ny [[kolikoly]] dia mampiroborobo ny fomba fanao misy [[kiantranoantrano]] sy ny [[fizahan-tavan' olona]], izay miteraka fitsinjarana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fifandraisana amin' ny tena manokana sy ny fifanohanana ara-pôlitika fa tsy amin' ny fahaiza-manao sy ny fahamendrehan' ilay olona omena toerana. Manimba ny fahombiazan' ny fitantanan-draharaham-panjakana eto Madagasikara izany ary manamafy ny tsy fitovian-jon' ny olom-pirenena malagasy.

==== Ny fiantraikany amin' ny zotram-pifidianana ====
Misy fiantraikany amin' ny fifidianana ny kolikoly, ohatra amin' ny alalan' ny fividianana vato, fanodinkodinana ny lisi-pifidianana na fampiasana ny volam-bahoaka mba hanaovana [[fampielezan-kevitra]]. Manimba ny fahamarinan' ny fifidianana sy tsy maha marina ny fisoloan-tena [[Demôkrasia|demôkratika]] izany.

==== Fanjakana lasa fitaovan' olom-bitsy ====
Amin' ny tranga ratsy indrindra, ny [[kolikoly]] dia mety haha lasa fananan' olom-bitsy (orinasa matanjaka, vondron' olona manan-karena, sns) ny fanjakana, izay ampiasan' ny vondron' olona ho amin' ny tombotsoany manokana amin' ny alalan' ny fifehezany ny andrim-panjakana sy ny pôlitikam-panjakana. Manimba ny ezaka ho amin' ny fiarovana ny tombontsoanm-bahoaka izany ary manimba ny fampandrosoana ny firenena malagasy.

==== Fahasarotan' ny fampiharana ny pôlitikam-panjakana ====
Manakana ny fampiharana mahomby ny pôlitikam-panjakana ny kolikoly. Voahodinkodina ny vola atokana ho an' ny tetikasa fampandrosoana; azo amin' ny fomba tsy ara-dalàna ny fifanarahana arak' asa amin' ny fanjakana, ary tsy mahomby ny asa ataon' ny sampan-draharaham-panjakana anjakan' ny kolikoly eto Madagasikara.

=== Fiantraika eo amin' ny tontolo iainana ===
Misy fiantraikany ratsy eo amin' ny [[tontolo iainana eto Madagasikara]] ny kolikoly satria ny fahazoana tombony amin' ny fotoana fohy no laharam-pahamehana ho an' ny mpanao kolikoly fa tsy ny fiarovana ny tontolo iainana sy ny fampandrosoana maharitra.

==== Fandripahana ala sy fanondranana tsy ara-dalàna ny hazo sarobidy ====
Manamora ny famoronana fanomezan-dàlana tsy ara-dalàna hitrandraka hazo any anaty ala ny kolikoly eto Madagasikara, ka ahafahan' ny orinasa na olon-tsotra manao fitrandrahana tafahoatra, indrindra ny [[andramena]], izay karazan-kazo tena sarobidy. Mahatonga ny fandrobana ny loharanon-karena ao anaty ala ny tsy fahampian' ny fanaraha-maso sy ny firaisana tsikombakomba ataon' ny mpanao kolikoly.

Mahatonga ny faharavan' ny toeram-ponenan' ny karazam-biby tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]] ny [[fandripahana ala]], izay matetika mahazo alalana noho ny fanaovana kolikoly, izany dia mandrahona ny fisian' ny karazan-javamananaina miavaka sy tsy manam-paharoa eto amin' ny Nosy. Matetika koa ny kolikoly no manam-pifandraisana amin' ny [[doro tanety]] an-tsitrapo izay atao mba hanadiovana ny tany hanaovana [[fambolena]] na hanamora ny [[fitrandrahana ala]] tsy ara-dalàna. Misy fiantraikany lehibe eo amin' ny [[tontolo iainana]] izany fandoroana ala izany ary manampy trotraka [[fiovan' ny toetany]].

==== Fanondranana karazan-javamananaina arovana ====
Ny kolikoly dia mamela ny fihazana tsy ara-dalàna ny biby sy ny zavamaniry arovana, toy ny [[sokatra]], ny [[gidro]] sy ny [[varika]] ary ny karazan-javamaniry tsy fahita firy maro samihafa eto Madagasikara. Manome tsolotra ho an' ny mpiasan' ny fiarovana ny tontolo iainana, ny mpiasan' ny [[fadintseranana]] ary ny manampahefana eny ifotony ny tambajotran' ny mpanondrana entana tsy ara-dalàna mba hanamora ny fivarotana ireo karazam-biby ireo. Loza mitatao ho an' ny fahaveloman' ny karazan-javamananaina maro izany fanondranana sy fivarotana tsy ara-dalàna izany.

==== Fitrandrahana tsy ara-dalàna ====
Ny kolikoly dia mampiroborobo ny fitrandrahana tsy ara-dalàna ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]], toy ny [[volamena]], tsy misy fanajana ny fenitra ara-tontolo iainana. Manimba ny [[tontolo iainana]] sy mandoto ny [[Nofon-tany|tany]] sy ny [[rano]] ary miteraka vokatra ratsy (tsy fahasalamana, sns) ho an' ny mponina akaiky an' ilay toeram-pitrandrahana izany toe-javatra izany.

==== Fahalemen' ny fepetra fiarovana ny tontolo iainana ====
Misy fiantraikany amin' ny andrim-panjakana isan-karazany miandraikitra ny fiarovana ny tontolo iainana eto Madagasikara ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanodinkodinam-bola, ny fanalefahana ny fanaraha-maso ary ny fampahazoana laka ny [[tsimatimanota]]. Misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra ara-pôlitika sy ara-pitantanana momba ny tontolo iainana koa ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanomezana tombontsoa ho an' ny olom-bitsy sy tsy firaharahana ny tombontsoam-bahoaka ary tsy fiarovana ny tontolo iainana.

== Ady amin' ny kolikoly ==
Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]] noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany.

=== Fanamafisana ny lalàna sy ny andrim-panjakana ===

==== Fandaniana lalàna sy famoahana fitsipi-pifehezana ====
Lalàna maro no nolanin' ny [[Antenimieran' i Madagasikara|Antenimiera malagas]]&lt;nowiki/&gt;y ho fisorohana sy ho famaizana ny [[kolikoly]]. Anisan' izany ny [[lalàna]] momba ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny [[famotsiam-bola]] ary amin' ny famatsiam-bola ny [[Fampihorohoroana|asa fampihorohoroana]]. Mikendry ny hanasokajiana ny fanaovana kolikoly ho heloka bevava ireo lalàna ireo, hanamafisana ny fahefan' ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny kolikoly ary hametraka rafi-piaraha-miasa iraisam-pirenena.

Ankoatra ireo lalàna voalaza etsy ambony ireo (ady amin' ny kolikoly, famotsiam-bola, sns.), dia zava-dehibe ny anasongadinana ny fandraisana rijantenin-dalàna manokana momba ny [[tsenam-baro-panjakana]] sy ny fitantanana ny volam-panjakana ary ny fahazoan' ny olom-pirenena vaovao. Mikendry ny handamina ny fomba fiasa sy hanamafisana ny mangarahara ireo rijanteny ireo.

==== Famoronana andrim-panjakana manokana ====
Andrim-panjakana maromaro no natsangana eto Madagasikara mba hiadiana amin' ny kolikoly, anisan' izany ny [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]), ny [[Cour des Comptes]] ary ny [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF). Ny BIANCO no fototra ao amin' ny rafitra miady amin' ny kolikoly. Nohamafisina ny andraikiny nandritra ny taona maro, izany dia nanome azy fahefana hanao fanadihadiana sy fanenjehana. Na izany aza dia mbola olana hatrany ny tsy tena fananany fahaleovan-tena sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana hampandehanany ny asany.

Mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fanaraha-maso ny volam-panjakana ny Cour des Comptes, ka noho izany dia zava-dehibe amin' ny fisorohana ny kolikoly eo amin' ny fitantanana ny volam-panjakana ny fanamafisana sy ny fahaleovan-tenany. Tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[famotsiam-bola]] sy ny famatsiam-bola ny fampihorohoroana ny CENTIF, koa zava-dehibe ny hetsika ataony amin' ny famantarana ny vola tsy ara-dalàna mifandray amin' ny kolikoly.

=== Paikadim-pirenena sy pôlitika isan-tsehatra ===

==== Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly  (''Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption'', SNLCC) ====
Namaritra paikady lehibe ny [[Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly]] 2015-2025, anisan' izany ny fisorohana, ny famaizana, ny fanentanana ary ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena. Niteraka fandrosoana izany, indrindra amin' ny fametrahana ny fenitra ara-dalàna sy andrim-panjakana hisahana ny ady amin' ny kolikoly eto Madagasikara. Ny SNLCC (2024-2028), izay novolavolaina ankehitriny miaraka amin' ny fanohanan' ny [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]), dia mikendry ny hanambatra ny zava-bita sy hanamafy ny fahombiazan' ny ady amin' ny kolikoly.

==== Pôlitika isan-tsehatra ====
Maro ny ezaka natao teto Madagasikara hampidirana ny ady amin' ny kolikoly ao amin' ny pôlitika isan-tsehatra, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[tsenam-baro-panjakana]], ny [[fadintseranana]], ny fitantanam-bolam-panjakana ary ny fitantanana ny harena voajanahary. Izany dia notanterahina amin' ny fametrahana fomba fiasa [[Fangaraharana|mangarahara]] sy rafitra fanaraha-maso ary fitsipi-pitondrantena.

=== Fametrahana mangaraharana sy tamberin' andraikitra ===

==== Fanambaràm-pananana ====
Fitaovana lehibe amin' ny fisorohana ny [[kolikoly]] sy ny fanodinkodinana ny volam-panjakana ny adidy momba ny fanambaràm-pananana izay tokony hataon' ny mpiasam-panjakana malagasy ambony. Na izany aza dia mbola sarotra ny fampiharana izany sy ny fanaraha-maso ny fanambaràna.

==== Fanajana ny zo hahazo vaovao ====
Nahitana fandrosoana ny fanajana ny zon' ny olom-pirenena hahazo vaovao, saingy mila ezaka fanampiny mba hiantohana ny tena [[fangaraharana]] amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana.

==== Fandraisana anjaran' ny fiarahamonim-pirenena ====
Manana anjara toerana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly ny [[fiarahamonim-pirenena]] eto Madagasikara. Amporisihina ny fandraisany anjara amin' ny alalan' ny fifampidinihana sy ny fanaraha-maso ary ny fitorohana.

=== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ===

==== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ====
Ny tetikasa toa izay natomboky ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) tamin' ny taona 2021 dia nikendry ny hiady amin' ny [[kolikoly]] sy amin' ny fanondranana an-tsokosoko ny karazam-biby avy eto Madagasikara mankany ivelany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar U.S. Government Launches New Project to Combat Corruption and Wildlife Trafficking in Madagascar] {{Wayback|url=https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar |date=20250107154529 }}&quot;, ''&lt;nowiki&gt;https://www.usaid.gov&lt;/nowiki&gt;''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manohana an' i [[Madagasikara]] amin' ny ady amin' ny kolikoly ny mpiara-miombona antoka iraisam-pirenena maro, anisan' izany ny [[Firenena Mikambana]] (amin' ny alalan' ny PNUD sy ny [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]])), ny [[Vondrona Afrikana]] (''Union Africaine''), ny [[Banky Maneran-Tany]] (''Banque Mondiale''), ny [[Vondrona Eorôpeana]] (''Union Européenne'') ary ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|Vondron-Tany Miteny Frantsay]] (''[[Organisation internationale de la francophonie]]'' na ''[[OIF]]''). Manome fanohanana ara-teknika sy ara-bola ireo mpiara-miombona antoka ireo mba hanamafisana ny fahaiza-manaon' ny andrim-panjakana sy hampiharana ny hetsika enti-miady amin' ny kolikoly. Ny OIF, ohatra, dia nanangana tetikasa &quot;Ady amin' ny kolikoly mampiasa fomba fiasa mifototra amin' ny Zon' Olombelona&quot; (&quot;''Lutte contre la corruption selon une approche basée sur les Droits de l'Homme&quot;'').

==== Fikambana ao amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena ====
Nanatevin-daharana amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena miady amin' ny [[kolikoly]] i [[Madagasikara]], toy ny [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations unies contre la corruption'') sy ny [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin’ ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). Izany dia manery ny fanjakana malagasy hampihatra ny fepetra voalazan' ireo fifanarahana ireo sy hiara-miasa amin' ny firenena hafa amin' ny ady amin' ny kolikoly.

=== Mbola betsaka ny fanamby lehibe ===

==== Ny ho enti-manana sy ny fahaleovan-tenan' ny andrim-panjakana ====
Indraindray dia tsy ampy ny vola sy ny olona tokony hampiasain' ny [[BIANCO]] sy ny [[Cour des Comptes]] ka tsy ahafahany manatanteraka an-tsakany sy an-davany ny iraka ampanovina azy eto Madagasikara. Tokony hohamafisina noho izany ny fahaleovan-tenan’ izy ireo mba tsy hibaikoan' ny fahefana ara-pôlitika azy.

==== Fitarazohan' ny fitsarana sy tsy fahombiazany ====
Sakana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny fisian' ny [[tsimatimanota]] eto Madagasikara ny fitarazohan' ny fomba fiasan' ny fitsarana sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana ao aminy. Tsy voatsara ara-potoana ny raharaha misy kolikoly ary zara raha mihatra ny sazy ka mahatonga ny [[fiarahamonina]] hahatsapa ny fanjakan' ny tsimatimanota.

==== Kolontsaina zatra tsimatimanota sy fandeferan' ny fiarahamonina ====
Mbola mitohy ny fandeferan' ny fiarahamonina malagasy ny endrika [[kolikoly]] sasany sy ny kolontsaina zatra ny fisian' ny [[tsimatimanota]], ka manasarotra ny fitorohana sy fanasaziana ny fanaovana kolikoly.

== Jereo koa ==

* [[Kolikoly]] - [[tsolotra]]
* ''[[Françafrique]]''

* [[Halatra omby eto Madagasikara]]
* [[Kolikoly an-dalambe eto Madagasikara]]
* [[Transparency International|''Transparency International'']]
* [[Fitsarana]]
* [[Fanjakana tan-dalàna]] - [[tamberin' andraikitra]] - [[fangaraharana]] - 
* [[Fanararaotam-pahefana]] - [[tsimatimanota]] - [[fizahan-tavan' olona]] - [[kiantranoantrano]] - [[famotsiam-bola]] - 
* [[Didim-pitsarana]]
* [[Tsenam-baro-panjakana]]
* [[Fananan-tany]]
* [[Andramena]] (''[[Dalbergia]]'') -  [[angonoka]] - [[tanalahy]] - [[Harena voajanahary]] - [[Valan-javaboarim-pirenena]] - [[Faritra arovana]]
* [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]) - [[Cour des Comptes]] - [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF) - [[Pôles Anti-Corruption]] (PAC)
* [[Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption]] - 
* [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]) - ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) - [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]]) -
* [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations Unies contre la corruption'') - [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin’ ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union Africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). 

== Rohy ivelany ==

* &quot;[https://www.u4.no/publications/tude-de-la-corruption-et-des-mesures-anti-corruption-madagascar Étude de la corruption et des mesures anti-corruption à Madagascar]&quot;, ''www.u4.no,'' 9 March 2021.
* &quot;[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VF.pdf Guide de la lutte contre la corruption pour les jeunes à Madagascar]&quot;, ''www.undp.org''
* &quot;[https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html La lutte contre la corruption] {{Wayback|url=https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html |date=20241213102520 }}&quot;, ''www.presidence.gov.mg'',  06-12-2024
* &quot;[[google:corruption+à+Madagascar&amp;oq=corruption+à+Madagascar&amp;gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORiABDIICAEQABgWGB4yCAgCEAAYFhgeMggIAxAAGBYYHjIICAQQABgWGB4yCAgFEAAYFhgeMggIBhAAGBYYHjIICAcQABgWGB4yCAgIEAAYFhgeMggICRAAGBYYHtIBCDg0NjBqMGo5qAIAsAIB&amp;sourceid=chrome&amp;ie=UTF-8|Evaluation de lutte contre corruption]]&quot;, ''www.undp.org'', 11 juin 2012
* &quot;[https://www.giz.de/en/downloads/Factsheet%20SFF%20Bianco%20frz%20100276.html.pdf Renforcement des Institutions de Lutte contre la Corruption à Madagascar]&quot;, ''www.giz.de''
* &quot;[https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ Bilan négatif de la lutte contre la corruption à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ |date=20241213125554 }}&quot;, ''actu.orange.mg'', 26 octobre 2024
* &quot;[https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ |date=20240908023722 }}&quot;, ''actu.orange.mg'', 19 aout 2024.
* &quot;[https://newsmada.com/2024/08/06/kolikoly-eto-madagasikara-lohalisitra-ireo-minisitera-fototra/ Kolikoly eto Madagasikara: lohalisitra ireo minisitera fototra]&quot;, ''newsmada.com'', 6 août 2024
* &quot;[https://www.moov.mg/actualite/91972-ady-aminny-kolikoly-hiara-hiasa-ny-antenimierampirenena-sy-ny-bianco Ady amin’ ny kolikoly: Hiara-hiasa ny Antenimierampirenena sy ny BIANCO]&quot;, ''www.moov.mg'', 31 octobre 2024
* &quot;[https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php Kolikoly eto Madagasikara Manapotika ny toekarena sy sosialim-bahoaka] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php |date=20241213104615 }}&quot;, ''www.tiatanindrazana.mg'', 30 décembre 2014
* &quot;[https://www.moov.mg/article/87159-jalcc-manam-piniavana-hiady-aminny-kolikoly-i-madagasikara JALCC: Manam-piniavana hiady amin’ ny kolikoly i Madagasikara]&quot;, ''www.moov.mg'', 11 juillet 2024
* &quot;[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VM.pdf-.pdf Torohay ho an’ ny tanora mikasika ny ady amin’ ny kolikoly eto Madagasikara]&quot; (pdf), ''www.undp.org''
* &quot;[https://newsmada.com/2023/12/26/ady-aminny-kolikoly-olana-ny-toe-tsaina-sy-ny-fisianny-tsy-maty-manota-hoy-i-hanitrantenaina/ Ady amin’ ny kolikoly: olana ny toe-tsaina sy ny fisian’ ny tsy maty manota, hoy i Hanitrantenaina]&quot;,  ''newsmada.com'', 26 décembre 2023
* &quot;[http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly Ny momba ny kolikoly] {{Wayback|url=http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly |date=20241213142223 }}&quot;, ''mtp.gov.mg''
* &quot;[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php Repoblikan' ny tsolotra] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php |date=20241213124933 }}&quot;, ''www.tiatanindrazana.m''g, 01 octobre 2015
* &quot;[https://midi-madagasikara.mg/isotry-vehivavy-roa-md-saika-hanome-tsolotra/ Isotry: Vehivavy roa MD, saika hanome tsolotra]&quot;, ''midi-madagasikara.mg'', 21 décembre 2023
* &quot;[https://newsmada.com/2024/07/17/tsy-maintsy-vola-ve/ Tsy maintsy vola ve ?]&quot;, ''newsmada.com'', 17 juillet 2024
* &quot;[https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ Mpanamboatra pasipaoro belza iray nandoa tsolotra hahazahoana tsenambarompanjakana teto Madagasikara] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ |date=20220706164405 }}&quot;, ''www.malina.mg'', 10 September 2020
* &quot;[https://forum.serasera.org/forum/message/m3f3e591494066?page=2 Tsolotra]&quot;, ''forum.serasera.org'', 14/12/2003
* &quot;[https://www.madagate.org/politique-madagascar/chronique/7648-madagascar-corruption-plus-on-en-parle-plus-elle-persiste-et-se-multiplie.html Madagascar Corruption. Plus on en parle, plus elle persiste et se multiplie]&quot;, ''www.madagate.org'', 18 Novembre 2020
* &quot;[https://www.lagazette-dgi.com/p-4313.html Inty sy Nday: Tena madio ve ... ?]&quot;, ''www.lagazette-dgi.com'',  20 février 2018
* &quot;[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}&quot;, ''www.transparency.mg''
* &quot;[https://www.zinfos974.com/un-milliardaire-malgache-dans-le-viseur-du-pnf/ Un milliardaire malgache dans le viseur du PNF]&quot;, ''www.zinfos974.com''

== Loharano sy fanamarihana ==

[[Sokajy:Kolikoly]]
[[Sokajy:Kolontsaina malagasy]]</text>
      <sha1>emehkkxcy1ds735kikxvfmbe4yzesdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134406</id>
      <parentid>1134405</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T03:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nameno banga</comment>
      <origin>1134406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59413" sha1="o3qdrhylhffy3mpkqxenwe2kicf31d2" xml:space="preserve">[[Sary:Countries by Corruption Perceptions Index (2022).svg|vignette|359x359px|Sarintany maneho ny tondro maneran-tany momba ny fahitana kolikoly tamin' ny taona 2022 araka ny ''[[Transparency International]]''. Anisan' ny firenena be kolikoly indrindra i Madagasikara.]]
Ny '''kolikoly eto Madagasikara''' dia olana goavana mahazo ny sehatra rehetra eo amin' ny fiarahamonina malagasy, manomboka amin' ny fanaovana [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy amin' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]] ka hatrany amin' ny [[fitsarana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230220-madagascar-les-dysfonctionnements-au-sein-de-la-justice-pr%C3%A9occupent-le-secteur-priv%C3%A9? Madagascar: les dysfonctionnements au sein de la justice préoccupent le secteur privé]&quot;, ''www.rfi.fr'' (20/02/2023)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-tribune.com/Des-elus-locaux-et-des-agents.html? Corruption : des élus locaux et des agents publics en première ligne]&quot;, ''www.madagascar-tribune.com'' (14/05/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html? Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html |date=20250422103856 }}&quot;, ''www.orange.mg'' (19/08/2024)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.jeuneafrique.com/457692/politique/madagascar-corruption-pressions-magistrats-se-rebiffent/ Madagascar : corruption, pressions…les magistrats se rebiffent]&quot;, www.jeuneafrique.com (6/07/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin' ny taona 2023 ny [[Transparency International|''Transparency International'']] dia nanakilasy an' i [[Madagasikara]] ao amin' ny laharana faha-145 amin' ny firenena miisa 180 ary nanome tondrom-pahitana kolikoly 25/100 an' ity firenena ity&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023]&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/madagascar/ 2024 Investment Climate Statements: Madagascar]&quot;, ''www.state.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], izay ahitana antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ieg.worldbankgroup.org/evaluations/world-bank-group-madagascar/chapter-1-background-and-country-context? Chapter 1 | Background and Country Context]&quot;, ''ieg.worldbankgroup.org''&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/224/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: Selected Issues - Governance and Corruption]&quot;, ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tamin' ny taona 2024 dia nahazo naoty 26/100 i Madagasikara ao amin' ny tondrom-pahitana kolikoly, laharana faha-140 amin' ny firenena 180. Ity filaharana ity dia taratry ny olana maharitra toy ny tsy fanasaziana ny manampahefana mpanao kolikoly, ny maha voafetra ny fahazoana fitsarana, tsy fahampian' ny fiarovana ny mpampaneno lakolosy ary ny famatsiam-bola ara-pôlitika tsy mazava&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de perception de la corruption 2024, Modeste avancée de Madagascar, entre une lutte timide et des moyens limités] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/06/19/madagascar-et-predator-le-contrat-a-5-millions-d-euros_6241427_3212.html Madagascar et Predator, le contrat à 5 millions d’euros]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Manimba ny tombontsoan' ny daholobe izany. Misy vokany ratsy eo amin' ny fampandrosoana ny firenena sy ny fiadanan' ny vahoaka malagasy ity olana ity.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Amin' ny heviny ankapobeny dia [[fanararaotam-pahefana]] atao mba hahazoana tombontsoa manokana tsy ara-dalàna ny kolikoly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/topics/anti-corruption-basics/basics? Anti-corruption basics]&quot;, ''www.u4.no'' (18/06/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.unodc.org/e4j/en/anti-corruption/module-1/key-issues/corruption---baseline-definition.html? Corruption: a baseline definition]&quot;, ''www.unodc.org'' (1997)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]&quot;, ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption? Madagascar: Overview of corruption and anti-corruption] {{Wayback|url=https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption |date=20250419123551 }}&quot;, ''www.u4.no'' (9/03/2021)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://weafrica24.com/2025/02/12/madagascars-anti-corruption-efforts-show/ Madagascar’s Anti-Corruption Efforts Show Slow Progress, Says Transparency International]&quot;, ''weafrica24.com'' (12/02/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://environmental-corruption.org/news/the-true-cost-of-corruption-inside-madagascar-s-32? The true cost of corruption: Inside Madagascar’s endangered tortoise trade]&quot;, ''environmental-corruption.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/225/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar - Economic Development Document]&quot;,  ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/117/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: 2022 Article IV Consultation, Third Review Under The Extended Credit Facility Arrangement, and Requests for A Waiver of Nonobservance of Performance Criteria and Modification of Performance Criteria-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Republic of Madagascar]&quot;, ''www.elibrary.imf.org'' (21/03/2023)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.giz.de/en/worldwide/100268.html? Supporting Madagascar’s authorities in the fight against corruption]&quot;, ''www.giz.de''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Antony mahatonga ny kolikoly ==
Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], anisan' izany ny antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

=== Antony ara-tsôsialy sy ara-toekarena ===

==== Fahantrana sy tsy fitoviana ====
Manosika ny olona hanao [[kolikoly]] ny [[fahantrana]] izay mahazo saika ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra, toraka izany koa ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena izay mitombo hatrany. Manosika ny olona hanao kolikoly, mba hahazoana izay ilainy na hanatsarana bebe kokoa ny fidiram-bolany, ny faharefoana ara-toekarena&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://hal.science/hal-01826884v1/document Corruption et croissance économique à Madagascar]&quot;, ''hal.science''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change Madagascar Poverty Assessment: Navigating Two Decades of High Poverty and Charting a Course for Change]&quot;, ''www.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/02/21/world-banks-assessment-warns-of-rising-urban-poverty-in-afe-madagascar-and-recommends-broad-based-and-sustained-growth World Bank’s Assessment Warns of Rising Urban Poverty in Madagascar and Recommends Broad-Based and Sustained Growth]&quot;, ''www.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny tsy fananana asa sy ny fahasahiranana ara-bola ====
Lehibe loatra ny tahan' ny tsy fisian' asa eto [[Madagasikara]], indrindra eo amin' ny tanora, sy ny tsy fadraisana anjara eo amin' ny [[toekarena]], ka mahatonga ny olona sasany hihevitra fa fomba mahomby amin' ny fitadiavana asa na amin' ny fampidiram-bola ny fanaovana [[kolikoly]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afrobarometer.org/publication/ad999-plus-instruits-les-jeunes-malgaches-sont-pourtant-plus-touches-par-le-chomage/ AD999: Plus instruits, les jeunes malgaches sont pourtant plus touchés par le chômage]&quot;, ''www.afrobarometer.org'' (16/06/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://observatoiredelajeunesse.wordpress.com/2025/01/21/lemploi-des-jeunes-a-madagascar-un-defi-persistant-malgre-les-efforts/ L’emploi des jeunes à Madagascar : un défi persistant malgré les efforts]&quot;, ''observatoiredelajeunesse.wordpress.com'' (21/01/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ao anatin' ny tontolon' ny fahasahiranana ara-toekarena dia mitombo ny kolontsaina manao zavatra tsy araka ny lalàna sy ny fifandaminana ny tsy fanarahan-dalàna ivelan' ny fitsarana, izay indraindray tsy ara-dalàna, nefa heverin' ny maro fa ilaina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/d52a4b97-a00a-5eaa-8993-698910223a1b Making Work Pay in Madagascar : Employment, Growth, and Poverty Reduction]&quot;, ''openknowledge.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.cambridge.org/core/journals/africa/article/closed-circles-of-mistrust-envy-aspirations-and-urban-sociality-in-coastal-madagascar/ED169CCEE4AB90D77466D99DC27E9535? Closed circles of mistrust: envy, aspirations and urban sociality in coastal Madagascar]&quot;, ''www.cambridge.org'' (23/03/2018)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/corruption-informality-and-social-norms? Corruption, informality and social norms]&quot;, ''www.u4.no''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Tsy fahampian' ny karaman' ny mpiasam-panjakana ====
Manosika ny mpiasam-panjakana hanaiky [[tsolotra]], mba hamenoany ny fidiram-bolany, ny tsy fahampian' ny karamany&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf Overview of corruption and anticorruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf |date=20250107154531 }}&quot;, ''knowledgehub.transparency.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Razanajatovo Hajatiana, &quot;[https://fr.scribd.com/document/730497721/La-corruption-dans-l-administration-publique-RazanajatovoHajatiana-ECO-M1-12 La corruption dans l'administration publique]&quot;, ''fr.scribd.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.unafei.or.jp/publications/pdf/RS_No71/No71_21PA_Ravalomanda.pdf Corruption control in criminal justice: the Madagascar situation, problems and solutions and corruption  cases]&quot;, ''www.unafei.or.jp''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Antony ara-pôlitika sy miankina amin' ny andrim-panjakana ===

==== Fahalemen' ny fanjakana tan-dalàna ====
Mampirisika ny fanaovana [[kolikoly]] ny fahalemen' ny [[fanjakana tan-dalàna]], izay ahitana fitsarana miadam-piasa sy tsy mahomby, ahitana [[tsimatimanota]] miely patrana sy tsy fanajana ny lalàna. Ao koa ny tsy fahampian' ny sazy mandaitra izay tokony tsy haha te hanao kolikoly&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Fitondrana tsy marin-toerana ====
Tsy mahazo antoka ny hoaviny ny Malagasy vokatry ny fisian' ny [[tsimatimanota]], hany ka mirongatra ny [[kolikoly]] sy ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana. Izany toe-javatra izany dia lasa aretina lavareny sy miteraka tetezamita pôlitika mitranga matetika izay mampirongatra ny kolikoly&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Ny fahalemen' ny andrim-panjakana mpanara-maso ====
Matetika tsy manana fitaovana sy loharanom-bola ary fahaleovan-tena ho enti-miasa amim-pahombiazana ny andrim-panjakana isan-karazany tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara, toy ny rafitra mpanara-maso sy ny fisafoana ary ny fitsarana&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ====
Mampiroborobo ny [[kolikoly]] sy ny fisitrahana tsy ara-dalàna ny volam-panjakana sy ny fitaovam-panjakana, ny fizahan-tavan' olona sy ny [[kiantranoantrano]], izay anomezana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fahitahitana (relation personnelle) sy ara-pôlitika fa tsy mifototra amin' ny fahaiza-manao&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf? Overview of corruption and anti-corruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf |date=20211221170452 }}&quot;, ''knowledgehub.transparency.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://publications.ut-capitole.fr/id/eprint/25089/1/SerreBastien2017.pdf? La lutte contre la corruption à Madagascar (PDF)]&quot; (thèse de doctorat), ''publications.ut-capitole.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Tsy fahampian' ny mangarahara sy ny tamberin' andraikitra ====
Manosika amin' ny fanaovana [[kolikoly]] eto Madagasikara ny tsy fahampian' ny mangarahara amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. Ao koa ny tsy fahampian' ny fampahalalam-baovao sy ny tsy fisian' ny rafitra mahomby momba ny [[tamberin' andraikitra]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tradingeconomics.com/madagascar/cpia-transparency-accountability-and-corruption-in-the-public-sector-rating-1-low-to-6-high-wb-data.html Madagascar - CPIA Transparency, Accountability, And Corruption In The Public Sector Rating (1=low To 6=high)]&quot;, ''tradingeconomics.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://data.worldbank.org/indicator/IQ.CPA.TRAN.XQ CPIA transparency, accountability, and corruption in the public sector rating (1=low to 6=high)]&quot;, ''data.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]&quot;, ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fiarovana ny tombontsoan' antoko pôlitika ====
Matetika dia leferina, na misy mamporisika mihitsy aza, ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], hany ka mahazo vahana ny [[tsimatimanota]] eo amin' ny fanaovana kolikoly. Manana anjara toerana lehibe amin' ny fanaovana kolikoly ny tambajotra pôlitika miaro ny mpanao kolikoly mampandroso ny tombontsoan' antoko&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.reuters.com/world/africa/madagascan-presidents-ex-aide-guilty-offering-mining-licence-bribes-2024-02-20/ Madagascan president's ex-aide convicted of offering mining licence for bribes]&quot;, ''www.reuters.com'' (20/02/202)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://freedomhouse.org/country/madagascar/freedom-world/2024?utm_source=PANTHEON_STRIPPED Madagascar]&quot;, ''freedomhouse.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Antony ara-kolontsaina ===

==== Lova navelan' ny vanim-potoana faha mpanjaka ====
Amin' ny fiarahamonina malagasy sasany, ny rafi-pahefana nentim-paharazana, toy ny fitondran' ny lehibem-poko na filoham-poko, na ny rafitra ahitana [[sarangam-poko]] ([[andriana]], [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], sns), dia nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny fiainana ara-[[pôlitika]] sy ara-[[toekarena]]&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2024_MDG.pdf? BTI 2024 Country Report - Madagascar]&quot;, ''bti-project.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Indraindray ireo rafitra ireo dia miaraka amin' ny fanao misy [[fizahan-tavan' olona]] sy [[kiantranoantrano]] ary [[kolikoly]], izay ahitana fitsinjaràna ny loharanon-karena mifototra amin' ny fifandraisan' ny tena manokana na ny maha iray vondrona ([[fianakaviana]], [[saranga]], [[Vondrom-poko|foko]])&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/configurable/content/book$002f9781513584058$002fCH009.xml?t:ac=book%24002f9781513584058%24002fCH009.xml Chapter 9: Madagascar: Institution-Building in a Fragile State]&quot;, ''www.elibrary.imf.org'' (18/03/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Misy fiantraikany amin' ny fanao sasany sy mandrisika ny endrika kolikoly sasany eto [[Madagasikara]] ny fifamatorana misy eo amin' ny fahefana nentim-paharazana sy ny fahefana ara-pôlitika&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ocindex.net/country/madagascar? Madagascar]&quot;, ''ocindex.net'' (2023)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Frémigacci, [https://books.openedition.org/pur/62386 ''État moderne et culture politique nationale à Madagascar''], ''books.openedition.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Lova napetraky ny fanjanahan-tany ====
Namela lova eo amin' ny fitantananan-draharaham-panjakana ny tantaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany teto Madagasikara]]&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-impact-of-colonialism-on-madagascar-wars-0a001a7d.html? The Impact of Colonialism on Madagascar Wars]&quot;, ''www.mexicohistorico.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.aehnetwork.org/blog/the-colonial-legacy-of-corruption-among-local-elites-in-africa/ The Colonial Legacy of Corruption Among Local Elites in Africa]&quot;, ''www.aehnetwork.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nanjakan' ny [[didy jadona]] sy ny tsy fisian' ny [[tamberin' andraikitra]] amin' ny mponina eo an-toerana indraindray ny rafitra fanjanahantany sy ny fitrandrahana ny loharanon-karena ho tombontsoan' i [[Frantsa]]&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.cdsafrica.org/reclaiming-justice-madagascars-rightful-fight-for-the-scattered-islands/ Reclaiming Justice: Madagascar’s Rightful Fight for the Scattered Islands]&quot;, ''www.cdsafrica.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Namela takaitra teo amin' ny toe-tsain' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] sy teo amin' ny fomba fitondrana ny andrim-panjakana rehetra izany fanao izany, ka nahatonga ny fandeferana manoloana ny [[fanararaotam-pahefana]] sy ny fandaminana tsy ara-pitsarana&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Nahatonga fampivangongoana fahefana sy fitantanan-draharaha tsy mangarahara indraindray ny vanim-potoan' ny fanjanahantany frantsay, izay nanamora ny karazana [[kolikoly]] sasany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bti-project.org/en/reports/country-report/MDG? Madagascar Country Report 2024]&quot;, ''bti-project.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Kolontsaina ankehitriny ====
Miorim-paka lalina ao anatin' ny [[kolontsaina malagasy]] ny [[kiantranoantrano]], izay manamora ny tambajotra mifototra amin' ny [[kolikoly]]. Manampy izany koa ny fanomezana lanjany ny tsiambaratelo sy ny fahanginana ka mahatonga ny Malagasy tsy ho zatra na harisika amin' ny filazana ny zava-misy tsy ara-dalàna&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0962629823001518? (Re)Interpreting corruption in local environments: Disputed definitions, contested conservation, and power plays in Northern Madagascar]&quot;, ''www.sciencedirect.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Manamafy ny fanaovana kolikoly eto Madagasikara ny fahitana fa toa manamora ny fahazoana tolotra avy amin' ny sampan-draharaham-panjakana ny kolikoly. Tsy ampy ny fanabeazana ho olom-banona sy ny fahazoam-baovao ka tsy afaka mitory momba ny fisian' ny kolikoly ny ankamaroan' ny olom-pirenena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afrobarometer.org/publication/ad302-les-malgaches-deplorent-lampleur-de-la-corruption-mais-craignent-de-la-signaler/ AD302: Les Malgaches déplorent l’ampleur de la corruption, mais craignent de la signaler]&quot;, ''www.afrobarometer.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Antony mifandray amin' ny fitantanana ny harena voajanahary ===

==== Habetsahan' ny harena voajanahary ====
Ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]] eto [[Madagasikara]], toy ny [[ala]] sy ny [[Harena an-kibon' ny tany|harena ankibon' ny tany]] ary ny harena momba ny [[jono]], izay mety hiteraka fikirakirana vola be, dia misarika ny fitsiriritana, ka mahatonga ny kolikoly, indrindra eo amin' ny sehatry ny fitrandrahana [[Hazo (akora)|hazo]] sy ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] ary ny jono&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://globalwitness.org/en/press-releases/illegal-malagasy-timber-trade-worth-up-to-460000-a-day/ Illegal Malagasy timber trade worth up to $460,000 a day]&quot;, ''globalwitness.org'' (02/12/2009)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://eia.org/press-releases/unless-domestic-rosewood-and-ebony-trade-in-madagascar-are-tightly-regulated-the-countrys-rainforests-are-still-in-jeopardy/ Unless domestic rosewood and ebony trade in Madagascar are tightly regulated, the country’s rainforests are still in jeopardy]&quot;, ''eia.org'' (4/02/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fahalemen' ny arofanina ====
Mampiroborobo ny [[kolikoly]] ny fahalemena na ny fahabangan' ny andrim-panjakana mifehy ny fitrandrahana ny harena voajanahary na ny tsy fampiharana ny arofanina ara-dalàna. Indraindray, na matetika mihitsy aza, no tsy mahomby sady tsy mangarahara ny fomba fiasan' ny sampan-draharaham-panjakana misahana ny harena voajanahary&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/the-gold-sector-in-madagascar-at-the-heart-of-illicit-practices? The gold sector in Madagascar: at the heart of illicit practices]&quot;, ''www.u4.no'' (28/11/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Sehatra anjakan' ny kolikoly ==
Betsaka ny sehatra anjakan' ny kolikoly eto [[Madagasikara]], ka anisan' izany ny fitsarana, ny fitandroana ny filaminana, ny hetra, ny fadin-tseranana, ny fananan-tany, ny varotra, ny indostria, ny tontolo iainana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny fahasalamana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption Madagascar - Corruption]&quot;, ''www.privacyshield.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Sehatr' asam-panjakana amin' ny ankapobeny ===
Mamely ny sehatra maro amin' ny asam-panjakana eto [[Madagasikara]] ny [[kolikoly]]. Araka ny fahitan' ny besinimaro sy ny fanadihadiana dia tsy mitovy ny halalin' ny fisian' ny kolikoly eo amin' ny sehatra isan-karazany. Asehon' ny fanadihadiana nataon' ny ''[[Afrobaromètre]]'' ny fijerin' ny [[Malagasy]] fa mahery vaika ny firongatry ny kolikoly&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== Ny fitandroana ny filaminana sy ny fitsarana ====
Voasokajy ho anisan' ny mpanao kolikoly lehibe indrindra eto Madagasikara ny ao amin' ny fitandroana filaminana&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, izay ahitana ny pôlisy sy ny zandarimariam-pirenena. Izany dia miseho amin' ny alalan' ny fitakiana tsolotra mba tsy hampiharana lamandy, amin' ny alalan' ny fisamborana tsy ara-dalàna na ny tsy fanohizana intsony ny fanadihadiana momba ny raharaha izay efa natakalo vola. Heverina ho tena ahitana mpanao kolikoly be ihany koa ny rafi-pitsarana&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Misy fiantraikany amin' ny [[didim-pitsarana]] sy amin' ny fanapahan-kevitra momba ny fanamelohana na ny famotsorana ny olona tsaraina izany&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/madagascars-specialised-anti-corruption-court-the-quest-to-end-impunity Madagascar’s specialised anti-corruption court: The quest to end impunity]&quot;, www.u4.no (21/10/2019)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fitantanan-draharaham-panjakana ====
Ny fitantanan-draharaham-panjakana amin' ny ankapobeny eto [[Madagasikara]] dia ahitana kolikoly. Ohatra, ny fahazoana antontan-taratasy ara-panjakana (fahazoan-dalana, [[kara-panondro]], sns.) dia mety hitarazoka na hitsahatra mihitsy raha tsy misy ny fandoavana [[tsolotra]]. Maro ny mpiasam-panjakana voarohirohy amin' ny fanodinkodinam-bola na fizahan-tavan' olona momba ny fanomezana [[tsenam-baro-panjakana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.pplaaf.org/cases/misappropriation-of-public-health-funds-in-madagascar.html? Misappropriation of Public Health Funds in Madagascar]&quot;,  ''www.pplaaf.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fananan-tany ====
Mazàna no manjavozavo ny fifampiraharahana momba ny [[fananan-tany]] izay mora andairan' ny kolikoly, ka miteraka ady tany sy fakana tanin' olona an-keriny tsy ara-dalàna ary fanaovana hosoka ny antontan-taratasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://engoo.com/app/daily-news/article/small-farmers-in-madagascar-say-chinese-investors-forced-them-to-sell-their-land-for-dirt-cheap/yfdCAEt8Eee8IAOR5NT5Ww? Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]&quot;, ''engoo.com'' (15/06/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://globalvoices.org/2017/06/05/land-grabs-chinese-investors-madagascar/ Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]&quot;, ''globalvoices.org'' ('''5/06/2017''')&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mg.globalvoices.org/2017/06/06/101469/ Shinoa Mpampiasa Vola Manery Tantsaha Malagasy Hivarotra ny Taniny Amin'ny Ariary Fito]&quot;, ''mg.[[Global Voices amin'ny teny Malagasy|globalvoices]].org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mety ho sarotra sy andoavam-bola be ny fahazoana taratasin-tany noho ny kolikoly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://gret.org/en/the-challenges-of-land-governance-in-west-africa-and-madagascar/ The challenges of land governance in West Africa and Madagascar]&quot;, ''gret.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption&amp; Madagascar - Corruption]&quot;, ''www.privacyshield.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny fanadihadiana nataon' ny [[Transparency International Initiative Madagascar]] tamin' ny taona 2023 no nahafantarana fa ny 43&amp;nbsp;% amin' ny olona nandray fepetra hiaro ny fananan-taniny dia niharan' ny kolikoly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.org/en/news/beautiful-land-corruption-discrimination-land-rights-sub-saharan-africa? This beautiful land; corruption, discrimination and land-rights in Sub-Saharan-Africa]&quot;, ''www.transparency.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://images.transparencycdn.org/images/24.04.09_LO-RES-REV-THIS-BEAUTIFUL-LAND-LCD-REPORT.pdf? THIS BEAUTIFUL LAND Corruption, discrimination and land rights in Sub-Saharan Africa]&quot;, ''images.transparencycdn.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Anisan' ny fanao amin' izany ny [[tsolotra]], ny [[fanararaotam-pahefana]] ary ny fanodikodinam-pahefana ataon' ny mpiasan' ny [[fananan-tany]] sy ao amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] ary ny [[fokontany]]&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fadintseranana ====
Ny kolikoly eny amin' ny [[fadintseranana]] dia miseho amin' ny alalan' ny fanombanana ambany ny entana, sy fanambaràna diso na fandoavam-bola tsy ara-dalàna, mba hanamorana ny fampidirana na fanondranana entana tsy ara-dalàna na tsy nanaovana fanambaràna&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.ifo.de/DocDL/cesifo1_wp9489.pdf? Corruption in Customs]&quot;, ''www.ifo.de''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://cepr.org/voxeu/columns/detecting-tariff-evasion-low-income-countries-new-evidence-matched-transaction-level? Detecting tariff evasion in low-income countries: New evidence from matched transaction-level data]&quot;, ''cepr.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/five-operational-lessons-new-research-corruption-customs? Five operational lessons from new research on corruption in customs]&quot;, ''blogs.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fitrandrahana ny harena voajanahary ====
Ahitana fitrandrahana tsy ara-dalàna ny sehatry ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]], toy ny fanapahana [[andramena]] sy ny fitrandrahana [[vatosoa]] ary ny [[Jono|fanjonoana]]. Izany dia matetika mifandray amin' ny kolikoly ataon' ny mpitondra fanjakana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://washmatters.wateraid.org/blog/mineral-rights-to-human-rights-capturing-madagascars-resource-wealth? Mineral rights to human rights: capturing Madagascar’s resource wealth to end water and sanitation poverty]&quot;, ''washmatters.wateraid.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://e360.yale.edu/features/madagascar-rosewood-singapore-trafficking? How Traffickers Got Away with the Biggest Rosewood Heist in History]&quot;, ''e360.yale.edu''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na dia eo aza ny fandaniana [[fehezan-dalàna]] vaovao momba ny harena ankibon' ny tany tamin' ny taona 2023 izay mikendry ny hampitombo ny mangarahara, dia mbola simba ihany ny sehatra noho ny fahazoan-dalana tsy mazava sy ny kolikoly, izay manakivy ny mpampiasa vola matotra&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-un-nouveau-code-d-extraction-miniere-pour-relancer-un-secteur-fige_6245091_3234.html A Madagascar, un nouveau code d’extraction minière pour relancer un secteur figé]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-ke-rafitoson-promue-nouvelle-vigie-de-l-extraction-miniere_6245070_3234.html? A Madagascar, Ke Rafitoson promue nouvelle vigie de l’extraction minière]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny fonja ====
Araka ny fanadihadiana natao tamin' ny taona 2024 dia manjaka ny kolikoly any amin' ny raharahan' ny fonja malagasy. Mitatitra ny voafonja fa tsy maintsy mandoa tsolotra mba hahazoana sakafo, famindrana fonja na fitsidihan' ny fianakaviana. Manamarina ireo fanao ireo ny mpiambina noho ny tsy fahampian' ny loharanon-karena sy ny faharatsian' ny tontolon' ny asa&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/une-etude-sur-la-corruption-dans-les-prisons-a-madagascar-publiee-par-transparency-international-1483535.html Une étude sur la corruption dans les prisons à Madagascar publiée par Transparency International]&quot;, ''la1ere.francetvinfo.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/03/22/predator-une-plainte-deposee-en-france-concernant-l-utilisation-du-logiciel-espion-a-madagascar_6223552_4408996.html Predator : une plainte déposée en France concernant l’utilisation du logiciel espion à Madagascar]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Sehatra tsy miankina ===
Eto [[Madagasikara]] dia miseho ao amin' ny sehatra tsy miankinahany koa ny [[kolikoly]], izay miteraka tsy rariny eo amin' ny fifaninanana sy mampihisatra ny fampiasam-bola ary manimba ny fitokisan' ny mpisehatra ara-toekarena&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/madagascar-market-challenges? Madagascar market challenges]&quot;, ''www.trade.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://baselgovernance.org/sites/default/files/2024-11/NCPA%20Paper%20Edition%202%20Update.pdf? Engaging the private sector in     Collective Action against corruption]&quot;, ''baselgovernance.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Kolikoly amin' ny samy tsy miankina ====
Mahazo ny orinasa tsy miankina ny [[kiantranoantrano]] sy ny fiangarana. Hita izany amin' ny fampidirana olona avy amin' ny fianakaviana na havan' ny olona manam-pahefana, ho mpiasa, izay tsy misy fijerena fahaiza-manao. Mazàna ny tompon' andrakitra sasany amin' ny orinasa eto Madagasikara no manao izany mba hahazoana tombony tsy ara-drariny&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.org/en/press/transparency-international-calls-for-accountability-in-madagascars-lychee-market? Transparency International calls for accountability in Madagascar’s lychee market]&quot;, ''www.transparency.org'' (10/11/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mahazo ny sehatra ara-bola koa ny kolikoly, ohatra amin' izany ny [[famotsiam-bola]], ny fampindramam-bola misy hosoka na ny fanodinkodinana ny fitanana kaonty&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://pwyp.org/deep-concern-about-the-possible-prosecution-of-ketakandriana-rafitoson-in-madagascar/ Deep concern about the possible prosecution of Ketakandriana Rafitoson in Madagascar]&quot;, ''pwyp.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Kolikoly miaraka amin' ny mpiasam-panjakana ====
Mety hiseho amin' ny fifampiraharahana ara-barotra ny [[kolikoly]], ohatra amin' ny alalan' ny fanondrotana ny vola voasoratra anaty faktiora, ny fanaovana faktiora sandoka na fandoavam-bola tsy ara-dalàna. Mety hotombanana ambany ny vidin' entany na hisy hosoka ny taratasin' ny [[fadintseranana]] mba hahatonga ny orinasa mpanafatra sy mpanondrana entana tsy handoa haban-tseranana. Mety hiakatra anefa ny saran' ny fandraharahana noho izany fanao izany, izay mety hiteraka fatiantoka.

Mety handoa [[tsolotra]] amin' ny mpiasam-panjakana ny orinasa mba hahazoana fifanarahana, fahazoan-dàlana na fanomezan-dàlana. Azon' izy ireo atao ihany koa ny mandoa vola miafina amin' ny mpifaninana mba hanodinana ny antso ho an' ny tolo-bidy na ho fizaràna ny tsena. Miteraka tsy fampiharana ny fitsipiky ny fifaninanana sady manimba ny orinasa tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna izany kolikoly izany.

== Vokatry ny kolikoly ==
Miteraka fanodinkodinana ny harem-bahoaka, izay tokony hampiasaina hamatsiana ny tetikasa fampandrosoana eto Madagasikara, ny [[kolikoly]]. Mampitombo ny tsy fitoviana ara-tsôsialy ity fanao mamohehatra ity satria mampitombo ny haren' olom-bitsy izay mampahantra ny sarambabem-bahoaka. Miteraka fahapotehan' ny asa sahanin' ny fanjakana ho an' ny daholobe ny kolikoly, anisan' ireo asa ireo ny fahasalamana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny famatsiana [[angovo]] sy [[rano]]. Ity fanao ity koa dia mampikorosy fahana ny [[fanjakana tan-dalàna]] ary mampihena ny fitokisan' ny olom-pirenena ny fanjakana sy ny andrim-panjakana ao aminy.

=== Fiantraikany eo amin' ny toekarena ===

==== Vato misakana ny fitomboana ara-toekarena ====
Eto Madagasikara dia manakivy ny fampiasam-bola avy any ivelany sy eto an-toerana ny [[kolikoly]] satria miteraka tontolo tsy azo antoka sy tsy azo atokisana. Ny orinasa dia misalasala hampiasa ny volany amin' ny sehatra tsy ahitana fitsipi-dalao mazava fa matetika mitaky fanaovana kolikoly mba hahazoana fifanarahana na fahazoan-dalana. Araka ny fanadihadiana natao dia mety hihena 0,5&amp;nbsp;% hatramin' ny 1&amp;nbsp;% isan-taona ny fitomboan' ny [[toekaren' i Madagasikara]] vokatry ny kolikoly.

==== Fanodinkodinana ny fampiasam-bolam-panjakana ====
Ny volam-panjakana natao hanomezana tolotra tena ilaina ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] ([[fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]) dia lasa tombontsoa samirerin' ny mpanao kolikoly. Miteraka fiharatsian' ny asam-panjakana sy tsy fahampian' ny fampiasam-bola amin' ny [[fotodrafitrasa]] ilaina amin' ny fampandrosoana ara-toekarena izany.

==== Fidangan' ny fandaniana ====
Ny kolikoly dia miteraka fandaniana fanampiny ho an' ny orinasa eto Madagasikara, izay tsy maintsy mandoa [[tsolotra]] na mizaka fatiantoka mifandray amin' ny kolikoly. Miantraika amin' ny vidin' ny entana sy amin' ny tolotra izany fandaniana fanampiny izany, izay misy fiantraikany amin' ny fahefa-mividin' ny mpanjifa.

==== Fanodinkodinana ny fifaninanana ====
Ny kolikoly dia mandiso ny fitsipika mifehy ny tsena ary manimba ny orinasa manao ny marina izay tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna. Miteraka tontolom-pandraharahana anjakan' ny fanahiana sy ny tsy rariny izany ary manimba ny fahafahan' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] hiatrika fifaninanana.

==== Fihenan' ny vola miditra amin' ny fanjakana ====
Mampihena ny fidiram-bolan' ny fanjakana malagasy ny kolikoly, indrindra ny fampidiram-bola amin' ny alalan' ny [[fadintseranana]] sy ny [[hetra]]. Izany dia mampihena ny loharanon-karena azo amatsiana ny fandaniam-bolam-panjakana sy ny fandaharan' asam-pampandrosoana.

=== Fiantraikany eo amin' ny lafiny ara-tsôsialy ===

==== Fahantrana sy tsy fitoviana ====
Ny kolikoly dia mampitombo ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantran' ny vahoaka malagasy]] sy ny tsy fitoviana ara-tsôsialy noho io fanao io miteraka fanodikodinana ny loharanon-karena natokana ho an' ny marefo indrindra ary mametra ny fidirana amin' ny tolotra fototra ([[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]).

==== Fiharatsian' ny asam-panjakana ====
Eto Madagasikara, ny kolikoly dia misy fiantraikany amin' ny kalitao sy ny fahafaha-misitraka ny asa atolotry ny fanjakana ho an' ny daholobe, toy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], ny [[fahasalamana]], ny fampanjakana ny rariny ary ny fahazoana [[rano]] sy [[herinaratra]]. Ny faraidiny indrindra sy ny any ambanivohitra no tena iharan' izany fomba fiasa ratsy izany.

==== Fahasimban' ny fahatokisana ny andrim-panjakana ====
Manimba ny fitokisan' ny olom-pirenena malagasy ny andrim-panjakana sy ny tompon' andraiki-panjakana ny kolikoly. Mampihena ny [[demôkrasia]] izany sady mampitombo ny tsy fahamarinan-toerana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy. Miteraka fahakiviana noho ny fahatsapana tsy rariny sy tsimatimanota ny kolikoly, satria matetika no tsy voasazy ny mpanao kolikoly. Manakivy ny olom-pirenena tsy hanao tatitra momba ny kolikoly izany toe-javatra izany.

=== Fiantraikany ara-pôlitika ===
Lalina ny voka-dratsin' ny kolikoly eto Madagasikara ary miteraka tsy fahamarinan-toeran' ny fitondram-panjakana sy fahalemen' ny andrim-panjakana demôkratika.

==== Tsy fahamarinan-toeran' ny fitondrana sy krizy pôlitika ====
Mety hiteraka krizy pôlitika lehibe ny kolikoly, indrindra rehefa olona ambony mpanao pôlitika no voasaringotra. Manimba ny fitokisan' ny vahoaka ny mpitondra sy ny andrim-panjakana ny tantara manafintohina momba ny kolikoly, izay mety hitarika amin' ny fanaovana fihetsiketsehana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy, eny fa hatramin' ny fanovana fitondrana aza. Nisongadinan' ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana mifandray amin' ny raharaha kolikoly ny [[tantaran' i Madagasikara]].

==== Fihalemen' ny fanjakana tan-dalàna ====
Manimba ny fototry ny [[fanjakana tan-dalàna]] ny kolikoly. Rehefa tsy ampiharina araka ny tokony ho izy ny lalàna, ary rehefa ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny fampiharana ny lalàna no manao kolikoly, dia voahitsakitsaka ny filaminana ara-pitsarana. Manamafy an' izany toe-javatra izany ny [[tsimatimanota]] sitrahin' ny mpanao kolikoly sady mampaharitra an' ilay fomba fanao eto Madagasikara.

==== Tsy fanekena ny maha ara-dalàna ny fahefam-panjakana ====
Mampihena ny fahatokisan' ny [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]] ny andrim-panjakana sy ny solontenam-panjakana ny [[kolikoly]]. Rehefa hitan' ny olom-pirenena malagasy fa miasa ho an' ny tombontsoany manokana ny mpitondra fa tsy ho an' ny tombontsoa iombonana, dia miseho ny tsy fatokiana ny maha ara-dalàna ny fitondrana. Izany dia mety hitarika amin' ny tsy fandraisana anjaran' ny olom-pirenena amin' ny raharaham-pirenena, amin' ny fahakelezan' ny taham-pahavitrihana amin' ny fiifidianana, ary amin' ny tsy fahatokisana ny mpano pôlitika.

==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ====
Ny [[kolikoly]] dia mampiroborobo ny fomba fanao misy [[kiantranoantrano]] sy ny [[fizahan-tavan' olona]], izay miteraka fitsinjarana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fifandraisana amin' ny tena manokana sy ny fifanohanana ara-pôlitika fa tsy amin' ny fahaiza-manao sy ny fahamendrehan' ilay olona omena toerana. Manimba ny fahombiazan' ny fitantanan-draharaham-panjakana eto Madagasikara izany ary manamafy ny tsy fitovian-jon' ny olom-pirenena malagasy.

==== Ny fiantraikany amin' ny zotram-pifidianana ====
Misy fiantraikany amin' ny fifidianana ny kolikoly, ohatra amin' ny alalan' ny fividianana vato, fanodinkodinana ny lisi-pifidianana na fampiasana ny volam-bahoaka mba hanaovana [[fampielezan-kevitra]]. Manimba ny fahamarinan' ny fifidianana sy tsy maha marina ny fisoloan-tena [[Demôkrasia|demôkratika]] izany.

==== Fanjakana lasa fitaovan' olom-bitsy ====
Amin' ny tranga ratsy indrindra, ny [[kolikoly]] dia mety haha lasa fananan' olom-bitsy (orinasa matanjaka, vondron' olona manan-karena, sns) ny fanjakana, izay ampiasan' ny vondron' olona ho amin' ny tombotsoany manokana amin' ny alalan' ny fifehezany ny andrim-panjakana sy ny pôlitikam-panjakana. Manimba ny ezaka ho amin' ny fiarovana ny tombontsoanm-bahoaka izany ary manimba ny fampandrosoana ny firenena malagasy.

==== Fahasarotan' ny fampiharana ny pôlitikam-panjakana ====
Manakana ny fampiharana mahomby ny pôlitikam-panjakana ny kolikoly. Voahodinkodina ny vola atokana ho an' ny tetikasa fampandrosoana; azo amin' ny fomba tsy ara-dalàna ny fifanarahana arak' asa amin' ny fanjakana, ary tsy mahomby ny asa ataon' ny sampan-draharaham-panjakana anjakan' ny kolikoly eto Madagasikara.

=== Fiantraika eo amin' ny tontolo iainana ===
Misy fiantraikany ratsy eo amin' ny [[tontolo iainana eto Madagasikara]] ny kolikoly satria ny fahazoana tombony amin' ny fotoana fohy no laharam-pahamehana ho an' ny mpanao kolikoly fa tsy ny fiarovana ny tontolo iainana sy ny fampandrosoana maharitra.

==== Fandripahana ala sy fanondranana tsy ara-dalàna ny hazo sarobidy ====
Manamora ny famoronana fanomezan-dàlana tsy ara-dalàna hitrandraka hazo any anaty ala ny kolikoly eto Madagasikara, ka ahafahan' ny orinasa na olon-tsotra manao fitrandrahana tafahoatra, indrindra ny [[andramena]], izay karazan-kazo tena sarobidy. Mahatonga ny fandrobana ny loharanon-karena ao anaty ala ny tsy fahampian' ny fanaraha-maso sy ny firaisana tsikombakomba ataon' ny mpanao kolikoly.

Mahatonga ny faharavan' ny toeram-ponenan' ny karazam-biby tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]] ny [[fandripahana ala]], izay matetika mahazo alalana noho ny fanaovana kolikoly, izany dia mandrahona ny fisian' ny karazan-javamananaina miavaka sy tsy manam-paharoa eto amin' ny Nosy. Matetika koa ny kolikoly no manam-pifandraisana amin' ny [[doro tanety]] an-tsitrapo izay atao mba hanadiovana ny tany hanaovana [[fambolena]] na hanamora ny [[fitrandrahana ala]] tsy ara-dalàna. Misy fiantraikany lehibe eo amin' ny [[tontolo iainana]] izany fandoroana ala izany ary manampy trotraka [[fiovan' ny toetany]].

==== Fanondranana karazan-javamananaina arovana ====
Ny kolikoly dia mamela ny fihazana tsy ara-dalàna ny biby sy ny zavamaniry arovana, toy ny [[sokatra]], ny [[gidro]] sy ny [[varika]] ary ny karazan-javamaniry tsy fahita firy maro samihafa eto Madagasikara. Manome tsolotra ho an' ny mpiasan' ny fiarovana ny tontolo iainana, ny mpiasan' ny [[fadintseranana]] ary ny manampahefana eny ifotony ny tambajotran' ny mpanondrana entana tsy ara-dalàna mba hanamora ny fivarotana ireo karazam-biby ireo. Loza mitatao ho an' ny fahaveloman' ny karazan-javamananaina maro izany fanondranana sy fivarotana tsy ara-dalàna izany.

==== Fitrandrahana tsy ara-dalàna ====
Ny kolikoly dia mampiroborobo ny fitrandrahana tsy ara-dalàna ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]], toy ny [[volamena]], tsy misy fanajana ny fenitra ara-tontolo iainana. Manimba ny [[tontolo iainana]] sy mandoto ny [[Nofon-tany|tany]] sy ny [[rano]] ary miteraka vokatra ratsy (tsy fahasalamana, sns) ho an' ny mponina akaiky an' ilay toeram-pitrandrahana izany toe-javatra izany.

==== Fahalemen' ny fepetra fiarovana ny tontolo iainana ====
Misy fiantraikany amin' ny andrim-panjakana isan-karazany miandraikitra ny fiarovana ny tontolo iainana eto Madagasikara ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanodinkodinam-bola, ny fanalefahana ny fanaraha-maso ary ny fampahazoana laka ny [[tsimatimanota]]. Misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra ara-pôlitika sy ara-pitantanana momba ny tontolo iainana koa ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanomezana tombontsoa ho an' ny olom-bitsy sy tsy firaharahana ny tombontsoam-bahoaka ary tsy fiarovana ny tontolo iainana.

== Ady amin' ny kolikoly ==
Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]] noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany.

=== Fanamafisana ny lalàna sy ny andrim-panjakana ===

==== Fandaniana lalàna sy famoahana fitsipi-pifehezana ====
Lalàna maro no nolanin' ny [[Antenimieran' i Madagasikara|Antenimiera malagas]]&lt;nowiki/&gt;y ho fisorohana sy ho famaizana ny [[kolikoly]]. Anisan' izany ny [[lalàna]] momba ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny [[famotsiam-bola]] ary amin' ny famatsiam-bola ny [[Fampihorohoroana|asa fampihorohoroana]]. Mikendry ny hanasokajiana ny fanaovana kolikoly ho heloka bevava ireo lalàna ireo, hanamafisana ny fahefan' ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny kolikoly ary hametraka rafi-piaraha-miasa iraisam-pirenena.

Ankoatra ireo lalàna voalaza etsy ambony ireo (ady amin' ny kolikoly, famotsiam-bola, sns.), dia zava-dehibe ny anasongadinana ny fandraisana rijantenin-dalàna manokana momba ny [[tsenam-baro-panjakana]] sy ny fitantanana ny volam-panjakana ary ny fahazoan' ny olom-pirenena vaovao. Mikendry ny handamina ny fomba fiasa sy hanamafisana ny mangarahara ireo rijanteny ireo.

==== Famoronana andrim-panjakana manokana ====
Andrim-panjakana maromaro no natsangana eto Madagasikara mba hiadiana amin' ny kolikoly, anisan' izany ny [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]), ny [[Cour des Comptes]] ary ny [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF). Ny BIANCO no fototra ao amin' ny rafitra miady amin' ny kolikoly. Nohamafisina ny andraikiny nandritra ny taona maro, izany dia nanome azy fahefana hanao fanadihadiana sy fanenjehana. Na izany aza dia mbola olana hatrany ny tsy tena fananany fahaleovan-tena sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana hampandehanany ny asany.

Mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fanaraha-maso ny volam-panjakana ny Cour des Comptes, ka noho izany dia zava-dehibe amin' ny fisorohana ny kolikoly eo amin' ny fitantanana ny volam-panjakana ny fanamafisana sy ny fahaleovan-tenany. Tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[famotsiam-bola]] sy ny famatsiam-bola ny fampihorohoroana ny CENTIF, koa zava-dehibe ny hetsika ataony amin' ny famantarana ny vola tsy ara-dalàna mifandray amin' ny kolikoly.

=== Paikadim-pirenena sy pôlitika isan-tsehatra ===

==== Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly  (''Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption'', SNLCC) ====
Namaritra paikady lehibe ny [[Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly]] 2015-2025, anisan' izany ny fisorohana, ny famaizana, ny fanentanana ary ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena. Niteraka fandrosoana izany, indrindra amin' ny fametrahana ny fenitra ara-dalàna sy andrim-panjakana hisahana ny ady amin' ny kolikoly eto Madagasikara. Ny SNLCC (2024-2028), izay novolavolaina ankehitriny miaraka amin' ny fanohanan' ny [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]), dia mikendry ny hanambatra ny zava-bita sy hanamafy ny fahombiazan' ny ady amin' ny kolikoly.

==== Pôlitika isan-tsehatra ====
Maro ny ezaka natao teto Madagasikara hampidirana ny ady amin' ny kolikoly ao amin' ny pôlitika isan-tsehatra, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[tsenam-baro-panjakana]], ny [[fadintseranana]], ny fitantanam-bolam-panjakana ary ny fitantanana ny harena voajanahary. Izany dia notanterahina amin' ny fametrahana fomba fiasa [[Fangaraharana|mangarahara]] sy rafitra fanaraha-maso ary fitsipi-pitondrantena.

=== Fametrahana mangaraharana sy tamberin' andraikitra ===

==== Fanambaràm-pananana ====
Fitaovana lehibe amin' ny fisorohana ny [[kolikoly]] sy ny fanodinkodinana ny volam-panjakana ny adidy momba ny fanambaràm-pananana izay tokony hataon' ny mpiasam-panjakana malagasy ambony. Na izany aza dia mbola sarotra ny fampiharana izany sy ny fanaraha-maso ny fanambaràna.

==== Fanajana ny zo hahazo vaovao ====
Nahitana fandrosoana ny fanajana ny zon' ny olom-pirenena hahazo vaovao, saingy mila ezaka fanampiny mba hiantohana ny tena [[fangaraharana]] amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana.

==== Fandraisana anjaran' ny fiarahamonim-pirenena ====
Manana anjara toerana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly ny [[fiarahamonim-pirenena]] eto Madagasikara. Amporisihina ny fandraisany anjara amin' ny alalan' ny fifampidinihana sy ny fanaraha-maso ary ny fitorohana.

=== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ===

==== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ====
Ny tetikasa toa izay natomboky ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) tamin' ny taona 2021 dia nikendry ny hiady amin' ny [[kolikoly]] sy amin' ny fanondranana an-tsokosoko ny karazam-biby avy eto Madagasikara mankany ivelany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar U.S. Government Launches New Project to Combat Corruption and Wildlife Trafficking in Madagascar] {{Wayback|url=https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar |date=20250107154529 }}&quot;, ''&lt;nowiki&gt;https://www.usaid.gov&lt;/nowiki&gt;''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manohana an' i [[Madagasikara]] amin' ny ady amin' ny kolikoly ny mpiara-miombona antoka iraisam-pirenena maro, anisan' izany ny [[Firenena Mikambana]] (amin' ny alalan' ny PNUD sy ny [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]])), ny [[Vondrona Afrikana]] (''Union Africaine''), ny [[Banky Maneran-Tany]] (''Banque Mondiale''), ny [[Vondrona Eorôpeana]] (''Union Européenne'') ary ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|Vondron-Tany Miteny Frantsay]] (''[[Organisation internationale de la francophonie]]'' na ''[[OIF]]''). Manome fanohanana ara-teknika sy ara-bola ireo mpiara-miombona antoka ireo mba hanamafisana ny fahaiza-manaon' ny andrim-panjakana sy hampiharana ny hetsika enti-miady amin' ny kolikoly. Ny OIF, ohatra, dia nanangana tetikasa &quot;Ady amin' ny kolikoly mampiasa fomba fiasa mifototra amin' ny Zon' Olombelona&quot; (&quot;''Lutte contre la corruption selon une approche basée sur les Droits de l'Homme&quot;'').

==== Fikambana ao amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena ====
Nanatevin-daharana amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena miady amin' ny [[kolikoly]] i [[Madagasikara]], toy ny [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations unies contre la corruption'') sy ny [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin’ ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). Izany dia manery ny fanjakana malagasy hampihatra ny fepetra voalazan' ireo fifanarahana ireo sy hiara-miasa amin' ny firenena hafa amin' ny ady amin' ny kolikoly.

=== Mbola betsaka ny fanamby lehibe ===

==== Ny ho enti-manana sy ny fahaleovan-tenan' ny andrim-panjakana ====
Indraindray dia tsy ampy ny vola sy ny olona tokony hampiasain' ny [[BIANCO]] sy ny [[Cour des Comptes]] ka tsy ahafahany manatanteraka an-tsakany sy an-davany ny iraka ampanovina azy eto Madagasikara. Tokony hohamafisina noho izany ny fahaleovan-tenan’ izy ireo mba tsy hibaikoan' ny fahefana ara-pôlitika azy.

==== Fitarazohan' ny fitsarana sy tsy fahombiazany ====
Sakana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny fisian' ny [[tsimatimanota]] eto Madagasikara ny fitarazohan' ny fomba fiasan' ny fitsarana sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana ao aminy. Tsy voatsara ara-potoana ny raharaha misy kolikoly ary zara raha mihatra ny sazy ka mahatonga ny [[fiarahamonina]] hahatsapa ny fanjakan' ny tsimatimanota.

==== Kolontsaina zatra tsimatimanota sy fandeferan' ny fiarahamonina ====
Mbola mitohy ny fandeferan' ny fiarahamonina malagasy ny endrika [[kolikoly]] sasany sy ny kolontsaina zatra ny fisian' ny [[tsimatimanota]], ka manasarotra ny fitorohana sy fanasaziana ny fanaovana kolikoly.

== Jereo koa ==

* [[Kolikoly]] - [[tsolotra]]
* ''[[Françafrique]]''

* [[Halatra omby eto Madagasikara]]
* [[Kolikoly an-dalambe eto Madagasikara]]
* [[Transparency International|''Transparency International'']]
* [[Fitsarana]]
* [[Fanjakana tan-dalàna]] - [[tamberin' andraikitra]] - [[fangaraharana]] - 
* [[Fanararaotam-pahefana]] - [[tsimatimanota]] - [[fizahan-tavan' olona]] - [[kiantranoantrano]] - [[famotsiam-bola]] - 
* [[Didim-pitsarana]]
* [[Tsenam-baro-panjakana]]
* [[Fananan-tany]]
* [[Andramena]] (''[[Dalbergia]]'') -  [[angonoka]] - [[tanalahy]] - [[Harena voajanahary]] - [[Valan-javaboarim-pirenena]] - [[Faritra arovana]]
* [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]) - [[Cour des Comptes]] - [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF) - [[Pôles Anti-Corruption]] (PAC)
* [[Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption]] - 
* [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]) - ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) - [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]]) -
* [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations Unies contre la corruption'') - [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin’ ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union Africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). 

== Rohy ivelany ==

* &quot;[https://www.u4.no/publications/tude-de-la-corruption-et-des-mesures-anti-corruption-madagascar Étude de la corruption et des mesures anti-corruption à Madagascar]&quot;, ''www.u4.no,'' 9 March 2021.
* &quot;[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VF.pdf Guide de la lutte contre la corruption pour les jeunes à Madagascar]&quot;, ''www.undp.org''
* &quot;[https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html La lutte contre la corruption] {{Wayback|url=https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html |date=20241213102520 }}&quot;, ''www.presidence.gov.mg'',  06-12-2024
* &quot;[[google:corruption+à+Madagascar&amp;oq=corruption+à+Madagascar&amp;gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORiABDIICAEQABgWGB4yCAgCEAAYFhgeMggIAxAAGBYYHjIICAQQABgWGB4yCAgFEAAYFhgeMggIBhAAGBYYHjIICAcQABgWGB4yCAgIEAAYFhgeMggICRAAGBYYHtIBCDg0NjBqMGo5qAIAsAIB&amp;sourceid=chrome&amp;ie=UTF-8|Evaluation de lutte contre corruption]]&quot;, ''www.undp.org'', 11 juin 2012
* &quot;[https://www.giz.de/en/downloads/Factsheet%20SFF%20Bianco%20frz%20100276.html.pdf Renforcement des Institutions de Lutte contre la Corruption à Madagascar]&quot;, ''www.giz.de''
* &quot;[https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ Bilan négatif de la lutte contre la corruption à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ |date=20241213125554 }}&quot;, ''actu.orange.mg'', 26 octobre 2024
* &quot;[https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ |date=20240908023722 }}&quot;, ''actu.orange.mg'', 19 aout 2024.
* &quot;[https://newsmada.com/2024/08/06/kolikoly-eto-madagasikara-lohalisitra-ireo-minisitera-fototra/ Kolikoly eto Madagasikara: lohalisitra ireo minisitera fototra]&quot;, ''newsmada.com'', 6 août 2024
* &quot;[https://www.moov.mg/actualite/91972-ady-aminny-kolikoly-hiara-hiasa-ny-antenimierampirenena-sy-ny-bianco Ady amin’ ny kolikoly: Hiara-hiasa ny Antenimierampirenena sy ny BIANCO]&quot;, ''www.moov.mg'', 31 octobre 2024
* &quot;[https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php Kolikoly eto Madagasikara Manapotika ny toekarena sy sosialim-bahoaka] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php |date=20241213104615 }}&quot;, ''www.tiatanindrazana.mg'', 30 décembre 2014
* &quot;[https://www.moov.mg/article/87159-jalcc-manam-piniavana-hiady-aminny-kolikoly-i-madagasikara JALCC: Manam-piniavana hiady amin’ ny kolikoly i Madagasikara]&quot;, ''www.moov.mg'', 11 juillet 2024
* &quot;[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VM.pdf-.pdf Torohay ho an’ ny tanora mikasika ny ady amin’ ny kolikoly eto Madagasikara]&quot; (pdf), ''www.undp.org''
* &quot;[https://newsmada.com/2023/12/26/ady-aminny-kolikoly-olana-ny-toe-tsaina-sy-ny-fisianny-tsy-maty-manota-hoy-i-hanitrantenaina/ Ady amin’ ny kolikoly: olana ny toe-tsaina sy ny fisian’ ny tsy maty manota, hoy i Hanitrantenaina]&quot;,  ''newsmada.com'', 26 décembre 2023
* &quot;[http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly Ny momba ny kolikoly] {{Wayback|url=http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly |date=20241213142223 }}&quot;, ''mtp.gov.mg''
* &quot;[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php Repoblikan' ny tsolotra] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php |date=20241213124933 }}&quot;, ''www.tiatanindrazana.m''g, 01 octobre 2015
* &quot;[https://midi-madagasikara.mg/isotry-vehivavy-roa-md-saika-hanome-tsolotra/ Isotry: Vehivavy roa MD, saika hanome tsolotra]&quot;, ''midi-madagasikara.mg'', 21 décembre 2023
* &quot;[https://newsmada.com/2024/07/17/tsy-maintsy-vola-ve/ Tsy maintsy vola ve ?]&quot;, ''newsmada.com'', 17 juillet 2024
* &quot;[https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ Mpanamboatra pasipaoro belza iray nandoa tsolotra hahazahoana tsenambarompanjakana teto Madagasikara] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ |date=20220706164405 }}&quot;, ''www.malina.mg'', 10 September 2020
* &quot;[https://forum.serasera.org/forum/message/m3f3e591494066?page=2 Tsolotra]&quot;, ''forum.serasera.org'', 14/12/2003
* &quot;[https://www.madagate.org/politique-madagascar/chronique/7648-madagascar-corruption-plus-on-en-parle-plus-elle-persiste-et-se-multiplie.html Madagascar Corruption. Plus on en parle, plus elle persiste et se multiplie]&quot;, ''www.madagate.org'', 18 Novembre 2020
* &quot;[https://www.lagazette-dgi.com/p-4313.html Inty sy Nday: Tena madio ve ... ?]&quot;, ''www.lagazette-dgi.com'',  20 février 2018
* &quot;[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}&quot;, ''www.transparency.mg''
* &quot;[https://www.zinfos974.com/un-milliardaire-malgache-dans-le-viseur-du-pnf/ Un milliardaire malgache dans le viseur du PNF]&quot;, ''www.zinfos974.com''

== Loharano sy fanamarihana ==

[[Sokajy:Kolikoly]]
[[Sokajy:Kolontsaina malagasy]]</text>
      <sha1>o3qdrhylhffy3mpkqxenwe2kicf31d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134407</id>
      <parentid>1134406</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T03:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Namafa soratra tsy ilaina.</comment>
      <origin>1134407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59373" sha1="dlc5qz93kh0qk8qzazjej0zstqatzbj" xml:space="preserve">[[Sary:Countries by Corruption Perceptions Index (2022).svg|vignette|359x359px|Sarintany maneho ny tondro maneran-tany momba ny fahitana kolikoly tamin' ny taona 2022 araka ny ''[[Transparency International]]''. Anisan' ny firenena be kolikoly indrindra i Madagasikara.]]
Ny '''kolikoly eto Madagasikara''' dia olana goavana mahazo ny sehatra rehetra eo amin' ny fiarahamonina malagasy, manomboka amin' ny fanaovana [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy amin' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]] ka hatrany amin' ny [[fitsarana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230220-madagascar-les-dysfonctionnements-au-sein-de-la-justice-pr%C3%A9occupent-le-secteur-priv%C3%A9? Madagascar: les dysfonctionnements au sein de la justice préoccupent le secteur privé]&quot;, ''www.rfi.fr'' (20/02/2023)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-tribune.com/Des-elus-locaux-et-des-agents.html? Corruption : des élus locaux et des agents publics en première ligne]&quot;, ''www.madagascar-tribune.com'' (14/05/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html? Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html |date=20250422103856 }}&quot;, ''www.orange.mg'' (19/08/2024)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.jeuneafrique.com/457692/politique/madagascar-corruption-pressions-magistrats-se-rebiffent/ Madagascar : corruption, pressions…les magistrats se rebiffent]&quot;, www.jeuneafrique.com (6/07/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin' ny taona 2023 ny [[Transparency International|''Transparency International'']] dia nanakilasy an' i [[Madagasikara]] ao amin' ny laharana faha-145 amin' ny firenena miisa 180 ary nanome tondrom-pahitana kolikoly 25/100 an' ity firenena ity&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023]&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/madagascar/ 2024 Investment Climate Statements: Madagascar]&quot;, ''www.state.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], izay ahitana antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ieg.worldbankgroup.org/evaluations/world-bank-group-madagascar/chapter-1-background-and-country-context? Chapter 1 | Background and Country Context]&quot;, ''ieg.worldbankgroup.org''&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/224/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: Selected Issues - Governance and Corruption]&quot;, ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tamin' ny taona 2024 dia nahazo naoty 26/100 i Madagasikara ao amin' ny tondrom-pahitana kolikoly, laharana faha-140 amin' ny firenena 180. Ity filaharana ity dia taratry ny olana maharitra toy ny tsy fanasaziana ny manampahefana mpanao kolikoly, ny maha voafetra ny fahazoana fitsarana, tsy fahampian' ny fiarovana ny mpampaneno lakolosy ary ny famatsiam-bola ara-pôlitika tsy mazava&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de perception de la corruption 2024, Modeste avancée de Madagascar, entre une lutte timide et des moyens limités] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/06/19/madagascar-et-predator-le-contrat-a-5-millions-d-euros_6241427_3212.html Madagascar et Predator, le contrat à 5 millions d’euros]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Manimba ny tombontsoan' ny daholobe izany. Misy vokany ratsy eo amin' ny fampandrosoana ny firenena sy ny fiadanan' ny vahoaka malagasy ity olana ity.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Amin' ny heviny ankapobeny dia [[fanararaotam-pahefana]] atao mba hahazoana tombontsoa manokana tsy ara-dalàna ny kolikoly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/topics/anti-corruption-basics/basics? Anti-corruption basics]&quot;, ''www.u4.no'' (18/06/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.unodc.org/e4j/en/anti-corruption/module-1/key-issues/corruption---baseline-definition.html? Corruption: a baseline definition]&quot;, ''www.unodc.org'' (1997)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]&quot;, ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption? Madagascar: Overview of corruption and anti-corruption] {{Wayback|url=https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption |date=20250419123551 }}&quot;, ''www.u4.no'' (9/03/2021)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://weafrica24.com/2025/02/12/madagascars-anti-corruption-efforts-show/ Madagascar’s Anti-Corruption Efforts Show Slow Progress, Says Transparency International]&quot;, ''weafrica24.com'' (12/02/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://environmental-corruption.org/news/the-true-cost-of-corruption-inside-madagascar-s-32? The true cost of corruption: Inside Madagascar’s endangered tortoise trade]&quot;, ''environmental-corruption.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/225/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar - Economic Development Document]&quot;,  ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/117/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: 2022 Article IV Consultation, Third Review Under The Extended Credit Facility Arrangement, and Requests for A Waiver of Nonobservance of Performance Criteria and Modification of Performance Criteria-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Republic of Madagascar]&quot;, ''www.elibrary.imf.org'' (21/03/2023)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.giz.de/en/worldwide/100268.html? Supporting Madagascar’s authorities in the fight against corruption]&quot;, ''www.giz.de''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Antony mahatonga ny kolikoly ==
Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], anisan' izany ny antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

=== Antony ara-tsôsialy sy ara-toekarena ===

==== Fahantrana sy tsy fitoviana ====
Manosika ny olona hanao [[kolikoly]] ny [[fahantrana]] izay mahazo saika ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra, toraka izany koa ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena izay mitombo hatrany. Manosika ny olona hanao kolikoly, mba hahazoana izay ilainy na hanatsarana bebe kokoa ny fidiram-bolany, ny faharefoana ara-toekarena&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://hal.science/hal-01826884v1/document Corruption et croissance économique à Madagascar]&quot;, ''hal.science''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change Madagascar Poverty Assessment: Navigating Two Decades of High Poverty and Charting a Course for Change]&quot;, ''www.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/02/21/world-banks-assessment-warns-of-rising-urban-poverty-in-afe-madagascar-and-recommends-broad-based-and-sustained-growth World Bank’s Assessment Warns of Rising Urban Poverty in Madagascar and Recommends Broad-Based and Sustained Growth]&quot;, ''www.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Tsy fananana asa sy fahasahiranana ara-bola ====
Lehibe loatra ny tahan' ny tsy fisian' asa eto [[Madagasikara]], indrindra eo amin' ny tanora, sy ny tsy fadraisana anjara eo amin' ny [[toekarena]], ka mahatonga ny olona sasany hihevitra fa fomba mahomby amin' ny fitadiavana asa na amin' ny fampidiram-bola ny fanaovana [[kolikoly]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afrobarometer.org/publication/ad999-plus-instruits-les-jeunes-malgaches-sont-pourtant-plus-touches-par-le-chomage/ AD999: Plus instruits, les jeunes malgaches sont pourtant plus touchés par le chômage]&quot;, ''www.afrobarometer.org'' (16/06/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://observatoiredelajeunesse.wordpress.com/2025/01/21/lemploi-des-jeunes-a-madagascar-un-defi-persistant-malgre-les-efforts/ L’emploi des jeunes à Madagascar : un défi persistant malgré les efforts]&quot;, ''observatoiredelajeunesse.wordpress.com'' (21/01/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ao anatin' ny tontolon' ny fahasahiranana ara-toekarena dia mitombo ny kolontsaina manao zavatra tsy araka ny lalàna sy ny fifandaminana ny tsy fanarahan-dalàna ivelan' ny fitsarana, izay indraindray tsy ara-dalàna, nefa heverin' ny maro fa ilaina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/d52a4b97-a00a-5eaa-8993-698910223a1b Making Work Pay in Madagascar : Employment, Growth, and Poverty Reduction]&quot;, ''openknowledge.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.cambridge.org/core/journals/africa/article/closed-circles-of-mistrust-envy-aspirations-and-urban-sociality-in-coastal-madagascar/ED169CCEE4AB90D77466D99DC27E9535? Closed circles of mistrust: envy, aspirations and urban sociality in coastal Madagascar]&quot;, ''www.cambridge.org'' (23/03/2018)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/corruption-informality-and-social-norms? Corruption, informality and social norms]&quot;, ''www.u4.no''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Tsy fahampian' ny karaman' ny mpiasam-panjakana ====
Manosika ny mpiasam-panjakana hanaiky [[tsolotra]], mba hamenoany ny fidiram-bolany, ny tsy fahampian' ny karamany&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf Overview of corruption and anticorruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf |date=20250107154531 }}&quot;, ''knowledgehub.transparency.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Razanajatovo Hajatiana, &quot;[https://fr.scribd.com/document/730497721/La-corruption-dans-l-administration-publique-RazanajatovoHajatiana-ECO-M1-12 La corruption dans l'administration publique]&quot;, ''fr.scribd.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.unafei.or.jp/publications/pdf/RS_No71/No71_21PA_Ravalomanda.pdf Corruption control in criminal justice: the Madagascar situation, problems and solutions and corruption  cases]&quot;, ''www.unafei.or.jp''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Antony ara-pôlitika sy miankina amin' ny andrim-panjakana ===

==== Fahalemen' ny fanjakana tan-dalàna ====
Mampirisika ny fanaovana [[kolikoly]] ny fahalemen' ny [[fanjakana tan-dalàna]], izay ahitana fitsarana miadam-piasa sy tsy mahomby, ahitana [[tsimatimanota]] miely patrana sy tsy fanajana ny lalàna. Ao koa ny tsy fahampian' ny sazy mandaitra izay tokony tsy haha te hanao kolikoly&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Fitondrana tsy marin-toerana ====
Tsy mahazo antoka ny hoaviny ny Malagasy vokatry ny fisian' ny [[tsimatimanota]], hany ka mirongatra ny [[kolikoly]] sy ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana. Izany toe-javatra izany dia lasa aretina lavareny sy miteraka tetezamita pôlitika mitranga matetika izay mampirongatra ny kolikoly&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Fahalemen' ny andrim-panjakana mpanara-maso ====
Matetika tsy manana fitaovana sy loharanom-bola ary fahaleovan-tena ho enti-miasa amim-pahombiazana ny andrim-panjakana isan-karazany tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara, toy ny rafitra mpanara-maso sy ny fisafoana ary ny fitsarana&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ====
Mampiroborobo ny [[kolikoly]] sy ny fisitrahana tsy ara-dalàna ny volam-panjakana sy ny fitaovam-panjakana, ny fizahan-tavan' olona sy ny [[kiantranoantrano]], izay anomezana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fahitahitana (relation personnelle) sy ara-pôlitika fa tsy mifototra amin' ny fahaiza-manao&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf? Overview of corruption and anti-corruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf |date=20211221170452 }}&quot;, ''knowledgehub.transparency.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://publications.ut-capitole.fr/id/eprint/25089/1/SerreBastien2017.pdf? La lutte contre la corruption à Madagascar (PDF)]&quot; (thèse de doctorat), ''publications.ut-capitole.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Tsy fahampian' ny mangarahara sy ny tamberin' andraikitra ====
Manosika amin' ny fanaovana [[kolikoly]] eto Madagasikara ny tsy fahampian' ny mangarahara amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. Ao koa ny tsy fahampian' ny fampahalalam-baovao sy ny tsy fisian' ny rafitra mahomby momba ny [[tamberin' andraikitra]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tradingeconomics.com/madagascar/cpia-transparency-accountability-and-corruption-in-the-public-sector-rating-1-low-to-6-high-wb-data.html Madagascar - CPIA Transparency, Accountability, And Corruption In The Public Sector Rating (1=low To 6=high)]&quot;, ''tradingeconomics.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://data.worldbank.org/indicator/IQ.CPA.TRAN.XQ CPIA transparency, accountability, and corruption in the public sector rating (1=low to 6=high)]&quot;, ''data.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]&quot;, ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fiarovana ny tombontsoan' antoko pôlitika ====
Matetika dia leferina, na misy mamporisika mihitsy aza, ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], hany ka mahazo vahana ny [[tsimatimanota]] eo amin' ny fanaovana kolikoly. Manana anjara toerana lehibe amin' ny fanaovana kolikoly ny tambajotra pôlitika miaro ny mpanao kolikoly mampandroso ny tombontsoan' antoko&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.reuters.com/world/africa/madagascan-presidents-ex-aide-guilty-offering-mining-licence-bribes-2024-02-20/ Madagascan president's ex-aide convicted of offering mining licence for bribes]&quot;, ''www.reuters.com'' (20/02/202)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://freedomhouse.org/country/madagascar/freedom-world/2024?utm_source=PANTHEON_STRIPPED Madagascar]&quot;, ''freedomhouse.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Antony ara-kolontsaina ===

==== Lova navelan' ny vanim-potoana faha mpanjaka ====
Amin' ny fiarahamonina malagasy sasany, ny rafi-pahefana nentim-paharazana, toy ny fitondran' ny lehibem-poko na filoham-poko, na ny rafitra ahitana [[sarangam-poko]] ([[andriana]], [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], sns), dia nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny fiainana ara-[[pôlitika]] sy ara-[[toekarena]]&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2024_MDG.pdf? BTI 2024 Country Report - Madagascar]&quot;, ''bti-project.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Indraindray ireo rafitra ireo dia miaraka amin' ny fanao misy [[fizahan-tavan' olona]] sy [[kiantranoantrano]] ary [[kolikoly]], izay ahitana fitsinjaràna ny loharanon-karena mifototra amin' ny fifandraisan' ny tena manokana na ny maha iray vondrona ([[fianakaviana]], [[saranga]], [[Vondrom-poko|foko]])&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.elibrary.imf.org/configurable/content/book$002f9781513584058$002fCH009.xml?t:ac=book%24002f9781513584058%24002fCH009.xml Chapter 9: Madagascar: Institution-Building in a Fragile State]&quot;, ''www.elibrary.imf.org'' (18/03/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Misy fiantraikany amin' ny fanao sasany sy mandrisika ny endrika kolikoly sasany eto [[Madagasikara]] ny fifamatorana misy eo amin' ny fahefana nentim-paharazana sy ny fahefana ara-pôlitika&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ocindex.net/country/madagascar? Madagascar]&quot;, ''ocindex.net'' (2023)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Frémigacci, [https://books.openedition.org/pur/62386 ''État moderne et culture politique nationale à Madagascar''], ''books.openedition.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Lova napetraky ny fanjanahan-tany ====
Namela lova eo amin' ny fitantananan-draharaham-panjakana ny tantaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany teto Madagasikara]]&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-impact-of-colonialism-on-madagascar-wars-0a001a7d.html? The Impact of Colonialism on Madagascar Wars]&quot;, ''www.mexicohistorico.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.aehnetwork.org/blog/the-colonial-legacy-of-corruption-among-local-elites-in-africa/ The Colonial Legacy of Corruption Among Local Elites in Africa]&quot;, ''www.aehnetwork.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nanjakan' ny [[didy jadona]] sy ny tsy fisian' ny [[tamberin' andraikitra]] amin' ny mponina eo an-toerana indraindray ny rafitra fanjanahantany sy ny fitrandrahana ny loharanon-karena ho tombontsoan' i [[Frantsa]]&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.cdsafrica.org/reclaiming-justice-madagascars-rightful-fight-for-the-scattered-islands/ Reclaiming Justice: Madagascar’s Rightful Fight for the Scattered Islands]&quot;, ''www.cdsafrica.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Namela takaitra teo amin' ny toe-tsain' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] sy teo amin' ny fomba fitondrana ny andrim-panjakana rehetra izany fanao izany, ka nahatonga ny fandeferana manoloana ny [[fanararaotam-pahefana]] sy ny fandaminana tsy ara-pitsarana&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Nahatonga fampivangongoana fahefana sy fitantanan-draharaha tsy mangarahara indraindray ny vanim-potoan' ny fanjanahantany frantsay, izay nanamora ny karazana [[kolikoly]] sasany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bti-project.org/en/reports/country-report/MDG? Madagascar Country Report 2024]&quot;, ''bti-project.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Kolontsaina ankehitriny ====
Miorim-paka lalina ao anatin' ny [[kolontsaina malagasy]] ny [[kiantranoantrano]], izay manamora ny tambajotra mifototra amin' ny [[kolikoly]]. Manampy izany koa ny fanomezana lanjany ny tsiambaratelo sy ny fahanginana ka mahatonga ny Malagasy tsy ho zatra na harisika amin' ny filazana ny zava-misy tsy ara-dalàna&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0962629823001518? (Re)Interpreting corruption in local environments: Disputed definitions, contested conservation, and power plays in Northern Madagascar]&quot;, ''www.sciencedirect.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Manamafy ny fanaovana kolikoly eto Madagasikara ny fahitana fa toa manamora ny fahazoana tolotra avy amin' ny sampan-draharaham-panjakana ny kolikoly. Tsy ampy ny fanabeazana ho olom-banona sy ny fahazoam-baovao ka tsy afaka mitory momba ny fisian' ny kolikoly ny ankamaroan' ny olom-pirenena&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afrobarometer.org/publication/ad302-les-malgaches-deplorent-lampleur-de-la-corruption-mais-craignent-de-la-signaler/ AD302: Les Malgaches déplorent l’ampleur de la corruption, mais craignent de la signaler]&quot;, ''www.afrobarometer.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Antony mifandray amin' ny fitantanana ny harena voajanahary ===

==== Habetsahan' ny harena voajanahary ====
Ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]] eto [[Madagasikara]], toy ny [[ala]] sy ny [[Harena an-kibon' ny tany|harena ankibon' ny tany]] ary ny harena momba ny [[jono]], izay mety hiteraka fikirakirana vola be, dia misarika ny fitsiriritana, ka mahatonga ny kolikoly, indrindra eo amin' ny sehatry ny fitrandrahana [[Hazo (akora)|hazo]] sy ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] ary ny jono&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://globalwitness.org/en/press-releases/illegal-malagasy-timber-trade-worth-up-to-460000-a-day/ Illegal Malagasy timber trade worth up to $460,000 a day]&quot;, ''globalwitness.org'' (02/12/2009)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://eia.org/press-releases/unless-domestic-rosewood-and-ebony-trade-in-madagascar-are-tightly-regulated-the-countrys-rainforests-are-still-in-jeopardy/ Unless domestic rosewood and ebony trade in Madagascar are tightly regulated, the country’s rainforests are still in jeopardy]&quot;, ''eia.org'' (4/02/2025)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fahalemen' ny arofanina ====
Mampiroborobo ny [[kolikoly]] ny fahalemena na ny fahabangan' ny andrim-panjakana mifehy ny fitrandrahana ny harena voajanahary na ny tsy fampiharana ny arofanina ara-dalàna. Indraindray, na matetika mihitsy aza, no tsy mahomby sady tsy mangarahara ny fomba fiasan' ny sampan-draharaham-panjakana misahana ny harena voajanahary&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/the-gold-sector-in-madagascar-at-the-heart-of-illicit-practices? The gold sector in Madagascar: at the heart of illicit practices]&quot;, ''www.u4.no'' (28/11/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Sehatra anjakan' ny kolikoly ==
Betsaka ny sehatra anjakan' ny kolikoly eto [[Madagasikara]], ka anisan' izany ny fitsarana, ny fitandroana ny filaminana, ny hetra, ny fadin-tseranana, ny fananan-tany, ny varotra, ny indostria, ny tontolo iainana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny fahasalamana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption Madagascar - Corruption]&quot;, ''www.privacyshield.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Sehatr' asam-panjakana amin' ny ankapobeny ===
Mamely ny sehatra maro amin' ny asam-panjakana eto [[Madagasikara]] ny [[kolikoly]]. Araka ny fahitan' ny besinimaro sy ny fanadihadiana dia tsy mitovy ny halalin' ny fisian' ny kolikoly eo amin' ny sehatra isan-karazany. Asehon' ny fanadihadiana nataon' ny ''[[Afrobaromètre]]'' ny fijerin' ny [[Malagasy]] fa mahery vaika ny firongatry ny kolikoly&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==== Fitandroana ny filaminana sy fitsarana ====
Voasokajy ho anisan' ny mpanao kolikoly lehibe indrindra eto Madagasikara ny ao amin' ny fitandroana filaminana&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, izay ahitana ny pôlisy sy ny zandarimariam-pirenena. Izany dia miseho amin' ny alalan' ny fitakiana tsolotra mba tsy hampiharana lamandy, amin' ny alalan' ny fisamborana tsy ara-dalàna na ny tsy fanohizana intsony ny fanadihadiana momba ny raharaha izay efa natakalo vola. Heverina ho tena ahitana mpanao kolikoly be ihany koa ny rafi-pitsarana&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Misy fiantraikany amin' ny [[didim-pitsarana]] sy amin' ny fanapahan-kevitra momba ny fanamelohana na ny famotsorana ny olona tsaraina izany&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.u4.no/publications/madagascars-specialised-anti-corruption-court-the-quest-to-end-impunity Madagascar’s specialised anti-corruption court: The quest to end impunity]&quot;, www.u4.no (21/10/2019)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fitantanan-draharaham-panjakana ====
Ny fitantanan-draharaham-panjakana amin' ny ankapobeny eto [[Madagasikara]] dia ahitana kolikoly. Ohatra, ny fahazoana antontan-taratasy ara-panjakana (fahazoan-dalana, [[kara-panondro]], sns.) dia mety hitarazoka na hitsahatra mihitsy raha tsy misy ny fandoavana [[tsolotra]]. Maro ny mpiasam-panjakana voarohirohy amin' ny fanodinkodinam-bola na fizahan-tavan' olona momba ny fanomezana [[tsenam-baro-panjakana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.pplaaf.org/cases/misappropriation-of-public-health-funds-in-madagascar.html? Misappropriation of Public Health Funds in Madagascar]&quot;,  ''www.pplaaf.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fananan-tany ====
Mazàna no manjavozavo ny fifampiraharahana momba ny [[fananan-tany]] izay mora andairan' ny kolikoly, ka miteraka ady tany sy fakana tanin' olona an-keriny tsy ara-dalàna ary fanaovana hosoka ny antontan-taratasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://engoo.com/app/daily-news/article/small-farmers-in-madagascar-say-chinese-investors-forced-them-to-sell-their-land-for-dirt-cheap/yfdCAEt8Eee8IAOR5NT5Ww? Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]&quot;, ''engoo.com'' (15/06/2017)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://globalvoices.org/2017/06/05/land-grabs-chinese-investors-madagascar/ Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]&quot;, ''globalvoices.org'' ('''5/06/2017''')&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mg.globalvoices.org/2017/06/06/101469/ Shinoa Mpampiasa Vola Manery Tantsaha Malagasy Hivarotra ny Taniny Amin'ny Ariary Fito]&quot;, ''mg.[[Global Voices amin'ny teny Malagasy|globalvoices]].org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mety ho sarotra sy andoavam-bola be ny fahazoana taratasin-tany noho ny kolikoly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://gret.org/en/the-challenges-of-land-governance-in-west-africa-and-madagascar/ The challenges of land governance in West Africa and Madagascar]&quot;, ''gret.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption&amp; Madagascar - Corruption]&quot;, ''www.privacyshield.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny fanadihadiana nataon' ny [[Transparency International Initiative Madagascar]] tamin' ny taona 2023 no nahafantarana fa ny 43&amp;nbsp;% amin' ny olona nandray fepetra hiaro ny fananan-taniny dia niharan' ny kolikoly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.org/en/news/beautiful-land-corruption-discrimination-land-rights-sub-saharan-africa? This beautiful land; corruption, discrimination and land-rights in Sub-Saharan-Africa]&quot;, ''www.transparency.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://images.transparencycdn.org/images/24.04.09_LO-RES-REV-THIS-BEAUTIFUL-LAND-LCD-REPORT.pdf? THIS BEAUTIFUL LAND Corruption, discrimination and land rights in Sub-Saharan Africa]&quot;, ''images.transparencycdn.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Anisan' ny fanao amin' izany ny [[tsolotra]], ny [[fanararaotam-pahefana]] ary ny fanodikodinam-pahefana ataon' ny mpiasan' ny [[fananan-tany]] sy ao amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] ary ny [[fokontany]]&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]&quot;, ''www.transparency.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fadintseranana ====
Ny kolikoly eny amin' ny [[fadintseranana]] dia miseho amin' ny alalan' ny fanombanana ambany ny entana, sy fanambaràna diso na fandoavam-bola tsy ara-dalàna, mba hanamorana ny fampidirana na fanondranana entana tsy ara-dalàna na tsy nanaovana fanambaràna&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.ifo.de/DocDL/cesifo1_wp9489.pdf? Corruption in Customs]&quot;, ''www.ifo.de''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://cepr.org/voxeu/columns/detecting-tariff-evasion-low-income-countries-new-evidence-matched-transaction-level? Detecting tariff evasion in low-income countries: New evidence from matched transaction-level data]&quot;, ''cepr.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/five-operational-lessons-new-research-corruption-customs? Five operational lessons from new research on corruption in customs]&quot;, ''blogs.worldbank.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fitrandrahana ny harena voajanahary ====
Ahitana fitrandrahana tsy ara-dalàna ny sehatry ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]], toy ny fanapahana [[andramena]] sy ny fitrandrahana [[vatosoa]] ary ny [[Jono|fanjonoana]]. Izany dia matetika mifandray amin' ny kolikoly ataon' ny mpitondra fanjakana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://washmatters.wateraid.org/blog/mineral-rights-to-human-rights-capturing-madagascars-resource-wealth? Mineral rights to human rights: capturing Madagascar’s resource wealth to end water and sanitation poverty]&quot;, ''washmatters.wateraid.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://e360.yale.edu/features/madagascar-rosewood-singapore-trafficking? How Traffickers Got Away with the Biggest Rosewood Heist in History]&quot;, ''e360.yale.edu''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na dia eo aza ny fandaniana [[fehezan-dalàna]] vaovao momba ny harena ankibon' ny tany tamin' ny taona 2023 izay mikendry ny hampitombo ny mangarahara, dia mbola simba ihany ny sehatra noho ny fahazoan-dalana tsy mazava sy ny kolikoly, izay manakivy ny mpampiasa vola matotra&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-un-nouveau-code-d-extraction-miniere-pour-relancer-un-secteur-fige_6245091_3234.html A Madagascar, un nouveau code d’extraction minière pour relancer un secteur figé]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-ke-rafitoson-promue-nouvelle-vigie-de-l-extraction-miniere_6245070_3234.html? A Madagascar, Ke Rafitoson promue nouvelle vigie de l’extraction minière]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fonja ====
Araka ny fanadihadiana natao tamin' ny taona 2024 dia manjaka ny kolikoly any amin' ny raharahan' ny fonja malagasy. Mitatitra ny voafonja fa tsy maintsy mandoa tsolotra mba hahazoana sakafo, famindrana fonja na fitsidihan' ny fianakaviana. Manamarina ireo fanao ireo ny mpiambina noho ny tsy fahampian' ny loharanon-karena sy ny faharatsian' ny tontolon' ny asa&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/une-etude-sur-la-corruption-dans-les-prisons-a-madagascar-publiee-par-transparency-international-1483535.html Une étude sur la corruption dans les prisons à Madagascar publiée par Transparency International]&quot;, ''la1ere.francetvinfo.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/03/22/predator-une-plainte-deposee-en-france-concernant-l-utilisation-du-logiciel-espion-a-madagascar_6223552_4408996.html Predator : une plainte déposée en France concernant l’utilisation du logiciel espion à Madagascar]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Sehatra tsy miankina ===
Eto [[Madagasikara]] dia miseho ao amin' ny sehatra tsy miankinahany koa ny [[kolikoly]], izay miteraka tsy rariny eo amin' ny fifaninanana sy mampihisatra ny fampiasam-bola ary manimba ny fitokisan' ny mpisehatra ara-toekarena&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/madagascar-market-challenges? Madagascar market challenges]&quot;, ''www.trade.gov''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://baselgovernance.org/sites/default/files/2024-11/NCPA%20Paper%20Edition%202%20Update.pdf? Engaging the private sector in     Collective Action against corruption]&quot;, ''baselgovernance.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Kolikoly amin' ny samy tsy miankina ====
Mahazo ny orinasa tsy miankina ny [[kiantranoantrano]] sy ny fiangarana. Hita izany amin' ny fampidirana olona avy amin' ny fianakaviana na havan' ny olona manam-pahefana, ho mpiasa, izay tsy misy fijerena fahaiza-manao. Mazàna ny tompon' andrakitra sasany amin' ny orinasa eto Madagasikara no manao izany mba hahazoana tombony tsy ara-drariny&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.transparency.org/en/press/transparency-international-calls-for-accountability-in-madagascars-lychee-market? Transparency International calls for accountability in Madagascar’s lychee market]&quot;, ''www.transparency.org'' (10/11/2022)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mahazo ny sehatra ara-bola koa ny kolikoly, ohatra amin' izany ny [[famotsiam-bola]], ny fampindramam-bola misy hosoka na ny fanodinkodinana ny fitanana kaonty&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://pwyp.org/deep-concern-about-the-possible-prosecution-of-ketakandriana-rafitoson-in-madagascar/ Deep concern about the possible prosecution of Ketakandriana Rafitoson in Madagascar]&quot;, ''pwyp.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Kolikoly miaraka amin' ny mpiasam-panjakana ====
Mety hiseho amin' ny fifampiraharahana ara-barotra ny [[kolikoly]], ohatra amin' ny alalan' ny fanondrotana ny vola voasoratra anaty faktiora, ny fanaovana faktiora sandoka na fandoavam-bola tsy ara-dalàna. Mety hotombanana ambany ny vidin' entany na hisy hosoka ny taratasin' ny [[fadintseranana]] mba hahatonga ny orinasa mpanafatra sy mpanondrana entana tsy handoa haban-tseranana. Mety hiakatra anefa ny saran' ny fandraharahana noho izany fanao izany, izay mety hiteraka fatiantoka.

Mety handoa [[tsolotra]] amin' ny mpiasam-panjakana ny orinasa mba hahazoana fifanarahana, fahazoan-dàlana na fanomezan-dàlana. Azon' izy ireo atao ihany koa ny mandoa vola miafina amin' ny mpifaninana mba hanodinana ny antso ho an' ny tolo-bidy na ho fizaràna ny tsena. Miteraka tsy fampiharana ny fitsipiky ny fifaninanana sady manimba ny orinasa tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna izany kolikoly izany.

== Vokatry ny kolikoly ==
Miteraka fanodinkodinana ny harem-bahoaka, izay tokony hampiasaina hamatsiana ny tetikasa fampandrosoana eto Madagasikara, ny [[kolikoly]]. Mampitombo ny tsy fitoviana ara-tsôsialy ity fanao mamohehatra ity satria mampitombo ny haren' olom-bitsy izay mampahantra ny sarambabem-bahoaka. Miteraka fahapotehan' ny asa sahanin' ny fanjakana ho an' ny daholobe ny kolikoly, anisan' ireo asa ireo ny fahasalamana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny famatsiana [[angovo]] sy [[rano]]. Ity fanao ity koa dia mampikorosy fahana ny [[fanjakana tan-dalàna]] ary mampihena ny fitokisan' ny olom-pirenena ny fanjakana sy ny andrim-panjakana ao aminy.

=== Fiantraikany eo amin' ny toekarena ===

==== Vato misakana ny fitomboana ara-toekarena ====
Eto Madagasikara dia manakivy ny fampiasam-bola avy any ivelany sy eto an-toerana ny [[kolikoly]] satria miteraka tontolo tsy azo antoka sy tsy azo atokisana. Ny orinasa dia misalasala hampiasa ny volany amin' ny sehatra tsy ahitana fitsipi-dalao mazava fa matetika mitaky fanaovana kolikoly mba hahazoana fifanarahana na fahazoan-dalana. Araka ny fanadihadiana natao dia mety hihena 0,5&amp;nbsp;% hatramin' ny 1&amp;nbsp;% isan-taona ny fitomboan' ny [[toekaren' i Madagasikara]] vokatry ny kolikoly.

==== Fanodinkodinana ny fampiasam-bolam-panjakana ====
Ny volam-panjakana natao hanomezana tolotra tena ilaina ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] ([[fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]) dia lasa tombontsoa samirerin' ny mpanao kolikoly. Miteraka fiharatsian' ny asam-panjakana sy tsy fahampian' ny fampiasam-bola amin' ny [[fotodrafitrasa]] ilaina amin' ny fampandrosoana ara-toekarena izany.

==== Fidangan' ny fandaniana ====
Ny kolikoly dia miteraka fandaniana fanampiny ho an' ny orinasa eto Madagasikara, izay tsy maintsy mandoa [[tsolotra]] na mizaka fatiantoka mifandray amin' ny kolikoly. Miantraika amin' ny vidin' ny entana sy amin' ny tolotra izany fandaniana fanampiny izany, izay misy fiantraikany amin' ny fahefa-mividin' ny mpanjifa.

==== Fanodinkodinana ny fifaninanana ====
Ny kolikoly dia mandiso ny fitsipika mifehy ny tsena ary manimba ny orinasa manao ny marina izay tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna. Miteraka tontolom-pandraharahana anjakan' ny fanahiana sy ny tsy rariny izany ary manimba ny fahafahan' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] hiatrika fifaninanana.

==== Fihenan' ny vola miditra amin' ny fanjakana ====
Mampihena ny fidiram-bolan' ny fanjakana malagasy ny kolikoly, indrindra ny fampidiram-bola amin' ny alalan' ny [[fadintseranana]] sy ny [[hetra]]. Izany dia mampihena ny loharanon-karena azo amatsiana ny fandaniam-bolam-panjakana sy ny fandaharan' asam-pampandrosoana.

=== Fiantraikany eo amin' ny lafiny ara-tsôsialy ===

==== Fahantrana sy tsy fitoviana ====
Ny kolikoly dia mampitombo ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantran' ny vahoaka malagasy]] sy ny tsy fitoviana ara-tsôsialy noho io fanao io miteraka fanodikodinana ny loharanon-karena natokana ho an' ny marefo indrindra ary mametra ny fidirana amin' ny tolotra fototra ([[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]).

==== Fiharatsian' ny asam-panjakana ====
Eto Madagasikara, ny kolikoly dia misy fiantraikany amin' ny kalitao sy ny fahafaha-misitraka ny asa atolotry ny fanjakana ho an' ny daholobe, toy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], ny [[fahasalamana]], ny fampanjakana ny rariny ary ny fahazoana [[rano]] sy [[herinaratra]]. Ny faraidiny indrindra sy ny any ambanivohitra no tena iharan' izany fomba fiasa ratsy izany.

==== Fahasimban' ny fahatokisana ny andrim-panjakana ====
Manimba ny fitokisan' ny olom-pirenena malagasy ny andrim-panjakana sy ny tompon' andraiki-panjakana ny kolikoly. Mampihena ny [[demôkrasia]] izany sady mampitombo ny tsy fahamarinan-toerana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy. Miteraka fahakiviana noho ny fahatsapana tsy rariny sy tsimatimanota ny kolikoly, satria matetika no tsy voasazy ny mpanao kolikoly. Manakivy ny olom-pirenena tsy hanao tatitra momba ny kolikoly izany toe-javatra izany.

=== Fiantraikany ara-pôlitika ===
Lalina ny voka-dratsin' ny kolikoly eto Madagasikara ary miteraka tsy fahamarinan-toeran' ny fitondram-panjakana sy fahalemen' ny andrim-panjakana demôkratika.

==== Tsy fahamarinan-toeran' ny fitondrana sy krizy pôlitika ====
Mety hiteraka krizy pôlitika lehibe ny kolikoly, indrindra rehefa olona ambony mpanao pôlitika no voasaringotra. Manimba ny fitokisan' ny vahoaka ny mpitondra sy ny andrim-panjakana ny tantara manafintohina momba ny kolikoly, izay mety hitarika amin' ny fanaovana fihetsiketsehana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy, eny fa hatramin' ny fanovana fitondrana aza. Nisongadinan' ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana mifandray amin' ny raharaha kolikoly ny [[tantaran' i Madagasikara]].

==== Fihalemen' ny fanjakana tan-dalàna ====
Manimba ny fototry ny [[fanjakana tan-dalàna]] ny kolikoly. Rehefa tsy ampiharina araka ny tokony ho izy ny lalàna, ary rehefa ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny fampiharana ny lalàna no manao kolikoly, dia voahitsakitsaka ny filaminana ara-pitsarana. Manamafy an' izany toe-javatra izany ny [[tsimatimanota]] sitrahin' ny mpanao kolikoly sady mampaharitra an' ilay fomba fanao eto Madagasikara.

==== Tsy fanekena ny maha ara-dalàna ny fahefam-panjakana ====
Mampihena ny fahatokisan' ny [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]] ny andrim-panjakana sy ny solontenam-panjakana ny [[kolikoly]]. Rehefa hitan' ny olom-pirenena malagasy fa miasa ho an' ny tombontsoany manokana ny mpitondra fa tsy ho an' ny tombontsoa iombonana, dia miseho ny tsy fatokiana ny maha ara-dalàna ny fitondrana. Izany dia mety hitarika amin' ny tsy fandraisana anjaran' ny olom-pirenena amin' ny raharaham-pirenena, amin' ny fahakelezan' ny taham-pahavitrihana amin' ny fiifidianana, ary amin' ny tsy fahatokisana ny mpano pôlitika.

==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ====
Ny [[kolikoly]] dia mampiroborobo ny fomba fanao misy [[kiantranoantrano]] sy ny [[fizahan-tavan' olona]], izay miteraka fitsinjarana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fifandraisana amin' ny tena manokana sy ny fifanohanana ara-pôlitika fa tsy amin' ny fahaiza-manao sy ny fahamendrehan' ilay olona omena toerana. Manimba ny fahombiazan' ny fitantanan-draharaham-panjakana eto Madagasikara izany ary manamafy ny tsy fitovian-jon' ny olom-pirenena malagasy.

==== Fiantraikany amin' ny zotram-pifidianana ====
Misy fiantraikany amin' ny fifidianana ny kolikoly, ohatra amin' ny alalan' ny fividianana vato, fanodinkodinana ny lisi-pifidianana na fampiasana ny volam-bahoaka mba hanaovana [[fampielezan-kevitra]]. Manimba ny fahamarinan' ny fifidianana sy tsy maha marina ny fisoloan-tena [[Demôkrasia|demôkratika]] izany.

==== Fanjakana lasa fitaovan' olom-bitsy ====
Amin' ny tranga ratsy indrindra, ny [[kolikoly]] dia mety haha lasa fananan' olom-bitsy (orinasa matanjaka, vondron' olona manan-karena, sns) ny fanjakana, izay ampiasan' ny vondron' olona ho amin' ny tombotsoany manokana amin' ny alalan' ny fifehezany ny andrim-panjakana sy ny pôlitikam-panjakana. Manimba ny ezaka ho amin' ny fiarovana ny tombontsoanm-bahoaka izany ary manimba ny fampandrosoana ny firenena malagasy.

==== Fahasarotan' ny fampiharana ny pôlitikam-panjakana ====
Manakana ny fampiharana mahomby ny pôlitikam-panjakana ny kolikoly. Voahodinkodina ny vola atokana ho an' ny tetikasa fampandrosoana; azo amin' ny fomba tsy ara-dalàna ny fifanarahana arak' asa amin' ny fanjakana, ary tsy mahomby ny asa ataon' ny sampan-draharaham-panjakana anjakan' ny kolikoly eto Madagasikara.

=== Fiantraika eo amin' ny tontolo iainana ===
Misy fiantraikany ratsy eo amin' ny [[tontolo iainana eto Madagasikara]] ny kolikoly satria ny fahazoana tombony amin' ny fotoana fohy no laharam-pahamehana ho an' ny mpanao kolikoly fa tsy ny fiarovana ny tontolo iainana sy ny fampandrosoana maharitra.

==== Fandripahana ala sy fanondranana tsy ara-dalàna ny hazo sarobidy ====
Manamora ny famoronana fanomezan-dàlana tsy ara-dalàna hitrandraka hazo any anaty ala ny kolikoly eto Madagasikara, ka ahafahan' ny orinasa na olon-tsotra manao fitrandrahana tafahoatra, indrindra ny [[andramena]], izay karazan-kazo tena sarobidy. Mahatonga ny fandrobana ny loharanon-karena ao anaty ala ny tsy fahampian' ny fanaraha-maso sy ny firaisana tsikombakomba ataon' ny mpanao kolikoly.

Mahatonga ny faharavan' ny toeram-ponenan' ny karazam-biby tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]] ny [[fandripahana ala]], izay matetika mahazo alalana noho ny fanaovana kolikoly, izany dia mandrahona ny fisian' ny karazan-javamananaina miavaka sy tsy manam-paharoa eto amin' ny Nosy. Matetika koa ny kolikoly no manam-pifandraisana amin' ny [[doro tanety]] an-tsitrapo izay atao mba hanadiovana ny tany hanaovana [[fambolena]] na hanamora ny [[fitrandrahana ala]] tsy ara-dalàna. Misy fiantraikany lehibe eo amin' ny [[tontolo iainana]] izany fandoroana ala izany ary manampy trotraka [[fiovan' ny toetany]].

==== Fanondranana karazan-javamananaina arovana ====
Ny kolikoly dia mamela ny fihazana tsy ara-dalàna ny biby sy ny zavamaniry arovana, toy ny [[sokatra]], ny [[gidro]] sy ny [[varika]] ary ny karazan-javamaniry tsy fahita firy maro samihafa eto Madagasikara. Manome tsolotra ho an' ny mpiasan' ny fiarovana ny tontolo iainana, ny mpiasan' ny [[fadintseranana]] ary ny manampahefana eny ifotony ny tambajotran' ny mpanondrana entana tsy ara-dalàna mba hanamora ny fivarotana ireo karazam-biby ireo. Loza mitatao ho an' ny fahaveloman' ny karazan-javamananaina maro izany fanondranana sy fivarotana tsy ara-dalàna izany.

==== Fitrandrahana tsy ara-dalàna ====
Ny kolikoly dia mampiroborobo ny fitrandrahana tsy ara-dalàna ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]], toy ny [[volamena]], tsy misy fanajana ny fenitra ara-tontolo iainana. Manimba ny [[tontolo iainana]] sy mandoto ny [[Nofon-tany|tany]] sy ny [[rano]] ary miteraka vokatra ratsy (tsy fahasalamana, sns) ho an' ny mponina akaiky an' ilay toeram-pitrandrahana izany toe-javatra izany.

==== Fahalemen' ny fepetra fiarovana ny tontolo iainana ====
Misy fiantraikany amin' ny andrim-panjakana isan-karazany miandraikitra ny fiarovana ny tontolo iainana eto Madagasikara ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanodinkodinam-bola, ny fanalefahana ny fanaraha-maso ary ny fampahazoana laka ny [[tsimatimanota]]. Misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra ara-pôlitika sy ara-pitantanana momba ny tontolo iainana koa ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanomezana tombontsoa ho an' ny olom-bitsy sy tsy firaharahana ny tombontsoam-bahoaka ary tsy fiarovana ny tontolo iainana.

== Ady amin' ny kolikoly ==
Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]] noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany.

=== Fanamafisana ny lalàna sy ny andrim-panjakana ===

==== Fandaniana lalàna sy famoahana fitsipi-pifehezana ====
Lalàna maro no nolanin' ny [[Antenimieran' i Madagasikara|Antenimiera malagas]]&lt;nowiki/&gt;y ho fisorohana sy ho famaizana ny [[kolikoly]]. Anisan' izany ny [[lalàna]] momba ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny [[famotsiam-bola]] ary amin' ny famatsiam-bola ny [[Fampihorohoroana|asa fampihorohoroana]]. Mikendry ny hanasokajiana ny fanaovana kolikoly ho heloka bevava ireo lalàna ireo, hanamafisana ny fahefan' ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny kolikoly ary hametraka rafi-piaraha-miasa iraisam-pirenena.

Ankoatra ireo lalàna voalaza etsy ambony ireo (ady amin' ny kolikoly, famotsiam-bola, sns.), dia zava-dehibe ny anasongadinana ny fandraisana rijantenin-dalàna manokana momba ny [[tsenam-baro-panjakana]] sy ny fitantanana ny volam-panjakana ary ny fahazoan' ny olom-pirenena vaovao. Mikendry ny handamina ny fomba fiasa sy hanamafisana ny mangarahara ireo rijanteny ireo.

==== Famoronana andrim-panjakana manokana ====
Andrim-panjakana maromaro no natsangana eto Madagasikara mba hiadiana amin' ny kolikoly, anisan' izany ny [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]), ny [[Cour des Comptes]] ary ny [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF). Ny BIANCO no fototra ao amin' ny rafitra miady amin' ny kolikoly. Nohamafisina ny andraikiny nandritra ny taona maro, izany dia nanome azy fahefana hanao fanadihadiana sy fanenjehana. Na izany aza dia mbola olana hatrany ny tsy tena fananany fahaleovan-tena sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana hampandehanany ny asany.

Mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fanaraha-maso ny volam-panjakana ny Cour des Comptes, ka noho izany dia zava-dehibe amin' ny fisorohana ny kolikoly eo amin' ny fitantanana ny volam-panjakana ny fanamafisana sy ny fahaleovan-tenany. Tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[famotsiam-bola]] sy ny famatsiam-bola ny fampihorohoroana ny CENTIF, koa zava-dehibe ny hetsika ataony amin' ny famantarana ny vola tsy ara-dalàna mifandray amin' ny kolikoly.

=== Paikadim-pirenena sy pôlitika isan-tsehatra ===

==== Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly  (''Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption'', SNLCC) ====
Namaritra paikady lehibe ny [[Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly]] 2015-2025, anisan' izany ny fisorohana, ny famaizana, ny fanentanana ary ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena. Niteraka fandrosoana izany, indrindra amin' ny fametrahana ny fenitra ara-dalàna sy andrim-panjakana hisahana ny ady amin' ny kolikoly eto Madagasikara. Ny SNLCC (2024-2028), izay novolavolaina ankehitriny miaraka amin' ny fanohanan' ny [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]), dia mikendry ny hanambatra ny zava-bita sy hanamafy ny fahombiazan' ny ady amin' ny kolikoly.

==== Pôlitika isan-tsehatra ====
Maro ny ezaka natao teto Madagasikara hampidirana ny ady amin' ny kolikoly ao amin' ny pôlitika isan-tsehatra, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[tsenam-baro-panjakana]], ny [[fadintseranana]], ny fitantanam-bolam-panjakana ary ny fitantanana ny harena voajanahary. Izany dia notanterahina amin' ny fametrahana fomba fiasa [[Fangaraharana|mangarahara]] sy rafitra fanaraha-maso ary fitsipi-pitondrantena.

=== Fametrahana mangaraharana sy tamberin' andraikitra ===

==== Fanambaràm-pananana ====
Fitaovana lehibe amin' ny fisorohana ny [[kolikoly]] sy ny fanodinkodinana ny volam-panjakana ny adidy momba ny fanambaràm-pananana izay tokony hataon' ny mpiasam-panjakana malagasy ambony. Na izany aza dia mbola sarotra ny fampiharana izany sy ny fanaraha-maso ny fanambaràna.

==== Fanajana ny zo hahazo vaovao ====
Nahitana fandrosoana ny fanajana ny zon' ny olom-pirenena hahazo vaovao, saingy mila ezaka fanampiny mba hiantohana ny tena [[fangaraharana]] amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana.

==== Fandraisana anjaran' ny fiarahamonim-pirenena ====
Manana anjara toerana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly ny [[fiarahamonim-pirenena]] eto Madagasikara. Amporisihina ny fandraisany anjara amin' ny alalan' ny fifampidinihana sy ny fanaraha-maso ary ny fitorohana.

=== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ===

==== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ====
Ny tetikasa toa izay natomboky ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) tamin' ny taona 2021 dia nikendry ny hiady amin' ny [[kolikoly]] sy amin' ny fanondranana an-tsokosoko ny karazam-biby avy eto Madagasikara mankany ivelany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar U.S. Government Launches New Project to Combat Corruption and Wildlife Trafficking in Madagascar] {{Wayback|url=https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar |date=20250107154529 }}&quot;, ''&lt;nowiki&gt;https://www.usaid.gov&lt;/nowiki&gt;''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manohana an' i [[Madagasikara]] amin' ny ady amin' ny kolikoly ny mpiara-miombona antoka iraisam-pirenena maro, anisan' izany ny [[Firenena Mikambana]] (amin' ny alalan' ny PNUD sy ny [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]])), ny [[Vondrona Afrikana]] (''Union Africaine''), ny [[Banky Maneran-Tany]] (''Banque Mondiale''), ny [[Vondrona Eorôpeana]] (''Union Européenne'') ary ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|Vondron-Tany Miteny Frantsay]] (''[[Organisation internationale de la francophonie]]'' na ''[[OIF]]''). Manome fanohanana ara-teknika sy ara-bola ireo mpiara-miombona antoka ireo mba hanamafisana ny fahaiza-manaon' ny andrim-panjakana sy hampiharana ny hetsika enti-miady amin' ny kolikoly. Ny OIF, ohatra, dia nanangana tetikasa &quot;Ady amin' ny kolikoly mampiasa fomba fiasa mifototra amin' ny Zon' Olombelona&quot; (&quot;''Lutte contre la corruption selon une approche basée sur les Droits de l'Homme&quot;'').

==== Fikambana ao amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena ====
Nanatevin-daharana amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena miady amin' ny [[kolikoly]] i [[Madagasikara]], toy ny [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations unies contre la corruption'') sy ny [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin’ ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). Izany dia manery ny fanjakana malagasy hampihatra ny fepetra voalazan' ireo fifanarahana ireo sy hiara-miasa amin' ny firenena hafa amin' ny ady amin' ny kolikoly.

=== Mbola betsaka ny fanamby lehibe ===

==== Ho enti-manana sy fahaleovan-tenan' ny andrim-panjakana ====
Indraindray dia tsy ampy ny vola sy ny olona tokony hampiasain' ny [[BIANCO]] sy ny [[Cour des Comptes]] ka tsy ahafahany manatanteraka an-tsakany sy an-davany ny iraka ampanovina azy eto Madagasikara. Tokony hohamafisina noho izany ny fahaleovan-tenan’ izy ireo mba tsy hibaikoan' ny fahefana ara-pôlitika azy.

==== Fitarazohan' ny fitsarana sy tsy fahombiazany ====
Sakana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny fisian' ny [[tsimatimanota]] eto Madagasikara ny fitarazohan' ny fomba fiasan' ny fitsarana sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana ao aminy. Tsy voatsara ara-potoana ny raharaha misy kolikoly ary zara raha mihatra ny sazy ka mahatonga ny [[fiarahamonina]] hahatsapa ny fanjakan' ny tsimatimanota.

==== Kolontsaina zatra tsimatimanota sy fandeferan' ny fiarahamonina ====
Mbola mitohy ny fandeferan' ny fiarahamonina malagasy ny endrika [[kolikoly]] sasany sy ny kolontsaina zatra ny fisian' ny [[tsimatimanota]], ka manasarotra ny fitorohana sy fanasaziana ny fanaovana kolikoly.

== Jereo koa ==

* [[Kolikoly]] - [[tsolotra]]
* ''[[Françafrique]]''
* [[Halatra omby eto Madagasikara]]
* [[Kolikoly an-dalambe eto Madagasikara]]
* [[Transparency International|''Transparency International'']]
* [[Fitsarana]]
* [[Fanjakana tan-dalàna]] - [[tamberin' andraikitra]] - [[fangaraharana]] - 
* [[Fanararaotam-pahefana]] - [[tsimatimanota]] - [[fizahan-tavan' olona]] - [[kiantranoantrano]] - [[famotsiam-bola]] - 
* [[Didim-pitsarana]]
* [[Tsenam-baro-panjakana]]
* [[Fananan-tany]]
* [[Andramena]] (''[[Dalbergia]]'') -  [[angonoka]] - [[tanalahy]] - [[Harena voajanahary]] - [[Valan-javaboarim-pirenena]] - [[Faritra arovana]]
* [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]) - [[Cour des Comptes]] - [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF) - [[Pôles Anti-Corruption]] (PAC)
* [[Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption]] - 
* [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]) - ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) - [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]]) -
* [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations Unies contre la corruption'') - [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin’ ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union Africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). 

== Rohy ivelany ==

* &quot;[https://www.u4.no/publications/tude-de-la-corruption-et-des-mesures-anti-corruption-madagascar Étude de la corruption et des mesures anti-corruption à Madagascar]&quot;, ''www.u4.no,'' 9 March 2021.
* &quot;[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VF.pdf Guide de la lutte contre la corruption pour les jeunes à Madagascar]&quot;, ''www.undp.org''
* &quot;[https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html La lutte contre la corruption] {{Wayback|url=https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html |date=20241213102520 }}&quot;, ''www.presidence.gov.mg'',  06-12-2024
* &quot;[[google:corruption+à+Madagascar&amp;oq=corruption+à+Madagascar&amp;gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORiABDIICAEQABgWGB4yCAgCEAAYFhgeMggIAxAAGBYYHjIICAQQABgWGB4yCAgFEAAYFhgeMggIBhAAGBYYHjIICAcQABgWGB4yCAgIEAAYFhgeMggICRAAGBYYHtIBCDg0NjBqMGo5qAIAsAIB&amp;sourceid=chrome&amp;ie=UTF-8|Evaluation de lutte contre corruption]]&quot;, ''www.undp.org'', 11 juin 2012
* &quot;[https://www.giz.de/en/downloads/Factsheet%20SFF%20Bianco%20frz%20100276.html.pdf Renforcement des Institutions de Lutte contre la Corruption à Madagascar]&quot;, ''www.giz.de''
* &quot;[https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ Bilan négatif de la lutte contre la corruption à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ |date=20241213125554 }}&quot;, ''actu.orange.mg'', 26 octobre 2024
* &quot;[https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ |date=20240908023722 }}&quot;, ''actu.orange.mg'', 19 aout 2024.
* &quot;[https://newsmada.com/2024/08/06/kolikoly-eto-madagasikara-lohalisitra-ireo-minisitera-fototra/ Kolikoly eto Madagasikara: lohalisitra ireo minisitera fototra]&quot;, ''newsmada.com'', 6 août 2024
* &quot;[https://www.moov.mg/actualite/91972-ady-aminny-kolikoly-hiara-hiasa-ny-antenimierampirenena-sy-ny-bianco Ady amin’ ny kolikoly: Hiara-hiasa ny Antenimierampirenena sy ny BIANCO]&quot;, ''www.moov.mg'', 31 octobre 2024
* &quot;[https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php Kolikoly eto Madagasikara Manapotika ny toekarena sy sosialim-bahoaka] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php |date=20241213104615 }}&quot;, ''www.tiatanindrazana.mg'', 30 décembre 2014
* &quot;[https://www.moov.mg/article/87159-jalcc-manam-piniavana-hiady-aminny-kolikoly-i-madagasikara JALCC: Manam-piniavana hiady amin’ ny kolikoly i Madagasikara]&quot;, ''www.moov.mg'', 11 juillet 2024
* &quot;[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VM.pdf-.pdf Torohay ho an’ ny tanora mikasika ny ady amin’ ny kolikoly eto Madagasikara]&quot; (pdf), ''www.undp.org''
* &quot;[https://newsmada.com/2023/12/26/ady-aminny-kolikoly-olana-ny-toe-tsaina-sy-ny-fisianny-tsy-maty-manota-hoy-i-hanitrantenaina/ Ady amin’ ny kolikoly: olana ny toe-tsaina sy ny fisian’ ny tsy maty manota, hoy i Hanitrantenaina]&quot;,  ''newsmada.com'', 26 décembre 2023
* &quot;[http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly Ny momba ny kolikoly] {{Wayback|url=http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly |date=20241213142223 }}&quot;, ''mtp.gov.mg''
* &quot;[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php Repoblikan' ny tsolotra] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php |date=20241213124933 }}&quot;, ''www.tiatanindrazana.m''g, 01 octobre 2015
* &quot;[https://midi-madagasikara.mg/isotry-vehivavy-roa-md-saika-hanome-tsolotra/ Isotry: Vehivavy roa MD, saika hanome tsolotra]&quot;, ''midi-madagasikara.mg'', 21 décembre 2023
* &quot;[https://newsmada.com/2024/07/17/tsy-maintsy-vola-ve/ Tsy maintsy vola ve ?]&quot;, ''newsmada.com'', 17 juillet 2024
* &quot;[https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ Mpanamboatra pasipaoro belza iray nandoa tsolotra hahazahoana tsenambarompanjakana teto Madagasikara] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ |date=20220706164405 }}&quot;, ''www.malina.mg'', 10 September 2020
* &quot;[https://forum.serasera.org/forum/message/m3f3e591494066?page=2 Tsolotra]&quot;, ''forum.serasera.org'', 14/12/2003
* &quot;[https://www.madagate.org/politique-madagascar/chronique/7648-madagascar-corruption-plus-on-en-parle-plus-elle-persiste-et-se-multiplie.html Madagascar Corruption. Plus on en parle, plus elle persiste et se multiplie]&quot;, ''www.madagate.org'', 18 Novembre 2020
* &quot;[https://www.lagazette-dgi.com/p-4313.html Inty sy Nday: Tena madio ve ... ?]&quot;, ''www.lagazette-dgi.com'',  20 février 2018
* &quot;[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}&quot;, ''www.transparency.mg''
* &quot;[https://www.zinfos974.com/un-milliardaire-malgache-dans-le-viseur-du-pnf/ Un milliardaire malgache dans le viseur du PNF]&quot;, ''www.zinfos974.com''

== Loharano sy fanamarihana ==

[[Sokajy:Kolikoly]]
[[Sokajy:Kolontsaina malagasy]]</text>
      <sha1>dlc5qz93kh0qk8qzazjej0zstqatzbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Solanum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291215</id>
    <revision>
      <id>1134389</id>
      <parentid>1128939</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T16:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1134389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45835" sha1="d7qxgmx60v2cmjctwotuyvifkeelqpi" xml:space="preserve">[[Sary:Solanum ambosinum1.jpg|vignette|387x387px|''Solanum ambosinum'']]
Ny '''''Solanum''''' dia vondron-karazan-javamaniry [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'', ao amin' ny zana-pianakaviana ''Solanoideae'', izay manana miely saika amin' ny toerana rehetra, indrindra any amin' ny faritra mafana any [[Amerika]]. Ity vondron-karazana ity, izay ahitana karazana miisa 1&amp;nbsp;200 any ho any, no lehibe indrindra amin' ny fianakaviana ''Solanaceae'' ary laharana faha-9 amin' ny vondron-karazana lehibe indrindra rehetra ao amin' ny vondron-javamaniry mamony (''[[Angiospermae]]'').

Ny zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana ''Solanum'' dia zavamaniry [[Zavamaniry ahitra|ahitra]] sy [[hazobotry]] ary [[Hazo (zavamaniry)|hazo]], indraindray mandady mianika, amin' ny ankapobeny misy volovolo, manana ravina mifandimby miaraka amin' ny felana feno na toa voahetihety. Ny voniny, izay sady lahy no vavy, miaraka amin' ny antera ([[totsim-bovoka]]) matetika mitambatra manodidina ny [[tahom-bavimbony]], dia mivondrona ao anaty vondrom-bony. Ny voany amin' ny ankapobeny dia boribory na toy ny atody, misy vihy miovaova isa, amin' ny ankapobeny fisaka.

Karazana maro amin' ity vondrona ity no ambolena, na hatao sakafo (toy ny [[ovy]], ny [[voatabia]] na ny [[baranjely]]) na hatao haingo. Ny karazana hafa dia ampiasaina amin' ny fitsaboana. Ny karazana rehetra amin' ny ''Solanum'' dia misy poizina kely na be, toy ny ''Solanum laxum'' (fanao haingo) sy ny ''Solanum dulcamara'' (mafai-mamy), satria misy ao amin' ny taovany rehetra (indrindra amin' ny voany sy amin' ny raviny), fa amin' ny fatrany miovaova, ahitana poizina toy ny glikôalkalôida sy sapôninina sterôidika.

== Karazana ==

=== Karazana maneran-tany ===
Ity vondron-karazana ity dia ahitana karazana miisa 1&amp;nbsp;200 any ho any.

Araka ny ''[[The Plant List]]'' &lt;small&gt;(24 août 2019)&lt;/small&gt;:

* ''Solanum abancayense'' Ochoa
* ''Solanum abitaguense'' S. Knapp
* ''Solanum absconditum'' Agra
* ''Solanum abutilifolium'' Rusby
* ''Solanum abutiloides'' (Griseb.) Bitter &amp; Lillo
* ''Solanum acanthodes'' Hook. f.
* ''Solanum acanthoideum'' Drège ex Dunal
* ''Solanum acaule'' Bitter
* ''Solanum accrescens'' Standl. &amp; C.V. Morton
* ''Solanum acerifolium'' Dunal
* ''Solanum achacachense'' Cárdenas
* ''Solanum acroglossum'' Juz.
* ''Solanum acroscopicum'' Ochoa
* ''Solanum actaeibotrys'' Rusby
* ''Solanum actinocalyx'' (H. Winkl.) Hunz.
* ''Solanum aculeastrum'' Dunal
* ''Solanum aculeatissimum'' Jacq.
* ''Solanum aculeolatum'' M. Martens &amp; Galeotti
* ''Solanum acuminatum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum acutilobum'' Dunal
* ''Solanum adelense'' Delile
* ''Solanum adhaerens'' Willd. ex Roem. &amp; Schult.
* ''Solanum adoense'' Hochst. ex A. Braun
* ''Solanum adscendens'' Sendtn.
* ''Solanum adspersum'' Witasek
* ''Solanum aemulans'' Bitter &amp; Wittm.
* ''Solanum aenictum'' C.V. Morton
* ''Solanum aethiopicum'' L.
* ''Solanum affine'' Sendtn.
* ''Solanum africanum'' Mill.
* ''Solanum aggerum'' Dunal
* ''Solanum agrarium'' Sendtn.
* ''Solanum agrimoniifolium'' Rydb.
* ''Solanum ahanhuiri'' Juz. &amp; Bukasov
* ''Solanum alandiae'' Cárdenas
* ''Solanum alatirameum'' Bitter
* ''Solanum albescens'' (Britton) Hunz.
* ''Solanum albicans'' (Ochoa) Ochoa
* ''Solanum albidum'' Dunal
* ''Solanum albornozii'' Correll
* ''Solanum aligerum'' Schltdl.
* ''Solanum alloiophyllum'' Dammer
* ''Solanum allophyllum'' (Miers) Standl.
* ''Solanum aloysiifolium'' Dunal
* ''Solanum alternatopinnatum'' Steud.
* ''Solanum altissimum'' Benitez
* ''Solanum amayanum'' Ochoa
* ''Solanum amazonium'' Ker Gawl.
* ''Solanum amblophyllum'' Hook.
* ''Solanum ambosinum'' Ochoa
* ''[[Solanum americanum]]'' Mill.
* ''Solanum amethystinum'' (Kuntze) Heiser
* ''Solanum amnicola'' S. Knapp
* ''Solanum amotapense'' Svenson
* ''Solanum amygdalifolium'' Steud.
* ''Solanum anceps'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum andersonii'' Ochoa
* ''Solanum andreanum'' Baker
* ''Solanum andrieuxi'' Dunal
* ''Solanum anematophilum'' Ochoa
* ''[[Solanum anguivi]]'' Lam.
* ''Solanum angustialatum'' Bitter
* ''Solanum angustifidum'' Bitter
* ''Solanum angustiflorum'' Mart.
* ''Solanum angustifolium'' Mill.
* ''Solanum angustispinosum'' De Wild.
* ''Solanum anisophyllum'' Van Heurck &amp; Müll. Arg.
* ''[[Solanum ankazobe]]'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum annuum'' C.V. Morton
* ''Solanum anoacanthum'' Sendtn.
* ''Solanum anomalum'' Thonn.
* ''Solanum antacochense'' Ochoa
* ''[[Solanum antalaha]]'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum apaporanum'' R.E. Schult.
* ''Solanum aparadense'' L.A. Mentz &amp; M. Nee
* ''Solanum aphananthum'' Baker
* ''Solanum aphyodendron'' S. Knapp
* ''Solanum apiahyense'' Witasek
* ''Solanum apiculatibaccatum'' Bitter
* ''Solanum apiculatum'' Sendtn.
* ''Solanum apocynifolium'' Baker
* ''Solanum appendiculatum'' Dunal
* ''Solanum appressum'' K.E. Roe
* ''Solanum aracc-papa'' Juz. ex Rybin
* ''Solanum arachnidanthum'' Rusby
* ''Solanum arboreum'' Dunal
* ''Solanum arenarium'' Sendtn.
* ''Solanum argenteum'' Dunal
* ''Solanum argentinum'' Bitter &amp; Lillo
* ''Solanum aridum'' Morong
* ''Solanum ariduphilum'' Ochoa
* ''Solanum armentalis'' J.L. Gentry &amp; D'Arcy
* ''Solanum arundo'' Mattei
* ''Solanum asperolanatum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum asperum'' Rich.
* ''Solanum asterophorum'' Mart.
* ''Solanum asteropilodes'' Bitter
* ''Solanum atitlanum'' K.E. Roe
* ''Solanum atriplicifolium'' Gill ex Nees
* ''Solanum atropurpureum'' Schrank
* ''Solanum aturense'' Dunal
* ''Solanum augusti'' Ochoa
* ''Solanum aurantiacobaccatum'' De Wild.
* ''Solanum aureum'' Dunal
* ''Solanum auriculatum'' Aiton
* ''Solanum aviculare'' G. Forst.
* ''Solanum axillifolium'' K.E. Roe
* ''Solanum ayacuchense'' Ochoa
* ''Solanum aymaraesense'' Ochoa

* ''Solanum badilloi'' Benitez
* ''Solanum bagamojense'' Bitter &amp; Dammer
* ''Solanum bahamense'' L.
* ''Solanum bahianum'' S. Knapp
* ''Solanum bangii'' Bitter
* ''Solanum barbeyanum'' Huber
* ''Solanum barbisetum'' Nees
* ''Solanum barbulatum'' Zahlbr.
* ''Solanum basendopogon'' Bitter
* ''Solanum batangense'' Dammer
* ''Solanum batoides'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum bellicosum'' Bitter
* ''Solanum bellum'' S. Knapp
* ''Solanum benadirense'' Chiov.
* ''Solanum beniense'' De Wild.
* ''Solanum berthaultii'' Hawkes
* ''Solanum betaceum'' Cav.
* ''[[Solanum betroka]]'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum biceps'' Dunal
* ''Solanum bicolor'' Willd. ex Roem. &amp; Schult.
* ''Solanum bilabiatum'' Dammer
* ''Solanum billhookeri'' Ochoa
* ''Solanum blanco-galdosii'' Ochoa
* ''Solanum blodgettii'' Chapm.
* ''Solanum boerhaaviifolium'' Sendtn.
* ''Solanum bolivianum'' Britton ex Rusby
* ''Solanum boliviense'' Dunal
* ''Solanum bombycinum'' Ochoa
* ''Solanum bonariense'' L.
* ''Solanum bondjorum'' A. Chev.
* ''Solanum boselliae'' Chiov.
* ''Solanum brachistotrichum'' (Bitter) Rydb.
* ''Solanum brachyantherum'' Phil.
* ''Solanum brachystachys'' Dunal
* ''Solanum brevicaule'' Bitter
* ''Solanum brevifolium'' Dunal
* ''Solanum brevipedicellatum'' K.E. Roe
* ''Solanum brieyi'' De Wild.
* ''Solanum buesii'' Vargas
* ''Solanum bukasovii'' Juz.
* ''Solanum bulbocastanum'' Dunal
* ''Solanum bullatum'' Vell.
* ''Solanum bumeliifolium'' Dunal
* ''Solanum burbankii'' Bitter
* ''Solanum burchellii'' Dunal
* ''Solanum burtonii'' Ochoa
* ''Solanum bussei'' Dammer
* ''Solanum caavurana'' Vell.
* ''Solanum cacosmum'' Bohs
* ''Solanum caesium'' Griseb.
* ''Solanum cajamarquense'' Ochoa
* ''Solanum cajanumense'' Kunth
* ''Solanum calacalinum'' Ochoa
* ''Solanum caldense'' Carvalho
* ''Solanum calidum'' Bohs
* ''Solanum calileguae'' Cabrera
* ''Solanum callianthum'' C.V. Morton
* ''Solanum callicarpifolium'' Kunth &amp; Bouché
* ''Solanum calvescens'' Bitter
* ''Solanum campaniforme'' Roem. &amp; Schult.
* ''Solanum campechiense'' L.
* ''Solanum campetrichum'' Werderm.
* ''Solanum campylacanthum'' Hochst.
* ''Solanum campylocladum'' Dunal
* ''Solanum candelarianum'' Cárdenas
* ''Solanum candidum'' Lindl.
* ''Solanum candolleanum'' Berthault
* ''Solanum canense'' Rydb.
* ''Solanum cantense'' Ochoa
* ''Solanum capense'' L.
* ''Solanum capillipes'' Britton
* ''Solanum capoerum'' Dunal
* ''Solanum capsicoides'' All.
* ''Solanum carautae'' Carvalho
* ''Solanum carchiense'' Correll
* ''Solanum cardiophyllum'' Lindl.
* ''Solanum carense'' Dunal
* ''Solanum caricaefolium'' Rusby
* ''Solanum caripense'' Dunal
* ''Solanum carolinense'' L.
* ''Solanum cassioides'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum castaneum'' Carvalho
* ''Solanum catombelense'' Peyr.
* ''Solanum caudatum'' Dunal
* ''Solanum cerasiferum'' Dunal
* ''Solanum cernuum'' Vell.
* ''Solanum chachapoyasense'' Bitter
* ''Solanum chacoense'' Bitter
* ''Solanum chalmersii'' S. Knapp
* ''Solanum chamaepolybotryon'' Bitter
* ''Solanum chamaesarachidium'' Bitter
* ''Solanum chancayense'' Ochoa
* ''Solanum chariense'' A. Chev.
* ''Solanum chaucha'' Juz. &amp; Bukasov
* ''Solanum chavinense'' Correll
* ''Solanum cheesmaniae'' (Riley) Fosberg
* ''Solanum chenopodioides'' Lam.
* ''Solanum chiapasense'' K.E. Roe
* ''Solanum chilense'' Dunal
* ''Solanum chilliasense'' Ochoa
* ''Solanum chillonanum'' Ochoa
* ''Solanum chimborazense'' Bitter &amp; Sodiro
* ''Solanum chiovendae'' Lanza
* ''Solanum chiquidenum'' Ochoa
* ''Solanum chlamydogynum'' Bitter
* ''Solanum chloropetalon'' Schltdl.
* ''Solanum chomatophilum'' Bitter
* ''Solanum chrysasteroides'' Werderm.
* ''Solanum chrysoflorum'' Ochoa
* ''Solanum chrysophyllum'' Dunal
* ''Solanum chrysotrichum'' Schltdl.
* ''Solanum cinereum'' R. Br.
* ''Solanum cinnamomeum'' Sendtn.
* ''Solanum circaeifolium'' Bitter
* ''Solanum circinatum'' Bohs
* ''Solanum cirsioides'' A. Chev.
* ''Solanum citrinum'' M. Nee
* ''Solanum citrullifolium'' A. Braun
* ''Solanum cladotrichum'' Vand. ex Dunal
* ''Solanum clandestinum'' Bohs
* ''Solanum clarum'' Correll
* ''Solanum clavatum'' Rusby
* ''Solanum clivorum'' S. Knapp
* ''Solanum clokeyi'' Munz
* ''Solanum cobanense'' J.L. Gentry
* ''Solanum coccineum'' Jacq.
* ''Solanum cochabambense'' Bitter
* ''Solanum coelestispetalum'' Vargas
* ''Solanum collectaneum'' C.V. Morton
* ''Solanum colombianum'' Dunal
* ''Solanum comarapanum'' M. Nee
* ''Solanum commersonii'' Dunal
* ''Solanum complectens'' M. Nee &amp; G.J. Anderson
* ''Solanum compressum'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum comptum'' C.V. Morton
* ''Solanum concarense'' Hunz.
* ''Solanum concinnum'' Sendtn.
* ''Solanum confertiseriatum'' Bitter
* ''Solanum confine'' Dunal
* ''Solanum confusum'' C.V. Morton
* ''Solanum conglobatum'' Dunal
* ''Solanum conicum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum connatum'' Correll
* ''Solanum consimile'' C.V. Morton
* ''Solanum contumazaense'' Ochoa
* ''Solanum cordatum'' Forssk.
* ''Solanum cordifolium'' Dunal
* ''Solanum cordioides'' S. Knapp
* ''Solanum cordovense'' Sessé &amp; Moc.
* ''Solanum coriaceum'' Dunal
* ''Solanum cormanthum'' Vell.
* ''Solanum corneliomulleri'' J.F. Macbr.
* ''Solanum cornifolium'' Dunal
* ''Solanum corumbense'' S. Moore
* ''Solanum corymbiflorum'' (Sendtn.) Bohs
* ''Solanum corymbosum'' Jacq.
* ''Solanum costatum'' M. Nee
* ''Solanum coxii'' Phil.
* ''Solanum crassifolium'' Lam.
* ''Solanum crebrum'' L.B. Sm.
* ''Solanum cremastanthemum'' Werderm.
* ''Solanum crepidotrichum'' Bitter
* ''Solanum crinitipes'' Dunal
* ''Solanum crinitum'' Lam.
* ''Solanum crispum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum croatii'' D'Arcy &amp; R.C. Keating
* ''Solanum crotonifolium'' Dunal
* ''Solanum cruciferum'' Bitter
* ''Solanum cucullatum'' S. Knapp
* ''Solanum cufodontii'' Lanza
* ''Solanum cultum'' De Wild.
* ''Solanum curtilobum'' Juz. &amp; Bukasov
* ''Solanum cutervanum'' Zahlbr.
* ''Solanum cyclophyllum'' S. Knapp
* ''Solanum cymosum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum cyrtopodium'' Dunal

* ''Solanum dalibardiforme'' Bitter
* ''Solanum damarense'' Bitter
* ''Solanum daphnophyllum'' Bitter
* ''Solanum darbandense'' A. Chev.
* ''Solanum darienense'' S. Knapp
* ''Solanum dasyadenium'' Bitter
* ''Solanum dasyanthum'' Brandegee
* ''Solanum dasyneuron'' S. Knapp
* ''Solanum dasyphyllum'' Schumach. &amp; Thonn.
* ''Solanum dasypus'' E. Mey.
* ''Solanum dasytrichum'' Bitter
* ''Solanum davidsei'' Carvalho
* ''Solanum davisense'' Whalen
* ''Solanum decipiens'' Opiz
* ''Solanum decompositiflorum'' Sendtn.
* ''Solanum decorum'' Sendtn.
* ''Solanum deflexicarpum'' C.Y. Wu &amp; S.C. Huang
* ''Solanum deflexiflorum'' Bitter
* ''Solanum delagoense'' Dunal
* ''Solanum delicatulum'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum delitescens'' C.V. Morton
* ''Solanum delpierrei'' De Wild.
* ''Solanum demissum'' Lindl.
* ''Solanum dendrophilum'' Bitter
* ''Solanum dennekense'' Damm.
* ''Solanum densepilosulum'' Bitter
* ''Solanum depauperatum'' Dunal
* ''Solanum deterrimum'' C.V. Morton
* ''Solanum dewildemanianum'' Robyns
* ''Solanum diamantinense'' Agra
* ''Solanum dianthum'' Rusby
* ''Solanum dichroandrum'' Dunal
* ''Solanum dichroanthum'' Dammer
* ''Solanum didymum'' Dunal
* ''Solanum dimidiatum'' Raf.
* ''Solanum dimorphandrum'' S. Knapp
* ''Solanum dinklagei'' Dammer
* ''Solanum dinteri'' Bitter
* ''Solanum diphyllum'' L.
* ''Solanum diploconos'' (Mart.) Bohs
* ''Solanum dissimile'' C.V. Morton
* ''Solanum distichophyllum'' Sendtn.
* ''Solanum distichum'' Schumach. &amp; Thonn.
* ''Solanum diversifolium'' Dunal
* ''Solanum doddsii'' Correll
* ''Solanum dolichocremastrum'' Bitter
* ''Solanum dolichorhachis'' Bitter
* ''Solanum dolichosepalum'' Bitter
* ''Solanum dolosum'' C.V. Morton ex S. Knapp
* ''Solanum domesticum'' A. Chev.
* ''Solanum donachui'' (Ochoa) Ochoa
* ''Solanum donianum'' Walp.
* ''Solanum donnell-smithii'' J.M. Coult.
* ''Solanum douglasii'' Dunal
* ''Solanum dulcamara'' L.
* ''Solanum dulcamaroides'' Dunal
* ''Solanum duplo-sinuatum'' Klotzsch
* ''Solanum echegarayi'' Hieron.
* ''Solanum echidnaeforme'' Dunal
* ''Solanum edinense'' Berthault
* ''Solanum edmonstonei'' Hook. f.
* ''Solanum ehrenbergii'' Rydb.
* ''Solanum eickii'' Dammer
* ''Solanum eitenii'' Agra
* ''Solanum elaeagnifolium'' Cav.
* ''Solanum elskensi'' De Wild.
* ''Solanum enantiophyllanthum'' Bitter
* ''Solanum endlicheri'' Dunal
* ''Solanum endlichii'' Dammer
* ''Solanum endoadenium'' Bitter
* ''Solanum endopogon'' (Bitter) Bohs
* ''Solanum ensifolium'' Dunal
* ''Solanum erianthum'' D. Don
* ''Solanum erosomarginatum'' S. Knapp
* ''Solanum erythracanthum'' Bojer ex Dunal
* ''Solanum erythrotrichum'' Fernald
* ''Solanum etuberosum'' Lindl.
* ''Solanum euacanthum'' Phil.
* ''Solanum evolvulifolium'' Greenm.
* ''Solanum evonymoides'' Sendtn.
* ''Solanum exasperatum'' E. Mey.
* ''Solanum excisirhombeum'' Bitter
* ''Solanum exiguum'' Bohs
* ''Solanum extensum'' Bitter
* ''Solanum fabrisii'' Cabrera
* ''Solanum falconense'' S. Knapp
* ''Solanum fallax'' Bohs
* ''Solanum felinum'' Bitter
* ''Solanum fendleri'' A. Gray
* ''Solanum fernandezianum'' Phil.
* ''Solanum ferreyrae'' Ugent
* ''Solanum ferrugineum'' Jacq.
* ''Solanum fiebrigii'' Bitter
* ''Solanum filicaule'' Dammer
* ''Solanum filiforme'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum flaccidum'' Vell.
* ''Solanum flagellare'' Sendtn.
* ''Solanum flamignii'' De Wild.
* ''Solanum flavoviridens'' Ochoa
* ''Solanum flexicaule'' Benth.
* ''Solanum floridanum'' Shuttlew. ex Dunal
* ''Solanum florulentum'' Bitter
* ''Solanum foetens'' Pittier ex S. Knapp
* ''Solanum forskalii'' Dunal
* ''Solanum fortunense'' Bohs
* ''Solanum fosbergianum'' D'Arcy
* ''Solanum fragile'' Wedd.
* ''Solanum fraxinifolium'' Dunal
* ''Solanum fructo-tecto'' Cav.
* ''Solanum fulgens'' (J.F. Macbr.) Roe
* ''Solanum fultum'' Schrank
* ''Solanum fulvidum'' Bitter
* ''Solanum furcatum'' Dunal
* ''Solanum fusiforme'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum gandarillasii'' Cárdenas
* ''Solanum garcia-barrigae'' Ochoa
* ''Solanum gardneri'' Sendtn.
* ''Solanum gaudichaudii'' Dunal
* ''Solanum gayanum'' Dunal
* ''Solanum gemellum'' Sendtn.
* ''Solanum geniculatum'' E. Mey.
* ''Solanum gertii'' S. Knapp
* ''Solanum giftbergense'' Dunal
* ''Solanum giganteum'' Jacq.
* ''Solanum gilioides'' Rusby
* ''Solanum giorgii'' De Wild.
* ''Solanum glandulosipilosum'' Bitter
* ''Solanum glaucescens'' Zucc.
* ''Solanum glaucophyllum'' Desf.
* ''Solanum glomuliflorum'' Sendtn.
* ''Solanum glutinosum'' Dunal
* ''Solanum gnaphalocarpon'' Vell.
* ''Solanum goetzei'' Dammer
* ''Solanum gomphodes'' Dunal
* ''Solanum goniocalyx'' Juz. &amp; Bukasov
* ''Solanum goniocaulon'' S. Knapp
* ''Solanum gonyrhachis'' S. Knapp
* ''Solanum goodspeedii'' K.E. Roe
* ''Solanum gorgoneum'' Bitter
* ''Solanum gracilifrons'' Bitter
* ''Solanum grandiflorum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum granuloso-leprosum'' Dunal
* ''Solanum gratum'' Bitter
* ''Solanum graveolens'' Bunbury
* ''Solanum grayi'' Rose
* ''Solanum grewioides'' Lanza
* ''Solanum griffithii'' (Prain) C.Y. Wu &amp; S.C. Huang
* ''Solanum grotei'' Dammer
* ''Solanum guamuchilense'' Cast.-Campos &amp; Rzed.
* ''Solanum guaraniticum'' A. St.-Hil.
* ''Solanum guerreroense'' Correll
* ''Solanum guineense'' L.

* ''Solanum habrocaulon'' S. Knapp
* ''Solanum haematocladum'' Dunal
* ''Solanum haleakalaense'' H.St.John
* ''Solanum hamatile'' Brandegee
* ''Solanum hartwegii'' Benth.
* ''Solanum hasslerianum'' Chodat
* ''Solanum hastatilobum'' Bitter
* ''Solanum hastifolium'' Dunal
* ''Solanum hastiforme'' Correll
* ''Solanum hayesii'' Fernald
* ''Solanum hazenii'' Britton
* ''Solanum hederiradiculum'' Bitter
* ''Solanum heinianum'' D'Arcy &amp; R.C. Keating
* ''Solanum heleonastes'' S. Knapp
* ''Solanum helleri'' Standl.
* ''Solanum hemisymphyes'' Bitter
* ''Solanum herba-bona'' Reiche
* ''Solanum herculeum'' Bohs
* ''Solanum hermannii'' Dunal
* ''Solanum hernandesii'' Dunal
* ''Solanum heteroclitum'' Sendtn.
* ''Solanum heterodoxum'' Dunal
* ''Solanum hexandrum'' Vell.
* ''Solanum hibernum'' Bohs
* ''Solanum hidetaroi'' Masam.
* ''Solanum hieronymi'' Kuntze
* ''Solanum hildebrandtii'' BR &amp; Bouche, A. M.
* ''Solanum hillebrandii'' Yunck.
* ''Solanum himatacanthum'' Dammer
* ''Solanum hindsianum'' Benth.
* ''Solanum hintonii'' C.V. Morton
* ''Solanum hirsuticaule'' Werderm.
* ''Solanum hirsutum'' Dunal
* ''Solanum hirtellum'' (Spreng.) Hassl.
* ''Solanum hirtulum'' Krause
* ''Solanum hirtum'' Vahl
* ''Solanum hjertingii'' Hawkes
* ''Solanum hoehnei'' C.V. Morton
* ''Solanum hoffmanseggii'' Sendtn.
* ''Solanum holocalyx'' Morton
* ''Solanum holophyllum'' Bitter
* ''Solanum holtzii'' Dammer
* ''Solanum homalospermum'' Chiarini
* ''Solanum homblei'' De Wild.
* ''Solanum hoopesii'' Hawkes &amp; K.A. Okada
* ''Solanum hougasii'' Correll
* ''Solanum houstonii'' Dunal
* ''Solanum huallagense'' Bitter
* ''Solanum huancabambense'' Ochoa
* ''Solanum huayavillense'' Del Vitto &amp; Peten.
* ''Solanum huitlanum'' Brandegee
* ''Solanum humblotii'' Dammer
* ''Solanum humectophilum'' Ochoa
* ''Solanum humile'' Bernh. ex Willd.
* ''Solanum hutchisonii'' (J.F. Macbr.) Bohs
* ''Solanum hybridum'' Jacq.
* ''Solanum hylobium'' Bitter
* ''Solanum hypacrarthrum'' Bitter
* ''Solanum hypaleurotrichum'' Bitter
* ''Solanum hypermegethes'' Werderm.
* ''Solanum hypocalycosarcum'' Bitter
* ''Solanum hypomalacum'' (Bitter) C.V. Morton
* ''Solanum hypopsilum'' Bitter
* ''Solanum iltisii'' K.E. Roe
* ''Solanum imamense'' Dunal
* ''Solanum imbaburense'' S. Knapp
* ''Solanum imberbe'' Bitter
* ''Solanum immite'' Dunal
* ''Solanum incahuasinum'' Ochoa
* ''Solanum incanum'' L.
* ''Solanum incarceratum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum incasicum'' Ochoa
* ''Solanum incisum'' Griseb.
* ''Solanum incompletum'' Britton
* ''Solanum incomptum'' Bitter
* ''Solanum incurvipilum'' Bitter
* ''Solanum incurvum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum inelegans'' Rusby
* ''Solanum infundibuliforme'' Phil.
* ''Solanum ingaefolium'' Ochoa
* ''Solanum inodorum'' Vell.
* ''Solanum inornatum'' Witasek
* ''Solanum insidiosum'' Mart.
* ''Solanum insolaesolis'' Bitter
* ''Solanum insulae-paschalis'' Bitter
* ''Solanum interandinum'' Bitter
* ''Solanum interius'' Rydb.
* ''Solanum intermedium'' Sendtn.
* ''Solanum iodotrichum'' Van Heurck &amp; Müll. Arg.
* ''Solanum ionidium'' Bitter
* ''Solanum iopetalum'' Hawkes
* ''Solanum ipomoea'' Sendtn.
* ''Solanum iraniense'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum irosinum'' Ochoa
* ''Solanum irregulare'' C.V. Morton
* ''Solanum isodynamum'' Sendtn.
* ''Solanum itatiaiae'' Glaz. ex Edmonds
* ''Solanum ivohibe'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum jabrense'' Agra &amp; M. Nee
* ''Solanum jaegeri'' Dammer
* ''Solanum jaenense'' Ochoa
* ''Solanum jalcae'' Ochoa
* ''Solanum jamaicense'' Mill.
* ''Solanum jamesii'' Torr.
* ''Solanum japonense'' Nakai
* ''Solanum jasminifolium'' Sendtn.
* ''Solanum jasminoides'' J. Paxton
* ''Solanum jesperseni'' De Wild.
* ''Solanum johannae'' Bitter
* ''Solanum johnstonii'' Whalen
* ''Solanum jubae'' Bitter
* ''Solanum juglandifolium'' Dunal
* ''Solanum julocrotonoides'' Hassl.
* ''Solanum juncalense'' Reiche
* ''Solanum juninense'' Bitter
* ''Solanum jussiaei'' Dunal
* ''Solanum juvenale'' Thell.
* ''Solanum juzepczukii'' Bukasov
* ''Solanum kagehense'' Dammer
* ''Solanum kandtii'' Dammer
* ''Solanum kauaiense'' Hillebr.
* ''Solanum keniense'' Standl.
* ''Solanum kieslingii'' Cabrera
* ''Solanum kifinikense'' Bitter
* ''Solanum kioniotrichum'' Bitter ex J.F. Macbr.
* ''Solanum kitagawae'' Schonb.-Tem.
* ''Solanum kitivuense'' Dammer
* ''Solanum kleinii'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum krauseanum'' Phil.
* ''Solanum kurtzianum'' Bitter &amp; Wittm.
* ''Solanum kwebense'' N.E. Br.
* ''Solanum lacerdae'' Dusén
* ''Solanum laciniatum'' Aiton
* ''Solanum lacteum'' Vell.
* ''Solanum laevigatum'' Dunal
* ''Solanum lamprocarpum'' Bitter
* ''Solanum lanceifolium'' Jacq.
* ''Solanum lanceolatum'' Cav.
* ''Solanum lantana'' Sendtn.
* ''Solanum lanuginosum'' Dunal
* ''Solanum lanzae'' J.-P. Lebrun &amp; Stork
* ''Solanum lasianthum'' Dunal
* ''Solanum lasiocarpum'' Dunal
* ''Solanum lasiocladum'' S. Knapp
* ''Solanum lasiopodium'' Dunal
* ''Solanum lateritium'' Dammer
* ''Solanum latiflorum'' Bohs
* ''Solanum laurentii'' Dammer
* ''Solanum laurifolium'' L. f.
* ''Solanum laxissimum'' Bitter
* ''Solanum laxum'' Spreng.
* ''Solanum leiophyllum'' Benth.
* ''Solanum lepidotum'' Dunal
* ''Solanum leptocaulon'' Van Heurck &amp; Müll. Arg.
* ''Solanum leptophyes'' Bitter
* ''Solanum leptopodum'' Van Heurck &amp; Müll. Arg.
* ''Solanum leptorhachis'' Bitter
* ''Solanum leptosepalum'' Correll
* ''Solanum leptostachys'' Dunal
* ''Solanum lesteri'' Hawkes &amp; Hjert.
* ''Solanum leucandrum'' Whalen
* ''Solanum leucanthum'' Dammer
* ''Solanum leucocarpon'' Dunal
* ''Solanum leucodendron'' Sendtn.
* ''Solanum leucophaeum'' Dunal
* ''Solanum leucopogon'' Huber
* ''Solanum lhotskyanum'' Dunal
* ''Solanum lianiforme'' De Wild.
* ''Solanum lichtensteinii'' Willd.
* ''Solanum lignescens'' Fernald
* ''Solanum lignicaule'' Vargas
* ''Solanum limbaniense'' Ochoa
* ''Solanum lindenii'' Rusby
* ''Solanum linnaeanum'' Hepper &amp; P.-M.L.Jaeger
* ''Solanum litoraneum'' A.E. Gonç.
* ''Solanum litusinum'' Ochoa
* ''Solanum lobbianum'' Bitter
* ''Solanum longevirgatum'' Bitter
* ''Solanum longiconicum'' Bitter
* ''Solanum longipes'' Dunal
* ''Solanum longiusculus'' Ochoa
* ''Solanum lopez-camarenae'' Ochoa
* ''Solanum loxense'' Dunal
* ''Solanum lucens'' S. Knapp
* ''Solanum luffocarpum'' A. Chev.
* ''Solanum lumholtzianum'' Bartlett
* ''Solanum luridifuscescens'' Bitter
* ''Solanum luteoalbum'' Pers.
* ''Solanum luteum'' Mill.
* ''Solanum luzoniense'' Merr.
* ''Solanum lycocarpum'' A. St.-Hil.
* ''Solanum lycopersicoides'' Dunal
* ''Solanum lycopersicum'' L.
* ''Solanum lykipiense'' C.H. Wright
* ''Solanum lyratum'' Thunb.
* ''Solanum macaonense'' Dunal
* ''Solanum macbridei'' Hunz. &amp; Lallana
* ''Solanum macowanii'' Fourc.
* ''Solanum macracanthum'' A. Rich.
* ''Solanum macranthum'' Dunal
* ''Solanum macrocarpon'' L.
* ''Solanum macrotonum'' Bitter
* ''[[Solanum madagascariense]]'' Dunal
* ''Solanum madrense'' Fernald
* ''Solanum maglia'' Schltdl.
* ''Solanum mahoriensis'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum malacothrix'' S. Knapp
* ''Solanum malletii'' S. Knapp
* ''Solanum mammosum'' L.
* ''Solanum mangaschae'' Pax
* ''Solanum mapiricum'' S. Knapp
* ''Solanum mapiriense'' Bitter
* ''Solanum maranguapense'' Bitter
* ''Solanum marantifolium'' Bitter
* ''Solanum marginatum'' L. f.
* ''Solanum marinasense'' Vargas
* ''Solanum marojejy'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum maroniense'' Poit.
* ''Solanum marquesi'' Dammer
* ''Solanum martii'' Sendtn.
* ''Solanum martinsii'' Van Heurck
* ''Solanum matadori'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum maternum'' Bohs
* ''Solanum maturecalvans'' Bitter
* ''Solanum mauense'' Bitter
* ''Solanum mauritianum'' Scop.
* ''Solanum medians'' Bitter
* ''Solanum megalochiton'' Mart.
* ''Solanum megalonyx'' Sendtn.
* ''Solanum megistacrolobum'' Bitter
* ''Solanum melastomoides'' C.H. Wright
* ''Solanum melissarum'' Bohs
* ''Solanum melongena'' L.
* ''Solanum memphiticum'' J.F.Gmel.
* ''Solanum merrillianum'' Liou
* ''Solanum mesodolichum'' Pic.Serm.
* ''Solanum metarsium'' C.V. Morton
* ''Solanum metrobotryon'' Dunal
* ''Solanum michoacanum'' (Bitter) Rydb.
* ''Solanum microdontum'' Bitter
* ''Solanum microleprodes'' Bitter
* ''Solanum mildbraedii'' Dammer
* ''Solanum minutifoliolum'' Correll
* ''Solanum mite'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum mitlense'' Dunal
* ''Solanum mochiquense'' Ochoa
* ''Solanum moestum'' Dunal
* ''Solanum molinarum'' J.L. Gentry
* ''Solanum monachophyllum'' Dunal
* ''Solanum monactinanthum'' Dammer
* ''Solanum monadelphum'' Van Heurck &amp; Müll. Arg.
* ''Solanum monanthemon'' S. Knapp
* ''Solanum monarchostemon'' S. Knapp
* ''Solanum moniliforme'' Correll
* ''Solanum monotanthum'' Dammer
* ''Solanum montanum'' L.
* ''Solanum montigenum'' (C.V. Morton) Cabrera
* ''Solanum morellifolium'' Bohs
* ''Solanum morelliforme'' Bitter &amp; Münch
* ''Solanum morii'' S. Knapp
* ''Solanum mortonii'' Hunz.
* ''Solanum moscopanum'' Hawkes
* ''Solanum moxosense'' M. Nee
* ''Solanum mucronatum'' O.E. Schulz
* ''Solanum muenscheri'' Standl. &amp; Steyerm.
* ''Solanum multifidum'' Lam.
* ''Solanum multiflorum'' Vargas
* ''Solanum multiglandulosum'' Bitter
* ''Solanum multiinterruptum'' Bitter
* ''Solanum multispinum'' N.E. Br.
* ''Solanum muricatum'' Aiton
* ''Solanum murinum'' Sendtn.
* ''Solanum murphyi'' I.M. Johnst.
* ''Solanum myoxotrichum'' Baker
* ''Solanum myriacanthum'' Dunal
* ''Solanum myrsinoides'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum nakurense'' C.H. Wright
* ''Solanum namaquense'' Dammer
* ''Solanum nanum'' Bitter
* ''Solanum narcoticosmum'' Bitter
* ''Solanum ndellense'' A. Chev.
* ''Solanum neglectum'' Dunal
* ''Solanum nelsonii'' Dunal
* ''Solanum nematopus'' Sendtn.
* ''Solanum nematorhachis'' S. Knapp
* ''Solanum nemorense'' Dunal
* ''Solanum nemorosum'' Ochoa
* ''Solanum neocardenasii'' Hawkes &amp; Hjert.
* ''Solanum neorossii'' Hawkes &amp; Hjert.
* ''Solanum neovargasii'' Ochoa
* ''Solanum neovavilovii'' Ochoa
* ''Solanum neoweberbaueri'' Wittm.
* ''Solanum nesiotes'' Bitter
* ''Solanum nguelense'' Dammer
* ''Solanum nienkui'' Merr. &amp; Chun
* ''Solanum nigrescens'' M. Martens &amp; Galeotti
* ''Solanum nigricans'' M. Martens &amp; Galeotti
* ''Solanum nitidum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum nocturnum'' Fernald
* ''Solanum nubicola'' Ochoa
* ''Solanum nudum'' Dunal
* ''Solanum nuricum'' M. Nee
* ''Solanum nutans'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum nyctaginoides'' Dunal
* ''Solanum oaxacanum'' Dunal
* ''Solanum oblongifolium'' Dunal
* ''Solanum obovalifolium'' Benitez
* ''Solanum occultum'' Bohs
* ''Solanum ochracanthum'' Bitter
* ''Solanum ochraceo-ferrugineum'' Fernald
* ''Solanum ochraceum'' Dunal
* ''Solanum ochranthum'' Dunal
* ''Solanum ochrophyllum'' Van Heurck &amp; Müll. Arg.
* ''Solanum odoriferum'' Vell.
* ''Solanum okadae'' Hawkes &amp; Hjert.
* ''Solanum olgae'' Pojark.
* ''Solanum olivaceum'' Dammer
* ''Solanum olivaeforme'' Donn. Sm.
* ''Solanum olivare'' Paill. &amp; Bois
* ''Solanum oliveirae'' Carvalho
* ''Solanum olmosense'' Ochoa
* ''Solanum olmosianum'' Ochoa
* ''Solanum ombrophilum'' S. Knapp
* ''Solanum oocarpum'' Sendtn.
* ''Solanum opacum'' A. Br. &amp; Bouché
* ''Solanum oplocense'' Hawkes
* ''Solanum oppositifolium'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum orientale'' Benitez
* ''Solanum orophilum'' Correll
* ''Solanum orthocarpum'' Bitter
* ''Solanum otites'' Dunal
* ''Solanum ovalifolium'' Dunal
* ''Solanum ovatifolium'' De Wild.
* ''Solanum ovum-fringillae'' (Dunal) Bohs
* ''Solanum oxycarpum'' Schiede
* ''Solanum oxycoccoides'' Bitter
* ''Solanum oxyphyllum'' C.V. Morton

* ''Solanum pabstii'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum pachimatium'' Dunal
* ''Solanum pachyandrum'' Bitter
* ''Solanum pachyarthrotrichum'' Bitter
* ''Solanum palinacanthum'' Dunal
* ''Solanum palitans'' C.V. Morton
* ''Solanum pallidum'' Rusby
* ''Solanum palmillae'' Standl.
* ''Solanum paludosum'' Moric.
* ''Solanum palustre'' Poepp. ex Schltr.
* ''Solanum pampaninii'' Chiov.
* ''Solanum panduriforme'' E. Mey.
* ''Solanum paniculatum'' L.
* ''Solanum pannosum'' Phil.
* ''Solanum paposanum'' Phil.
* ''Solanum paraibanum'' Agra
* ''Solanum paralum'' Bohs
* ''Solanum paramoense'' Bitter ex Pittier
* ''Solanum paranense'' Dusén
* ''Solanum parishii'' A. Heller
* ''Solanum parvicorollatum'' Lekhnovich
* ''Solanum pascoense'' Ochoa
* ''Solanum pastillum'' S. Knapp
* ''Solanum paucijugum'' Bitter
* ''Solanum paucispinum'' Werderm.
* ''Solanum paucissectum'' Ochoa
* ''Solanum pavimenti'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum pectinatum'' Dunal
* ''Solanum pedemontanum'' M. Nee
* ''Solanum pedersenii'' Cabrera
* ''Solanum peikuoensis'' S.S. Ying
* ''Solanum pelagicum'' Bohs
* ''Solanum peloquinianum'' Ochoa
* ''Solanum penduliflorum'' Dammer
* ''Solanum pensile'' Sendtn.
* ''Solanum pentagonocalyx'' Bitter
* ''Solanum pentaphyllum'' Bitter
* ''Solanum pentlandii'' Dunal
* ''Solanum perattenuatum'' I.M. Johnst.
* ''Solanum pereirae'' Carvalho
* ''Solanum perplexum'' Small
* ''Solanum pertenue'' Standl. &amp; C.V. Morton
* ''Solanum peruvianum'' L.
* ''Solanum phaeophyllum'' Werderm.
* ''Solanum phaseoloides'' Pol.
* ''Solanum phureja'' Juz. &amp; Bukasov
* ''Solanum physalidicalyx'' Bitter
* ''Solanum physalifolium'' Rusby
* ''Solanum pillahuatense'' Vargas
* ''Solanum piluliferum'' Dunal
* ''Solanum pimpinellifolium'' L.
* ''Solanum pimpinelloides'' Hill.
* ''Solanum pinetorum'' (L.B. Sm. &amp; Downs) Bohs
* ''Solanum pinnatisectum'' Dunal
* ''Solanum pinnatum'' Cav.
* ''Solanum piperiferum'' A. Rich.
* ''Solanum pittosporifolium'' Hemsl.
* ''Solanum piurae'' Bitter
* ''Solanum placitum'' C.V. Morton
* ''Solanum platanifolium'' Hook.
* ''Solanum platense'' Dieckman
* ''Solanum platycypellon'' S. Knapp
* ''Solanum plowmanii'' S. Knapp
* ''Solanum plumense'' Fernald
* ''Solanum poecilochromifolium'' Rusby
* ''Solanum poeppigianum'' Sendtn.
* ''Solanum poggei'' Dammer
* ''Solanum poinsettiifolium'' Rusby
* ''Solanum polyacanthon'' Lam.
* ''Solanum polyadenium'' Greenm.
* ''Solanum polyanthemum'' Hochst. ex A. Rich.
* ''Solanum polygamum'' Vahl
* ''Solanum polyphyllum'' Phil.
* ''Solanum polytrichostylum'' Bitter
* ''Solanum polytrichum'' Sendtn.
* ''Solanum praematurum'' Dammer
* ''Solanum premnifolium'' (Miers) Bohs
* ''Solanum preussii'' Dammer
* ''Solanum probolospermum'' Bitter
* ''Solanum procumbens'' Lour.
* ''Solanum profusum'' C.V. Morton
* ''Solanum proteanthum'' Bohs
* ''Solanum pruinosum'' Dunal
* ''Solanum pseudoauriculatum'' Chodat &amp; Hassl.
* ''Solanum pseudocapsicum'' L.
* ''Solanum pseudodaphnopsis'' L.A. Mentz &amp; Stehmann
* ''Solanum pseudogeminifolium'' Dammer
* ''Solanum pseudogracile'' Heiser
* ''Solanum pseudopersicum'' Pojark.
* ''Solanum pseudoquina'' A. St.-Hil.
* ''Solanum pseudospinosum'' C.H. Wright
* ''Solanum psychotrioides'' Dunal
* ''Solanum pterospermum'' Bitter
* ''Solanum ptychanthum'' Dunal
* ''Solanum pubigerum'' Dunal
* ''Solanum pulverulentifolium'' K.E. Roe
* ''Solanum purpusii'' Brandegee
* ''Solanum pycnanthemum'' Mart.
* ''Solanum pygmaeum'' Cav.
* ''Solanum pyracanthos'' Lam.
* ''Solanum quaesitum'' C.V. Morton
* ''Solanum quebradense'' S. Knapp
* ''Solanum quichense'' J.M. Coult. &amp; Donn. Sm.
* ''Solanum quitoense'' Lam.
* ''Solanum radicans'' L. f.
* ''Solanum ramonense'' C.V. Morton &amp; Standl.
* ''Solanum ramulosum'' Sendtn.
* ''Solanum raphanifolium'' Cárdenas &amp; Hawkes
* ''Solanum raquialatum'' Ochoa
* ''Solanum ratum'' C.V. Morton
* ''Solanum rederi'' Dammer
* ''Solanum reductum'' C.V. Morton
* ''Solanum reflexiflorum'' Moric.
* ''Solanum reflexum'' Schrank
* ''Solanum refractifolium'' Sendtn.
* ''Solanum refractum'' Hook. &amp; Arn.
* ''Solanum regularifolium'' Correll
* ''Solanum reineckii'' Briq.
* ''Solanum reitzii'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum remyanum'' Phil.
* ''Solanum renschii'' Vatke
* ''Solanum reptans'' Bunbury
* ''Solanum restingae'' S. Knapp
* ''Solanum restrictum'' C.V. Morton
* ''Solanum retroflexum'' Dunal
* ''Solanum rhodesianum'' Dammer
* ''Solanum rhomboideilanceolatum'' Ochoa
* ''Solanum rhytidoandrum'' Sendtn.
* ''Solanum richardii'' Dunal
* ''Solanum riedlei'' Dunal
* ''Solanum rigescens'' Jacq.
* ''Solanum rigescentoides'' Hutch.
* ''Solanum riojense'' Bitter
* ''Solanum riparium'' Pers.
* ''Solanum ripense'' Dunal
* ''Solanum robecchii'' Bitter &amp; Dammer
* ''Solanum roblense'' Bitter
* ''Solanum robustifrons'' Bitter
* ''Solanum robustum'' H.L. Wendl.
* ''Solanum rogersii'' S. Moore
* ''Solanum rohrii'' C.H. Wright
* ''Solanum rojasianum'' (Standl. &amp; Steyerm.) Bohs
* ''Solanum roseum'' Bohs
* ''Solanum rostratum'' Dunal
* ''Solanum rovirosanum'' Donn. Sm.
* ''Solanum ruandae'' Bitter
* ''Solanum rubetorum'' Dunal
* ''Solanum rubiginosum'' Vahl
* ''Solanum rudepannum'' Dunal
* ''Solanum rufescens'' Sendtn.
* ''Solanum rufistellatum'' Steyerm.
* ''Solanum rugosum'' Dunal
* ''Solanum rugulosum'' De Wild.
* ''Solanum ruiz-lealii'' Brücher
* ''Solanum ruizii'' S. Knapp
* ''Solanum runsoriense'' C.H. Wright
* ''Solanum rupincola'' Mart.
* ''Solanum sakarense'' Dammer
* ''Solanum salamancae'' Hunz. &amp; Barboza
* ''Solanum salasianum'' Ochoa
* ''Solanum salicifolium'' Phil.
* ''Solanum saltianum'' Roem. &amp; Schult.
* ''Solanum salzmannii'' Dunal
* ''[[Solanum sambiranense]]'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum sambuciflorum'' Sendtn.
* ''Solanum sambucinum'' Rydb.
* ''Solanum sanctae-nevadae'' Dunal &amp; A. DC.
* ''Solanum sanctae-rosae'' Hawkes
* ''Solanum sandemanii'' Hawkes
* ''Solanum sandianum'' Bitter
* ''Solanum sandwicense'' Hook. &amp; Arn.
* ''Solanum sanfurgoi'' Phil.
* ''Solanum santolallae'' Vargas
* ''Solanum santosii'' S. Knapp
* ''Solanum saponaceum'' Dunal
* ''Solanum sarasarae'' Ochoa
* ''Solanum sarrachoides'' Sendtn.
* ''Solanum saturatum'' M. Nee
* ''Solanum savanillense'' Bitter
* ''Solanum sawyeri'' Ochoa
* ''Solanum saxatilis'' Ochoa
* ''Solanum scabrifolium'' Ochoa
* ''Solanum scabrum'' Mill.
* ''Solanum scandens'' Mill.
* ''Solanum schenckii'' Bitter
* ''Solanum schimperianum'' Hochst.
* ''Solanum schizandrum'' Sendtn.
* ''Solanum schlechtendalianum'' Walp.
* ''Solanum schliebenii'' Werderm.
* ''Solanum schomburgkii'' Sendtn.
* ''Solanum schroederi'' Dammer
* ''Solanum schumannianum'' Dammer
* ''Solanum schwackei'' Glaz.
* ''Solanum sciadostylis'' (Sendtn.) Bohs
* ''Solanum scuticum'' M. Nee
* ''Solanum seaforthianum'' Andrews
* ''Solanum secedens'' Dammer
* ''Solanum selachophyllum'' Bitter
* ''Solanum sellowianum'' Dunal
* ''Solanum sellowii'' Dunal
* ''Solanum semiscandens'' Bitter
* ''Solanum semotum'' M. Nee
* ''Solanum sendtnerianum'' Van Heurck &amp; Müll. Arg.
* ''Solanum sepiaceum'' Dammer
* ''Solanum sepicula'' Dunal
* ''Solanum septemlobum'' Bunge
* ''Solanum sereti'' De Wild.
* ''Solanum sericeum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum sessile'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum sessiliflorum'' Dunal
* ''Solanum sessilistellatum'' Bitter
* ''Solanum setaceum'' Dammer
* ''Solanum setosissimum'' Bitter ex L.A. Mentz &amp; M. Nee
* ''Solanum setosum'' (Brandegee) Bitter
* ''Solanum sibundoyense'' (Bohs) Bohs
* ''Solanum sieberi'' Van Heurck &amp; Müll. Arg.
* ''Solanum simplicifolium'' Bitter
* ''Solanum simplicissimum'' Ochoa
* ''Solanum sinuatiexcisum'' Bitter
* ''Solanum sinuatirecurvum'' Bitter
* ''Solanum sinuato-repandum'' K. Braun
* ''Solanum siparunoides'' Ewan
* ''Solanum siphonobasis'' Bitter
* ''Solanum sisymbriifolium'' Lam.
* ''Solanum sitiens'' I.M. Johnst.
* ''Solanum skutchii'' Correll
* ''Solanum smithii'' S. Knapp
* ''Solanum snoussii'' A. Chev.
* ''Solanum sodomaeodes'' Kuntze
* ''Solanum soestii'' Hawkes &amp; Hjert.
* ''Solanum sogarandinum'' Ochoa
* ''Solanum solum'' J.F. Macbr.
* ''Solanum somalense'' Franch. in Revoil
* ''Solanum sooretamum'' Carvalho
* ''Solanum sordidum'' Sendtn.
* ''Solanum sparsespinosum'' De Wild.
* ''Solanum sparsipilum'' (Bitter) Juz. &amp; Bukasov
* ''Solanum spathotrichum'' Dammer
* ''Solanum spegazzinii'' Bitter
* ''Solanum spirale'' Roxb.
* ''Solanum spissifolium'' Sendtn.
* ''Solanum sprucei'' Van Heurck &amp; Müll. Arg.
* ''Solanum stagnale'' Moric.
* ''Solanum stellatiglandulosum'' Bitter
* ''Solanum stellativelutinum'' Bitter
* ''Solanum stenandrum'' Sendtn.
* ''Solanum stenophyllidium'' Bitter
* ''Solanum stenophyllum'' Dunal
* ''Solanum stenotomum'' Juz. &amp; Bukasov
* ''Solanum steyermarkii'' Carvalho
* ''Solanum stipulaceum'' Roem. &amp; Schult.
* ''Solanum stipulatum'' Vell.
* ''Solanum stipuloideum'' Rusby
* ''Solanum stolzii'' Dammer
* ''Solanum storkii'' C.V. Morton &amp; Standl.
* ''Solanum stramoniifolium'' Jacq.
* ''Solanum stuckertii'' Bitter
* ''Solanum suaveolens'' Kunth &amp; C.D. Bouché
* ''Solanum subcoriaceum'' Thell. &amp; H. Dur. xx
* ''Solanum subinerme'' Jacq.
* ''Solanum sublentum'' Hieron.
* ''Solanum subpanduratum'' Ochoa
* ''Solanum subquinatum'' Bitter
* ''Solanum subserratum'' Dunal
* ''Solanum subsessile'' De Wild.
* ''Solanum subsylvestre'' L.B. Sm. &amp; Downs
* ''Solanum subtusviolaceum'' Bitter
* ''Solanum subulatum'' C.H. Wright
* ''Solanum subumbellatum'' Vell.
* ''Solanum subuniflorum'' Bitter
* ''Solanum subvelutinum'' Rydb.
* ''Solanum sucrense'' Hawkes
* ''Solanum sudanense'' Hammerstein xx
* ''Solanum superbum'' S. Knapp
* ''Solanum supinum'' Dunal
* ''Solanum surattense'' Burm. f.
* ''Solanum swartzianum'' Roem. &amp; Schult.
* ''Solanum sychnoteranthum'' Bitter
* ''Solanum sycocarpum'' Mart. &amp; Sendtn.
* ''Solanum sycophanta'' Dunal
* ''Solanum symmetricum'' Rusby
* ''Solanum symphyandrum'' (Bitter) C.V. Morton

* ''Solanum tabanoense'' Correll
* ''Solanum tacanense'' Lundell
* ''Solanum taeniotrichum'' Correll
* ''Solanum taitense'' Vatke
* ''Solanum talarense'' Svenson
* ''Solanum tampicense'' Dunal
* ''Solanum tanysepalum'' S. Knapp
* ''Solanum tapojense'' Ochoa
* ''Solanum tarapatanum'' Ochoa
* ''Solanum tarderemotum'' Bitter
* ''Solanum tarijense'' Hawkes
* ''Solanum tarnii'' Hawkes &amp; Hjert.
* ''Solanum taulisense'' Ochoa
* ''Solanum tegore'' Aubl.
* ''Solanum tenuiflagellatum'' Bitter ex S. Knapp
* ''Solanum tenuilobatum'' Parish
* ''Solanum tenuipes'' Bartlett
* ''Solanum tenuisetosum'' (Bitter) Bohs
* ''Solanum tenuispinum'' Rusby
* ''Solanum tenuissimum'' Sendtn.
* ''Solanum tepuiense'' S. Knapp
* ''Solanum tequilense'' A. Gray
* ''Solanum terminale'' Forssk.
* ''Solanum ternatum'' Ruiz &amp; Pav.
* ''Solanum ternifolium'' Werderm.
* ''Solanum tetrachondrum'' Bitter
* ''Solanum tetricum'' Dunal
* ''Solanum tettense'' Klotzsch
* ''Solanum thelopodium'' Sendtn.
* ''Solanum theobromophyllum'' Bitter
* ''Solanum thomasiifolium'' Sendtn.
* ''Solanum thruppii'' C.H. Wright
* ''Solanum toldense'' Matesevach &amp; Barboza
* ''Solanum toliaraea'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum tomentosum'' L.
* ''Solanum torreanum'' A.E. Gonç.
* ''Solanum torreyi'' A. Gray
* ''Solanum torvum'' Sw.
* ''Solanum tovarii'' S. Knapp
* ''Solanum trachycarpum'' Bitter &amp; Sodiro
* ''Solanum trachycyphum'' Bitter
* ''Solanum trachyphyllum'' Dunal
* ''Solanum trachytrichium'' Bitter
* ''Solanum tredecimgranum'' Bitter
* ''Solanum tribulosum'' S. Schauer
* ''Solanum trichoneuron'' Lillo
* ''Solanum trichopetiolatum'' D'Arcy &amp; Rakot.
* ''Solanum tricuspidatum'' Dunal
* ''Solanum tridynamum'' Dunal
* ''Solanum trifidum'' Correll
* ''Solanum triflorum'' Nutt.
* ''Solanum trifolium'' Dunal
* ''Solanum trifurcum'' Dunal
* ''Solanum trigonoplum'' Bitter
* ''Solanum trinitense'' Ochoa
* ''Solanum tripartitum'' Dunal
* ''Solanum triplinervium'' C.V. Morton
* ''Solanum triquetrum'' Cav.
* ''Solanum triste'' Jacq.
* ''Solanum trizygum'' Bitter
* ''Solanum tuberosum'' L.
* ''Solanum tuerckheimii'' Greenm.
* ''Solanum tunariense'' Kuntze
* ''Solanum tuquerrense'' Hawkes
* ''Solanum turgidum'' S. Knapp
* ''Solanum turneroides'' Chodat
* ''Solanum tweedianum'' Hook.
* ''Solanum ueleense'' De Wild.
* ''Solanum ugentii'' Hawkes &amp; K.A. Okada
* ''Solanum ukerewense'' Bitter
* ''Solanum uleanum'' Bitter
* ''Solanum ulei'' Morton
* ''Solanum ulugurense'' Dammer
* ''Solanum umbellatum'' Mill.
* ''Solanum umbelliferum'' Eschsch.
* ''Solanum umbratile'' I.M. Johnst.
* ''Solanum uncinatum'' Schrank
* ''Solanum uncinellum'' Lindl.
* ''Solanum undatum'' Lam.
* ''Solanum unifoliatum'' S. Knapp
* ''Solanum unilobum'' (Rusby) Bohs
* ''Solanum uollense'' Pic.Serm.
* ''Solanum urosepalum'' Dammer
* ''Solanum ursinum'' Rusby
* ''Solanum urticans'' Dunal
* ''Solanum urubambae'' Juz.
* ''Solanum usaramense'' Dammer
* ''Solanum utile'' Klotzsch
* ''Solanum vacciniiflorum'' Standl. &amp; L.O. Williams
* ''Solanum vaillantii'' Dunal
* ''Solanum valdiviense'' Dunal
* ''Solanum valerioanum'' C.V. Morton &amp; Standl.
* ''Solanum validinervium'' Benitez &amp; S. Knapp
* ''Solanum vallis-mexici'' Juz.
* ''Solanum vanheurckii'' Müll. Arg.
* ''Solanum variabile'' Mart.
* ''Solanum velardei'' Ochoa
* ''Solanum velleum'' Roem. &amp; Schult.
* ''Solanum vellozianum'' Dunal
* ''Solanum velutinum'' Dunal
* ''Solanum velutissimum'' Rusby
* ''Solanum venosum'' Dunal
* ''Solanum venturii'' Hawkes &amp; Hjerting
* ''Solanum vernei'' Bitter &amp; Wittm.
* ''Solanum verrucosum'' Schltdl.
* ''Solanum vervoorstii'' L.B. Sm.
* ''Solanum vestissimum'' Dunal
* ''Solanum viarum'' Dunal
* ''Solanum vidaurrei'' Cárdenas
* ''Solanum villosum'' Mill.
* ''Solanum villuspetalum'' Vargas
* ''Solanum violaceimarmoratum'' Bitter
* ''Solanum violaceum'' Ortega
* ''Solanum violifolium'' Schott ex Spreng.
* ''Solanum virginianum'' L.
* ''Solanum virgultorum'' (Bitter) Cárdenas &amp; Hawkes
* ''Solanum viridimaculatum'' Gilli
* ''Solanum viridipes'' Dunal
* ''Solanum viscosissimum'' Sendtn.
* ''Solanum volubile'' Sw.
* ''Solanum volubilis'' Rusby
* ''Solanum wacketii'' Witasek
* ''Solanum wallacei'' (A. Gray) Parish
* ''Solanum warmingii'' Hieron.
* ''Solanum weberbaueri'' Bitter
* ''Solanum weddellii'' Phil.
* ''Solanum welwitschii'' C.H. Wright
* ''Solanum wendlandii'' Hook. f.
* ''Solanum whalenii'' M. Nee
* ''Solanum wittmackii'' Bitter
* ''Solanum woodburyi'' R.A. Howard
* ''Solanum woodsonii'' Correll
* ''Solanum wrightii'' Benth.
* ''Solanum xanthophaeum'' Bitter
* ''Solanum xanti'' A. Gray
* ''Solanum yamobambense'' Ochoa
* ''Solanum yanamonense'' S. Knapp
* ''Solanum yangambiense'' De Wild.
* ''Solanum youngii'' S. Knapp
* ''Solanum yungasense'' Hawkes
* ''Solanum zanzibarense'' Vatke
* ''Solanum zeylanicum'' Scop.
* ''Solanum zuloagae'' Cabrera

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
Indreto ny karazana ''Solanum'' misy eto Madagasikara, indrindra ireo izay manana anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]].

* ''[[Solanum aphananthum]]'' (ranenda, ranendo)
* ''[[Solanum apocynifolium]]'' (kiranzy, vahiara)
* ''[[Solanum auriculatum]]'' (ambiatibe, fanasandovia, sevabe, tambakobe, tambakolahy, tambako ratsy, tsiariboamena, voampoabe)
* ''[[Solanum dulcamara]]'' ([[mafai-mamy]])
* ''[[Solanum erythracanthum]]'' (angivy, fahavalonkazo, hazomiarotena, hazomitompovohitra, heritsilo, hery, tsilohery)
* ''[[Solanum erythrocarpon]]'' (roingivy, voampoa, voangivy)
* ''[[Solanum forsythii]]'' (mangidikely, voampokely)
* ''[[Solanum indicum]]'' (angivibe, angivy, ankivy, toreraka, voampabe, voampo, voampoa, voampoana, voangily, voangivibe, voapo)
* ''[[Solanum lycopersicum]]'' ([[voatabia]], voabonga)
* ''[[Solanum macrocarpon]]'' (angivibe, angivy)
* ''[[Solanum macrocarpum]]'' (voampoabe, voangivibe)
* ''[[Solanum madagascariense]]'' (lahirohy, vahihazo, vahimbingy, vahinaomby)
* ''[[Solanum melongena]]'' (angivimbazaha, bana, [[baranjely]], bengaly, beranjely, boraraka, boreraka, toraraka, toreraka, voabana, voangivimbazaha)
* ''[[Voanantay|Solanum nigrum]]'' (amafaitra, amelo, anamafaika, anamainty, anamamidia, [[anamamy]], anamangidy, anangitakely, anantsatria, anantsatry, famoizan' aretina, hanga, voanamainty, voananana, [[voanantay]])
* ''[[Solanum nitens]]'' (hendramena, sakaikely, voamainty)
* ''[[Solanum nodiflorum]]'' ([[anamamy]], anantsatria, anantsindrana, avaizo, bemine, mailo)
* ''[[Solanum nossibeense]]'' (angiviala)
* ''[[Solanum pyracanthos]]'' (roingivy, tsingivy, vangivy)
* ''[[Solanum richardii]]'' (voabana)
* ''[[Solanum trigonoplum]]'' (fatipatikanala)
* ''[[Solanum tuberosum]]'' (kambo, [[Ovimbazaha|ovy]], [[ovimbazaha]], ovivory)

=== Anarana amin' ny teny malagasy ===
Indreto ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] ilazana ny sasany amin' ny zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana ''Solanum''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;''[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Solanum?w=Solanum Solanum]''&quot;,''tenymalagasy.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;:

* amafaitra, ambiatibe, amelo, anamafaika, anamafaitra, anamainty, anamamidia, anamamy, anamangidy, anangitakely, anantsatria, anantsatria, anantsatry, anantsindrana, angiviala, angivibe, angivimbazaha, angivy, ankivy, avaizo,
* bana, [[baranjely]], bemine, bengaly, beranjely, boraraka, boreraka,
* fahavalonkazo, famoizan' aretina, fanasandovia, fatipatikanala, 
* hanga, hazomiarotena, hazomitompovohitra, hendramena, heritsilo, hery,
* kambo, kiranzy, 
* lahirohy,
* [[mafai-mamy]], mailo, mangidikely,
* [[ovimbazaha]], ovivory, [[ovy]],
* ranenda, ranendo, roingivy, roingivy,
* sakaikely, sevabe,
* tambako ratsy, tambakobe, tambakolahy, toraraka, toreraka, tsiariboamena, tsilohery, tsingivy,
* vahiara, vahihazo, vahimbingy, vahinaomby, vangivy, voabana, voabonga, voamainty, voampabe, voampo, voampoa, voampoabe, voampoana, voampokely, voanamainty, voananana, [[voanantay]], voangily, voangivibe, voangivimbazaha, voangivy, voapo, [[voatabia]]

== Jereo koa ==
* [[Angivy]]
* [[Voatabia]]
* [[Baranjely]]
[[Sokajy:Zavamaniry]]</text>
      <sha1>d7qxgmx60v2cmjctwotuyvifkeelqpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Capsicum annuum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292895</id>
    <revision>
      <id>1134385</id>
      <parentid>1127476</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T14:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1134385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2096" sha1="kn5cfqwrckm0a0p8krh0dh140qft746" xml:space="preserve">[[Sary:Poivrons et piments.jpg|vignette|Sakaibe sy sakay ao amin' ny karazana ''Capsicum annuum''|402x402px]]
Ny '''''Capsicum annuum''''' dia karazan-javamaniry [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'', teratany any amin' ny faritra manomboka any [[Kôlômbia]] ka hatrany amin' ny faritra atsimo amin' i [[Etazonia]]. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia maro samihafa arakaraka ny fitenim-paritra na ny ovan-karazana ity zavamaniry ity: '''pilipily''' sy '''pilopilo''' ary '''sakaibe''', arakaraka ny habeny. Azo anondroana ny ''[[Capsicum frutescens]]'' koa anefa ny hoe ''pilipily'' na ''pilopilo''.

Ovan-karazana tsy tena mafana ao amin' ny ''Capsicum annuum'' ny [[sakaibe]]. Ny ''Capsicum annuum'' no karazana ao amin' ny vondron-karazana ''[[Capsicum]]'' be mpamboly  indrindra eran-tany, indrindra mba hahazoana voany, izay ampiasaina ho [[legioma]] na ho fanatsarana tsiron-tsakafo (ny [[sakaibe]] rehetra sy [[Sakay (zavamaniry)|sakay]] maro), ary indraindray hatao haingo. Be kapsaisinôida, karôtenôida, haro fenôlika, ary [[vitaminina C]] sy [[Vitaminina A|A]], ny voan' ity karazana ity, izay misy fampiharana indostrialy maro vinavinaina hanamboarana fanampin-tsakafo mametra ny fiabon' ny ôksizenia, mamono [[mikrôba]] sy [[Virosy|viriosy]], fanafody mampihena fanaintainana sy firehetana, iadiana amin' ny [[holatra]], vokatra manatsara ny endrika ivelan' ny vatana.

== Ovan-karazana sy vondrona ==
Indreto ny ovan-karazana sy ny vondrona ao amin' ny ''Capsicum annuum'':

* ''C. annuum'' var. ''annuum''
* ''C. annuum'' var. ''glabriusculum''
* ''C. annuum'' var. ''grossum''
* ''C. annuum'' var. ''longum''
* ''C. annuum'' var. ''longum grossum''
* ''C. annuum'' var. ''lycopersiciforme rubrum''
* ''Capsicum annuum'' var. ''bola'' (aka var. ''ñora'')
* ''Capsicum annuum'' '''New Mexico Group''&lt;nowiki/&gt;'

== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum]]''

* [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]]
* ''[[Capsicum baccatum]]''
* ''[[Capsicum chinense]]''
* ''[[Capsicum frutescens]]''
* ''[[Capsicum pubescens]]''


[[Sokajy:Zavamaniry]]
[[Sokajy:Sakay]]</text>
      <sha1>kn5cfqwrckm0a0p8krh0dh140qft746</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fivarotan-tena eto Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293162</id>
    <revision>
      <id>1134371</id>
      <parentid>1132429</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T13:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1134371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31438" sha1="ptvii323j7ut8hxqb04ztnviks3t3vj" xml:space="preserve">Ny '''fivarotan-tena eto Madagasikara''' dia vokatry ny zava-misy ara-[[toekarena]], ara-[[Fiarahamonina|piarahamonina]], ara-[[Lalàna|dalàna]] ary ara-[[kolontsaina]]. Toe-javatra mampanahy ny [[fivarotan-tena]] eto [[Madagasikara]], indrindra ny resaka [[fanararaotana ara-nofo]] atao amin' ny [[zaza tsy ampy taona]]. Tatitra maro avy amin' ny fikambanana iraisam-pirenena sy fikambanana tsy miankina amin' ny fitondram-panjakana no manasongadina ny halehiben' ity olana ity. Miaina ao anatin' ny toe-javatra sarotra ny ankamaroan' ny mpivaro-tena eto Madagasikara. Matetika izy ireo no iharan' ny [[herisetra]] sy ny fanararaotana ary ny fanilikilihan' ny fiarahamonina. Mampitohy ny tsingerin' ny [[fahantrana]], izay sarotra tapahina, ny tsy fahampian' ny fahafaha-mahazo tolotra ara-[[Fahasalamana|pahasalamana]] sy ara-[[Fanabeazana|panabeazana]], ary ny tsy fahafaha-misitraka tombontsoa ara-toekarena hafa. Maro amin' ny mpivaro-tena no milaza fa tsy safidy mahafinaritra ho azy ireo ny fivarotan-tena, fa zavatra tsy maintsy atao noho ny fahaverezan-kevitra vokatry ny [[fahantrana lalina]]&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar La prostitution n’est pas un choix de plaisir»: les voix des travailleuses du sexe à Madagascar s’élèvent]&quot;, ''www.madagascar-voyage.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-voyage.fr/2025/02/22/prostitution-travail-sexe-madagascar La prostitution n’est pas un choix par plaisir : les travailleuses du sexe de Madagascar revendiquent leur réalité]&quot;, ''www.madagascar-voyage.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel À Madagascar, combattre le tourisme sexuel] {{Wayback|url=https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel |date=20250424040202 }}&quot;, AFD - Agence Française de Développement&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
== Tantara ==

=== Faha mpanjaka ===
Niseho tamin' ny fomba hafa vokatry ny rafi-piarahamonina sy ny varotra ary ny fifaneraserana amin' ny vahiny ny fivarotan-tena teto [[Madagasikara]] tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka (talohan' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]]).

==== Fivarotan-tena tany amorontsiraka ====
Nifandray akaiky amin' ny asa aman-draharaha eny an-dranomasina sy momba ny raharaham-barotra ny fivarotan-tena tany amin' ny tanàna misy [[seranan-tsambo]] any amin' ny morontsiraka, toa an' i [[Toamasina]] sy i [[Hell-Ville]] ([[Nosy Be]]).  Nanam-pifandraisana amin' ny vehivavy teo an-toerana ny tantsambo sy mpivarotra vahiny, indrindra fa ny Eorôpeana, matetika tamin' ny endrika vadikely ([[vaditsindrano]]). Noleferin' ny mpitondra teo an-toerana izany firaisan-trano izany, izay indraindray tsy maharitra, ary nandray anjara amin' ny fananganana aristôkrasia safiotra nanan-kery tany amin' ireo faritra ireo&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.academia.edu/123699305/Fraternit%C3%A9_de_sang_et_mariages_Les_traitants_europ%C3%A9ens_et_les_soci%C3%A9t%C3%A9s_malgaches_au_XIXe_si%C3%A8cle? Fraternité de sang et mariages. Les traitants européens et les sociétés malgaches au XIXe siècle]&quot;, ''www.academia.edu''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Anjara asa ara-tsôsialy sy kolontsaina ====
Nalaza tamin' ny fandraisany anjara amin' ny fitsenana sy fanotronana ôfisialy sady nilain' ny tantsambo eorôpeana amin' ny [[firaisana ara-nofo]] ny vehivavy sasany izay antsoina hoe &quot;tsimihorirana&quot; na &quot;tsimanetsa&quot;. Samihafa ny fiheverana izany fanao izany arakaraka ny kolontsaina sy ny fivavahana nisy tamin' izany fotoana izany. Tamin' ny fahatongavan' ny &quot;[[kristianisma]], indrindra fa nanomboka tamin' ny taonjato faha-19, dia nitombo ny fanilikilika ny fitondran-tena toy izany, ary nanameloka ny &quot;faharavan' ny fitondran-tena&quot; tany amin' ireo faritra misy seranan-tsambo ireo ny misiônera&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fr.scribd.com/document/509250569/La-Prostitution-Des-Enfants-a-Antananarivo-2 La prostitution des enfants à Antananarivo 2]&quot;, ''fr.scribd.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Nivoatra ny fomba fijery ====
Talohan' ny fitaoman' ny kristianisma dia somary nalalaka ihany ny fiainana ara-pananahana teto Madagasikara, ary tsy voatery ho noheverina ho fitondran-tena maloto ny fivarotan-tena. Na izany aza, ny fidiran' ny soatoavina kristiana dia nanova tsikelikely io fomba fijery io, ka nampifandray ny fivarotan-tena amin' ny filiban-dratsy sy ny tsy fivavahana. Nalahelo, ohatra, ny misiônera katôlika raha nahita ny [[tokantranomaso]] teo amin' ny Eorôpeanina sy ny Malagasy, satria amin' izy ireo dia tsy ara-dalàna sady fitiavana fahafinaretan' ny nofo ny fiainana toy izany&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

=== Tamin' ny fanjanahan-tany ===
Nivoatra noho ny pôlitikam-panjanahana sy ny rafitra ara-miaramila ary ny fivoaran' ny fiarahamonina araka ny faneren' ny fitondrana mpanjanaka ny [[fivarotan-tena]] teto [[Madagasikara]] nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany frantsay]] (1896–1960).

==== Fampidirana ny fivarotan-tena ao anaty lamina ====
Tamin' ny fametrahana toby miaramila frantsay, indrindra tany [[Antsiranana|Diego-Suarez]] (na [[Antsiranana]]) sy [[Toamasina|Tamatave]] (na [[Toamasina]]), dia noleferina ny fisian' ny trano fivarotan-tena ho an' ny filan' ny miaramila&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Matetika ny vehivavy malagasy no nivezivezy tao amin' ireny toerana ireny, ary matetika koa ny vehivavy avy any amin' ny nosy [[La Réunion]] izay voasariky ny fiheverana ara-toekarena. Lasa zava-dehibe ho an' ny fitantanan-draharaha mpanjanaka ny fivarotan-tena mba hanohanana ny toe-tsain' ny miaramila sy hanaraha-maso sy hifehezana ny fifandraisan' ny [[Voanjo (olona)|voanjo]] sy ny teratany&quot;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fr.scribd.com/document/509250645/La-prostitution-a-Mahajanga-et-Nosy-Be-2 La prostitution à Mahajanga et Nosy-Be 2]&quot;, ''fr.scribd.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fifehezana sy fanaraha-maso ara-pahasalamana ====
Nametraka fepetra hentitra momba ny [[fahasalamana]] ny fitantanana mpanjanaka, izay nanahy momba ny fiparitahan' ny [[aretina vokatry ny firaisana ara-nofo]] amin' ny [[miaramila]] sy ny [[Voanjo (olona)|voanjo]]. Nanaovana fitsiriham-pahasalamana tsy tapaka ny mpivaro-tena, ary matetika no napetraka any amin' ny toeram-pitsaboana manokana ny vehivavy voan’ ireo aretina ireo. Natao voalohany indrindra hiarovana ny mponina eorôpeana ity fomba fiasa ity, izay maneho ny fanavakavahana sarangam-pirazanana (eorôpeana sy malagasy) sy ny finiavana hifehy ny vatan' ny vehivavy teratany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ehne.fr/fr/encyclopedie/th%C3%A9matiques/genre-et-europe/la-prostitution-de-1800-a-nos-jours/la-prostitution-en-situation-coloniale La prostitution en situation coloniale]&quot;, ''ehne.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Famoretana sy fanilikilihana ====
Nenjehina ny fivarotan-tena tsy voafehin' ny fitondrana. Nosamborina, nogadraina, na nandoa lamandy ny vehivavy tsy voasoratra anarana na miasa ivelan' ny faritra voatondro. Anisan' ny finiavana lehibe kokoa hifehy ny fitondran-tenan' ny vahoaka voazanaka sy hitandroana ny filaminana ity famoretana ity&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.

== Fivarotan-tena ankehitriny ==
Amin' izao fotoana izao, ny [[fivarotan-tena]] eto [[Madagasikara]] dia mijanona ho tranga saro-drafitra, miorim-paka amin' ny zava-misy ara-piarahamonina sy ara-toekarena anaty fahasarotana. Hita indrindra izany any amin' ny faritra an-tanàn-dehibe sy faritra mampirorobo ny [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]].

=== Anton' ny fivarotan-tena ===
Miombon-kevitra ny loharanom-baovao fa ny fivarotan-tena eto Madagasikara dia atao mba hahafahana mivelona voalohany indrindra, izany hoe vokatry ny fahantrana lalina ('''''[[:fr:Extrême_pauvreté|fr]]''''') sy ny tsy fahampian' ny fahafahana ara-toekarena. Na izany aza, manana ny anjara toerany lehibe koa ny lafin-javatra ara-piarahamonina sasany sy ny maro hafa.

==== Fahantrana tsy maha azo antoka ny hoavy ====
Maherin' ny telo ampahefan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no mivelona [[Fahantrana eto Madagasikara|latsaky ny 1 dôlara isan' andro]], ka voatery maro ny vehivavy sy tovovavy mivaro-tena mba ho velona&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fides.org/en/news/32578-AFRICA_MADAGASCAR_One_out_of_7_women_is_sexually_exploited_poverty_allows_prostitution_to_spread AFRICA/MADAGASCAR - One out of 7 women is sexually exploited: poverty allows prostitution to spread]&quot;,  ''fides.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny tambajotran' ny mpanao ratsy dia mitaona tovovavy avy any ambanivohitra hankany an-tanàn-dehibe mba hanararaotana ny vola azon' izy ireo amin' ny fivarotan-tena, matetika amin' ny alalan' ny fampanantenana poaka azy momba ny fahazoana asa na ny fandrantoana fianarana&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
Tanora an' arivony, anisan' izany ny zaza tsy ampy taona sy ny zazahy, no voatery mivaro-tena mba hahazoany izay ilainy sy ny an' ny fianakaviany. Ny ECPAT France sy ny tatitry ny TV5Monde dia manasongadina fa ny vantojaza dia afaka mampiditra vola avo telo heny ho an' ny tokantrano amin' ny alalan' ny fivarotan-tena noho ny amin' ny fomba hafa&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ecpat-france.fr/www.ecpat-france/wp-content/uploads/2018/10/rapport-global-de-suivi-2015-madagascar-ilovepdf-compressed.pdf Madagascar]&quot;, ECPAT France&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://information.tv5monde.com/terriennes/lutter-contre-la-prostitution-de-mineures-madagascar-23203 Lutter contre la prostitution de mineures à Madagascar]&quot;, TV5MONDE&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fides.org/fr/news/34132-AFRIQUE_MADAGASCAR_Une_femme_sur_sept_exploitee_sexuellement_augmentation_vertigineuse_de_la_prostitution_du_fait_de_la_pauvrete AFRIQUE/MADAGASCAR - Une femme sur sept exploitée sexuellement - augmentation vertigineuse de la prostitution du fait de la pauvreté]&quot;, ''fides.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny sehatr' asa tsy manaraka ny lalàna no mibahan-toerana (96&amp;nbsp;% amin' ny mpiasa), ary tena sarotra ny fahazoana asa mendrika: matetika ny fivarotan-tena dia heverina ho fomba mora na haingana hahazoana vola raha oharina amin' ny asa hafa mandreraka vatana sy ambany karama&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.heard.org.za/wp-content/uploads/2018/03/Remise-en-cause-frontie%CC%80res-entre-travail-du-sexe-et-sexe-transactionnel-a%CC%80-Nosy-Be-1.pdf Remise en cause des frontières supposées entre travail du sexe et sexe transactionnel à Madagascar - Cas de Nosy Be]&quot;, ''www.heard.org.za''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
Ny vanim-potoanan' ny krizy, toy ny [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|tamin']] [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|ny taona 2009]], dia nitarika ny fihenan' ny famatsiam-bola ho an' ny [[fahasalamana]] sy ny [[fanabeazana]] ary ny raharaham-piarahamonina hafa, ka nampitombo ny fahasahiranana sy ny faharefoan' ny mponina, indrindra ny [[ankizy]] sy nampironhatra ny fivarotan-tena&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.

==== Herefoan' ny tanora sy ny zaza ====
Tena tanora tokoa ny ankamaroan' ny mponin' i Madagasikara (eo amin' ny roa ampahatelony latsaka no latsaky ny 25 taona); izany dia mametraka tsindry ara-demôgrafia amin' ny tolotra avy amin' ny fanjakana (fanabeazana, fahasalamana, asa) ary mamela ny ampahany betsaka amin' ny mponina amin' ny fahasahiranana&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;.

Ny tsy fahampian' ny fitaovam-panabeazana sy ny filàn' ny ankizy hiasa dia mampitombo ny tsy fahombiazan' ny fianarana sy ny fialana fianarana, ary ireo ankizy tsy mianatra ireo no tena iharan' ny fanararaotana ara-nofo&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rakotomamonjy Henintsoa Marinah Emeline, ''[https://www.ceja.ch/images/CEJA/DOCS/Bib/Pays/Madagascar/BD.pdf La protection des enfants contre l'exploitation sexuelle à des fins commerciales à Madagascar : entre textes et réalités]'', Mémoire Master II, Droit Privé Appliqué, 18 Mars 2015,&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.

Amin' ny tranga sasany, ny ray aman-dreny na ny mpitaiza dia mandao ilay zaza na mandefa azy hiasa any amin' ny toerana na toe-javatra mahatonga azy hivaro-tena. Milaza ny tatitra sasany fa mety handefitra na hampirisika ny fivarotan-tenan' ny zanany ny ray aman-dreny na ny havany sasany, noho ny tombontsoa ara-bola ho azon' ny fianakaviana&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://webapps.ilo.org/ipecinfo/product/download.do?type=document&amp;id=2609 Madagascar Les Enfants Victimes de l'Exploitation Sexuelle à Antsiranana, Toliary, et Antananarivo]&quot; - OIT&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Antony ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina ====
Any amin' ny faritra sasany, ny fivarotan-tena, indrindra fa ny an' ny zaza tsy ampy taona, dia tsy heverina ho herisetra ara-nofo, ary ny sasany mihevitra fa ny faneken' ilay zaza tsy ampy taona dia manafaka ny maha herisetra izany&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.
Mety hanosika ny tanora avy any ambanivohitra hifindra monina ny fisintoman' ny tanàn-dehibe sy ny toerana fizahan-tany, ka mamela azy ireo amin' ny tontolo isian' ny fivarotan-tena matanjaka izay mahamora ny fanararaotana azy ireo&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;.

Ny fandehanana matetika any amin' ny toerana sasany (trano fandihizana, trano fisotroana) sy ny fahitana ny fomba fiainan' ny mpivaro-tena, izay heverina ho manana fahombiazana ara-bola indraindray, dia mety hitarika ny tanora hivaro-tena koa&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;.

==== Fizahan-tany mamoafady ====
Na dia ny fahantrana aza no antony lehibe amin' ny  fivarotan-tena, ny fisian' ny tinady lehibe, indrindra avy amin' ny vahiny (ary koa ny teratany malagasy), any amin' ny faritra fizahan-tany, dia mahatonha ny fivarotan-tena hiroborobo. Matetika ny mpanjifa dia voasarika amin' ny vidiny mora kokoa sy ny fiheverana ny fanjifana izany ho tsy misy fanenjehana kokoa&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://shs.cairn.info/revue-annales-de-geographie-2011-3-page-334?lang=fr Tourisme international et prostitution féminine : le cas de Nosy-Bé (Madagascar)]&quot;, ''shs.cairn.info''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/tourisme-sexuel-les-attractions-touristiques-majeures-de-madagascar-sont-confrontees-au-tourisme TOURISME SEXUEL. Les attractions touristiques majeures de Madagascar sont confrontées au tourisme sexuel impliquant des enfants]&quot;, ''www.jacaranda.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny toerana fizahan-tany toa an' i [[Nosy Be]] sy i [[Toamasina]], i [[Mahajanga]] ary [[Antsiranana]] dia toerana mafana amin' ny [[fizahan-tany mamoafady]], anisan' izany ny ankizy tsy ampy taona&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel À Madagascar, combattre le tourisme sexuel] {{Wayback|url=https://www.afd.fr/fr/actualites/madagascar-combattre-le-tourisme-sexuel |date=20250424040202 }}&quot;, ''www.afd.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Lasa toerana fanaovana fizahan-tany mamoafady ny faritra [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]] toa an' i [[Nosy Be]]&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;, ka mahasarika mpitsidika vahiny mitady [[firaisana ara-nofo]] aloa vola. Nitarika ho amin' ny fanararaotana ara-nofo amin' ny vehivavy sy ny tovovavy maro izany toe-javatra izany, ary ny sasany amin' izy ireo dia 12 taona. Tambajotra voalamina tsara, indraindray ahitana mpanera  sy ny firaisana tsikombakomba amin' ny toeram-pandraisam-bahiny sasany, no manamora izany fanao izany&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://news.un.org/fr/story/2022/02/1114532 Madagascar : le Comité des droits de l'enfant préoccupé par la persistance du tourisme sexuel impliquant les mineurs] {{Wayback|url=https://news.un.org/fr/story/2022/02/1114532 |date=20250819163535 }}&quot;, ''news.un.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ecpat.org/wp-content/uploads/2021/08/Ex_Summary_Madagascar_v2017.pdf RÉSUMÉ - Madagascar]&quot;, ''ECPAT''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ny fiainan' ny mpivaro-tena eto Madagasikara ===
Ny fiainan' ny mpivaro-tena eto [[Madagasikara]] amin' ny ankapobeny dia anjakan' ny fahasahiranana tafahoatra sy ny herisetra matetika ary ny fanilikilihana lalina avy amin' ny fiarahamonina. Na dia tsy raran' ny lalàna tanteraka aza ny fivarotan-tena eto amin' ny firenena, ny mpivaro-tena dia miasa ao anatin' ny tontolo feno fankahalana sy tsy misy fiarovan' ny lalàna.

==== Antontanisa ====
Mampanahy ny fivarotan-tenan' ny zaza tsy ampy taona: any [[Nosy Be]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.madagascar-tribune.com/Exploitation-sexuelle-une-realite-inquietante-en-pleine-expansion.html Nosy Be : une réalité inquiétante en pleine expansion]&quot;, 31 Jolay 2024,  ''www.madagascar-tribune.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, manodidina ny 40&amp;nbsp;% amin' ny tovovavy no nanao firaisana ara-nofo voalohany amin' ny alalan' ny fivarotan-tena, matetika manomboka amin' ny 14 taona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.humanium.org/fr/la-prostitution-des-mineures-a-madagascar La prostitution des mineures à Madagascar] {{Wayback|url=https://www.humanium.org/fr/la-prostitution-des-mineures-a-madagascar |date=20150201070921 }}&quot;, 7 Janoary 2015, ''www.humanium.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Any [[Morondava]], ny 50 % amin' ny mpivaro-tena dia tsy ampy taona. Nitombo ny isan' ny mpivaro-tena: tany [[Toamasina]], nitombo ny isan' ny mpivaro-tena raha 17&amp;nbsp;000 tamin' ny taona 1993 ka lasa 29&amp;nbsp;000 ny tamin' taona 2012&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ny zaza tsy ampy taona mpivarotan-tena teto [[Antananarivo]], tamin' ny taona 2013, dia 1.&amp;nbsp;132 no latsaky ny 18 taona amin' nnivaro-tena 1&amp;nbsp;237&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.ilo.org/fr/resource/article/combattre-lexploitation-sexuelle-commerciale-des-enfants-madagascar Combattre l’exploitation sexuelle commerciale des enfants à Madagascar]&quot;,  30 Avrily 2014, ''www.ilo.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Herisetra ====
Matetika mitranga ny herisetra: ny vehivavy sasany dia mitatitra fa nodarohan' ny mpanjifa tsy mety mandoa vola, ary ny pôlisy, izay tokony hiaro azy ireo, indraindray dia tafiditra amin' ireny fanararaotana ireny&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://loeildusahara.com/madagascar-quand-la-prostitution-devient-une-question-de-survie/ Madagascar : Quand la prostitution devient une question de survie]&quot;, ''loeildusahara.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Tsy fahampian' ny vola azo ====
Tena ambany dia ambany ny vola miditra, indrindra amin' ny mpanjifa eto an-toerana. Ohatra, any [[Nosy Be]], ny firaisana ara-nofo amin' ny lehilahy malagasy iray dia ahazoana 5&amp;nbsp;000 Ariary hatramin' ny 10&amp;nbsp;000 Ariary (manodidina ny 1 ka hatramin' ny 2 [[euro]]), ny vahiny kosa dia ahazoana hatramin' ny 60&amp;nbsp;000 Ariary (12 euro eo ho eo)&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://labalisemadagascar.wordpress.com/2022/09/27/tourisme-sexuel-une-pratique-devenue-un-peu-trop-courante-a-madagascar/ Tourisme sexuel : Une pratique devenue un peu trop courante à Madagascar]&quot;, ''labalisemadagascar.wordpress.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/09/14/je-n-ai-pas-vraiment-le-choix-a-madagascar-le-covid-19-entraine-une-hausse-de-la-prostitution_6052166_3212.html? « Je n’ai pas vraiment le choix » : à Madagascar, le Covid-19 entraîne une hausse de la prostitution]&quot;, ''www.lemonde.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Aretina ====
Ny fihanaky ny aretina azo avy amin' ny firaisana ara-nofo dia ambony ao amin' ny mpivaro-tena. Ohatra, ny 12&amp;nbsp;% amin' izy ireo dia voan' ny tety (na sifilisy). Voafetra anefa ny fahazoana fitsaboana, ary matetika tsy ampy ny hetsika fisorohana&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.thenewhumanitarian.org/fr/report/96195/madagascar-du-sexe-pour-survivre Du sexe pour survivre]&quot;, ''www.thenewhumanitarian.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Hetsika fisorohana ====
Nanatanteraka fandaharan' asa hiadiana amin' ny fanararaotana ara-nofo tao amin' ny ankizy, indrindra eo amin' ny sehatry ny fizahan-tany, ny fitondram-panjakana malagasy miaraka amin' ny fikambanana tsy miankina amin' ny fitondram-panjakana toa ny ''End Child Prostitution, Child Pornography and Trafficking of Children for Sexual Purposes'' (''End Child Prostitution in Asian Tourism'' na ECPAT teo aloha)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://information.tv5monde.com/terriennes/lutter-contre-la-prostitution-de-mineures-madagascar-23203 Lutter contre la prostitution de mineures à Madagascar]&quot;, ''information.tv5monde.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nandray fitsipi-pitondran-tena ny mpisehatra amin' ny fizahan-tany mba hisorohana ny fanararaotana ara-nofo atao amin' ny ankizy&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/687972-exploitation-sexuelle-des-enfants-un-phenomene-inquietant-a-madagascar Exploitation sexuelle des enfants : un phénomène inquiétant à Madagascar]&quot;, ''www.linfo.re''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Izany hetsika izany dia mikendry ny hampiditra indray ny tovovavy iharan' ny fanararaotana ara-nofo amin' ny fianarana sy hanome azy ireo fiofanana amin' ny asa&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

==== Fanampiana ====
Ny hetsika toy ny fandaharana &quot;Espoir 2.0 Bootcamp&quot; natomboky ny ''Alternatives Madagascar'' dia mikendry ny hanolotra safidy ara-toekarena ho an' ny mpivaro-tena amin' ny alalan' ny fanomezana azy ireo fiofanana amin' ny fitantanana orinasa bitika sy amin' ny fahasalaman' ny fananahana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2022/11/22/prostitution-la-moitie-des-travailleuses-du-sexe-sont-des-mineures Prostitution : la moitié des travailleuses du sexe sont des mineures]&quot;, ''newsmada.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny fikambanana toa ny FIVEMITO sy ny AFSA dia miasa ho fankatoavana sy fiarovana ny mpivaro-tena. Manao hetsika fanentanana izy ireo sady mizara kapaoty ary manolotra fiofanana amin' ny asa hanampiana ireo vehivavy ireo hiala amin' ny fivarotan-tena&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://educationsante.be/madagascar-les-prostituees-font-de-la-prevention/ Madagascar, les prostituées font de la prévention]&quot;, ''educationsante.be''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;.

Any amin' ny faritra sasany dia misy ny karatra manokana natao mba hanamora ny fidirana amin' ny fikarakarana ara-pahasalamana sy hanomezana fiarovan' ny lalàna. Voafetra ihany anefa ny fahombiazan’ izy ireny, ary mety hampiasain' ny manam-pahefana indraindray mba hanorisorenany ny mpivaro-tena&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt;.

=== Karazam-pivarotan-tena ===

==== Fivarotan-tenan' ny zaza tsy ampy taona ====
Lafiny iray mampanahy indrindra ny fidiran' ny zaza tsy ampy taona amin' ny [[fivarotan-tena]]. Araka ny fanadihadiana nataon' ny fikambanana ''Alternatives Madagascar'' dia zaza tsy ampy taona ny 50 % amin' ny mpivaro-tena. Vao mainka miharatsy izany toe-javatra izany noho ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantrana lalina]] sy ny tsy fahampian' ny [[fanabeazana]], izay mahatonga ireto tovovavy ireto tsy hanan-tsafidy firy&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2022/11/22/prostitution-la-moitie-des-travailleuses-du-sexe-sont-des-mineures Prostitution : la moitié des travailleuses du sexe sont des mineures]&quot;, ''newsmada.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Amin' ny toe-javatra sasany, ny fianakaviana na ny fiarahamonina dia mamporisika na farafaharatsiny mandefitra amin' ny fanararaotana ara-nofo atao amin' ny ankizy noho ny tombony ara-bola azon' ny tokantrano mahantra&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://upr-info.org/sites/default/files/documents/2019-10/ecpat_international_upr34_mdg_f_main.pdf L'exploitation sexuelle des enfants à Madagascar » pour l'Examen Périodique Universel de la situation des droits de l'homme au Madagascar]&quot; (PDF), ''upr-info.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fivarotan-tenan' ny lehilahy ====
Amin' ny ankapobeny dia tsy dia hita fa miafina ny fivarotan-tenan' ny lehilahy izay ailikiliky ny fiarahamonina malagasy kokoa&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.medecinsdumonde.org/app/uploads/2024/05/Etude-Resume-VLG-TDS-Madagascar-FR.pdf Violence basée sur le genre envers les professionnel.les du sexte à Madagascar]&quot;, ''www .medecinsdumonde .org''&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;. Manao izany indrindra ireo lehilahy ireo noho ny fahantrana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://afriquinfos.com/madagascar-proliferation-prostitution-mineurs-220617/ Madagascar : Prolifération de la prostitution des mineurs]&quot;, ''afriquinfos.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny tanàn-dehibe tena ahitana fivarotanan' ny lehilahy dia [[Antananarivo]] (ao amin' ny vakin-tanàna sasany toa an' [[Analakely]], Ampefiloha, Isoraka)&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/719262-madagascar-les-lyceens-plongent-dans-la-prostitution Madagascar : les lycéens plongent dans la prostitution]&quot;, ''www.linfo.re''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, i [[Toamasina]], i [[Nosy Be]], i [[Mahajanga]], i [[Toliara]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.researchgate.net/publication/345286378_ECPAT_-_Etude_sur_les_violences_sexuelles_dans_les_6_villes_Nosy_Be_Antsiranana_Mahajanga_Antananarivo_Fianarantsoa_Toliara Etude sur les violences sexuelles dans les 6 villes: Nosy Be, Antsiranana, Mahajanga, Antananarivo, Fianarantsoa, Toliara]&quot; (PDF), ''www.researchgate.net''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;: ireo dia toerana misy fizahan-tany izay anaovan' ny tovolahy fivarotan-tena amin' ny mpanjifa vahiny, na lahy na vavy. Ambatoloaka (any Nosy Be) dia toerana iray ivarotan' ny &quot;beach boys&quot; (na &quot;gasy gigolos&quot;) ny tenany amin' ny vehivavy eorôpeana (indrindra ny frantsay sy ny italiana).

Amin' ny ankapobeny dia eo anelanelan' ny 15 sy 30 taona ny lehilahy mpivaro-tena ary avy amin' ny fianakaviana mahantra sady manana olana ara-pianakaviana indraindray, ary tsy nahita fianarana firy&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. Ny sasany dia milaza fa manao firaisana ara-nofo amin' ny lehilahy mba hahazoana karama fa tsy safidy, ny sasany misafidy izany (LGBT)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;''[https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186425.pdf 2011 Country Reports on Human Rights Practices: Madagascar]'', Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, U.S. Department of State, p 26,&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;, ny hafa dia tsy manao afa-tsy amin' ny vehivavy. Ny tanjona amin' izany rehetra izany moa dia ny mba hahazo vola haingana na ny hanambady vahiny.

==== Fivarotan-tena an-tserasera ====
Noho ny fahatongavan' ny teknôlôjia nomerika dia nifindra an-tserasera ihany koa ny [[fivarotan-tena]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://midi-madagasikara.mg/fivarotan-tena-lasa-feno-izany-ny-facebook/ Fivarotan-tena : Lasa feno izany ny facebook]&quot;, ''midi-madagasikara.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2022/11/24/fivarotan-tena-ana-habaka-vehivavy-telo-nalefa-eny-am-ponja/ Fivarotan-tena ana habaka: vehivavy telo nalefa eny am-ponja]&quot;, , ''newsmada.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.freenews.mg/fivarotan-tena-anaty-tambazotra-sarona-ny-vehivavy-iray-tomponantoka/ Fivarotan-tena anaty tambazotra: sarina ny vehivavy iray tompon' antoka]&quot;, ''www.freenews.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mampiasa tambajotran-tserasera ny tambajotran' ny fivarotan-tena mba hanome tolotra firisana ara-nofo, ka mahatonga ny fisavana sy ny fanasaziana ho sarotra tanterahina kokoa. Tamin' ny taona 2023 dia ravan' ny pôlisy ny tambajotram-pivarotan-tena an-tserasera tao Mahajanga, izany dia mampiseho ny fampifanarahana ny fivarotan-tena amin' ny teknôlôjia vaovao&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://la1ere.franceinfo.fr/mayotte/madagascar-coup-de-filet-contre-la-prostitution-en-ligne-1369498.html Madagascar : Coup de filet contre la prostitution en ligne]&quot;, ''la1ere.franceinfo.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Lalàna ==

=== Fifehezan' ny lalàna ===

==== Ara-dalàna amin' ny fepetra sasany ====
Tsy voarara ny fivarotan-tena amin' ny maha fivarotan-tena azy eto [[Madagasikara]] dia ara-dalàna, fa ny fivelomana amin' ny fampivarotan-tena ny hafa sy ny fanondranana olona an-tsokosoko ary ny fivarotan-tenan' ny zaza dia tsy ara-dalàna&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf Loi n°2014-040 du 20 janvier 2015 sur la lutte contre la Traite des Etres Humains] {{Wayback|url=https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf |date=20250325055921 }}&quot;, ''www.dcn-pac.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Heloka amin' ny tranga sasany ====
Ny fehezan-dalàna famaizana malagasy dia manome sazy henjana ny fivarotan-tena, indrindra fa raha ao anatin' izany ny zaza tsy ampy taona. Manasazy higadra hatramin' ny 10 taona an-tranomaizina sy handoa onitra vokatry ny fandikan-dalàna mifandray amin' ny fivarotan-tenan' ny zaza tsy ampy taona ny lalàna famaizana malagasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mg.ambafrance.org/Avertissement-contre-le-tourisme Avertissement contre le tourisme sexuel]&quot;, ''mg.ambafrance.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na dia misy aza ny lalàna dia voafetra ihany ny fampiharana azy noho ny [[Kolikoly eto Madagasikara|kolikoly]], ny tsy fahampian' ny olona sy ny fitaovana ho enti-miasy amin' izany ary ny fandeferan' ny fiarahamonina amin' ny fivarotan-tena&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.humanium.org/fr/madagascar Enfants de Madagascar]&quot;, ''www.humanium.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Mankany amin' ny fankatoavana sy fiarovana bebe kokoa ====
Misy ny mampaka-peo hitakiana ny fiarovana tsara kokoa sy fankatoavana ny zon' ny mpivaro-tena, izay lasa nantsoina hoe &quot;mpampanofa tena&quot;. Mitaky lalàna hiaro azy ireo sy fahazoana tolotra ara-pahasalamana ary fampihenana ny fanilikilihan' ny fiarahamonina izy ireo. Manana anjara toerana lehibe amin' ity ady ity ny fikambanana mpiaro ny zon' olombelona sy ny feminista, izay manaitra ny sain' ny daholobe sy ny mpanao pôlitika momba ny tsy rariny iainan' ireo vehivavy ireo&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://africapresse.com/madagascar-quand-la-prostitution-devient-un-dernier-recours-pour-des-femmes-en-souffrance Madagascar : quand la prostitution devient un dernier recours pour des femmes en souffrance]&quot;, ''africapresse.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Rohy ivelany ==

* Tisseau, ''[https://www.karthala.com/accueil/3155-etre-metis-en-imerina-madagascar-aux-xixe-xxe-siecles-9782811118556.html Être métis en Imerina (Madagascar) aux XIXe-XXe siècles]'', Karthala, 2017
* Fabien Brial, &quot;[https://shs.cairn.info/revue-annales-de-geographie-2011-3-page-334?lang=fr Tourisme international et prostitution féminine : le cas de Nosy-Bé (Madagascar)]&quot;, ''shs.cairn.info''
* &quot;[https://popups.uliege.be/1370-2262/index.php?id=625 De la caserne aux maisons closes : la réglementation de la prostitution au profit de l’institution militaire (1900-1939)]&quot;, ''popups.uliege.be''
* &quot;[https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf Loi n°2014-040 du 20 janvier 2015 sur la lutte contre la Traite des Etres Humains] {{Wayback|url=https://www.dcn-pac.mg/uploads/loi/09c7c5cd99c7e43213ef7f5389fdc3bf.pdf |date=20250325055921 }}&quot;, ''www.dcn-pac.mg''
* &quot;[https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-modifiant-completant-certaines-dispositions-code-penal-lutte-contre-traite-personnes-tourisme-sexuel/ Loi modifiant et complétant certaines dispositions du Code Pénal sur la lutte contre la traite des personnes et le tourisme sexuel] [https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-modifiant-completant-certaines-dispositions-code-penal-lutte-contre-traite-personnes-tourisme-sexuel/ - Droit malgachel]&quot;, ''textes.lexxika.com''
* &quot;[https://www.matin.mg/?p=22833 Mpivarotena !]&quot;, ''www.matin.mg''
* &quot;[https://midi-madagasikara.mg/fivarotan-tena-lasa-feno-izany-ny-facebook/ Fivarotan-tena : Lasa feno izany ny facebook]&quot;, ''midi-madagasikara.mg''
* &quot;[https://www.moov.mg/article/79222-terre-rouge-maorisy-vehivavy-malagasy-roa-tratra-teo-am-pivarotan-tena Terre-Rouge Maorisy : Vehivavy malagasy roa tratra teo am-pivarotan-tena]&quot;, ''www.moov.mg''

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>ptvii323j7ut8hxqb04ztnviks3t3vj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ny atao hoe fandrosoana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293835</id>
    <revision>
      <id>1134377</id>
      <parentid>1106335</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T13:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2376" sha1="ctlt6dhg1npmm4jg2z7omint7l60w3l" xml:space="preserve">[[Sary:Siege social Banque africaine de developpement, Tunis 2012.jpg|vignette|Ny fandrosoana]]

== •NY ATAO HOE FANDROSOANA (Lahatsoratra) ==


Ny atao hoe [[Ny fandrosoana|fandrosoana]] dia fitatry ny [[Faritra ara-pitantanana|faritra]] heverin'ny olona tsirairay ho &lt;&lt;[[Izao tontolo izao]]&gt;&gt;. Fony mbola toy ny [[biby]] ny [[olombelona]], ka niaina tao an-davabato, dia ny tenany ihany, ary tsy nisy afa-tsy ny tenany no noheveriny ho &lt;&lt;Izao tontolo izao&gt;&gt;. Nony nandroso kelikely izy, dia nitatra ho ny vady aman-janany no &lt;&lt;[[Izao tontolo izao]]&gt;&gt;. Dia ny mpiray [[Tanàn-dehibe|tanàna]]. Dia ny ny mpiray [[Foko eto Madagasikara|foko]]. Dia ny mpiray [[firenena]]...

Efa tonga eo izao ny androatokon'ny olombelona, fa mba hatraiza kosa ny faritra afatsika [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]?

Mampanongo tena ny hilaza fa tsy mbola mihoatra ny vady aman-janaka! Io faritra io, ary izany no mahatonga ny maro amintsika ho mora andairan'ny [[Kolikoly eto Madagasikara|kolikoly]] sy ny lisi-bola isankarazany.

Efa hitantsika ny fahavoazana nateraky ny fianarana sadasada natondraky ny mpanjana-tany teto amintsika, ka notaizain'ny &lt;&lt;zaza navela&gt;&gt;: toetsaina mivandambandana, tsy ambony, tsy hendry tsy adala, tsy tsara tsy ratsy. Ary dia toetsaina toy izany no mbola atombotry ny ny fitiavan-tena, ka tsy tokony ahagaga raha mipoipoitra ohatra ny ahi-dratsy ny fanodikondinana volam-bahoaka.

Amin'ireo manam-pahaizana manokana momban'ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]], dia tsy misy ve, na iray aza, tsy mahatakatra ny tsy fetezana ny firafitry ny toekarenantsika? Sa dia marina tokoa ilay fitenenana hoe: &quot;Betsaka manam-pahaizana ny Malagasy fa vitsy ny manan-tsaina&quot;?&lt;ref&gt;https://www.tiatanindrazana.mg/fampianarana/fampandrosoana-ny-firenena-misy-ezaka-goavam-be-mbola-mila-atao-any-aminny-fanabeazana-61384.php&lt;/ref&gt;

Tsy ny tsy filana fanampiana avy any an-kafa ihany no [[Fahaleovantena|fahaleovan-tena]] ara-toekarena, fa ny fijoroan'izany toekarena izany hahavita tena amin'ny vokatry ny taniny.


== Loharano ==

# https://www.tiatanindrazana.mg/fampianarana/fampandrosoana-ny-firenena-misy-ezaka-goavam-be-mbola-mila-atao-any-aminny-fanabeazana-61384.php
# https://www.tiatanindrazana.mg/edito/fantaro-ny-atao-hoe-fandrosoana-29968.php {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/edito/fantaro-ny-atao-hoe-fandrosoana-29968.php |date=20250608182349 }}</text>
      <sha1>ctlt6dhg1npmm4jg2z7omint7l60w3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ny vola sy ny rariny</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293838</id>
    <revision>
      <id>1134379</id>
      <parentid>1115791</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T14:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2438" sha1="84txw9d88ydw9zzcbzphgk395739x8t" xml:space="preserve">[[Sary:La Force de l'argent - scénario - btv1b53006904g (03 of 18).jpg|vignette|Ny herin'ny vola]]Tsy tao an-tsain'ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] intsony ity fanajana ny [[Rariny (filôzôfia)|Rrariny]]&lt;ref&gt;http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=97&lt;/ref&gt; noho ny maha-Rariny azy, fa noho izy entam-barotra azo amidy dia samy mampideradera azy ny isam-baravarana.

Azo amidy, satria firy tamin'ireo niantsoantso ny tsy fetezan'ny [[fitondrana]] teo aloha no nikatsaka tsimoramora hanatevina ny laharany nony nandre ny fikirintsan'ny [[Vola]]? Ary ny sisa? ... Azo itompoana fa ny sivy ampahafolon'ireo nanondro tena ho &lt;&lt;mpanohitra&gt;&gt;, dia nihazakazaka handoro izay nivavahany, raha notolorana toerana ambony, izany hoe notambazan-karena!

Voatototry ny [[Vola]] ny [[Rariny (filôzôfia)|Rariny]]!&lt;ref&gt;https://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-80.html&lt;/ref&gt;

Jerena ny ao [[avaratra]]: toy izany! Tombanana ny ao atsimo tsy misy hafa!.. Dia nitsimoka ho azy tao an'eritreritry ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ity fisainana feno fahakiviana ity: &quot;Tsy misy [[olombelona]] azo itokiana intsony!&quot;

Lanin'ny sainao izany rijan-kevitra ajoron'ny fikambanana iray! Olona fantatrao sady ankasitrahanao ireo [[Mpitolona ho amin' ny Fandrosoan' i Madagasikara|mpitolona]] ao anatiny!... Nefa dia tsy maintsy miahotra ianao, fa tsy azo sakanana ny fisokon'ny ahiahy tsy ihavanana hoe: &quot;Sao dia...&quot;

&quot;Sao dia tetika somambisamby handrendreham-bahoaka, hahatongavana eo amin'ny toerana be vola indray ity?&quot;

Na: &quot;Sao... dia tsy haharesy ny tamby vola hataon'ny andaniny ny mpitarika, rahefa atsy ho atsy, ka hivarotra anao nony voavidy?&quot;

Satria fivondronana firy tokoa moa no efa montsana tahaka izany, rehefa vokin'ny [[kolikoly]] ny mpiandraikitra azy?

Dia potika teo ny fifampatokiana. Satria rahefa potika ny fifampatokiana, dia foana ho azy koa ny firaisan-kina sy ny fifankatiavana!&lt;ref&gt;https://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-80.html&lt;/ref&gt;

(E.D. Andriamalala, 1947)

== Rohy ivelany ==

* https://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-80.html
* https://www.tiatanindrazana.mg/dossier/toekarena-sy-fampandrosoana-ireo-tsara-ho-fantatra-momba-ny-vola-31840.php
* https://www.tiatanindrazana.mg/edito/fantaro-ny-atao-hoe-fandrosoana-29968.php {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/edito/fantaro-ny-atao-hoe-fandrosoana-29968.php |date=20250608182349 }}

== Loharano ==</text>
      <sha1>84txw9d88ydw9zzcbzphgk395739x8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NY FANALAN-JAZA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295491</id>
    <revision>
      <id>1134372</id>
      <parentid>1130617</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T13:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4419" sha1="fxtm7jnlo4v1ok4reuurocatcodffla" xml:space="preserve">
[[Sary:23 674673M 001-detail.jpg|vignette]]
Ny '''fanalan-jaza''' dia fomba fanatsaharana ny fitondrana vohoka alohan'ny haterahan'ny zaza. 

== Karazana fanalan-jaza ==

Misy ny fanalan-jaza voajanahary izay mitranga eo amin'ny vehivavy, izay mazàna tsy fikasany manokana fa noho ny olana eo amin'ny toe-batany (olana eo amin'ny ''tranon-jaza''). Misy koa ny fanalan-jaza nokendrena, izay niniana tanterahina, izany hoe an-tsitram-po manokana tsy misy faneriterena&lt;ref&gt;---&lt;nowiki&gt;https://archives.ceped.org/avortement_ameriquelatine_2007/fr/chapitre1/annexe.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Fomba fanatanterahana ny fanalan-jaza ==

Tsy maintsy misy ny fomba safidiana rehefa hanao fanalan-jaza toy ny fanalan-jaza atao amin'ny alalan'ny fanafody izay azo lazaina fa tsotra noho izy tsy ahatahorana hikasika betsaka ny toe-pahasalaman'ny vehivavy, natao kokoa  ho an'ny vehivavy raha mbola kely ilay zaza ao an-kibo. Eo koa ny fanalan-jaza izay atao amin'ny alalan'ny fandidiana izay somary sarotra sy manahirana kokoa satria mihatra tanteraka amin'ny vatana ka manahirana ary atao kokoa rehefa lehibe ny zaza ao an-kibony&lt;ref&gt;https://www.safeabortionwomensright.org/i-need-an-abortion/abortion-services/?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;. 

== Antony mahatonga ny fanalan-jaza ==

Mety tsy safidin'ny vehivavy loatra ny hanao fanalan-jaza fa noho fitaka sy fitsoahana adidy ataon'ny lehilahy azy&lt;ref&gt;{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=https://www.rdb.mg/pastoraly/raki-tsarobidy/20274-ny-fanalan-jaza-3.html |access-date=2025-09-02 |archive-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212074853/https://www.rdb.mg/pastoraly/raki-tsarobidy/20274-ny-fanalan-jaza-3.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, ka noho ny fahatahorana ny ray aman-dreniny sy ny henatra ary ny fahafaham-baraka eo anivon'ny fiarahamonina dia lasa manaotao foana. Matetika koa noho ny herisetra sy ny fanolalana nihatra taminy&lt;ref&gt;https://mg.globalvoices.org/2012/05/18/33086/&lt;/ref&gt;. 

== Vokatra ateraky ny fanalan-jaza ==

Tena ratsy ny vokatra ateraky ny fanalan-jaza ary tsy mijanona amin'ny lafin-javatra iray fa miitatra eo amin'ny ara-batana izay mety hiteraka fahaverezan-dra be loatra sy havizanana be, ka lasa mitarika hatramin'ny fahafatesana mihitsy aza izany. Ao koa ny aretina hafa toy homamiadan'ny tranon-jaza ka lasa tsy mahazo zanaka intsony ( momba)&lt;ref&gt;https://www.moov.mg/article/68213-fanalana-zaza-fomba-natoraly-tandremo-mety-hanimba-tanteraka&lt;/ref&gt;. Tsy mijanona amin' izay ihany anefa fa miteraka fikorotanan-tsaina be ny fanalan-jaza satria magatonga tebiteby, ahelohelo matetika ary fanenenana mihitsy aza ka izany rehetra izany dia manimba ny rafitra misy eo amin'ny fiarahamonina&lt;ref&gt;https://wol.jw.org/mg/wol/d/r26/lp-mg/102009201#h=6&lt;/ref&gt;.

== Lalàna sy pôlitikan'ny fanalan-jaza eto Madagasikara == 

Mbola tsy mahazo vahana ny fanalan-jaza eto [[Madagasikara]] satria tsy eken’ny lalàna ny fampitsaharana vohoka na inona na inona antony araka ny fehezan-dalàna famaizana nivoaka tamin' ny 2017 andininy faha-317 ary mbola maneho izany ihany koa ny lalàna 2017-043 andininy faha-28&lt;ref&gt;https://wol.jw.org/mg/wol/d/r26/lp-mg/102009201#h=6&lt;/ref&gt;. Fa indrindra koa ny mpitsabo na mpianatra ho mpitsabo raha tratra miray tsikombakomba dia mahazo sazy hentitra sy fanamelohana higadra 1 hatramin' ny 5 taona an-tranomaizina, miampy onitra 360 000 Ar hatramin' ny 10 800 000 Ar. Raha sanatria ka fantatra fa efa mperin-kelola ilay olona dia mbola sazy mafimafy kokoa noho izany no mihatra aminy&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/mpitsabo-mpanala-zaza-mety-hahatratra-10-tapitrisa-ar-ny-sazy-23631.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2025-09-02 |archive-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251212072741/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/mpitsabo-mpanala-zaza-mety-hahatratra-10-tapitrisa-ar-ny-sazy-23631.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

== Vahaolana sy torohevitra ==

Tena ilaina ny mifototra amin'ny fanomezana antotan-baovao azo antoka sy mifanaraka amin'ny taonan'ny tsirairay momba ny fananahana sy ny fahasalamana&lt;ref&gt;https://www-journalmadagascar-com/&lt;/ref&gt;. Ilaina ny fanomezana sehatra malalaka ny tanora haneho hevitra manoloana ny zava-misy sy mitranga. Fa ny tena lehibe dia ny fanabeazana ny isam-batan'olona mba hanana fitondran-tena mendrika sy ho tomponandraikitra amin’ny tenany sy ny hoaviny manontolo.

== Loharano ==</text>
      <sha1>fxtm7jnlo4v1ok4reuurocatcodffla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magro Behoririka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296976</id>
    <revision>
      <id>1134370</id>
      <parentid>1129996</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T12:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4401" sha1="77ilx910ldg2gs2zbwt2biyyyhbb5gb" xml:space="preserve">
== Magro Behoririka ==
Ny [https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/7-taona-aty-aoriana-hisokatra-ny-magro-behoririka-22041.php Magro Behoririka] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/7-taona-aty-aoriana-hisokatra-ny-magro-behoririka-22041.php |date=20251213162119 }} dia iray amin'ireo toeram-pivarotana lehibe sy malaza ao amin'ny renivohitra [[Antananarivo]],  [[Madagasikara]]. Izy io dia manolotra vokatra ara-pambolena, toy ny vary, ny legioma, ary ny voankazo, izay avy amin'ny mpamokatra Malagasy sy ireo faritra manodidina. Ny toeram-pivarotana Magro Behoririka dia mikendry ny hanampy amin'ny famatsiana ara-tsakafo ho an'ny mponina ao an-drenivohitra, miaraka amin'ny tanjona hanatsara ny fiainana ara-toekarena ho an'ny [[tantsaha]] sy ny mpamokatra.

Ny filoham-pirenena teo aloha [[Marc Ravalomanana]] sy ny vadiny [[Lalao Ravalomanana]] no tompon'ny toerana Magro Behoririka 

Malaza amin'ny maha toerana fanaovana fihetsiketsehana ny Magro Behoririka. Fihetsiketsehana ataon'ireo mpanohana ny filoha teo aloha Marc Ravalomanana. Na izany aza, matetika sakanan'ny mpitandro ny filaminana ny fidirana ao amin'izany toerana izany&lt;ref&gt;https://2424.mg/opposition-lacces-au-magro-behoririka-interdit-par-les-forces-de-defense-et-de-securite/&lt;/ref&gt;. 

== Fahamaizan'ny Magro Behoririka ==
Nandritra ny fanonganam-panjakana tamin'ny taona 2020, nisy nandoro ny Magro Behoririka ny 25 mey 2020, rehefa nisy afo goavana nandringana ny toeram-pivarotana. Ireo mpanao fihetsiketsehana nandritra izany no nandoro ny toeram-pivarotana ary lehibe ary samy nibata izay zakany avokoa ny olona rehetra nandritra ny fahamaizana nahazo ny toeram-pivarotana

== Ny fiantraikan'ny fahamaizana ==
Niteraka fiantraikany lehibe teo amin'ny tsena sy ny fidiram-bolan'ny olona miasa ao, izany hoe ireo mpiasa ny fahamaizan'ny toeram-pivarotana lehibe.

Zava-dehibe ho an'ny rafitra ara-toekarena sy ara-tsakafo ao amin'ny faritry Antananarivo ny fahaverezan'ity tsena ity. 

== Ny Toeram-pivarotana ==
Ny Magro Behoririka dia hita ao amin'ny faritra Behoririka, izay malaza amin'ny fifamoivoizana mifanaretsaka sy ny fisian'ireo tsena marobe manodidina. Ity toeram-pivarotana ity dia ahafahan'ny olona mividy sy mivarotra vokatra ara-pambolena&lt;ref&gt;{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=https://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana/trackbacks/5560_sahala_ny_mba_hoe.html |access-date=2025-12-13 |archive-date=2025-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213164448/https://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana/trackbacks/5560_sahala_ny_mba_hoe.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; amin'ny endrika mivantana, izay manampy amin'ny fihenan'ny vidin'ny entana sy ny fanampiana ny mpanjifa amin'ny fidirana amin'ny vokatra azo avy amin'ny tantsaha mivantana, tsy misy fanampim-bola be avy amin'ny mpamatsy.

== Ny Tanjon'ny Magro Behoririka ==
Ny tanjon'ny Magro Behoririka&lt;ref&gt;https://mcmparis.wordpress.com/2018/03/27/ny-tohinny-tantarani-dada-ii-ny-valosoa/&lt;/ref&gt; dia ny hanamora ny fifampiraharahana eo amin'ny tantsaha sy ny mpanjifa, ary ny hanampy amin'ny fanatsarana ny kalitaon'ny vokatra amidy. Amin'ny maha-tsena mifantoka amin'ny [[sakafo]] sy ny vokatra ara-pambolena azy, dia manampy amin'ny famoronana asa sy fanampiana ara-bola ho an'ny tantsaha ny Magro Behoririka. Mety ho ampahany amin'ny rafitra ara-tsakafo maharitra sy manampy amin'ny fanamafisana ny fiarovana ara-tsakafo ho an'ny firenena.

== Fampandrosoana sy Fanamby ==
Ny taona 2016, nanomboka nisokatra&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/7-taona-aty-aoriana-hisokatra-ny-magro-behoririka-22041.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2025-12-13 |archive-date=2025-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162119/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/7-taona-aty-aoriana-hisokatra-ny-magro-behoririka-22041.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ny Magro Behoririka fito taona taty aoriana ny fahamaizany. Ny Magro Behoririka dia mety ho lasa modely amin'ny tsena ara-pambolena sy ny fandraharahana amin'ny sehatra ara-tsakafo, nefa mbola misy ihany koa ny fanamby amin'ny fitantanana sy ny fanomezana ny vokatra tsara indrindra ho an'ny mpanjifa. Ny fitantanana tsara sy ny fiantohana ny kalitao no tena laharam-pahamehana amin'ny fanatanterahana ireo tanjona ireo.

==Jereo koa==


[[Sokajy:Orinasa malagasy]]
[[Sokajy:Fivarotana lehibe ao Antananarivo]]</text>
      <sha1>77ilx910ldg2gs2zbwt2biyyyhbb5gb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>WikiPhyto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297421</id>
    <revision>
      <id>1134391</id>
      <parentid>1131113</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T17:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy hadisoam-pitendrena</comment>
      <origin>1134391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6767" sha1="f5viv061qlp9sgvb0wf0a8yfrkm0nev" xml:space="preserve">[[Sary:WikiPhyto logo.png|vignette|338x338px|Sary sy soratra famantarana ny ''WikiPhyto'']]
Ny '''''WikiPhyto''''' dia [[Raki-pahalalana|rakipahalalana]] an-tserasera amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] natokana ho an' ny fitôterapia (fitsaboana amin' ny alalan' ny [[zavamaniry]]), ny arômaterapia (amin' ny alalan' ny [[menakamanitra]]) ary jemôterapia (amin' ny alalan' ny [[Tsimoka|tsimo-javamaniry]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;mg&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&quot;[https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil Accueil]&quot;, ''WikiPhyto''&lt;/span&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bu.univ-amu.libguides.com/c.php?g=511740&amp;p=3496648 Phytothérapie-Aromathérapie-Plantes médicinales]&quot;, Université d'Aix-Marseille (BU)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel]&quot;, ''Pollen Espace Santé''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manolotra fampahafantarana amin' ny antsipiriany momba ny zavamaniry fanao fanafody izy io, ao anatin' izany ny fanasokajiana bôtanika, ny fampiasana azy nentim-paharazana sy ara-pitsaboana, ny akora miasa amin' izany, ny fitandremana ary ny fanoroana boky sy tranonkala&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://maison-artemisia.org/wp-content/uploads/2020/12/Artemisia_Cultivation_and_Processing_Manual_2020.pdf Artemisia Cultivation and Processing Manual 2020]&quot;, ''Les Maisons de l'Artemisia''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Io sehatra io dia natokana indrindra ho an' ny matihanina momba ny fahasalamana, ho an' ny mpikaroka, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody ary ho an' ny mpianatra&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.wikiphyto.org/wiki/Aromath%C3%A9rapie Aromathérapie]&quot;, ''WikiPhyto''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.iftac.fr/liens Les liens IFTAC]&quot;, ''Institut de Formation à la phyto-aromathérapie''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Tantara ==
Ny Dr. Jean-Michel Morel, izay manampahaizana manokana amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, no nisantatra ilay tetikasa ''WikiPhyto''. Natomboka tamin' ny taona 2009 ny endrika azo jerena voalohany amin' ny tranonkala, izay nahitana teny iditra miisa 1&amp;nbsp;000 mahery. Naorina amin' ny rindrambaiko [[MediaWiki]] ity rakipahalalana ity, ka ahafahana mijery sy manao fandaminana mitovy amin' ny [[Wikipedia]]. Hatramin' ny namoronana azy dia nahita fivoarana miandalana amin' ny fanehoana ny votoatin' ny teny iditra sy ny fampiasana azy ilay tranokala, izay nahitana fanatsarana tsy tapaka momba ny mônôgrafian' ny zavamaniry sy ny fandrafetana mazava kokoa ny fampahalalana omena.

Noforonina ilay tetikasa noho ny fahafantarana fa miparitaka ny loharanom-baovao momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, matetika miparitaka any amin' ny boky natokana ho an' ny daholobe, sy lahatsoratra izay sarotra takarina natokana ho an' ny manam-pahaizana, ary tranokala ara-barotra tsy azo antoka. Izany dia nitarika amin' ny famoronana angon-drakitra iaraha-miasa.

== Fandaminana sy votoatiny ==
Mampiseho ny fanasokajiana bôtanika sy ny anarana mahazatra sy ara-tsiansan' ilay zavamaniry ny pejy tsirairay ao amin' ny ''WikiPhyto'' amin' ny ankapobeny. Araka izany dia hita ao: 

* ny fanasokajiana bôtanika ilay zavamaniry sy ny anarana ara-tsiansa sy amin' ny fiteny andavanandro isam-piteny;
* ny akora sy singa miasa amin' ny fitsaboana sy ny famariparitana azy ireo;
* ny fampiasana nentim-paharazana sy ara-pitsaboana an' ilay zavamaniry, raha misy;
* ny fitandremana sy ny fandrarana ary ny fifandraisana mety hisy eo amin' ilay fanafody zavamaniry sy ny fanafody hafa;
* ny fanoroam-boky sy tranonkala izay ahafahana mahazo antsipiriany siantifika kokoa azo jerena.

Azo karohina amin' ny alalan' ny fampidirana anarana mahazatra na anarana siantifika ny zavamaniry tiana ho fantarina. Ahitana fitaovana fitetezana anatiny sy rohy mampifandray lahatsoratra amin' ny pejy ao anatiny koa ilay tranokala.

== Mpandray anjara sy mpamaky kendrena ==
Voafetra ho an' ny olona mananana fahaizana ekena sy matihanina ny fandraisana anjara, mba hiantohana ny fahamarinan' ny votoatiny. Tsy natao ho an' ny daholobe tahaka ny ao amin' ny [[Wikipedia]] ny fidirana amin' ilay fanovana. Tsy vondrona famakafakana akademika ity tranokala ity, tsy toy ny fanoratana gazetiboky akademika, fa miankina amin' ny fanamarinana ataon' ny manam-pahaizana sy miankina amin' ny fanoroam-boky mifandray amin' ny teny iditra tsirairay. Mikendry ny hanome fampahafantarana voarafira tsara ara-tsiansa momba ny zavamaniry fanao fanafody ny ''WikiPhyto''. Tanjony koa ny hampifantoka ny fampahalalam-baovao ho an' ny matihanina amin' ny fahasalamana, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody (herbalista), ho an' ny mpikaroka ary ho an' ny mpianatra.

== Fandraisana sy tsikera ==
Amin' ny ankapobeny dia eken' ny mpitsabo sy mpikaroka amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry ([[fitôterapia]]) fa ilaina ny ''WikiPhyto''. Ity rakipahalalana ity dia voalaza ao amin' ny loharanom-baovao ivelany miompana amin' ny fitôterapia ho angon-drakitra mahasoa ho an' ny mpitsabo sy ny mpianatra momba ny zavamaniry fanao fanafody. Ireo filazana ireo dia manasongadina ny fanirian' ilay tetikasa ho rakipahalalana iaraha-manoratra sy voarafitra tsara, mampivondrona ny matihanina samihafa manodidina ny tahirin-kevitra sy loharanom-baovao iraisana.

Tahaka ny amin' ny tahirin-kevitra ara-teknika hafa, ny tsy fisian' ny komity akademika mpandinika ara-dalàna dia midika fa mety hiovaova ny kalitaon' ny votoatin' ny teny iditra sasany. Ny fampiasana ny fampahalalana avy amin' ny fampiharana nentim-paharazana na avy amin' ny asasoratra mahazatra momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry tsy misy marimaritra iraisana ara-tsiansa dia mitaky vakiteny mitsikera sy fanamarinana amin' ny alalan' ny loharano siantifika azo itokisana.

== Rohy ivelany ==

* Tranonkala ôfisialy: [https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil https://www.wikiphyto.org]

* &quot;[https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z? Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel]&quot;, ''Pollen‑espace‑santé''
* &quot;[https://www.lescultivateursenherbes.fr/indications-herboristiques/des-plantes-%C3%A0-conna%C3%AEtre-sur-la-toile Les plantes sur la toile]&quot;, ''Lescultivateursenherbes.fr''
* &quot;[https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ Les ressources numériques] {{Wayback|url=https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ |date=20251115063244 }}&quot;, ''Folia‑officinalis.be''

== Jereo koa ==

* ''[[Wikispecies]]''
* [[Etnôbôtanika]]
* [[Etnôbiôlôjia]]
* [[Etnôfarmakôlôjia]]
* [[Bôtanika]]

* [[Fitôterapia]]
* [[Arômaterapia]]
* [[Jemôterapia]]
* [[European Scientific Cooperative on Phytotherapy]] (ESCOP)

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>f5viv061qlp9sgvb0wf0a8yfrkm0nev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134392</id>
      <parentid>1134391</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T17:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Nameno banga</comment>
      <origin>1134392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6769" sha1="dtf6gkbz7ng2v9n3og25p6rh28xkllb" xml:space="preserve">[[Sary:WikiPhyto logo.png|vignette|338x338px|Sary sy soratra famantarana ny ''WikiPhyto'']]
Ny '''''WikiPhyto''''' dia [[Raki-pahalalana|rakipahalalana]] an-tserasera amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] natokana ho an' ny fitôterapia (fitsaboana amin' ny alalan' ny [[zavamaniry]]) sy ny arômaterapia (amin' ny alalan' ny [[menakamanitra]]) ary jemôterapia (amin' ny alalan' ny [[Tsimoka|tsimo-javamaniry]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;mg&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&quot;[https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil Accueil]&quot;, ''WikiPhyto''&lt;/span&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bu.univ-amu.libguides.com/c.php?g=511740&amp;p=3496648 Phytothérapie-Aromathérapie-Plantes médicinales]&quot;, Université d'Aix-Marseille (BU)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel]&quot;, ''Pollen Espace Santé''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manolotra fampahafantarana amin' ny antsipiriany momba ny zavamaniry fanao fanafody izy io, ao anatin' izany ny fanasokajiana bôtanika, ny fampiasana azy nentim-paharazana sy ara-pitsaboana, ny akora miasa amin' izany, ny fitandremana ary ny fanoroana boky sy tranonkala&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://maison-artemisia.org/wp-content/uploads/2020/12/Artemisia_Cultivation_and_Processing_Manual_2020.pdf Artemisia Cultivation and Processing Manual 2020]&quot;, ''Les Maisons de l'Artemisia''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Io sehatra io dia natokana indrindra ho an' ny matihanina momba ny fahasalamana, ho an' ny mpikaroka, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody ary ho an' ny mpianatra&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.wikiphyto.org/wiki/Aromath%C3%A9rapie Aromathérapie]&quot;, ''WikiPhyto''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.iftac.fr/liens Les liens IFTAC]&quot;, ''Institut de Formation à la phyto-aromathérapie''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Tantara ==
Ny Dr. Jean-Michel Morel, izay manampahaizana manokana amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, no nisantatra ilay tetikasa ''WikiPhyto''. Natomboka tamin' ny taona 2009 ny endrika azo jerena voalohany amin' ny tranonkala, izay nahitana teny iditra miisa 1&amp;nbsp;000 mahery. Naorina amin' ny rindrambaiko [[MediaWiki]] ity rakipahalalana ity, ka ahafahana mijery sy manao fandaminana mitovy amin' ny [[Wikipedia]]. Hatramin' ny namoronana azy dia nahita fivoarana miandalana amin' ny fanehoana ny votoatin' ny teny iditra sy ny fampiasana azy ilay tranokala, izay nahitana fanatsarana tsy tapaka momba ny mônôgrafian' ny zavamaniry sy ny fandrafetana mazava kokoa ny fampahalalana omena.

Noforonina ilay tetikasa noho ny fahafantarana fa miparitaka ny loharanom-baovao momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, matetika miparitaka any amin' ny boky natokana ho an' ny daholobe, sy lahatsoratra izay sarotra takarina natokana ho an' ny manam-pahaizana, ary tranokala ara-barotra tsy azo antoka. Izany dia nitarika amin' ny famoronana angon-drakitra iaraha-miasa.

== Fandaminana sy votoatiny ==
Mampiseho ny fanasokajiana bôtanika sy ny anarana mahazatra sy ara-tsiansan' ilay zavamaniry ny pejy tsirairay ao amin' ny ''WikiPhyto'' amin' ny ankapobeny. Araka izany dia hita ao: 

* ny fanasokajiana bôtanika ilay zavamaniry sy ny anarana ara-tsiansa sy amin' ny fiteny andavanandro isam-piteny;
* ny akora sy singa miasa amin' ny fitsaboana sy ny famariparitana azy ireo;
* ny fampiasana nentim-paharazana sy ara-pitsaboana an' ilay zavamaniry, raha misy;
* ny fitandremana sy ny fandrarana ary ny fifandraisana mety hisy eo amin' ilay fanafody zavamaniry sy ny fanafody hafa;
* ny fanoroam-boky sy tranonkala izay ahafahana mahazo antsipiriany siantifika kokoa azo jerena.

Azo karohina amin' ny alalan' ny fampidirana anarana mahazatra na anarana siantifika ny zavamaniry tiana ho fantarina. Ahitana fitaovana fitetezana anatiny sy rohy mampifandray lahatsoratra amin' ny pejy ao anatiny koa ilay tranokala.

== Mpandray anjara sy mpamaky kendrena ==
Voafetra ho an' ny olona mananana fahaizana ekena sy matihanina ny fandraisana anjara, mba hiantohana ny fahamarinan' ny votoatiny. Tsy natao ho an' ny daholobe tahaka ny ao amin' ny [[Wikipedia]] ny fidirana amin' ilay fanovana. Tsy vondrona famakafakana akademika ity tranokala ity, tsy toy ny fanoratana gazetiboky akademika, fa miankina amin' ny fanamarinana ataon' ny manam-pahaizana sy miankina amin' ny fanoroam-boky mifandray amin' ny teny iditra tsirairay. Mikendry ny hanome fampahafantarana voarafira tsara ara-tsiansa momba ny zavamaniry fanao fanafody ny ''WikiPhyto''. Tanjony koa ny hampifantoka ny fampahalalam-baovao ho an' ny matihanina amin' ny fahasalamana, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody (herbalista), ho an' ny mpikaroka ary ho an' ny mpianatra.

== Fandraisana sy tsikera ==
Amin' ny ankapobeny dia eken' ny mpitsabo sy mpikaroka amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry ([[fitôterapia]]) fa ilaina ny ''WikiPhyto''. Ity rakipahalalana ity dia voalaza ao amin' ny loharanom-baovao ivelany miompana amin' ny fitôterapia ho angon-drakitra mahasoa ho an' ny mpitsabo sy ny mpianatra momba ny zavamaniry fanao fanafody. Ireo filazana ireo dia manasongadina ny fanirian' ilay tetikasa ho rakipahalalana iaraha-manoratra sy voarafitra tsara, mampivondrona ny matihanina samihafa manodidina ny tahirin-kevitra sy loharanom-baovao iraisana.

Tahaka ny amin' ny tahirin-kevitra ara-teknika hafa, ny tsy fisian' ny komity akademika mpandinika ara-dalàna dia midika fa mety hiovaova ny kalitaon' ny votoatin' ny teny iditra sasany. Ny fampiasana ny fampahalalana avy amin' ny fampiharana nentim-paharazana na avy amin' ny asasoratra mahazatra momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry tsy misy marimaritra iraisana ara-tsiansa dia mitaky vakiteny mitsikera sy fanamarinana amin' ny alalan' ny loharano siantifika azo itokisana.

== Rohy ivelany ==

* Tranonkala ôfisialy: [https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil https://www.wikiphyto.org]

* &quot;[https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z? Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel]&quot;, ''Pollen‑espace‑santé''
* &quot;[https://www.lescultivateursenherbes.fr/indications-herboristiques/des-plantes-%C3%A0-conna%C3%AEtre-sur-la-toile Les plantes sur la toile]&quot;, ''Lescultivateursenherbes.fr''
* &quot;[https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ Les ressources numériques] {{Wayback|url=https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ |date=20251115063244 }}&quot;, ''Folia‑officinalis.be''

== Jereo koa ==

* ''[[Wikispecies]]''
* [[Etnôbôtanika]]
* [[Etnôbiôlôjia]]
* [[Etnôfarmakôlôjia]]
* [[Bôtanika]]

* [[Fitôterapia]]
* [[Arômaterapia]]
* [[Jemôterapia]]
* [[European Scientific Cooperative on Phytotherapy]] (ESCOP)

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>dtf6gkbz7ng2v9n3og25p6rh28xkllb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134398</id>
      <parentid>1134392</parentid>
      <timestamp>2026-04-05T19:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25011</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1134398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6859" sha1="jo7hwj5ih61c8c446k4922gxavs5ybo" xml:space="preserve">[[Sary:WikiPhyto logo.png|vignette|338x338px|Sary sy soratra famantarana ny ''WikiPhyto'']]
Ny '''''WikiPhyto''''' dia [[Raki-pahalalana|rakipahalalana]] an-tserasera amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] natokana ho an' ny fitôterapia (fitsaboana amin' ny alalan' ny [[zavamaniry]]) sy ny arômaterapia (amin' ny alalan' ny [[menakamanitra]]) ary jemôterapia (amin' ny alalan' ny [[Tsimoka|tsimo-javamaniry]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;mg&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&quot;[https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil Accueil]&quot;, ''WikiPhyto''&lt;/span&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://bu.univ-amu.libguides.com/c.php?g=511740&amp;p=3496648 Phytothérapie-Aromathérapie-Plantes médicinales]&quot;, Université d'Aix-Marseille (BU)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel]&quot;, ''Pollen Espace Santé''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Manolotra fampahafantarana amin' ny antsipiriany momba ny zavamaniry fanao fanafody izy io, ao anatin' izany ny fanasokajiana bôtanika, ny fampiasana azy nentim-paharazana sy ara-pitsaboana, ny akora miasa amin' izany, ny fitandremana ary ny fanoroana boky sy tranonkala&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://maison-artemisia.org/wp-content/uploads/2020/12/Artemisia_Cultivation_and_Processing_Manual_2020.pdf Artemisia Cultivation and Processing Manual 2020]&quot;, ''Les Maisons de l'Artemisia''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Io sehatra io dia natokana indrindra ho an' ny matihanina momba ny fahasalamana, ho an' ny mpikaroka, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody ary ho an' ny mpianatra&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.wikiphyto.org/wiki/Aromath%C3%A9rapie Aromathérapie]&quot;, ''WikiPhyto''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.iftac.fr/liens Les liens IFTAC]&quot;, ''Institut de Formation à la phyto-aromathérapie''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Tantara ==
Ny Dr. Jean-Michel Morel, izay manampahaizana manokana amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, no nisantatra ilay tetikasa ''WikiPhyto''. Natomboka tamin' ny taona 2009 ny endrika azo jerena voalohany amin' ny tranonkala, izay nahitana teny iditra miisa 1&amp;nbsp;000 mahery. Naorina amin' ny rindrambaiko [[MediaWiki]] ity rakipahalalana ity, ka ahafahana mijery sy manao fandaminana mitovy amin' ny [[Wikipedia]]. Hatramin' ny namoronana azy dia nahita fivoarana miandalana amin' ny fanehoana ny votoatin' ny teny iditra sy ny fampiasana azy ilay tranokala, izay nahitana fanatsarana tsy tapaka momba ny mônôgrafian' ny zavamaniry sy ny fandrafetana mazava kokoa ny fampahalalana omena.

Noforonina ilay tetikasa noho ny fahafantarana fa miparitaka ny loharanom-baovao momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry, matetika miparitaka any amin' ny boky natokana ho an' ny daholobe, sy lahatsoratra izay sarotra takarina natokana ho an' ny manam-pahaizana, ary tranokala ara-barotra tsy azo antoka. Izany dia nitarika amin' ny famoronana angon-drakitra iaraha-miasa.

== Fandaminana sy votoatiny ==
Mampiseho ny fanasokajiana bôtanika sy ny anarana mahazatra sy ara-tsiansan' ilay zavamaniry ny pejy tsirairay ao amin' ny ''WikiPhyto'' amin' ny ankapobeny. Araka izany dia hita ao: 

* ny fanasokajiana bôtanika ilay zavamaniry sy ny anarana ara-tsiansa sy amin' ny fiteny andavanandro isam-piteny;
* ny akora sy singa miasa amin' ny fitsaboana sy ny famariparitana azy ireo;
* ny fampiasana nentim-paharazana sy ara-pitsaboana an' ilay zavamaniry, raha misy;
* ny fitandremana sy ny fandrarana ary ny fifandraisana mety hisy eo amin' ilay fanafody zavamaniry sy ny fanafody hafa;
* ny fanoroam-boky sy tranonkala izay ahafahana mahazo antsipiriany siantifika kokoa azo jerena.

Azo karohina amin' ny alalan' ny fampidirana anarana mahazatra na anarana siantifika ny zavamaniry tiana ho fantarina. Ahitana fitaovana fitetezana anatiny sy rohy mampifandray lahatsoratra amin' ny pejy ao anatiny koa ilay tranokala.

== Mpandray anjara sy mpamaky kendrena ==
Voafetra ho an' ny olona mananana fahaizana ekena sy matihanina ny fandraisana anjara, mba hiantohana ny fahamarinan' ny votoatiny. Tsy natao ho an' ny daholobe tahaka ny ao amin' ny [[Wikipedia]] ny fidirana amin' ilay fanovana. Tsy vondrona famakafakana akademika ity tranokala ity, tsy toy ny fanoratana gazetiboky akademika, fa miankina amin' ny fanamarinana ataon' ny manam-pahaizana sy miankina amin' ny fanoroam-boky mifandray amin' ny teny iditra tsirairay. Mikendry ny hanome fampahafantarana voarafira tsara ara-tsiansa momba ny zavamaniry fanao fanafody ny ''WikiPhyto''. Tanjony koa ny hampifantoka ny fampahalalam-baovao ho an' ny matihanina amin' ny fahasalamana, ho an' ny matihanina amin' ny fivarotana zavamaniry fanao fanafody (herbalista), ho an' ny mpikaroka ary ho an' ny mpianatra.

== Fandraisana sy tsikera ==
Amin' ny ankapobeny dia eken' ny mpitsabo sy mpikaroka amin' ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry ([[fitôterapia]]) fa ilaina ny ''WikiPhyto''. Ity rakipahalalana ity dia voalaza ao amin' ny loharanom-baovao ivelany miompana amin' ny fitôterapia ho angon-drakitra mahasoa ho an' ny mpitsabo sy ny mpianatra momba ny zavamaniry fanao fanafody. Ireo filazana ireo dia manasongadina ny fanirian' ilay tetikasa ho rakipahalalana iaraha-manoratra sy voarafitra tsara, mampivondrona ny matihanina samihafa manodidina ny tahirin-kevitra sy loharanom-baovao iraisana.

Tahaka ny amin' ny tahirin-kevitra ara-teknika hafa, ny tsy fisian' ny komity akademika mpandinika ara-dalàna dia midika fa mety hiovaova ny kalitaon' ny votoatin' ny teny iditra sasany. Ny fampiasana ny fampahalalana avy amin' ny fampiharana nentim-paharazana na avy amin' ny asasoratra mahazatra momba ny fitsaboana amin' ny alalan' ny zavamaniry tsy misy marimaritra iraisana ara-tsiansa dia mitaky vakiteny mitsikera sy fanamarinana amin' ny alalan' ny loharano siantifika azo itokisana.

== Rohy ivelany ==

* Tranonkala ôfisialy: [https://www.wikiphyto.org/wiki/Accueil https://www.wikiphyto.org]

* &quot;[https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z? Liste des plantes médicinales par le Dr. Jean-Michel Morel] {{Wayback|url=https://www.pollen-espace-sante.com/wikiphyto-a-a-z |date=20260122134818 }}&quot;, ''Pollen‑espace‑santé''
* &quot;[https://www.lescultivateursenherbes.fr/indications-herboristiques/des-plantes-%C3%A0-conna%C3%AEtre-sur-la-toile Les plantes sur la toile]&quot;, ''Lescultivateursenherbes.fr''
* &quot;[https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ Les ressources numériques] {{Wayback|url=https://folia-officinalis.be/ressources-numeriques/ |date=20251115063244 }}&quot;, ''Folia‑officinalis.be''

== Jereo koa ==

* ''[[Wikispecies]]''
* [[Etnôbôtanika]]
* [[Etnôbiôlôjia]]
* [[Etnôfarmakôlôjia]]
* [[Bôtanika]]

* [[Fitôterapia]]
* [[Arômaterapia]]
* [[Jemôterapia]]
* [[European Scientific Cooperative on Phytotherapy]] (ESCOP)

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>jo7hwj5ih61c8c446k4922gxavs5ybo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/7 Aprily</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298517</id>
    <revision>
      <id>1134409</id>
      <parentid>1133690</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T06:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ZoAndriamifidisoa</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1134409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1010" sha1="4702e58uxmf8qaxd5w7cmbu899inb9x" xml:space="preserve">'''Androany [[7 Aprily|7 avrily]]''' : 
[[File:Nyamata Memorial Site 13.jpg|thumb|Karandoha miranty ao amin'ny Mozea maneho ny famongotan-taranaka niseho tao amin'ny firenena.]]

'''[[1521]]''' - Nigadona tany amin'ny Nosy [[Cebu]] ao [[Filipina]] i [[Ferdinand Magellan]].

1795 - Noraisina ho singa fandrefesana ny halavana tany Frantsa ny metatra.

1827 - Natomboka tany Angletera ny afokasoka, noforonin'ilay simia anglisy John Walker. 1906 - Nipoaka ny Tendrombohitra Vesuvius, ka nandrava ny tanànan'i Naples.

1943 - Tao Terebovlia, andrefan'i Okraina, namono sy nandevina Jiosy 1.100 tao anaty fasana faobe ny Nazia.

'''[[1948]]''' - Nananganan'ny [[Firenena Mikambana]] ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Sampam-pikambanana ara-pahasalamana manerantany OMS]] (WHO).

'''[[1969]]''' - Andro saimbôlika nahaterahan'ny Aterineto.

* '''[[1994]]''' - nanombohan'ny [[ady an-trano]] tao [[Roanda|Rwanda]], [[Famongoran-taranaka nahazo ny Totsy tao Roanda|nandripahana ny vahoaka Tutsi]]</text>
      <sha1>4702e58uxmf8qaxd5w7cmbu899inb9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134421</id>
      <parentid>1134409</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T09:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ZoAndriamifidisoa</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1134421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1423" sha1="pnoqca3rz3jcwee3j4pqruxe2y6cm27" xml:space="preserve">'''Androany [[7 Aprily|7 avrily]]''' : 
[[File:Nyamata Memorial Site 13.jpg|thumb|Karandoha miranty ao amin'ny Mozea maneho ny famongotan-taranaka niseho tao amin'ny firenena.]]

* '''[[1521]]''' - Nigadona tany amin'ny Nosy '''[[Cebu]]''' ao '''[[Filipina]]''' i '''[[Ferdinand Magellan]]'''.

* '''[[1795]]''' - Nandraisana ny '''[[metatra]]''' ho singa fandrefesana ny halavana tany '''[[Frantsa]]'''.

* '''[[1943]]''' - Tao '''[[Terebovlia]]''', nandidy Jiosy 1.100 ny Alemàna mba hanala akanjo sy hanao diabe manerana ny tanàna mankany amin'ny tanàna akaiky an'i '''[[Plebanivka]]''', izay toerana nitifirana sy nandevenana azy ireo tao anaty fasana iombonana.

* '''[[1945]]''' - Voatifitra sy rendriky ny voromby mpiady [[Etazonia]] tokony 200 kilaometatra avaratr'i [[Okinawa]] ny sambo mpiady [[Japôney|Japoney]] '''[[Yamato]]''', mavesatra indrindra voaorina hatramin'izay fotoana izay.

* '''[[1948]]''' - Nananganan'ny '''[[Firenena Mikambana]]''' ny '''[[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana manerantany misahana ny fahasalamana OMS]]''' (WHO).

* '''[[1964]]''' — Nanambara ny [[System/360]] ny '''[[IBM]]'''.

* '''[[1969]]''' - Andro saimbôlika nahaterahan'ny '''[[Aterineto]]''', nivoahan'ny RFC 1 (Request For Comments).

* '''[[1994]]''' - Nanombohan'ny [[ady an-trano]] tao [[Roanda|Rwanda]], [[Famongoran-taranaka nahazo ny Totsy tao Roanda|nandripahana ny vahoaka Tutsi]]</text>
      <sha1>pnoqca3rz3jcwee3j4pqruxe2y6cm27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Capsicum baccatum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>298891</id>
    <revision>
      <id>1134384</id>
      <timestamp>2026-04-05T14:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazana sakay ao amin' ny fianakaviana Solanaceae</comment>
      <origin>1134384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1985" sha1="khn69p7rhaopu4bm3v4lun9k6qxorgo" xml:space="preserve">[[Sary:C baccatum lemon drop fruit.jpg|vignette|387x387px|''Capsicum baccatum'' &quot;Lemon Drop&quot;]]
Ny '''''Capsicum baccatum''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] sy [[roa ravin-tsimoka]] izay anisan' ny karazana [[Sakay (fanao sakafo)|sakay]] dimy famboly, ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Tena masiaka ny voany ary mahatratra 30&amp;nbsp;000 hatramin' ny 50&amp;nbsp;000 amin' ny mari-drefin' i Scoville ny hafanany.

== Famariparitana ==
Matetika mafana be ny voan' ny ''Capsicum baccatum'', mahatratra 30&amp;nbsp;000 hatramin' ny 50&amp;nbsp;000 amin' ny maridrefin' i Scoville ny hafanany. 
[[Sary:Capsicum baccatum flower 02.jpg|vignette|Vonin' ny ''Capsicum baccatum'']]
Manana voniny fotsy na fotsy manopy mavo misy tsipika mavo na maitso ny ovan-karazan' ny sakay ''Capsicum baccatum'', matetika misy [[vondrom-pelambony]] maitso na milokom-bolamena. Bibikely no miantoka ny famindrana vovobony na misy koa ny tsy mila bibikely.
[[Sary:Pimiento campanilla.jpg|ankavia|vignette|&quot;Bishop's crown&quot;]]
Mampiseho endrika sy habe isan-karazany ny voan' ny ''Capsicum baccatum'' ambolena, tsy toy ny karazana ''Capsicum'' hafa, izay manana endrika mampiavaka azy. Amin' ny ankapobeny dia mikirozaroza ny voany, tsy toy ny an' ny ''[[Capsicum frutescens]]'' (sakaifatsinakoho). Mety manana tsiro toy ny [[voasary]] na voankazo izy ireo. Manana ovan-karazana ny ''Capsicum baccatum''. Ny ''Capsicum baccatum'' var. ''pendulum'' (atao hoe &quot;Chapeau de Frade&quot;) dia manana endrika ivelany toa lakolosy. Ny ovan-karazana atao hoe &quot;Bishop's crown&quot; dia mitovy amin' ny satrokt ny eveka.

Tsy dia hita maniry any ivelan' ny faritra niaviany loatra ny ''Capsicum baccatum'', matetika izy dia zavamaniry lehibe manana haavo mihoatra ny 1 m. Anisan' io karazana io ny ''Aji'' (sakay any [[Amerika Atsimo]]).

== Jereo koa ==

* [[Sakay (fanao sakafo)|Sakay]]

* ''[[Capsicum]]''
* ''[[Capsicum annuum]]''
* ''[[Capsicum chinense]]''
* ''[[Capsicum frutescens]]''
* ''[[Capsicum pubescens]]''</text>
      <sha1>khn69p7rhaopu4bm3v4lun9k6qxorgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Capsicum frutescens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>298892</id>
    <revision>
      <id>1134410</id>
      <timestamp>2026-04-06T07:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazana sakay</comment>
      <origin>1134410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2032" sha1="ngz6np39e7o0ylg1tjudhy5a73go8c4" xml:space="preserve">[[Sary:Capsicum 'Siling Labuyo' (Mindanao, Philippines) 2.jpg|vignette|455x455px|''Capsicum frutescens''  'Siling Labuyo' any [[Mindanao]] ([[Filipina]])]]
Ny '''''Capsicum frutescens''''' dia karazana sakay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'' ary ambolena hahazoana ny voany izay mafana indrindra. Ao amin' ny maridrefin' i Scoville izy dia eo amin' ny 30&amp;nbsp;000 ka hatramin' ny 50&amp;nbsp;000, izay ambaratonga 8 amin'ny 10. Mety ho zavamaniry isan-taona na maharitra mihioatra ny roa taona ny ovan-karazan' ny ''Capsicum frutescens''. Ampiasaina amin' ny fanamboarana saosy ''Tabasco''. ny ovan-karazana ''Capsicum frutescens tabasco''. Manana fototarazo akaikin' ny an' ny sakay volena ''[[Capsicum chinense]]''. Teratany any [[Amerika Afovoany]] sy any [[Amerika Atsimo]] ary any [[Meksika]] izy io.

== Famariparitna ==
[[Sary:Capsicum frutescens 'Hidalgo' 002.JPG|vignette|282x282px|Vonin' ny ''Capsicum frutescens'' 'Hidalgo' ]]
Fotsy ny vonin' ny ''Capsicum frutescens'', misy [[vondrom-pelambony]] fotsy manopy maitso na mavo manopy maitso. Iantohan' ny bibikely na tsy mila an' izany ny famindrana vovobony.
[[Sary:Capsicum frutescens fruits green.jpg|ankavia|vignette|281x281px|Voan-tsakay ''Capsicum frutescens'' mbola manta]]
Matetika ny voany dia mitsangana sardy miendrika salavalava kitsoloha na miendrika lela lefona. Matetika izy ireo dia kely sy masiaka, mirefy 10–20 mm ny halavany ary 3–7 mm ny savaivony. Ireo voa ireo izay mazàna miloko mavo hatsatra dia lasa menamidorehitra rehefa masaka, nefa misy koa ny manana loko hafa.
[[Sary:Tabasco peppers.JPG|vignette|278x278px|''Capsicum frutescens '''Tabasco']]
[[Sary:Birdchili.jpg|vignette|277x277px|''Capsicum frutescens'']]
Ny ''Capsicum frutescens'' dia manana ovan-karazana vitsy kokoa raha mitaha amin' ny karazana ''[[Capsicum]]'' hafa. Ity karazana ity dia nokarakaraina mba hamokatra ovan-karazana fanao haingo.

== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum annuum]]''
* ''[[Capsicum baccatum]]''
* ''[[Capsicum chinense]]''
* ''[[Capsicum pubescens]]''</text>
      <sha1>ngz6np39e7o0ylg1tjudhy5a73go8c4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134411</id>
      <parentid>1134410</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T08:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fampiasana azy</comment>
      <origin>1134411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3942" sha1="dd33ts60ek1cxpb4deij3qa858eyxjc" xml:space="preserve">[[Sary:Capsicum 'Siling Labuyo' (Mindanao, Philippines) 2.jpg|vignette|455x455px|''Capsicum frutescens''  'Siling Labuyo' any [[Mindanao]] ([[Filipina]])]]
Ny '''''Capsicum frutescens''''' dia karazana sakay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'' izay matetika maniry hoazy nefa ambolena koa hahazoana ny voany izay mafana indrindra. Ao amin' ny maridrefin' i Scoville izy dia eo amin' ny 30&amp;nbsp;000 ka hatramin' ny 50&amp;nbsp;000, izay ambaratonga 8 amin'ny 10. Mety ho zavamaniry isan-taona na maharitra mihioatra ny roa taona ny ovan-karazan' ny ''Capsicum frutescens''. Ampiasaina amin' ny fanamboarana saosy ''Tabasco''. ny ovan-karazana ''Capsicum frutescens tabasco''. Manana fototarazo akaikin' ny an' ny sakay volena ''[[Capsicum chinense]]''. Teratany any [[Amerika Afovoany]] sy any [[Amerika Atsimo]] ary any [[Meksika]] izy io.

== Anarana amin' ny teny malagasy ==
[[Sary:Birdchili.jpg|vignette|277x277px|''Capsicum frutescens'']]
Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ireto ny anarana iantsoana ny ''Capsicum frutescens'': '''malao''', '''pilipilidia''', '''rajakojakomena''', '''sakaifatsinakoho''', '''sakaifonakoho''', '''sakaipilo''', '''sikafo'''. Iantsana ny ''Capsicum frutescens'' sy ny ''Capsicum annuum''  ny hoe &quot;'''pilipily'''&quot; sy &quot;'''pilopilo'''&quot;.

== Famariparitna ==
[[Sary:Capsicum frutescens 'Hidalgo' 002.JPG|vignette|282x282px|Vonin' ny ''Capsicum frutescens'' 'Hidalgo' |ankavia]]
Fotsy ny vonin' ny ''Capsicum frutescens'', misy [[vondrom-pelambony]] fotsy manopy maitso na mavo manopy maitso. Iantohan' ny bibikely na tsy mila an' izany ny famindrana vovobony.

Matetika ny voany dia mitsangana sardy miendrika salavalava kitsoloha na miendrika lela lefona. Matetika izy ireo dia kely sy masiaka, mirefy 10–20 mm ny halavany ary 3–7 mm ny savaivony. Ireo voa ireo izay mazàna miloko mavo hatsatra dia lasa menamidorehitra rehefa masaka, nefa misy koa ny manana loko hafa.

Ny ''Capsicum frutescens'' dia manana ovan-karazana vitsy kokoa raha mitaha amin' ny karazana ''[[Capsicum]]'' hafa. Ity karazana ity dia nokarakaraina mba hamokatra ovan-karazana fanao haingo.

== Fampiasana azy ==

=== Fampiasana azy amin' ny sakafo ===
[[Sary:Tabasco peppers.JPG|vignette|278x278px|''Capsicum frutescens '''Tabasco']]Amin' ny lafiny nahandro dia ampiasaina ho fanatsarana tsiron-tsakafo noho ny siakany ny voan' ny ''Capsicum frutescens'', nefa tsy atao betsaka. Na eo aza izany dia voafetra ny fampiasan' ny Malagasy azy amin' ny sakafo.

=== Fampiasana azy ho an' ny fahasalaman' ombelona ===
[[Sary:Capsicum frutescens fruits green.jpg|vignette|281x281px|Voan-tsakay ''Capsicum frutescens'' mbola manta]]Ampiasaina ety ivelany (tsy hanina) ny ''Capsicum frutescens'' mba hampihenana ny fanaintainana vokatry ny [[rohana]] (''rhumatisme'') sy ny fanaintainan' ny lalan-kozatra (''névralgie'') ary ny fanaintainan' ny hazondamosina ambany (''lumbago''). Atao fesana (petakilasy) na ahosotra ko izy io. Ny ravin' ity sakay ity, noho izy io mampihena antonony ny fahatsapana fanaintainana, dia itsaboana ny [[vaivonto]].

Raha hanina amin' ny fatra antonony izy io dia manaitaitra ny fiasan' ny [[vavony]] sy ny [[fandevonan-kanina]] ny fihinanana azy . Izy io koa dia ampiasaina amin' ny aretina sasany mahazo ny [[tsinay]] (aretin' ny [[tsinaibe]] (''colite''), fiketrahana). Manana fiasa antibiôtika izy io (misakana ny fitombon' ny [[otrikaretina]]). Mampitombo ny hantsembohana sy mampitombo ny habetsahan' ny [[amany]]. Ahitana [[Vitaminina|vitamina C]] sy karôtenôida izy io. Mampievina koa ny sakay ary manatsara ny torimaso.

=== Fampiasana azy ho an' ny fahasalaman' ny biby ===
Ao amin' ny fitsaboana biby dia misongadina ny fahombiazan' ny voany voatoto atao tamin' ny lelan' ny akoho voan' ny [[tsikehina]] (difteria) ka mampihena be ny fahafatesana.

== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum annuum]]''
* ''[[Capsicum baccatum]]''
* ''[[Capsicum chinense]]''
* ''[[Capsicum pubescens]]''</text>
      <sha1>dd33ts60ek1cxpb4deij3qa858eyxjc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134412</id>
      <parentid>1134411</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T08:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1134412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3942" sha1="73t2rpyk3t9rl2etcdphwcpui0d8zn8" xml:space="preserve">[[Sary:Capsicum 'Siling Labuyo' (Mindanao, Philippines) 2.jpg|vignette|401x401px|''Capsicum frutescens''  'Siling Labuyo' any [[Mindanao]] ([[Filipina]])]]
Ny '''''Capsicum frutescens''''' dia karazana sakay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'' izay matetika maniry hoazy nefa ambolena koa hahazoana ny voany izay mafana indrindra. Ao amin' ny maridrefin' i Scoville izy dia eo amin' ny 30&amp;nbsp;000 ka hatramin' ny 50&amp;nbsp;000, izay ambaratonga 8 amin'ny 10. Mety ho zavamaniry isan-taona na maharitra mihioatra ny roa taona ny ovan-karazan' ny ''Capsicum frutescens''. Ampiasaina amin' ny fanamboarana saosy ''Tabasco''. ny ovan-karazana ''Capsicum frutescens tabasco''. Manana fototarazo akaikin' ny an' ny sakay volena ''[[Capsicum chinense]]''. Teratany any [[Amerika Afovoany]] sy any [[Amerika Atsimo]] ary any [[Meksika]] izy io.

== Anarana amin' ny teny malagasy ==
[[Sary:Birdchili.jpg|vignette|277x277px|''Capsicum frutescens'']]
Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ireto ny anarana iantsoana ny ''Capsicum frutescens'': '''malao''', '''pilipilidia''', '''rajakojakomena''', '''sakaifatsinakoho''', '''sakaifonakoho''', '''sakaipilo''', '''sikafo'''. Iantsana ny ''Capsicum frutescens'' sy ny ''Capsicum annuum''  ny hoe &quot;'''pilipily'''&quot; sy &quot;'''pilopilo'''&quot;.

== Famariparitna ==
[[Sary:Capsicum frutescens 'Hidalgo' 002.JPG|vignette|282x282px|Vonin' ny ''Capsicum frutescens'' 'Hidalgo' |ankavia]]
Fotsy ny vonin' ny ''Capsicum frutescens'', misy [[vondrom-pelambony]] fotsy manopy maitso na mavo manopy maitso. Iantohan' ny bibikely na tsy mila an' izany ny famindrana vovobony.

Matetika ny voany dia mitsangana sardy miendrika salavalava kitsoloha na miendrika lela lefona. Matetika izy ireo dia kely sy masiaka, mirefy 10–20 mm ny halavany ary 3–7 mm ny savaivony. Ireo voa ireo izay mazàna miloko mavo hatsatra dia lasa menamidorehitra rehefa masaka, nefa misy koa ny manana loko hafa.

Ny ''Capsicum frutescens'' dia manana ovan-karazana vitsy kokoa raha mitaha amin' ny karazana ''[[Capsicum]]'' hafa. Ity karazana ity dia nokarakaraina mba hamokatra ovan-karazana fanao haingo.

== Fampiasana azy ==

=== Fampiasana azy amin' ny sakafo ===
[[Sary:Tabasco peppers.JPG|vignette|278x278px|''Capsicum frutescens '''Tabasco']]Amin' ny lafiny nahandro dia ampiasaina ho fanatsarana tsiron-tsakafo noho ny siakany ny voan' ny ''Capsicum frutescens'', nefa tsy atao betsaka. Na eo aza izany dia voafetra ny fampiasan' ny Malagasy azy amin' ny sakafo.

=== Fampiasana azy ho an' ny fahasalaman' ombelona ===
[[Sary:Capsicum frutescens fruits green.jpg|vignette|281x281px|Voan-tsakay ''Capsicum frutescens'' mbola manta]]Ampiasaina ety ivelany (tsy hanina) ny ''Capsicum frutescens'' mba hampihenana ny fanaintainana vokatry ny [[rohana]] (''rhumatisme'') sy ny fanaintainan' ny lalan-kozatra (''névralgie'') ary ny fanaintainan' ny hazondamosina ambany (''lumbago''). Atao fesana (petakilasy) na ahosotra ko izy io. Ny ravin' ity sakay ity, noho izy io mampihena antonony ny fahatsapana fanaintainana, dia itsaboana ny [[vaivonto]].

Raha hanina amin' ny fatra antonony izy io dia manaitaitra ny fiasan' ny [[vavony]] sy ny [[fandevonan-kanina]] ny fihinanana azy . Izy io koa dia ampiasaina amin' ny aretina sasany mahazo ny [[tsinay]] (aretin' ny [[tsinaibe]] (''colite''), fiketrahana). Manana fiasa antibiôtika izy io (misakana ny fitombon' ny [[otrikaretina]]). Mampitombo ny hantsembohana sy mampitombo ny habetsahan' ny [[amany]]. Ahitana [[Vitaminina|vitamina C]] sy karôtenôida izy io. Mampievina koa ny sakay ary manatsara ny torimaso.

=== Fampiasana azy ho an' ny fahasalaman' ny biby ===
Ao amin' ny fitsaboana biby dia misongadina ny fahombiazan' ny voany voatoto atao tamin' ny lelan' ny akoho voan' ny [[tsikehina]] (difteria) ka mampihena be ny fahafatesana.

== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum annuum]]''
* ''[[Capsicum baccatum]]''
* ''[[Capsicum chinense]]''
* ''[[Capsicum pubescens]]''</text>
      <sha1>73t2rpyk3t9rl2etcdphwcpui0d8zn8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134413</id>
      <parentid>1134412</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T08:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1134413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3941" sha1="1hry2mzb5q7ze39c0p78q52ryluehgt" xml:space="preserve">[[Sary:Capsicum 'Siling Labuyo' (Mindanao, Philippines) 2.jpg|vignette|401x401px|''Capsicum frutescens''  'Siling Labuyo' any [[Mindanao]] ([[Filipina]])]]
Ny '''''Capsicum frutescens''''' dia karazana sakay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'' izay matetika maniry hoazy nefa ambolena koa hahazoana ny voany izay mafana indrindra. Ao amin' ny maridrefin' i Scoville izy dia eo amin' ny 30&amp;nbsp;000 ka hatramin' ny 50&amp;nbsp;000, izay ambaratonga 8 amin'ny 10. Mety ho zavamaniry isan-taona na maharitra mihoatra ny roa taona ny ovan-karazan' ny ''Capsicum frutescens''. Ampiasaina amin' ny fanamboarana saosy ''Tabasco''. ny ovan-karazana ''Capsicum frutescens tabasco''. Manana fototarazo akaikin' ny an' ny sakay volena ''[[Capsicum chinense]]''. Teratany any [[Amerika Afovoany]] sy any [[Amerika Atsimo]] ary any [[Meksika]] izy io.

== Anarana amin' ny teny malagasy ==
[[Sary:Birdchili.jpg|vignette|277x277px|''Capsicum frutescens'']]
Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia ireto ny anarana iantsoana ny ''Capsicum frutescens'': '''malao''', '''pilipilidia''', '''rajakojakomena''', '''sakaifatsinakoho''', '''sakaifonakoho''', '''sakaipilo''', '''sikafo'''. Iantsana ny ''Capsicum frutescens'' sy ny ''Capsicum annuum''  ny hoe &quot;'''pilipily'''&quot; sy &quot;'''pilopilo'''&quot;.

== Famariparitna ==
[[Sary:Capsicum frutescens 'Hidalgo' 002.JPG|vignette|282x282px|Vonin' ny ''Capsicum frutescens'' 'Hidalgo' |ankavia]]
Fotsy ny vonin' ny ''Capsicum frutescens'', misy [[vondrom-pelambony]] fotsy manopy maitso na mavo manopy maitso. Iantohan' ny bibikely na tsy mila an' izany ny famindrana vovobony.

Matetika ny voany dia mitsangana sardy miendrika salavalava kitsoloha na miendrika lela lefona. Matetika izy ireo dia kely sy masiaka, mirefy 10–20 mm ny halavany ary 3–7 mm ny savaivony. Ireo voa ireo izay mazàna miloko mavo hatsatra dia lasa menamidorehitra rehefa masaka, nefa misy koa ny manana loko hafa.

Ny ''Capsicum frutescens'' dia manana ovan-karazana vitsy kokoa raha mitaha amin' ny karazana ''[[Capsicum]]'' hafa. Ity karazana ity dia nokarakaraina mba hamokatra ovan-karazana fanao haingo.

== Fampiasana azy ==

=== Fampiasana azy amin' ny sakafo ===
[[Sary:Tabasco peppers.JPG|vignette|278x278px|''Capsicum frutescens '''Tabasco']]Amin' ny lafiny nahandro dia ampiasaina ho fanatsarana tsiron-tsakafo noho ny siakany ny voan' ny ''Capsicum frutescens'', nefa tsy atao betsaka. Na eo aza izany dia voafetra ny fampiasan' ny Malagasy azy amin' ny sakafo.

=== Fampiasana azy ho an' ny fahasalaman' ombelona ===
[[Sary:Capsicum frutescens fruits green.jpg|vignette|281x281px|Voan-tsakay ''Capsicum frutescens'' mbola manta]]Ampiasaina ety ivelany (tsy hanina) ny ''Capsicum frutescens'' mba hampihenana ny fanaintainana vokatry ny [[rohana]] (''rhumatisme'') sy ny fanaintainan' ny lalan-kozatra (''névralgie'') ary ny fanaintainan' ny hazondamosina ambany (''lumbago''). Atao fesana (petakilasy) na ahosotra ko izy io. Ny ravin' ity sakay ity, noho izy io mampihena antonony ny fahatsapana fanaintainana, dia itsaboana ny [[vaivonto]].

Raha hanina amin' ny fatra antonony izy io dia manaitaitra ny fiasan' ny [[vavony]] sy ny [[fandevonan-kanina]] ny fihinanana azy . Izy io koa dia ampiasaina amin' ny aretina sasany mahazo ny [[tsinay]] (aretin' ny [[tsinaibe]] (''colite''), fiketrahana). Manana fiasa antibiôtika izy io (misakana ny fitombon' ny [[otrikaretina]]). Mampitombo ny hantsembohana sy mampitombo ny habetsahan' ny [[amany]]. Ahitana [[Vitaminina|vitamina C]] sy karôtenôida izy io. Mampievina koa ny sakay ary manatsara ny torimaso.

=== Fampiasana azy ho an' ny fahasalaman' ny biby ===
Ao amin' ny fitsaboana biby dia misongadina ny fahombiazan' ny voany voatoto atao tamin' ny lelan' ny akoho voan' ny [[tsikehina]] (difteria) ka mampihena be ny fahafatesana.

== Jereo koa ==

* ''[[Capsicum annuum]]''
* ''[[Capsicum baccatum]]''
* ''[[Capsicum chinense]]''
* ''[[Capsicum pubescens]]''</text>
      <sha1>1hry2mzb5q7ze39c0p78q52ryluehgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Capsicum chinense</title>
    <ns>0</ns>
    <id>298893</id>
    <revision>
      <id>1134415</id>
      <timestamp>2026-04-06T08:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazana sakay</comment>
      <origin>1134415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2066" sha1="rtwlkttl82kbp6zvwrljnxip9zp2ieq" xml:space="preserve">[[Sary:Habanero chile - flower with fruit (aka).jpg|vignette|371x371px|Voa sy vonin' ny ''Capsicum chinense'']]
Ny '''''Capsicum chinense''''' dia karazana [[Sakay (fanao sakafo)|sakay]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Io sakay io dia ambolena hahazoany ny voany tena mafana. Atao hoe '''tsilanidimilahy'''  izy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Mafana be ity sakay ity, na dia ho an' ny olona tia sakay aza: amin' ny maridrefin' i Scoville dia eo amin' ny 100&amp;nbsp;000 hatramin' ny 577&amp;nbsp;000 ny siakan' ny ovan-karazana sasany. Ny indray mitete amin' ity sakay ity dia ampy handoro ny molotra sy ny lela. Miseho eo amin' ny rantsan-tanana tsy voaaro ny may mahery vaika ora vitsivitsy aorian' ny fikirakirana azy. Ny fikirakirana azy koa dia matetika manelingelina ny taovam-pisefoana sy miteraka etona mandatsa-dranomaso.
[[Sary:Chile Habanero.jpg|vignette|Voan' ny ''Capsicum chinense'']]
[[Sary:Chocolate habanero peppers.jpg|ankavia|vignette|Voan' ny ''Capsicum chinense'' miloko ]]

== Famariparitana ==
Maitso ny voan' ny sakay tsy matoy, ary misy loko hafa rehefa matoy. Ny loko mahazatra indrindra dia volomboasary sy ny mena, nefa mety ho fotsy, volontany, mavo, maitso, na volomparasy koa izany. Amin' ny ankapobeny, ny habanero masaka dia manana halava mirefy 2–6 sm.

== Fampiasana ==
Any [[Frantsa]] izy io dia ambolena hatao haingo haingo. Any [[Antilia]] sy ao [[Kômôro]] izy dia be mpihinana: tetehina madinika, ahosotra amin' ny zavatra hohaninafa tsy hanina mivantana. Ny fofony dia mahazatra amin' ny nahandro any Antilia. Eto [[Madagasikara]] dia be mpitia ihany koa izy io ho fanampin-tsakafo, na manta na natao misy ranony, ary hanina miaraka amin' ny vary sy [[laoka]]. Any [[Meksika]] dia ampiasaina amin' ny fanaboarana ''mezcal'' sy ''tequila'' (samy toaka vita amin' ny karazana taretra ''[[Agave tequilana]]'') izy io.

== Jereo koa ==

* [[Sakay (fanao sakafo)|Sakay]]

* ''[[Capsicum]]''

* ''[[Capsicum annuum]]''
* ''[[Capsicum baccatum]]''
* ''[[Capsicum frutescens]]''
* ''[[Capsicum pubescens]]''.</text>
      <sha1>rtwlkttl82kbp6zvwrljnxip9zp2ieq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1134416</id>
      <parentid>1134415</parentid>
      <timestamp>2026-04-06T08:41:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1134416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="8swibfla3zmrhpggdp0otw1n2q4h7y0" xml:space="preserve">[[Sary:Habanero chile - flower with fruit (aka).jpg|vignette|371x371px|Voa sy vonin' ny ''Capsicum chinense'']]
Ny '''''Capsicum chinense''''' dia karazana [[Sakay (fanao sakafo)|sakay]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Io sakay io dia ambolena hahazoany ny voany tena mafana. Atao hoe '''tsilanidimilahy'''  izy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. 
[[Sary:Chile Habanero.jpg|vignette|Voan' ny ''Capsicum chinense'']]
== Famariparitana ==
Maitso ny voan' ny sakay tsy matoy, ary misy loko hafa rehefa matoy. Ny loko mahazatra indrindra dia volomboasary sy ny mena, nefa mety ho fotsy, volontany, mavo, maitso, na volomparasy koa izany. Amin' ny ankapobeny, ny habanero masaka dia manana halava mirefy 2–6 sm.[[Sary:Chocolate habanero peppers.jpg|vignette|Voan' ny ''Capsicum chinense'' miloko ]]Mafana be ity sakay ity, na dia ho an' ny olona tia sakay aza: amin' ny maridrefin' i Scoville dia eo amin' ny 100&amp;nbsp;000 hatramin' ny 577&amp;nbsp;000 ny siakan' ny ovan-karazana sasany. Ny indray mitete amin' ity sakay ity dia ampy handoro ny molotra sy ny lela. Miseho eo amin' ny rantsan-tanana tsy voaaro ny may mahery vaika ora vitsivitsy aorian' ny fikirakirana azy. Ny fikirakirana azy koa dia matetika manelingelina ny taovam-pisefoana sy miteraka etona mandatsa-dranomaso.

== Fampiasana ==
Any [[Frantsa]] izy io dia ambolena hatao haingo haingo. Any [[Antilia]] sy ao [[Kômôro]] izy dia be mpihinana: tetehina madinika, ahosotra amin' ny zavatra hohaninafa tsy hanina mivantana. Ny fofony dia mahazatra amin' ny nahandro any Antilia. Eto [[Madagasikara]] dia be mpitia ihany koa izy io ho fanampin-tsakafo, na manta na natao misy ranony, ary hanina miaraka amin' ny vary sy [[laoka]]. Any [[Meksika]] dia ampiasaina amin' ny fanaboarana ''mezcal'' sy ''tequila'' (samy toaka vita amin' ny karazana taretra ''[[Agave tequilana]]'') izy io.

== Jereo koa ==

* [[Sakay (fanao sakafo)|Sakay]]

* ''[[Capsicum]]''

* ''[[Capsicum annuum]]''
* ''[[Capsicum baccatum]]''
* ''[[Capsicum frutescens]]''
* ''[[Capsicum pubescens]]''.</text>
      <sha1>8swibfla3zmrhpggdp0otw1n2q4h7y0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Capsicum pubescens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>298894</id>
    <revision>
      <id>1134417</id>
      <timestamp>2026-04-06T08:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazana sakay</comment>
      <origin>1134417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1412" sha1="0y9gy3liz75rn7dii35lhunvhezs4kx" xml:space="preserve">[[Sary:Ripe-manzanos.jpg|vignette|439x439px|''Capsicum pubescens'']]
Ny '''''Capsicum pubescens''''' dia karazana [[Sakay (fanao sakafo)|sakay]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. Ny voany no mafana indrindra, eo anelanelan' ny 100&amp;nbsp;000 sy 200&amp;nbsp;000 eo amin' ny maridrefin' i Scoville.

== Famariparitna ==
[[Sary:01 rocoto perupair.jpg|vignette|261x261px|''Capsicum pubescens'']]
[[Sary:Capsicum pubescens flower.jpg|ankavia|vignette|217x217px|Vonin' ny ''Capsicum pubescens'']]
Mampiavaka ny ''Capsicum pubescens'' ny raviny misy volovolony sy ny voniny volomparasy hatsatra ary ny voany misy vihiny mainty. Ankoatra izany, ny ''Capsicum pubescens'' dia maniry mihoatra ny roa taona izay mahazaka ny mari-pana hatramin' ny -5&amp;nbsp;°C ary afaka miaina hatramin' ny 15 taona. Mavo manopy volomboasary na mena ny voany izay manana halava mirefy 6 ka hatramin' ny 7 sm, hoditra malama sy manjelanjelatra, nofony matevina sy be ranony ary misy tsirony tena masiaka.

== Fambolena sy fampiasana ==
Matetika ny ''Capsicum pubescens'' no ampiasaina amin' ny fanamboarana saosy. Ambolena any amin' ny haambo 1&amp;nbsp;600 m mahery any amin' ny tendrombohitra [[Andes]] any [[Però|Peroa]], any [[Amerika Atsimo]], izy io.

== Jereo koa ==

* [[Sakay (fanao sakafo)|Sakay]]
* ''[[Capsicum]]''

* ''[[Capsicum annuum]]''
* ''[[Capsicum baccatum]]''
* ''[[Capsicum chinense]]''
* ''[[Capsicum frutescens]]''</text>
      <sha1>0y9gy3liz75rn7dii35lhunvhezs4kx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>