Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 9276 1135483 1067515 2026-04-17T01:07:37Z HarryWurst 36292 1135483 wikitext text/x-wiki {{coord|-22.383330|47.900000}} {{infobox tanàna |anarana=Savana |faritany= [[Faritanin'i Fianarantsoa|Fianarantsoa]] |faritra = [[Faritra Fitovinany]] |isam-ponina=3816 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Savana''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Vohipeno]], [[Faritra Fitovinany]], [[Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ny isam-poniny dia 3816 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21206 ary ny kaodin-distrika dia 212 == Vokatry ny fambolena == Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia cafe. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia litchis. Ny isan'omby dia 1250. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia cafe. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 74 ny mponina no miasa tany. 25 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 0 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanam-panjono ao amin'io tanàna io. Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia tongotra. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 70 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 74 ora. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 107500 Fmg. Misy fikambanan'ny mpampiasa lalan-tany ao. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 107500 Fmg. == Fahasoavana == 2 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 40 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 4 volana. 3 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 55 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{Fitovinany}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Fitovinany]] 0k9twb6s86kf41s20jt20l0lbahbu0d 1135484 1135483 2026-04-17T01:08:18Z HarryWurst 36292 1135484 wikitext text/x-wiki {{coord|-22.383330|47.900000}} {{infobox tanàna |anarana=Savana |faritany= [[Faritanin'i Fianarantsoa|Fianarantsoa]] |faritra = [[Faritra Fitovinany]] |isam-ponina=3816 |haavo = 12 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Savana''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Vohipeno]], [[Faritra Fitovinany]], [[Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ny isam-poniny dia 3816 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21206 ary ny kaodin-distrika dia 212 == Vokatry ny fambolena == Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia cafe. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia litchis. Ny isan'omby dia 1250. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia cafe. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 74 ny mponina no miasa tany. 25 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 0 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanam-panjono ao amin'io tanàna io. Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia tongotra. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 70 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 74 ora. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 107500 Fmg. Misy fikambanan'ny mpampiasa lalan-tany ao. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 107500 Fmg. == Fahasoavana == 2 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 40 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 4 volana. 3 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 55 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{Fitovinany}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Fitovinany]] lh2xf3aaeyzkjhgp1cysdbcu4cklwns 0 15139 1135480 797245 2026-04-17T00:57:28Z HarryWurst 36292 1135480 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Ambatofitorahana |faritany=[[Faritanin'i Fianarantsoa|Fianarantsoa]] |faritra = [[Amoron'i Mania]] |isam-ponina=7250 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Ambatofitorahana''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Ambositra]], [[Amoron'i Mania]]; [[Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ny isam-poniny dia 7250 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 20339 ary ny kaodin-distrika dia 203 == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia 25-50%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia orange. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mais. Ny isan'omby dia 1360. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia haricot. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 20 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 2 ny mponina no manao asa tanana. 61 no isan'ny ombivavy be ronono. 95 ny mponina no miasa tany. 3 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 330 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 3 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 3 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 27000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 27000 Fmg. == Fahasoavana == 10 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 30 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. == Olana == Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 10. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Amoron'i Mania]] jadumppch4dom3b0o9ke0cr6ssp6mx6 1135481 1135480 2026-04-17T00:58:27Z HarryWurst 36292 1135481 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Ambatofitorahana |haavo = 1.657 |faritany=[[Faritanin'i Fianarantsoa|Fianarantsoa]] |faritra = [[Amoron'i Mania]] |isam-ponina=7250 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Ambatofitorahana''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Ambositra]], [[Amoron'i Mania]]; [[Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ny isam-poniny dia 7250 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 20339 ary ny kaodin-distrika dia 203 == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia 25-50%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia orange. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mais. Ny isan'omby dia 1360. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia haricot. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 20 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 2 ny mponina no manao asa tanana. 61 no isan'ny ombivavy be ronono. 95 ny mponina no miasa tany. 3 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 330 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 3 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 3 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 27000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 27000 Fmg. == Fahasoavana == 10 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 30 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. == Olana == Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 10. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Amoron'i Mania]] om2i87wkqhtc8flwmqbqdznlle3k7u6 1135482 1135481 2026-04-17T01:04:17Z HarryWurst 36292 1135482 wikitext text/x-wiki {{coord|20|49|S|47|11|E|}} {{infobox tanàna |anarana=Ambatofitorahana |haavo = 1.657 |faritany=[[Faritanin'i Fianarantsoa|Fianarantsoa]] |faritra = [[Amoron'i Mania]] |isam-ponina=7250 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Ambatofitorahana''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Ambositra]], [[Amoron'i Mania]]; [[Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ny isam-poniny dia 7250 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 20339 ary ny kaodin-distrika dia 203 == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia 25-50%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia orange. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mais. Ny isan'omby dia 1360. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia haricot. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 20 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 2 ny mponina no manao asa tanana. 61 no isan'ny ombivavy be ronono. 95 ny mponina no miasa tany. 3 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 330 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 3 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 3 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 27000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 27000 Fmg. == Fahasoavana == 10 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 30 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. == Olana == Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 10. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Amoron'i Mania]] l0pbpidchbyskiddzspq8whkk12wg1e 0 15249 1135474 676358 2026-04-17T00:13:35Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Ivato]] 1135474 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ivato]] I '''Ivato (Ambositra)''' dia kaominina malagasy ao amin'ny distrikan'i [[District d'Ambositra|Ambositra]]. ==Tantara== {{...}} ==Jeografia== {{...}} ==Toe-tany== {{...}} ==Toe-karena== {{...}} ==Jereo koa== *[[Madagasikara]] **[[Kaominina any Madagasikara]] ***Ivato (Ambositra) ==Rohy ivelany == {{vangovango|Madagasikara}}  [[sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] jlrafn78b0ovd7y53krmyra3pq4j706 0 38908 1135486 1134287 2026-04-17T07:06:03Z Thelezifor 15140 Tsipelina 1135486 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cuba_canna_da_zucchero.jpg|thumb|ankavanana|Fambolena fary|347x347px]] Ny '''fambolena trôpikaly''' dia fomba [[fambolena]] manokana amin' ny faritra mafana sy mando eto amin' ny [[Tany|planeta]]. Mampiavaka azy ny fisian' ny karazam-boly maro, manomboka amin’ ny [[voamadinika]] toy ny [[vary]] sy ny [[katsaka]] ka hatramin' ny voankazo trôpikaly toy ny [[manga]] sy [[mananasy]], ary koa ny voly fanondrana toy ny [[Kafe (voany)|kafe]] sy [[kakaô]]. Ilaina ny teknika fambolena mifanaraka amin' izany ny [[nofon-tany]] trôpikaly, izay matetika tsy dia mahavokatra loatra sy mora simban' ny [[fikao-tany]]. Miatrika fanamby ihany koa ny fambolena trôpikaly, toy ny fitantanana ny [[rano]], ny ady amin' ny [[bibikely mpanimba]] sy ny aretina ary ny fiarovana ny [[Zavamananaina|karazan-javamananaina]]. Betsaka kokoa ny olona mamelon-tena amin' ny fambolena trôpikaly raha mitaa amin' ny asa hafa rehetra eto amin' izao tontolo izao. Mpamboly tsy manangona ambim-bokatra sady mipetraka amin' ny faritra trôpikaly nyy ankabeazan' ireto olona iret.o Mamboly voly fihinana ho an' ny fandaniana anatiny no tanjon' ny fambolena trôpikaly, kanefa misy toerana mamoaka voly fanondrana ohatra ([[menaka palma]], [[paraky]], [[siramamy]], sns). Rehefa misy firesahana momba ny tany trôpikaly, dia tsara raha ampiasaina ny teny mahafao-be mba hamondronana ny faritra trôpikaly manana [[Toetanin-jana-pehin-tany|toetany]] mitovitovy (ohatra: habetsahan' ny [[orana]], toetoetry ny tontolo ivelomana, karazan-tany, sns). Ny teny fampiasa matetika dia ahitana ny hoe faritra trôpikaly mando ([[alamorana]]), faritra trôpikaly maina ([[tany efitra]] sy tany maina), na faritra anjakan' ny [[varatraza]] (toerana misy fizaràn-taona be orana sy fizaràn-taona maina miavaka tsara). Ilana ireo teny ireo rehefa mandinika ny fambolena satria raha misy teknikam-pambelona mandaitra amin' ny toetany ankiray, dia tokony handaitra amin' ny toerana hafa manana toetany mitovitovy amin' izany, na dia any amin' ny faritra samy hafa amin' ny [[Tany]] aza ireo toerana ireo. [[Sary:തേങ്ങാ പിരിക്കൽ.jpg|vignette|Fiotazana [[voaniho]] any [[Kerala]], [[India]], amin' ny fampiasana fitaovam-pianihana voaniho ([[Fiteny anglisy|anglisy]]: ''coconut tree climber'').]] Matetika tsy mety amin' ny fambolena an-tany trôpikaly ny teknika ampiasaina any amin' ny faritra manana [[toetany antonony|toetany antonony.]] Tamin' ny tapany faharoa an' ny taonjato faha-20 dia betsaka ny andrana nakana tahaka ny fomba fambolena mahomby avy amin' ny faritra manana toetany antonony. Tsy mandaitra anefa izany noho ny toetany sy ny karazana [[Nofon-tany|tany]] ary ny fitsipiky ny fananan-tany izay samihafa any amin' ny faritra trôpikaly. Nony nandaitra ireo fomba fambolena ireo dia nanasoa ny mpamboly manana tany malalaka, satria miorina amin' ny famokarana lehibe ny teknikan' ny fambolena amin' ny tany manana [[toetany antonony]]. Matetika manangona tany mamokatra ny mpanam-bola na orinasa ary voailikilika ho any amin' ny tany tsy mamokatra ny mpamboly madinika. == Revôlisiôna Maitso == Anarana nomena ny tetikasa fanatsarana fambolena mahomby indrindrina hatramin' izao any amin' ny faritra trôpikaly ny hoe "[[Revôlisiôna Maitso]]". Ny tanjony dia ny hanatsara ny famblena [[katsaka]] sy [[vary]] ary karazana [[voamadinika]] hafa mba hahazoana vokatra bebe kokoa nefa amin' ny ezaka mitovy. Ankoatra izany, nanatsara ny fomba fambolena tsotra, indrindra ho an' ny [[Fambolem-bary|mpamboly vary]], ny Revôlisiôna Maitso. Vokatr' izany dia be kokoa ny fitomboan' ny vokatry ny fambolena raha ampitahaina amin' ny fitomboan' ny mponina – nihabetsaka ny famokarana isaky ny mponina isan-taona taorian' ny taona 1950, indrindraindrindra tany [[Azia]] izay mitana ny laharana voalohany. Anisan' ny lafiny mahatalanjona ny maro momba ny Revôlisiôna Maitso ny vidiny: 100 tapitrisa [[dôlara]] tamin' ny taona 1990. Nisy lesoka ny Revôlisiôna Maitso: na dia nanome vokatra betsaka kokoa aza ny voly, dia niharan' ny aretina kokoa izy ireo, satria tsy izany no zava-dehibe indrindra tamin' ilay fandaharan' asa. Mba hamahana ity olana ity miaraka amin' ny fomba fiasa amin' ny fambolena madinika kokoa, dia misy ny fahalianana lehibe amin' ny fanaovana Revôlisiôna Maitso faharoa ankehitriny, mifototra amin' ny fomba fambolena maharitra sy miompana amin' ny [[tantsaha]] (madinika) mahazo famatsiana ara-bola voafetra. == Fampitomboan-taranaka ny zavamaniry == [[Sary:E cotinifolia cotinoides ies4.jpg|vignette|213x213px|Taho vonona hatao [[tsato-boly]]]] Maro ny zavamaniry trôpikaly fihinana no miely amin' ny alalan' ny [[fanaovana tsatoboly]]. Ilaina ny [[Vihim-boa|vihin-javamaniry]] mba hiaro ny tsimoka amin' ny [[ririnina]] mangatsiaka na amin' ny toetany sarotra toy ny [[haintany]]. Amin' ny toetany mety amin' ny fanirian' ny zavamaniry mandritra ny taona anefa, dia matetika tsara kokoa ny fampitomboan-taranaka ny zavamaniry (ankoatry ny fampiasana voa) toy ny fampiasana [[taho]] na [[faka]]. Raha ialana ny dingan’ ny vihy, dia afaka manafaingana ny tsingerin' ny fitomboan-taranaka ny zavamaniry. Na eo aza izany, na iza na iza dia mbola afaka mamboly voly trôpikaly, ohatra, [[voankazo]], avy amin' ny vihy. Mba hanatanterahana izany dia tsara ny mampiasa teknika manokana fampitsimohana vihy haingana kokoa. == Fiarovana ampiasain' ny zavamaniry == Nizaka tsindry maro mifanohitra nandritra ny fivoarana miandalana ([[evôlisiôna]]) ny [[zavamaniry]]: nilaina ny fisarihana ny biby mpamindra [[vovobony]] sy mpitsinjara vihin-javamaniry, sy fanamaivana ny fahasimbana ateraky ny biby mpihinana ahitra. Betsaka ny zavamaniry (trôpikaly) mampiasa poizina (tôksinina) mba hiarovany tena. [[Sary:Feuille de manioc du Bénin.jpg|vignette|278x278px|Ravi-mangahazo (misy [[Sianida|sianiora]])]] Mamokatra [[sianiora]] (na [[sianida]]) amin' ny fotoana ihinanana azy raha tsy hoe voakarakara mba hanesorana na hampihenana ny sianida ao aminy ny [[mangahazo]], iray amin' ny voly trôpikaly fanao sakafo manan-danja indrindra. [[Sary:Ricinus March 2010-1.jpg|vignette|235x235px|[[Kinana]] (misy [[risinina]]) ]] Be [[ôksalata]] (akora mamatotra [[kalsiôma]] mba hamorona [[Vatokely ao amin' ny voa|vatokely]] ao amin' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]]) ny Ny zavamaniry hafa; loharanon' ny [[risinina]], izay anisan' ny poizina mahery indrindra amin' izay misy, ny [[kinana]] (''[[Ricinus communis]]''); ary misy [[levôdôpa]] 3,1&nbsp;% hatramin' ny 6,1&nbsp;%, izay mety ho poizina raha betsaka be, ny [[takilodambo]] na [[agy]] (''[[Mucuna pruriens]]''). Lava ny lisitry ny zavamaniry misy poizina, saingy tsy midika foana hoe misy ny zavamaniry tokony hohalavirina manokana ny fisian' ny poizina; efa misy amin' ny ankamaroan' ny vondrom-piarahamonina samihafa ny fahalalana ilaina mba hahatonga ny zavamaniry misy poizina ho azo ampiasaina. == Rakotra == Fariparitana amin' ny alalan' ny filazana ny fatran' ny [[nitrôzenina]] na [[azôta]] (N) sy ny an' ny [[fôsfôro]] (P) ary ny an' ny [[pôtasiôma]] (K) ny [[Zezika|zezika simika]] anaty kitapo; ny nitrôzenina na azôta no fangaro be indrindra amin' ny zezika eny amin' ny tsena. Kely ny [[ôksizenina]] ao amin' ny [[rivotra]] ary ny nitrôzenina na azôta no mpiorina betsaka indrindra ao. Ny taharo misy azôta no singa mamorona ny [[prôteinina]] izay miseho amin' ny endrika nofo ao amin' ny [[biby mampinono]] fa [[tambatsela]] kosa ao amin' ny [[zavamaniry]]. Raha betsaka ny tahan' ny azôta ao anatin' ny [[Nofon-tany|tany]] dia haingana kokoa ny fitomboan' ny zavamaniry. Ny [[voamaina]] dia vondrona zavamaniry miara-miasa amin' ny [[bakteria]] (rizôbia) ao amin' ny tany amin' ny famikirana ny azôta na nitrôzenina avy amin' ny rivotra mba ho azo ampiasaina sy apetraka ao amin' ny nofon-tany mba hahafahan' ny zavamaniry hafa mampiasa izany. Mora avadika ho voly lehibe kokoa azo otazana ny haro misy azôta apetraky ny voamaina ao anaty tany Na izany aza, ny fanadihadiana momba ny fitomboan' ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] any amin' ny tany mafana dia manohitra an' io filazana io, izay mampiseho fa misy ifandraisany amin' ny fitomboana mihena ny hazo mpamikitra azôta. [[Sary:Mucuna-pruriens-fruit.jpg|vignette|239x239px|[[Takilodambo]] na [[agy]] (''Mucuna pruriens'')]] Ny [[zezika maitso]] dia zavamaniry volena mba manatsara ny tany, anafoananana ny fiparitahan' ny ahi-dratsy, mampiadana ny [[fikao-tany]], ary mampitombo ny tahan' ny azôta ao anatin' ny tany rehefa mamboly voamaina. Ny [[takilodambo]] na [[agy]] (''[[Mucuna pruriens]]'') no karazana zezika maitso be mpampiasa indrindra, satria mamokatra rakotra matevina amin' ny alalan' ny vahy sy ny ravina izay manempotra ny [[Ahidratsy|ahi-dratsy]] sy mampiditra azôta ao anatin' ny tany. Mahazaka [[haintany]] sy tany tsy dia lonaka loatra ary tany be asidra ihany koa ny takilodambo. [[Sary:Canava1.jpg|vignette|181x181px|[[Jangala]] na [[voavahibe]] (''Canavalia ensiformis'')]] Azo asolo ny takilodambo na agy koa ny [[antaka]] (''[[Antaka|Lablab purpureus]]'') sy ny [[jangala]] na [[voavahibe]] (''[[Jangala|Canavalia ensiformis]]'') ary ny [[vahitsaramaso]] (''[[Vahitsaramaso|Phaseolus coccineus]]'') any amin' ny haambo mihoatra ny 500 m. Rehefa mahatratra santimetatra maro ny hatevin' ny firakotry ny zezika maitso dia kapaina sy tapatapahina madinika ny vahy. Izany dia ahazoana fako matevina eo ambonin' ny nofon-tany izay manakana ny fitomboan' ny ahi-dratsy sady manampy otrikaina izay ilain' ny tany. Ambolena mivantana ao anatin' io fako io ny [[katsaka]] na ny voly hafa. Be mpampiasa ny teknikan' ny [[Rakotra (fambolena)|rakotra]] any amin' ny tapany atsimo amin' i [[Meksika]] sy any [[Goatemala]] ary any [[Hôndorasy]]; ary taona maromaro tato ho ato izay no nahafantaran' ny maro io fanao io tany amin' ny faritra mafana toa an' i [[Brezila]] sy i [[Afrika Afovoany]]. Any amin' ny toerana mampiasa azy dia niato ny [[Tavy (fambolena)|tavy]] sady afaka nampiasa tany iray tsy tapaka mandritra ny taona maro ny tantsaha. Nandray anjara lehibe tamin' ny fikarohana ny vokatry ny zezi-pako sy ny voly rakotra fanao any amin' ny tany mafana ny Oniversiten' i Cornell. == Fanondrahana == === Fanondrahana madinika === Amin' ny ankamaroan' ny [[faritra trôpikaly]] dia ampy ny [[Rotsa-drano|rotsak' orana]] mba hamelona ny voly fihinan' ny mponina; mety tsy ho avy ara-potoana foana na amin' ny fotoana mety amin' ny fambolena anefa ny [[orana]]. Fanamby tsy ankijanona ny fampiasana ranon' orana betsaka indrindra araka izay azo atao. Olana lehibe indrindra amin' ny <u>[[fambolena amin' ny faritra maina]]</u> ny rano. Afaka mamboly amin' ny [[tany efitra]] ny mpamboly rehefa afaka manangona sy mitahiry rano tsy miteraka fandaniam-bola loatra. Amin' ny toerana maina rehefa avy ny orana dia matetika betsaka ny rano entiny, nefa tsy afaka mitroka izany rano betsaka izany ny tany maina. Be loatra ny rano mikoriana ety ambonin' ny tany izay tokony hosakanana sy hotehirizina. Mampiasa teknika [[fitarihan-drano]] môderina mitovitovy amin' ny teknika misy amin' ny tany manana [[toetany antonony]] (ohatra ny fitarihan-drano atete any [[Israely]]) ny mpamboly goavana amin' ny tany trôpikaly. === Lavaka fitahirizan-drano === Anisan' ny fomba fahazoana rano tsotra indrindra ny lavaka fitahirizan-drano mitovy habe amin' ny kovetabe fandroana eny an-tsaha sy manemitra ny fanambaniny amin' ny takelaka [[plastika]] ny mpamboly mba hamoriana ranon' [[orana]]. Rehefa tonga ny [[main-tany]] dia mbola manana rano hanondrahana ny voliny ny mpamboly. Tena mahasoa ity teknika ity amin' ny toerana be [[tendrombohitra]] satria mibosasaka vetivety ny ranon' orana eny ([[korian-dranon' orana]]). Amin' ny taona misy [[Rotsa-drano|rotsak' orana]] ara-dalàna, dia mety haharitra volana maromaro kokoa ny fotoana fambolena noho ny fisian' ny lavaka fitahirizan-drano. Ohatra, raha dimy volana ny fotoana fambolena ary maniry mandritry ny telo na efa-bolana ny voly tena fanaon' ny mpamboly mba hampitombo azy, dia mety ho ampy ny fotoana hamboleny voly hafa fanampiny raha misy ny volana iray ambiny. Amin' ny fotoan' ny [[haintany]] dia azo atao ny manangona ny ranon' orana izay misy ho ao anaty lavaka mba hiantoka ny rano ilain' ny volin' ny tantsaha. === Fanondrahana atete amin' ny sihoa === Ahitana [[fantsona]] mivoaka avy ao amin' ny fanambaniny sady misy lavaka madinika maro ny fanondrahana rano atete amin' ny [[sihoa]] mihantona amin' ny tsatòka. Rehefa feno ny sihoa dia midina ao anatin' ny fantsona ny rano ary mivoaka amin' ireo lavaka ireo ka manondraka ny voly. Ara-panandramana dia ilaina ny rano 40 [[litatra]] isan' andro isaky ny zavamaniry 100, kanefa samy hafa ny filan' ny voly isan-karazany. === Paompin-drano voizin-tongotra === [[Sary:Musoke Deo MDK-MUSO. A SIMPLE PEDAL-WATER PUMP USED IN URBAN & RURAL POOR COMMUNITIES.jpg|vignette|Paompin-drano voizin-tongotra]] [[Sary:Treadle pump, original.jpg|vignette|Paompin-drano voizin-tongotra]] Mampiasa ny herin' olombelona (herim-batana) mba hanaingana [[rano]] avy amin' ny halalina fito [[metatra]] fara fahakeliny ny [[paompin-drano voizin-tongotra]] (misy pedaly). Fitaovana voizin-tongotra ny pedaly izay ahafahana manetsika milina, dia ny paompy izany. Mitovy asa amin' ny paompy misy [[môtera]] ity paompy voizin-tongotra ity kanefa mora vidy kokoa sady tsy mila [[akoranafo]] hampandehanana azy, satria tarihin' ny vesatry ny vatana sy ny hozatry ny tongotry ny mpivoy. Mety manainga rano dimy hatramin' ny fito metatra toratelo avy amin' ny lava-drano manana halalina hatramin' ny fito metatra, mandritra ny adiny iray izy, ary azo ampiasaina koa hisintonana rano avy amin' ny [[farihy]] na [[renirano]]. Matetika vita eo an-toerana ny paompy voizin-tongotra satria tsotra sy tsy mandany vola firy ny fanamboarana azy. Karazana paompy mitroka izay noforonina tamin’ ny fiandohan’ ny taompolo 1980 tany [[Bangladesy]] ny paompy voizin-tongotra. Paompy mampiasa tsindry, izay fanovan' ilay paompy voalohany ny ankamaron' ny paompy voizin-tongotra vita ao [[Afrika]] fa tsara kokoa noho ny paompy voizin-tongotra tsotra (mitroka) satria manosika rano amin’ ny alalan' ny tsindry. Ny tombontsoan' ny paompy voizin-tongotra mampiasa tsindry dia mahay mipaompy rano miakatra na hatramin' ny toerana lavitra, na hamenoana fitehirizan-drano amin' ny toerana somary avo == Fifehezana ny bibikely mpanimba == === Fampifandimbiasana ny voly === Fanalahidin' ny ady atao amin' ny [[zavamananaina mpanimba]] ([[bibikely]], sns) any amin' ny faritra trôpikaly ny [[Fifandimbiasan' ny voly|fampifandimbiasana ny voly]]. Raha karazam-boly tokana ihany no miverimberina amin' ny tany iray, dia mora ny hitomboan' ny bibikely sy ny [[aretina]] mamely ity karazam-boly ity, izay tsy ho azo fehezina, ka hampihena izaitsizy ny vokatry ny famblena. Ny endrika mora indrindra amin' ny fifandimbiasan' ny karazam-boly dia izay farany tsotra: tsy mamboly karazam-boly iray indroa miantoana amin' ny toerana iray. Izany dia mampijanona ny tsingerin' ny [[Ahidratsy|ahi-dratsy]], ny bibikely ary ny aretina manimba ny voly fihinana. Ny fifandimbiasana dia ampiasaina mba hisorohana, na farafaharatsiny hifehezana, ny karazam-bibikely maro, sady mba hampihenana kokoa ny fiankinan-dohan' ny [[tantsaha]] amin' ny [[fanafody famonoana bibikely]]. Matetika ny fifandimbiasan' ny voly no hany fomba tsy mandany vola azo atao amin' ny fampihenana ny fahasimbana vokatry ny bibikely sy ny aretina. Mandaitra ny fifandimbiasan’ ny voly raha toa ka misy voly iray tsy mahazaka indrindra ny bibikely mpanimba na aretina ka soloana amin' ny voly tsy andairan' ireo bibikely na aretina manokana ireo. Samy manana ny bibikely mpanimba miaraka miny ny voly fihinana tsirairay. Rehefa maniry ny voly vaovao dia maty mosarena ny bibikely sady foana ny aretina izay mamely ny voly teo aloha. Noho izany dia ela ny elanelan' ny fotoana fiotazana ny voly voalohany sy ny fambolena azy indray, ary azo antoka ny fihavitsian' ny bibikely na aretina manimba azy. Ny tombontsoa azo amin' ny fampifandimbiasana ny voly, ankoatra izany, dia ny fanatsarany ny tany, satria matetika samy hafa ny [[mineraly]] ampiasain' ny voly ka tsy mora reraka ny tany. Hanaisotra ny [[otrikaina]] ilain' io voly manokana io hiala avy amin' ny [[nofon-tany]] ny fambolena karazam-boly tokana amin' ny toerana iray tsy miova. Mampihena ny tsindry mihatra amin' ny tany ny fifindrana amin' ny karazam-boly hafa. Raha mampiasa [[zezika maitso]] ny mpamboly ao anatin' ny fifandimbiasan' ny voly dia mety hihatsara mihitsy ny kalitaon' ny nofon-tany. == Ny fangejana lehibe == === Ririnina matimaty === Matimaty ny [[ririnina]] amin' ny faritra trôpikaly ary tsy misy [[fanala]], [[oram-panala]], sy [[ranomandry]], ka mampitombo foana ny bibikely mandritra ny taona. Amin' ny tany tsy trôpikaly dia maty ny ankabeazan' ny bibikely amin' ny ririnina (satria mangatsiaka loatra ary tsy misy sakafo hohaniny) ka rehefa tonga ny [[lohataona]] dia miverina mitsiry ny zavamaniry ary vitsy ny bibikely, izay hany tombontsoa ho an' ny zavamaniry any. Aty amin' ny tany trôpikaly anefa, rehefa maniry ny voly dia efa misy bibikely sahady sady noana (satria tsy maty mandritra ny ririnina izy ireo). === Tany asidra === Matetika ny tany amin’ ny faritra trôpikaly be orana dia be [[asidra]] sy kely [[mineraly]]; vetivety ny fahalovan' ny akora ôrganika noho ny [[maripana]] ambony sy ny [[hamandoana]] ary ny [[orana]] mivatravatra. Ny oram-be, indrindraindrindra ny orana [[varatraza]], dia manala ny mineraly ao anatin' ny tany. Ny [[viraty]] no karazana [[metaly]] be indrindra ao anatin' ny [[kokon' ny tany]]. Misy viraty ao anatin’ ny tany na aiza na aiza sy amin' ny [[toetany]] rehetra. Rehefa amin’ ny endrika azo levonina ny viraty dia poizina ho an' ny zavamaniry satria manimba ny [[faka]], kanefa, tsy azo levonina izy amin' ny tany manana [[pH]] evanevana (tsy asidra) sy [[alkalinina]]. Miankina amin' ny tahan' ny asidra ny [[Halonaka|halonaky]] ny tany, ary raha be ny asidra amin' ny tany dia be ny viraty lasa poizina; any amin' ny faritra misy pH latsaka ambanin' ny 5, ny viraty dia lasa levona ary afaka miditra amin' ny fakan' ny zavamaniry ka miangona ao. Ny ampahatelon' ny tany trôpikaly eo ho eo no asidra loatra ka tsy ahafahan' ny voly fihinana tsy teratany ho velona. Ireo tany trôpikaly be asidra ireo dia tany azo ambolena midadasika indrindra sy tsy misy mpitrandraka eto an-tany, koa noho izany, ny fampiasana bebe kokoa ireo tany ireo hamokarana dia tena zava-dehibe amin' ny fampitomboana ny famatsiana sakafo maneran-tany. Araka ny voalazan' ny [[Winrock International]] dia "81&nbsp;% amin’ ny tany trôpikaly be orana any [[Amerika Latina]], 56&nbsp;% aty [[Afrika]] sy 38&nbsp;% any [[Azia]] dia tany asidra"<ref><small>"[https://web.archive.org/web/20050407132715/http://www.winrock.org/forestry/FACTPUB/AIS_web/AIS10.html Selecting and testing nitrogen fixing trees for acid soils]". Arsiva tamin' ny 07/04/2005.</small></ref>. Amin' ny fambolena ara-barotra dia toherina amin' ny alalan' ny fampiasana [[Sokay (akora)|sokay]] ny poizin' ny viraty mba hamonoana ny asidra anatin' ny tany sy tsy hahafahan' ny viraty miasa. Tsy manam-bola hividiana sokay anefa ny mpamboly madinika sy mahantra ka mionona amin' ny fanaovana [[Tavy (fambolena)|tavy]]. Mamela [[lavenona]] eo ambon' ny tany ny zavamaniry nodorana. Ity lavenona ity dia hampiheba ny asidran' ny tany ka hahazoana hamboly voly fihinana. Mihaasidra miandalana ny tany ary afaka taona vitsivitsy tsy maintsy hifindra handoro tany vaovao ny mpamboly. Ny lokon' ny tany amin' ny toerana mando dia vokatry ny fiaboana [[ôksizenina]] tao anaty tany, ka ny tany mena dia vokatry ny fiaboana ôksizenin' ny [[vy]] ary ny tany mavo dia vokatry ny fiaboana ôksizenin’ ny [[viraty]]. === Fahasirana === Ny fahasiran' ny tany dia zava-mitranga ara-boajanahary amin’ ny tany maina satria tsy ampy ny ranon' orana tokony hifaoka ny [[sira]] any ambany sy any ivelan’ ny faritry ny fakan’ ny zavamaniry. Matetika mampitombo ny fahasiran’ ny tany ny fitarihan-drano satria ny rano avy amin’ ny renirano sy fantsakana dia be sira kokoa noho ny ranon' orana. Mitombo ny sira anatin’ ny tany rehefa mietona ny ranom-pitarihan-drano akain’ ny faritry ny velaran-tany. Ny olan’ ny fambolena amin’ ny tany maina dia tsy maintsy ampiasaina ny teknikan’ ny fitarihan-drano mba hampitomboana ny fahasiran’ ny tany. === Zavamaniry sarotiny amin' ny halavan' ny andro === Mandritra ny [[fahavaratra]] dia lava kokoa ny fahazavan’ ny andro ary mifanohitra amin’ ny [[ririnina]] izay fohy kokoa ny fahazavan’ ny andro. Amin’ ny toerana akainin’ ny [[Fehibe|Ekoatera]], miavaka kely fotsiny ny halavan’ ny fahazavan’ ny andro ary any amin’ ny Ekoatera, tsy miova mihitsy ny halavan’ ny fahazavan’ ny andro (adiny 12 sy ≈7 minitra isan-andro). Kanefa amin’ ny toerana tena lehibe na kely ny [[laharam-pehintany]], miavaka be ny halavan’ ny fahazavan’ ny andro amin’ ny fahavaratra sy ny ririnina. Ohatra, any [[Helsinki]], [[Finlandy|Finlanda]], dia ny fahazavan’ ny andro lava indrindra amin’ ny fahavaratra dia maharitra 18 ora sy 55 minitra ary 53 segondra. Ny andro fohy indrindra amin’ ny ririnina dia maharitra 5 ora sy 48 minitra ary 57 segondra. Misy zavamaniry mila fotoam-pahazavana lava ary tsy maintsy handray ora maromaro amin’ ny fahazavana isan’ andro alohan‘ ny hitsiriany, hamelanany, na hamokarany [[voankazo]]. Raha tsy ampy ny fahazavana dia mety tsy hahavita hampitombo taranaka izy satria tsy mahavita voa. Ohatra izany, indraidray tsy mamokatra loatra amin’ ny tany tropikaly ny voly famboly avy any amin’ ny tany tsy trôpikaly. === Fikapana ny ala trôpikaly mba hamokarana sakafo === [[Sary:Palm plants.jpg|thumb|ankavanana|Fambolena [[palma fanaova-menaka]] any [[Indônezia]]]] Amin’ ny tany trôpikaly, indrindra i [[Indônezia]] sy ny firenen’ i [[Azia Atsimo-Atsinanana]], dia betsaka ny ala kapaina isan-taona mba hamokarana zavatra fihinana. Ohatra anakiroa dia ny tany fambolena palma menaka any Indônezia sy ny fambolena [[vary]] an-tanety ampisaina ny teknika tavy any Azia Atsimo-Atsinanana. Manampy amin’ ny fitomboan’ ny hafanan’ izao tontolo izao izany (misarika [[Etona karbônika|etona kabônika]] rehefa velona ny hazo ary manafaka azy rehefa maty) ary mampihena ny fanavahana biôlôjika. === Kely ny fampiasam-bola aty Afrika, izay mangeja ny fanondranana ny voly trôpikaly === Amin’ ny toerana trôpikaly sasany (indrindraindrindra aty [[Afrika]]), vitsy ny orinasa mivarotra voly fihinana amin’ ny mpamatsy ara-barotra ngeza be. Mazava ity zava-miseho ity rehefa miditra any amina tsena izylay (“supermarché amin’ ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]) aty amin’ ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]] (oh: Afrika); satria saika ny vokatra fihinana rehetra dia avy amina orinasa avy any ivelany. Vokatr' izany, tsy mahalafo mihitsy (ny ankabeazan’ ny voly) na mahalafo kelikely (ohatra ny [[papay]], ny [[goavy]], ny [[manga]], ny [[kakaô]], sns, ny karazana voly hovidian’ ny orinasa vazaha) ny voly trôpikaly ([[anana]], [[voamadinika]], [[voankazo]]), kanefa lafo ny vidiny amin’ ny tsena eorôpeana (satria kely ny famorakana sy betsaka ny fangatahana vokatra vaovao). Any amin’ ny tsena tsotra anatiny (tsy tsena izylay), afaka mahita ireto vokatra ireto ny mpividy ka araka ny fotoany sy ny faritra misy azy. Matetika amin’ ireo toerana ireo, ambany ny vidin’ ny vokatra ary kely kokoa ny tombontsoa azon’ ny mpamboly noho izay azon’ ny any andafy. === Fisiana voly fihinana eorôpeana amin' ny vidiny mora === Any amin’ ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy any [[Etazonia]] dia manome vola ho an’ ny mpamokatra voly fihinana sy mpiompy ny fanjakana. Misy vokatra mora kokoa amin’ ireny firenena mandroso ireny noho ny any amin’ ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]] (ohatra, akoho). == Voly mpamaky lay == Zavamaniry ambolena amin’ ny tany simba (ohatra amin’ ny tany be lavaka na tany nanomboka ho lasa [[tany efitra]]) ny voly mpamaky lay. Ny tanjon’ ny fambolena ny voly mpamaky lay dia tsy natao hamokatra voly fihinana na voly fanondrana fa hanatsara sy hanome aina ny tany ka rehefa avy eo dia azo ambolena voly isan-karazana. Ny [[Voamaina|legiominezy]] (izay zavamaniry mamindra [[nitrôzenina]] nba azôta amin’ ny tany) no be mampiasa. == Fotoan' ny maitso ahitra == Ny [[fotoan' ny maitso ahitra]] dia ilay fotoana eo enelanelan’ ny fahalanian’ ny tahirin-bokatra avy amin’ ny fijinjana farany sy ny fijinjana manaraka. Na dia amin’ ny taona ara-dalàna aza dia mampihena ny sakafo hohaniny ny fianakaviana maromaro amin’ ity fotoana ity. Tonga matetika ny fotoanan’ ny maitso ahitra amin’ ny fiandohan’ ny fanetsana na aoriana kely. Noho izany, mianjady ny mpamboly ny tsy fahampian-tsakafo amin’ ny fotoana tokony hanaovany ireo asany mafy indrindra. Fomba iray analefahana ny vokatry ny fotoanan’ ny hanoanana dia ny fambolena voly mamokatra mandava-taona, toy ny akondro amin' ny toerana lena sy ny [[mangahazo]] amin' ny toerana maina. Ohatra iray, ny fianakaviana manana tsirin' [[Akondro (maniry)|akondro]] folo mamokatra mandritra ny fotoanan' ny hanoanana dia tsy tokony hijaly loatra. Azo heverina ny fambolena [[vomanga]], pitipoa voromailala, sy [[ananambo]] ny mpamboly. == Voly trôpikaly mahazatra == Ireto ny voly trôpikaly famboly: * [[Akondro (zavamaniry)|Akondro]] (''Musa acuminata,'' ''Musa balbisiana'', sns) * Ampemba (''[[Sorghum bicolor]]'') * [[Dite (zavamaniry)|Dite]] (''Camellia sinensis'') * [[Fary]] (''[[Saccharum officinarum]]'' sns) * [[Hazompingotra]] (''Hevea brasiliensis'') * [[Coffea|Kafe]] (''Coffea arabica,'' ''Coffea canephora'') * [[Kakaô (zavamaniry)|Kakaô]] (''Theobroma cacao'') * [[Katsaka]] (''Zea mays'') * [[Mananasy]] (''Ananas comosus'') * [[Manga (zavamaniry)|Manga]] (''Mangifera indica'') * [[Mangahazo]] (''Manihot esculenta'') * [[Mile]] (isan-karazany) * [[Ovy famboly]] (''Dioscorea rotundata'', ''[[Dioscorea alata]]'', ''Dioscorea trifida,'' sns) * [[Palma fanaova-menaka]] (''Elaeis guineensis'') * [[Papay]] (''Carica papaya'') * [[Paraky (zavamaniry)|Paraky]] (''Nicotiana tabacum'') * [[Saonjo]] (''Colocasia esculenta'') * [[Sôza|Sôzà]] (''Glycine max'') * [[Tsaramaso]] (''Phaseolus vulgaris'') * [[Varimbazaha]] (''Triticum'') * [[Vary]] (''[[Oryza sativa]]'', ''[[Oryza glaberrima]]'') * [[Vary ôrza]] (''Hordeum vulgare'') * [[Voanemba]] (''Vigna unguiculata'') * [[Voanio]] (''Cocos nucifera'') * [[Vomanga]] (''Ipomoea batatas'') == Loharano sy fanamarihana == r21halem11mrlkyiusdxr92yy0nz7p3 0 190702 1135499 1132975 2026-04-17T11:56:55Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1135499 wikitext text/x-wiki [[Sary:Alahamadibe 2.JPG|vignette|324x324px]] Ny '''Taom-baovao malagasy''' dia ny fiandohan' ny taona malagasy sy ny fankalazana izany, indrindra eto [[Madagasikara]] amin' ny andro voalohan' ny taona voafaritra araka ny [[tetiandro malagasy]] na amin' ny fomba hafa. Amin' izao taonjato faha-21 izao dia mizara ny hevitry ny mpankalaza ny taom-baovao malagasy. Ao ny mitazona ny daty amin' ny fizaràn-taona [[fararano]], izay heverin' ny mpomba izany hevitra izany fa mifanandrify amin' ny andro voalohany amin' ny volana [[Alahamady]] sady nantsoiny hoe [[Alahamadibe]], ka mankalaza ny taom-baovao amin' ny volana [[Martsa|Marsa]] na [[Aprily|Avrily]]. Ao ireo manaraka ny tetiandro malagasy [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka ka tsy mihazona volana na daty [[Tetiandro gregoriana|gregôriana]] raikitra hankalazany ny taom-baovao malagasy, nefa mihevitra ihany koa izy ireo fa mifanandrify amin' ny tsinan' Alahamady izany fotoana izany. Ao koa ireo mitana ny daty ao amin' ny [[lohataona]] ka amin' ny volana [[Septambra]] no ankalazana izany. Nisy fotoana niantsoana ity vanim-potoana faharoa ity hoe [[Volambita]], araka ny [[Tetiandro malagasy|anaram-bolana malagasy]] avy amin' ny teny [[Fiteny sanskrity|sanskrity]] (teny [[Indiana (vahoaka)|karàna]] taloha). Ny taom-baovao araka izany dia maneho ny fomba amam-panao sy ny tetiandro isan-karazany nisy na misy eto Madagasikara, ary miovaova arakaraka ny faritra sy ny firazanana ary ny kolontsaina ny fandraisana azy. == Tantara talohan' ny fanjanahantany == === Samy nanana ny tonontaona heveriny ho lehibe ny isam-paritra === Nivoatra hatrany ny fotoana nankalazana ny tonontaona teto [[Madagasikara]] sady samy nanana ny azy ny isam-[[Foko eto Madagasikara|poko]]. Tany amboalohany dia azo heverina fa samy nanana ny tonontaonany ny faritra tsirairay noho ny tantarany sy ny fanisan' andro tsy mitovy. Indreto misy ohatra vitsy. Taty amin' ny taonjato faha-21 vao heno ny hoe "tam-baovao malagasy" fa talohan' izay, tao Imerina ohatra, dia ny hoe "Alahamady" no fantatry ny olona. ==== Tao amin' ny Antanosy ==== I [[Étienne de Flacourt]], tamin' ny taonjato faha-17 tany amin' ny faritra [[Faritra Anosy|Anosy]], dia nanoratra fa mifanandrify amin' ny volana Marsa [[Tetiandro gregoriana|taona gregoriana]] ny fiandohan-taonan' ny foko [[Antanosy]] izay taranaky ny mpanjaka [[Raminia]] tonga teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-12. ==== Tao amin' ny Antemoro ==== Ny volana Alahamaly (arabo: االحمل / ''Al-Hamal'') amin' ny foko [[Antemoro]] tarana-d[[Ramakararo]], izay lazain' ny lovantsofina fa [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] tonga teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-16, dia mifanandrify amin' ny volana Avrily amin' ny fanisan-taona gregôriana, tsy volana voalohany amin' ny taona anefa ny Alahamaly amin' ny foko Antemoro. ==== Tao amin' ny Merina ==== Ho an' ny foko [[Merina]] dia ny mpanjaka [[Rabiby]], izay lazain' ny lovatsofina fa Arabo koa, no nanova ny anaram-bolana [[vazimba]] ho anaram-bolana amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ka nahitan' ny Merina ny anaram-bolana Alahamady tamin' ny taonjato faha-16. Voalaza fa tany Imerina dia ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610), zafikelin' ny mpanjaka Rabiby teo [[Ambohidrabiby]], no nanao ny volana Alahamady ho volana voalohany amin' ny taona izay manaraka ny [[fanandroana isa lava]] na ilay fanisana manaraka ny volana izay mahaleo tena tanteraka tsy miankina amin' ny tetiandro tandrefana na ny zôdiaka tandrefana, noho io volana io nahaterahany. Nanohy izany ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810). === Antony ara-pivavahana sy ara-pôlitika ary ara-toekarena === Andro lehibe amin' ny lafiny fivavahana na pôlitika na toekarena ny fankalazana ny andro heverin' ny Ntaolo malagasy ho mana-danja indrindra ho an' ny mpiara-belona rehetra. Samy miezaka manamarina ara-pivavahana sy ara-pôlitika ary ara-toekarena ny fisafidianany ny daty iray hataony fankalazana ny taom-baovao malagasy ny mpandala ny kolontsaina malagasy. Miampy fanaporofoana ara-kaikintana koa izany indraindray. ==== Ny fankalazana manana fototra ara-pivavahana ==== Ara-pivavahana tanteraka ilay fankalazana raha mifamatotra amin' ny finoana tsy miankina amin' ny fiovaovan' ny fitondram-panjakana, anisan' izany ny fankalazana ny Alahamadibe. Izany anefa tsy misakana ilay fankalazana hahitana fangataham-pitahiana ho an' ny fiadanan' ny vahoaka sy ny fanehoana fanomezan-kasina ny mpanjaka. Tsy voatery ho amin' izany anefa ny fotoana heverina fa fiandohan' ny taona. Ny mpankalaza taom-baovao fararano sasany, ireo milaza fa manampiaviana [[Jiosy malagasy|jiosy]] na hebreo, dia mampitovy na mampifanakaiky ny volana Alahamady amin' ny volana [[Nisana (volana hebreo)|Nisàna]] hebreo, ka manao izay tsy hifantohana firy amin' ny maha avy amin' ny [[fivavahan-drazana malagasy]] ilay fankalazana. ==== Ny fankalazana miorina amin' ny pôlitika ==== Ara-pôlitika kosa izy raha mifamatotra amin' ny fiovaovan' ny zava-misy ara-pôlitika, toy ny fankalazana ny andro nahaterahan' ny mpanjaka. [[Ralambo]] sy [[Andriamasinavalona]] ary [[Andrianampoinimerina]] dia lazaina fa teraka Alahamady, araka ny lovantsofina, na dia lazaina koa fa nasiam-panitsiana hifanaraka amin' ny tetiandro antemoro ny tetiandro merina. Nankalaza ny andro nahaterahany izay nantsoiny hoe Asaramanitra ny mpanjaka merina taty aoriana. Fanehoana ny fahefan' ny mpanjaka amin' ny vahoakany izany sady fanamafisana ny tokony hankatoavan' ny vahoakany azy. Tsy voatery ho amin' izany koa ny fiandohan' ny taona. ==== Ny fankalazana mifandray amin' ny toekarena ==== Ara-toekarena kosa ilay fankalazana raha mifandray amin' ny asa fiharian-karena, indrindra ny fambolena sy ny fiompiana; noho izany dia misy ifandraisany kokoa amin' ny tsingerina voajanahary ilay fankalazana. Mety ny andro fiantombohan' ny fotoam-pabolena izany na fotoana famoriana ny vokatry ny fambolena. Tsy voatery hifanadrify amin' ny fiandohan' ny taona ilay fotoam-pankalazana. Tsy mitovy araka izany ny fotoana heverina ho manan-danja isam-paritra noho ny fananan' i Madagasikara velaran-tany midadasika ahitana toetany isan-karazany. == Tantaran' ny fankalazana amin' ny volana Alahamady == === Ny tonon' andron' ny taom-baovao Alahamady === Satria miankina amin' ny [[tetiandro malagasy]] mampiasa anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ny famaritana ny Alahamady, dia tsy fantatra marina ny daty tena mifanandrify amin' io noho ny fisian' io karazana tetiandro io ho roa fara fahakeliny araka ny ady hevitra ankehitriny. ==== Alahamadibe: fankalazan' ny mpanjaka ny andro nahaterahany ==== Tao anivon-tany dia ny mpanjaka [[Ralambo]] no lazain' ny [[Lovantsofina am-bava|lovantsofina]] fa nankalaza voalohany ny fiandohan' ny taona tamin' ny fomba manetriketrika ary tao amin' ny renivohitry ny fanjakany, tao [[Ambohidrabiby]], no nanaovana izany voalohany tamin' ny fitsingerenan' ny andro nahaterahany, izay lazaina fa tamin' ny taona 1575. Andro vava Alahamady amin' ny volana Alahamady moa io fitsingerin-taona nahaterahany io koa natao hoe "[[Alahamadibe]]" (na Alahamady be) taty aoriana. Misy ny milaza fa zavatra roa samihafa ny [[Alahamadibe]] sy ny taom-baovao malagasy<ref><small>[http://agir.avec.madagascar.over-blog.com/article-us-et-coutumes-le-nouvel-an-malgache-est-different-de-l-alahamady-be-116322740.html "Us et coutumes : Le Nouvel An malgache est différent de l’« Alahamady be »"] - ''par Alain Gyre -'' in ''Agir avec Madagascar'' 19 mars 2013.</small></ref>. ==== Fampifanandrifiana ny Alahamady merina amin' ny Alahamaly antemoro ==== Araka ny fahalalan' ny mpankalaza taom-baovao fararano, tamin' ny andron' [[Andrianampoinimerina]] dia nampifandrifiana tamin' ny Alahamady antemoro (ataon' ny [[Antemoro]] hoe ''Alahamaly'') ny Alahamady tao Imerina araka ny torohevitr' ireo Antemoro mpanolotsaina azy, izany hoe raha mitaha amin' ny [[Tetiandro gregoriana|fanisan-taona gregôriana]] dia teo amin' ny volana Marsa ny Alahamady merina no nakisaka ho eo amin' ny volana Avrily. Mipetraka ihany ny fanontaniana manao hoe: Raha nisy ny fanitsiana dia mbola marina ve ny daty malagasy tany alohan' ny fanitsiana, indrindraindrindra ny andro sy ny volana lazaina fa vava Alahamady tany aloha? Ny mpanjaka Andrianampoinimerina sy ny hafa dia lazaina fa teraka tamin' ny tsinam-bolana Alahamady ary Alahamady no vintany. Ampahatsiahivin' ny mpomba ny taom-baovao fararano ny tenin' Andrianampoinimerina hoe: "Tsy manam-pahavalo afa-tsy ny mosary aho" mba hanamarinany ny fisafidianany ny fararano. Izany filazany zany, hoy izy ireo, dia ahitana taratra ny fandresen' ny volana Alahamady izay fotoam-piakaran' ny vary sy fararano amin' ny maintso ahitra. Nanomboka tamin-d[[Radama Voalohany|Radama I]] (1810-1828) kosa no nisy ny [[Tetiandro|alimanaka]] voalohany, izany hoe fanoratana mialoha amin' ny bokikely ny tetiandro hoan' ny taona iray. === Fanitsiana sy fampiasana daty sy anarana hafa === ==== Fanitsiana faha Radama II ==== Tamin-d[[Radama II]] (1861-1863) dia nasiana fanitsiana indroa ny fanisan' andro malagasy merina satria dia nihoatra 300 andro mahery. Raha izany dia tsy fantatra intsony na nateraka Alahamady marina Andrianampoinimerina sy ny hafa na tsia. ==== Fisafidianana daty hafa faha-Ranavalona III ==== Tamin-d[[Ranavalona III]] (1881-1896), vokatr' izany rehetra izany, dia tsy fantatra intsony ny tena andro vava Alahamady amin' ny volana Alahamady satria samy manana ny fanisany andro ny mpanandro. Hany herin-dRanavalona III, novainy amin' ny 22 Novambra andro nahaterahany ny fiandohan-taona, sahala amin' ny nataon' ireo mpanjaka teo aloha izay nanao ny andro nahaterahany ho fiandohan-taona. Saingy ny azy daty gregôriana fa tsy datim-panandroana. ==== Asaramanitra ==== Tamin' ny taonjato faha-19 kosa rehefa nivelatra ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] ary lasa Kristiana mihitsy ny fanjakana malagasy dia tsy nampiasaina intsony ilay anarana hoe "Alahamadibe" satria toa misy fombafomba fanao amin' ny [[Sampy (malagasy)|sampy]] izany, koa "[[Fandroan'Andriana|Fandroana]]" no teny nentina niantsoana io fety io. Tamin-dRanavalona III (1883-1896) dia novainy ho ny 22 Novambra, izay tsingerin-taona nahaterahany ny fanaovana ny fandroana, vanimpotoan' ny [[Asara (fizaran-taona)|asara]] (fizaran-taona mafana sy be orana) moa io 22 Novambra io koa "Asaramanitra" no niantsoana io fety io. Ary "Tratry ny Asaramanitra e!" no teny ifampiarahabana tamin' izany. Marihina fa avy amin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]] izany anarana izany. Rehefa tonga ny fanjanahantany ka mandrak' ankehitrio dia nampiasaina hilazana izay fety rehetra ny teny hoe ''asaramanitra'' na dia tsy vanimpotoan' ny asara intsony aza ka na tonga ny [[1 Janoary]] na [[14 Jolay]] na [[26 Jiona]] dia mifampiarahaba "tratry ny asaramanitra" ny Malagasy. ==== Fanafoanana tamin' ny andron' ny fanjanahantany ==== Nony [[Madagasikara zanatany frantsay|lasa zanatany i Madagasikara]] tamin' ny taona 1897, dia anisan' ny noravan' ny mpanjanaka ny fankalazana ny Alahamadibe, izay maneho ny fihavanana sy ny firaisan-kinan' ny ambanilanitra. Avy hatrany dia napetrany fa ny 1 Janoary amin' ny [[Tetiandro gregoriana|fanisan' andro gregôriana]] no taom-baovao ary nenjehin' i Frantsay ny Malagasy nankalaza izany. Vokatr' izany, tsy sahy nankalaza izany imasom-bahoaka intsony ny Malagasy<ref name=":3"><small>"[https://ariniaina.mondoblog.org/files/2014/03/Taombaovao-Malagasy.pdf Taombaovao Malagasy]", ''ariniaina.mondoblog.org''</small></ref>. === Ny olana momba ny famaritana ny volana Alahamady ankehitriny === Fara fahavitsiny dia misy "[[Alahamady|tsinana Alahamady]]" roa ny eto Madagasikara noho ny fisian' ny karazana tetiandro roa samy mampiasa anaram-bolana amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]]. ==== Volana Alahamady amin' ny farararo ==== Amin' ny mpanaraka ny [[tetiandro malagasy]] [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]], indrindra ireo izay mino fa [[Jiosy malagasy|taranaka jiosy]] na hebreo, dia amin' ny Marsa na Avrily no anombohan' ny volana Alahamady, izany hoe amin' ny fizaràn-taona fararano. ==== Volana Alahamady miovaova fizaràn-taona ==== Amin' ny mpanaraka ny [[tetiandro malagasy]] [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana tanteraka]] (atao hoe "isa lava") dia miovaova fizaràn-taona ny volana Alahamady, ka ny mifanandrify aminy dia ny [[Tetiandro miozolmana|volana silamo]] atao hoe شوّال / ''[[Shawwal]]'', izany hoe aorian' ny volana Ramadany (arabo: رمضان / ''[[Ramadany|Ramadan]]''). [[Sary:Alamahady_1.JPG|vignette|252x252px|Alahamady]] == Ny taom-baovao fararano == Araka ny fahalalan' ny [[Trano Koltoraly Malagasy]] (TKM), izay mbola tokony mila fanamarinana ara-tantara, tamin' ny taonjato faha-19, rehefa lasa Fanjakan' i Madagasikara ny [[Fanjakan' Imerina]] dia efa nankalaza tamin' ny daty iray niraisana ny 3/4 amin' ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]], ka heverin' izy ireo fa efa fetim-pirenena niraisan' ny Malagasy maro anisa ny fankalazana ilay tonontaona talohan' ny nahalasa [[Madagasikara zanatany frantsay|zanatany an' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1896<ref name=":3" />. Io isa 3/4 io dia ny ampahan-tanin' i Madagasikara lazain' ny mpahay tantara fa nofehezin' ny mpanjaka merina. Anisan' ny antony tokony hankalazan' ny Malagasy rehetra ny taom-baobao fararano izany, araka ny hevitry ny ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy. Marihina koa fa ny Trano Koltoraly Malagasy dia nametraka ny anarana hoe "Taombaovao Malagasy" (araka io fomba fanoratra azy io) harovana toy ny fananana manokana eny amin' ny [[Office malagasy de la propriété industrielle]] (OMAPI) noho izy io namolavola ilay anarana<ref><small>"[https://laverite.mg/societe/item/18470-nouvel-an-malagasy%20-aucune-date-de-c%C3%A9l%C3%A9bration-commune.html Nouvel an malagasy - Aucune date de célébration commune]", ''La Vérité'', 23 mars 2023</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Le-Taom-baovao-malagasy-ne-fait-pas-du-tout-l-unanimite.html? Célébration du Taom-baovao malagasy au Rova de Madagasikara]", ''www.madagascar-tribune.com'', 11 mars 2024</small></ref>. === Ny datin' ny fankalazana voarakitra === ==== Daty amin' ny volana Marsa sy Avrily ==== Ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny mpikambana sasany ao amin' ny [[Akademia Malagasy]] no voalaza fa namaritra io daty io araka ny fikarohana nataon' izy ireo. * Tamin' ny taona 2004 dia ny 21 Marsa no nakalazana ny taom-baovao malagasy<ref name=":1"><small>[https://www.cresoi.fr/spip.php?action=acceder_document&arg=587&cle=a97737746d7e358e9e5847046bb37589ddbd76a7&file=pdf%2Fsur_le_nouvel_an_malgache.pdf "Sur le nouvel an malgache"] - Jean-Pierre Domenichini - Historien - Membre de l’Académie Malgache - Grand-Officier de l’Ordre National - ''CRESOI''</small></ref>. * Tamin' ny taona 2011 dia ny 3 Avrily no nanatanterahana izany<ref><small>[https://web.archive.org/web/20170325165313/http://www.madaplus.info/Nouvel-an-malgache-quelle-date-exactement_a1491.html "Nouvel an malgache : quelle date exactement ?"] - Andrianetrazafy Hemerson in ''Madaplus.info''</small></ref>. * Ny datin' ny taom-baovao tamin' ny taona 2013 dia na 12 Marsa (ho an' ny Trano Koltoraly Malagasy) na 16 Marsa 2013 (ho an' ny [[Mamelomaso]]). * Tamin' ny taona 2014 dia tamin' ny 31 Marsa<ref><small>[http://agir.avec.madagascar.over-blog.com/article-nouvel-an-malgache-tout-ce-qu-il-y-a-a-savoir-123105141.html "Nouvel an malgache : Tout ce qu'il y a à savoir - Agir avec Madagascar"] - ''27 Mars 2014'' par Alain Gyre in ''Agir avec Madagascar.''</small></ref>. * Nankalazaina tamin' ny 20 sy 21 Marsa izany tamin' ny taona 2015<ref><small>[http://randriamialy.mondoblog.org/2015/03/20/bonne-annee-nouvel-an-malgache-quand-meme/ "Bonne année (nouvel an malgache) quand même!"], ''Lay Corbeille'', 20 mars 2015</small></ref>. Tamin' ny taona 2015 dia ny 20 Marsa<ref><small>[http://fanambinanamadagasikara.blogspot.com/2015/03/tokantrano-tsy-ahahaka.html "Tokantrano, tsy ahahaka"], in ''FAnambinana MAdagasikara - FAMà'', 02 mars 2015.</small></ref> alina no tsinana ny volana Alahamady, ary ny 21 Marsa 2015 no miandoha ny taona malagasy 2015. * Ny 10 Marsa no nanaovana ny fankalazana tamin' ny taona 2016<ref><small>[https://blogdemadagascar.com/les-6-choses-que-vous-devez-savoir-sur-le-nouvel-an-malgache/ "Les 6 choses que vous devez savoir sur le nouvel an malgache"] {{Wayback|url=https://blogdemadagascar.com/les-6-choses-que-vous-devez-savoir-sur-le-nouvel-an-malgache/ |date=20160504035647 }} in ''Blogdemadagascar''</small></ref> <ref><small>[http://lemurie.over-blog.com/2016/03/ny-taombaovao-malagasy-ou-le-nouvel-an-malagasy.html "Ny Taombaovao Malagasy ou le Nouvel An Malagasy."] nosoratan'i Jao Malaza in ''Lemurie.over-blog.com''</small></ref>. * Nankalazaina tamin' ny 28 Marsa<ref><small>[https://web.archive.org/web/20170914021044/http://tvmada.com/lcvmada/taom-baovao-malagasy-2017/ "Arts & Culture : Taom-baovao malagasy 2017 à Analakely"] in ''TVMada-RadioMada''</small></ref> ny taom-baovao malagasy 2017. * Tamin' ny taona 2018 dia tamin' ny 18 Marsa no nankalazana ny taom-baovao fararano<ref><small>[https://web.archive.org/web/20190128151213/https://www.lexpressmada.com/19/03/2018/tradition-le-nouvel-an-malgache-dans-une-liesse-populaire/ "Tradition - Le Nouvel An malgache dans une liesse populaire"], ''L'Express de Madagascar'', 19 Marsa 2018</small></ref> <ref><small>[https://mada-actus.info/art-et-culture/nouvel-an-malagasy-2018-soyons-fiers-de-notre-culture/ "Nouvel An Malagasy 2018 : soyons fiers de notre culture ! "] {{Wayback|url=https://mada-actus.info/art-et-culture/nouvel-an-malagasy-2018-soyons-fiers-de-notre-culture/ |date=20200421204945 }} - ''Mada Actus Info.''</small></ref>. * Tamin' ny taona 2019 dia ny 6 Avrily no nankalazana ny taom-baovao malagasin' ireo ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy. ==== Ny tetiandro ampiasain' ny mpankalaza taom-baovao fararano ==== Tsy manara-bolana tanteraka fa [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]] ny tetiandro ampiasain' ny mpankalaza taom-baovao fararano.Midika izany fa amin' izy ireo dia nanana fomba namantarany ny [[ekinoksa]]<nowiki/>m-pararano (21 Marsa), na zavatra hafa mitovy amin' izany, ny [[Ntaolo]], na dia tsy fiteny tamin' izany fotoana izany aza ny hoe ''[[ekinoksa]]'' (frantsay: ''equinoxe''). Ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny mpikambana sasany ao amin' ny Akademia Malagasy dia samy manohana fa raha ampifandrifiana amin' ny [[Tetiandro gregôriana|fanisan-taona gregôriana]] dia ny tsinambolana akaiky indrindra ny ekinôksa 21 Martsa no fiandohan' ny taona malagasy ka ankalazana ny taom-baovao malagasy. Toherin' ny mpanaraka ny [[tetiandro manara-bolana]] sady mankalaza ny [[Fandroana]] na Alahamady, tsy amin' ny daty na volana gregôriana raikitra, ny fomba famaritan' ny mpankalaza taom-baovao fararano satria amin' izy ireo dia manara-bolana tanteraka ny [[tetiandro malagasy]]. ==== Tsy mijery volana na kintana intsony fa mampiasa solosaina ==== Fahizay, hoy ny ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy, dia manisa andro sy mijery ny endrika sy ny toeran' ny [[volana]] mitaha amin' ny [[antokon-kintana]] ny mpanandro mba hahalalana ny volana tsinana sy ny diavolana sy ny maizimbolana ary ny anaram-bolana. Ankehitrio kosa, noho ny fisian' ny milina matanjaka dia azo fantarina mialoha ny andro mahatsinana ny volana Alahamady satria ny [[solosaina]] matanjaka dia afaka mikajy izany ho an' ny 50 taona hoavy. Indreto santionany amin' ny datin' ny taom-baovao malagasy fararano hatramin' ny taona 2019: * Taona 2015: 20 Marsa 2015 amin' ny 12 ora 36mn antoandro no tsinan' Alahamady. * Taona 2016: 10 Marsa 2016 amin' ny 04 ora maraina sy 55 mn no tsinan' Alahamady. * Taona 2017: 28 Marsa 05 ora maraina sy 58 mn no tsinan' Alahamady. * Taona 2018: 17 Marsa amin' ny 16 ora hariva sy 13 mn no tsinan' Alahamady. * Taona 2019: 05 Avrily amin' ny 11ora atoandro 51 mn no tsinan' Alahamady. ==== Fiverenana amin' ny volana Marsa sy Avrily ==== Araka ny fahalalan' ny mpitarika ny fankalazana taom-baovao fararano, tamin' ny taratasim-panjakana nifanaovan' ny mpitondra fanjakana teto Madagasikara tamin' ny nanjakan-d[[Ranavalona III]], taratasy izay voarakitra ao amin' ny tahirim-bako-pirenena, dia hita fa mifanandrify amin' ny volana Marsa na Avrily eo hatrany ny volana Alahamady ho an' ny taona 1894 sy 1895 sy 1896 ary 1897^{[''Asio loharano hanamarinana izany'']}. Misy fifanojoana andro tahaka izay hita amin' izao taona 2025 sy 2026 izao anefa ny tamin' izany fotoana izany.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana/archive/8714_aiza_ho_aiza_marina_ilay_taombaovao_malagasy.html |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-03-13 |archive-date=2025-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213094622/https://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana/archive/8714_aiza_ho_aiza_marina_ilay_taombaovao_malagasy.html |url-status=dead }}</ref> === Fanamarinana ny taombaovao fararano === ==== Fiezahana manamarina ara-toetrandro sy ara-toekarena ==== Hoan' ny Trano Koltoraly Malagasy dia eo amin' ny vanimpotoan' ny [[Fararano|faranano]], izany hoe, efa lasa ny [[rivodoza]], ny ranobe, ny fihotsahan' ny tany, izany fotoana izany. Miakatra ny vary, ka resy ny maintso ahitra. Fahizay dia indroa miakatra ny vary isan-taona ka ny "vary aloha" dia eo amin' ny volana Febroary no miakatra, fa ny fotoana fiakaran' ny vary hafa kosa dia eo amin' ny fararano izay mifanandrify amin' ny volana Marsa-Avrily amin' ny taona [[Tetiandro gregoriana|gregôriana]]. Efa afaka mifaly sy tsy mifehy kibo intsony ny rehetra ary efa nindaosin' ny ranobe sy ny rivodoza ny loto ary manomboka madio indray ny voajanahary rehetra. Ny vahoaka Merina dia manararaotra an' io mba hidio amin' ny alalan' ny fandroana sy fifamelana ary fandiovana ny tontolo manodidina. Fotoana filanonana ara-boajanahary, hoy izy ireo, ny fararano, satria tafavoaka ny andro ratsy sy ny mosary. Entin' izy ireo manamarina ny fankalazana koa ny fiteny fahizay, toy ny hoe "Mandihiza rahitsikitsika, hianaranay raha fararano". ==== Fiezahana manamarina ara-kaikintana ==== Misy amin' ny mpankalaza taom-baovao fararano ny milaza fa amin' ny vava Alahamady no mifanitsy ny tsinam-bolana sy ny antokon-kitanan' Alahamady eny amin' ny lanitra raha jerena avy eto [[Madagasikara]]<ref><small>Tokony tsy ho marina izany raha heverina ny momba ny fikisahan' ny [[Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]].</small></ref>. Misy aza ny milaza fa mifanitsy amin' ireo koa ny [[masoandro]]. Ny tsinam-bolana akaiky indrindra ny [[ekinoksa|ekinôksa]] 21 Marsa no tena mora amantarana ny andro voalohany amin' ny taom-baovao malagasy, hoy ny mpanao ny fankalazana amin' ny fararano. Izany fiheverana izany dia tsy mifanaraka amin' ny zava-misy marina ara-[[Hainkintana|kaikintana]] satria tsy amin' io fotoana io no idiran' ny [[masoandro]] na ao amin' ny fari-danitry ny [[Ondrilahy (antokon-kintana)|antokon-kintan' ny Ondrilahy]] (na Alahamady) ([[Fiteny latina|latina]]: ''Aries''; [[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Belier''). Ny daty maha ao amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana Ondrilahy dia eo anelanelan' ny 18 Avrily sy 13 Mey. === Fankalazana ny taom-baovao fararano === ==== Fomba fankalazana ==== Mba hahatonga ny fankalazana ny taom-baovao fararano hahazo olona maro dia malalaka ny fomba fanatanterahana izany araka ny toerana misy ny mpikarakara satria ny rehetra dia afaka mankalaza azy amin' ny fomba mety aminy, fa tsy voatery hanaraka ny fomba merina. Rehefa tonga ny taom-baovao malagasy dia azo atao tsara ny mankalaza izany amin' ny fomba misy ao amin' ny faritra mankalaza izany<ref name=":3" />. Ny taom-baovao malagasy dia tsy misy fomba iraisana hankalazana azy fa dia miankina tanteraka amin' ny mpikarakara ny fankalazana azy: ny [[Kristianisma eto Madagasikara|Kristiana]] dia afaka mankalaza izany amin' ny fomba kristiana, ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|Silamo malagasy]] koa dia afaka mankalaza ny taom-baovao malagasy amin' ny fomba silamo; toy izany koa ireo mpandala ny nentim-paharazana. Ny mpandraharaha amin' ny sehatra maro dia afaka mankalaza izany koa amin' ny fombany toy ny hetsika ao amin' ny toeram-piasana na toeram-pianarana. Ny taranak' [[andriana]] dia afaka mankalaza izany amin' ny fombany. Ary any amin' ny faritra maro eran' i Madagasikara dia azo ankalazaina amin' ny fomba any amin' ny faritra ny taom-baovao malagasy. Na dia izany aza dia tsy vitsy amin' ny Malagasy ny tsy mamerina ny fomba fankalazana Alahamadibe izay heveriny fa mifanohitra amin' ny toetrandro. Tsy misy araka izany ny [[valabe]] na ny [[lapabe]] na ny [[kimandrimandry]] izay lazain' ny mpahay tantara fa nisehoana fahalalahan' ny firaisana ara-nofo. Misy, ohatra, omby tsy tokony ho vonoina noho ny volony. ==== Faritra sy toerana ary sehatra mankalaza ny taom-baovao malagasy ==== [[Sary:Alahamadibe3.JPG|vignette|240x240px]] Saika ao amin' ny faritra Analamabga sy ny manodidjna no mankalaza ny taom-baovao malagasy fararano. Mankalaza izany ny ao [[Antananarivo]], ny ao Ikianja [[Ambohimangakely]], ny ao [[Imerimanjaka]], ny ao [[Ambohidrabiby]], ny ao [[Ambohimanga]], ny ao [[Sabotsy Namehana]] ary ny ao [[Ilafy]]. Efa nisy ny sekoly sy ny Kristiana ary ny fikambanana pôlitika nankalaza izany taom-baovao izany<ref><small>Nisy sekoly ao Antananarivo izay mankalaza io taom-baovao io ao amin' ny toeran' ny sekoly ihany na mamonjy ireny toerana manan-tantara ireny. Ny sekoly ACEEM dia nankalaza ny taom-baovao fararano tao an-tsekoly ka ny mpianatra amin' ny sekoly dia manao fitafy malagasy amin' ny andron' ny fankalazana.</small></ref><ref><small>Misy koa ny Kristiana sy nankalaza ny taom-baovao malagasy fararano. Ny [[Fiangonan'i Jesoa Kristy eto Madagasikara|Fiangonana FJKM]] [[Ambohidrabiby]] dia mankalaza izany amin' ny fomba kristiana ka fivavahana [[Ekiomenisma|ekiomenika]] ao ampiangonana no ataony amin' izany ary ny mpiangona dia manao akanjo malagasy daholo amin' izany.</small>    </ref><ref><small>Ao koa ny fikambanana pôlitika nankalaza azy toy ny antoko KITANA tarihin' i Tabera izay tsy nankalaza izany intsony taty aoriana. Maro koa ireo trano fisakafoanana sy filanonana manao tolotra manokana rehefa tonga ny taom-baovao malagasy fararano.</small></ref>. Marihina fa tsy rototra amin' ny fankalazana io taom-baovao malagasy fararano io ny any amin' ny faritra maro ivelan' [[Faritra Analamanga|Analamanga]] nefa misy ihany ny tonga ao Antananarivo rehefa mahazo fanasana, indrindra ny printsy, ny printsesy, ny [[ampanjaka]] sy [[tangalamena]] sns<ref name=":3" /><ref><small>"Efa maro ireo mponina avy amin' ny faritra no nanambara fa an' ny vahoaka Malagasy tsy vakivolo ny Taombaovao Malagasy koa manentana ny fankalazana hatao ny 31 martsa izao toy ny Printsesy Francia RANDRIANJAFY izay taranaky ny Ampanjaka Didi-Sakalava Sofia sy Atoa Patrick Andriamamy, taranak' Andriamisara efadahy avy amin' ny Sakalava" ([https://ariniaina.mondoblog.org/files/2014/03/Taombaovao-Malagasy.pdf Taombaovao Malagasy], ''ariniaina.mondoblog.org'', 2014)</small></ref>. == Fankalazana taom-baovao mitety fizaràn-taona == [[Sary:Alamady.JPG|vignette|233x233px|[[Afindrafindrao]] mandritra ny fankalazana ny Alahamadibe]]Ity indray dia taom-baovao amin' ny tsinan' Alahamady ([[Alahamadibe]]) araka ny tetiandro malagasy [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka, atao hoe "isa lava". Tsy amin' ny [[Tetiandro gregoriana|daty gregôriana]] na [[fizaràn-taona]] raikitra ny tsinan' Alahamady fa mitety ny volana gregôriana sy ny fizaràn-taona rehetra. Tamin' ny taona 2013 dia tamin' ny Aogositra no nanaovana ny fankalazana<ref><small>"[https://fr.scribd.com/document/472808172/sur-le-nouvel-an-malgache-pdf L'Asaramanitra en 2013]", ''fr.scribd.com'', Janvier 2013</small></ref>. Anisan' ny fikambanana sy taranaka mankalaza izany ny [[Zanadranavalona]] ao [[Antananarivo]] satria taorian' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taona 1730) ny razambeny dia efa nankalaza izany, izany hoe efa 280 taona<ref name=":3" />. === Fotoam-pankalazana === ==== Daty tsy amin' ny volana gregôriana raikitra ==== Misy ny fankalazana [[Alahamadibe]] izay tsy manaraka [[Tetiandro gregôriana|volana gregôriana]] raikitra fa mitety volana. Ilay mpanoratra ny "Alimanaka malagasy", i [[Alima Rabesata]], koa dia manohana io Alahamady mitety fizaràn-taona io sady manohitra mafy ny Alahamady fararano tsy miova. Ny tetiandro malagasy misy anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] dia miankina tanteraka amin' ny tsingerim-[[Volana|bolana]] fa tsy amin' ny [[masoandro]] ka latsaka 10 na 11 andro ny taona manara-bolana ary tsy mifanena ny daty gregôriana sy ny daty manara-bolana raha tsy afaka 33 taona gregoriana fa tsy isan-taona<ref><small>Cousins, ''Ny'' ''fomba'' ''malagasy'', 7e edition, Imprimerie Imarivolanitra, 1963, p. 169.</small></ref><ref><small>P. Adolphe Razafintsalama, ''Ny'' ''finoana'' ''sy'' ''ny'' ''fomba'' ''malagasy'', edisiona Md Paoly, Antananarivo, 1989, p. 52.</small></ref>. Nisy fankalazana taom-baovao tamin' ny 29 Aogositra 2011<ref name=":1" />. Tamin' ny taona 2012 dia ny 19 Aogositra no nanatanterahana izany<ref name=":1" />. Ny datin' ny taom-baovao tamin' ny taona 2013 dia tamin' ny 8 Aogositra 2013<ref name=":1" />. Ny taom-baovao malagasy araka ny tetiandro manara-bolana tamin' ny taona 2017 dia ny tsinam-bolan' Alahamady tamin' ny 24 Jona. Ny taona 2025 sy ny taona 2026 dia hitantsika mazava tsara fa mifanindry ny fotoam-pankalazàna eo amin'ireo antoko roa mifandrafy amin'ity resaka taom-baovao ity.<ref name=":2" /> === Fanamarinana ny fotoam-pankalazana === '''Sombin-dahatsoratra fanamarinana''' Ireto misy sombin-dahatsoratra faha mpanjaka izay mety manamarina ny tsy maha raikitra amin' ny volana gregôriana iray na roa ny volana malagasy iray, indrindra ny mahadiso ny taom-baovao fararano. <blockquote>"Izaho Ranavalomanjaka, .... Manome ity taratasy ity an-dRahobivelo ho fahatsiarovana ny soa nataony tamy ny Fanjakana noho ny nandoavany Ariary roa ho fitia tsy mba hetra tamy ny nandoavany vidim-basy tamy ny 10 <u>Asombola 19 Febroary 1880</u>... Nosoratana tao amy ny Lapako ao Tsarahafatra tamy ny <u>20 Alahasaty (30 Janoary)</u>, ny taonan' ny Tompo, 1880"<ref><small>Sombin-dahatsoratra aseho ao amin'ny rakibolana ''[[Vitasoa]]'', nosoratan-dRabenilaina Roger Bruno sy ny namany, p. 484, taona 2015, Edisiona Ambozontany, Analamahitsy, Antananarivo, 2015.</small>    </ref></blockquote> == Fankalazana taombaovao lohataona == === Fotoam-pankalazana=== ==== Fotoam-pankalazana ny taom-baovao lohataona==== Nanomboka tamin' ny taona 2016 dia nisy ny fankalazana taom-baovao malagasy iraisam-paritra izay atao amin' ny volana [[Septambra]] ka tapaka fa amin' ny tsinam-bolan' ny Septambra no anatanterahana izany. Talohan' io taona 2016 io dia efa nisy ny nanao fankalazana ny taombaovao lohataona tao [[Antananarivo]]. Taty aoriana dia nanapaka ny mpankalaza taom-baovao lohataona tamin' ny taona 2018 fa ankalazaina isaky ny 22 Septambra ny taom-baovao malagasy ho an' ny faritra rehetra eto Madagasikara<ref name=":0"><small>[https://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=27715 "Taom-baovao iraisan’ny Malagasy rehetra Nankalazaina teny Ambohimanga, omaly" - ''Tia Tanindrazana''] {{Wayback|url=https://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=27715 |date=20191021051838 }}</small></ref>. Izany hoe tsy ankinina amin' ny tsinam-bolana fa ankinina amin' ny fizaràn-taona. Marihina fa io volana Septambra io dia iray amin' ny volana ao amin' ny fizaràn-taona atao hoe [[lohataona]] izay mifanandrify amin' ny volana [[Volambita]]. Natao hoe ''Volambita'' rahateo ity vaninandro ity. ==== Daty nankalazana taombaovao lohataona ==== Efa hita tany amin' ny taona 2012 tany ny firesahana ny hoe Volambita izay nanaovana hetsika ara-kolontsaina indridra amin' ny lafiny zavakanto<ref><small>[http://www.scoop-digital.com/public/article.php?idArticle=92 "«Volambita» : Hisantarana ny antsa asabotsy sy ny efitra malalaka", http://www.scoop-digital.com, 20 0ctobre 2012.]</small> </ref>. Nankalazaina tamin' ny 21 Septambra ny taom-baovao malagasy 2017 <ref><small>[https://www.newsmada.com/2017/09/20/volambita-hasongadina-ny-soatoavina-malagasy/ "Volambita: Hasongadina ny soatoavina malagasy", in News Mada.com, 20 Septembre 2017.] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2017/09/20/volambita-hasongadina-ny-soatoavina-malagasy/ |date=20190417233501 }}</small></ref> <ref><small>[https://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=27715 "Taom-baovao iraisan'ny Malagasy rehetra Nankalazaina teny Ambohimanga, omaly"] {{Wayback|url=https://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=27715 |date=20191021051838 }} - in ''Tia Tanindrazana''</small></ref> <ref><small>[http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2017/09/25/volambita-un-asaramanitra-tres-eclectique/ "«Volambita» : Un «Asaramanitra» très éclectique !", in ''Midi Madagascar'', 25 Septembre 2017.]</small></ref> <ref><small>[http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2017/08/31/volambita-la-fete-du-fihavanana/ "Volambita : La fête du « Fihavanana »", in ''MidiMadagascar'', 31 Aout 2017.]</small></ref>. Tamin' ny taona 2018 dia tamin' ny 22 Septambra kosa ny taom-baovao lohataona. === Fanamarinana ny fisafidianana ny lohataona === ==== Fanaporofoana ara-tantara ==== Ny fiantombohan' ny lohataona, hoy ny mpankalaza taom-baova lohataona, no atao hoe [[Volambita]] any amin' ny faritra maro eto Madagasikara izay nampiasa ny anaram-bolana amin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]] (fiteny tranainy tao [[India]]) <ref><small>Constant HAMES (coll.), ''Coran et talismans - Textes et pratiques magiques en milieu musulman'', 2007, p. 240.</small></ref>. Raha faritra vitsy no lazaina fa nankalaza ny Alahamadibe, izay mifamatotra amin' ny andro nahaterahan' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny mpanjaka merina hafa koa, ny fiantombohan' ny lohataona dia fantatry ny ankamaroan' ny [[Foko eto Madagasikara|foko rehetra eto Madagasikara]] efa talohan' ny fiitaran' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] sady nankalazainy tsy an-tery fa an-kalalahana. Tsy vao tamin' io taona 2018 io tsy akory, hoy izy ireo, no nanombohan' ny Malagasy nankalaza ny taom-baovao lohataona. Ny olana eto dia ny tsy fitovian' ny fotona tondroina amin' ny anarana hoe ''Volambita'' tamin' ny faritra maro, satria ny volana rehetra ao amin' ny lohataona dia nety natao Volambita tamin' ny fotoana faha mpanjaka, araka ny voasoratry ny mpahay tantara. Tsy mitovy habe amin' ny olana misy eo amin' ny mpankalaza Alahamady na taom-baovao fararano anefa izany satria samy tao anaty lohataona ny Volambita samihafa fa tsy tamin' ny [[fizaràn-taona]] samy hafa. Ny anaram-bolana sasany avy amin' ny fiteny sanskrity rahateo dia anarana ahafantarana ny [[fizaran-taona]] koa. '''Fanamarinana ara-pitenenana sy ara-boajanahary''' Milaza ny mpankalaza taom-baovao lohataona fa ny fiandohan' ny lohataona no tena taom-baovao malagasy satria miandoha na manomboka eo ny [[taona]]. Amin' ny maha fotoana fiandohan' ny taona azy indrindra, hoy izy ireo, no nanomezan' ny [[Ntaolo|Ntaolo malagasy]] azy ny anarana hoe ''lohataona'' (misy koa ny manao hoe ''lohatao'' na ''lohataogno''). Mbola hita taratra ao amin' ny anaran' ilay vorona atao hoe ''[[taotaonkafa]]'', ''kankafotra'' na ''taotaokafo'' (anarana ara-tsiansa: ''Cuculus poliocephalus rochii''), izay ataon' ny Ntaolo malagasy fa manambara ny fahatongavan' ny taona hafa (na dia toy izany ihany ny fanenony amin' ny fizaràn-taona hafa rehetra), izany hoe taona vaovao izany rehefa maneno amin' ny fiandohan' ny [[lohataona]]<ref><small>[http://motmalgache.org/bins/teny2/kankafotra "Kankafotra" ao amin'ny Dictionnaire malgache et encyclopédie de Madagascar]</small>.</ref>. Hita amin' ny angano izany<ref><small>[http://agir.avec.madagascar.over-blog.com/article-le-kankafotra-et-la-vitsy-99644199.html "Le kankafotra et la vintsy"] , Agir ''avec Madagascar''.</small></ref> ary hita koa amin' ny ohabolana<ref><small>[http://motmalgache.org/bins/ohabolana/kankafotra.mg.n "Proverbe: Kankafotra" ao amin'ny Dictionnaire malgache et encyclopédie]</small></ref><ref><small>[https://ohabolana.org/ohabolana/misy/kankafotra "Ohabolana misy teny hoe ka,kafotra", in ''Ohabolana.org'']</small></ref>sy ny fitenenana maro<ref><small>[https://www.newsmada.com/2018/01/02/taona-taon-kafa-volan-kankafotra/ "Taona, taon-kafa ... volan-kakafotra", ao amin'ny ''Newsmada''.] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2018/01/02/taona-taon-kafa-volan-kankafotra/ |date=20190417224936 }}</small></ref><ref><small>Arnold Van Gennep, ''Tabou et totémisme à Madagascar'', Paris, 1904, p.263</small></ref> ary ny tonon-kalo<ref><small>[http://vetso.serasera.org/tononkalo/miarantsoa-anicet/tsy-taom-baovao Miarantsoa Anicet, "Tsy taom-baovao" ao amin'ny ''Tononkalo malagasy''.]</small></ref> na hainteny<ref><small>Leonard Fox (ed.), ''Hainteny: The Traditional Poetry of Madagascar'', Bucknell University Press,U.S., 1990, p. 272.</small></ref> tranainy na vaovao. Amin' io fotoana io, hoy ny mpomba ny taom-baovao lohataona, dia manomboka velom-bolo ny zavaboary manontolo, fa tsy ny olombelona ihany, manomboka mitsiry ny ravin' ny zavamaniry manintsan-dravina, mihamaro ny vorona misiotsioka, manomboka ny fiasan-tany sns, mivoaka avy any anaty tany ny biby mpilevina ririnina. Tsy ny Malagasy ihany no nankalaza ny [[lohataona]] fa firenena maro koa, ka ny volana Marsa, raha ny marina, dia fiandohan' ny lohataona any amin' ny ila-bolantany avaratra, fa ny aty atsimo kosa amin' ny volana Septambra. Izao ny tenin' ny filohan' ny fikambanana "Iray Madagasikara", Eris Rabedaoro, izay anisan' ny mpandaka ny kolontsaina malagasy:<blockquote>"Nahoana no nantsoina hoe [[Volambita]] ary nahoana no ankalazaina amin' ny volana Septambra ? Rehefa tonga ny volana Septambra aty amin' ny ilabolan-tany atsimo, dia mifoha daholo indray ny zava-manan' aina. Velona avokoa noho izany na ny vorona, na ny voninkazo, na ny hazo, na ny biby. Hoy ny volan' ny kakafotra hoe: Tao Tao Kafa, izay midika hoe Taona Vaovao. Ny [[ambiaty]] kosa dia mamelana amin' io fotoana io. Hoy ny Ntaolo hoe: manambara izany fa tonga ny taona vaovao voalazan' ny Lanitra. Namorona io zavamaniry io hono mantsy Andriamanitra entina hanambaràna ny Lohataona. Ny ambiaty mantsy mahalala ny ao ampon' ny Lanitra. Samy nanome anarana io Lohataona io avokoa ny foko rehetra, ka nisy anarana iray niavaka tamin' ny be sy ny maro, dia ny Volambita. Mitovy amin' ilay antsoina hoe [[Asaramanitra (volana malagasy)|Asaramanitra]] any ampovoan-tany sy any antsimon' ny nosy izy io. Mety avy amin' ny sansrit no nihavian' ny teny hoe ''Volambita'' saingy tsy fantatra mazava izay tena dikany, ka izay ihany koa no antony nisafidianana azy. Amin' io fotoana io isika mianakavy vao hiara-hankalaza andro lehibe iombonana hatramin' ny nahazoantsika ny fahaleovantena na dia samy manana ny fankalazana ny taom-baovaony aza ny faritra sy foko tsirairay avy. Amin' ny alalan' ny harentsaina sy ny zava-kanto no iarahantsika manatontosa izany firaisan-kina izany. Raha mifandray tanana isika, dia hiara-hiaro ny firaisan-kina sy ny [[fihavanana]] ary hiaro ny fahasamihafana. Fa ny fihavanana no hery"<ref><small>[https://web.archive.org/web/20200926040458/http://iraymadagasikara.mg/volambita.html "Tenin’ny filohan’ny fikambanana Iray, Andriamatoa Eris Rabedaoro", in http://www.iraymadagasikara.mg]</small></ref>.</blockquote> === Fanoherana ny mpankalaza lohataona === Toherin' ny mpankalaza taom-baovao fararano ny fankalazana ny Volambita. Antony roa lehibe no tena misongadina, dia antony ara-pôlitika sy antony ara-pinoana. Ao ny fiampangana ny mpankalaza taom-baovao Volambita ho mpivarotra tanindrazana sy mpanongam-panjakana. Nampangaina ho olona tsy manaja ny hasina izy ireo tamin' ny famonoana omby mainty sy tamin' ny nisafidian' izy ireo andro heverin' ny mpankalaza taom-baovao fararano ho mifanohitra amin' ny Alahamady. Lazain' ny mpomba ny Alahamady fararano fa fotoana mampihetsika ny hadalan' ny biby sy ny olombelona ny volana Septambra<ref><small>[https://www.newsmada.com/2017/09/23/fomba-sy-kolontsaina-miketrika-hamotika-ny-firenena-ny-volambita/ "Fomba sy kolontsaina: miketrika ny hamotina ny firenena ny volambita", in ''Newsmada.com'', 23 Septambra 2017.] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2017/09/23/fomba-sy-kolontsaina-miketrika-hamotika-ny-firenena-ny-volambita/ |date=20190418094013 }}</small></ref>. === Olana momba ny fampiasana ny anarana hoe ''Volambita'' === Tsy tokana ny laharan' ny [[Volambita]] fa miovaova isam-paritra. Misy ny milaza fa volana voalohany ao amin' ny taona izy satria mifanandrify amin' ny [[lohataona]]. Tsy manondro fari-potoana tokana ny anarana hoe ''Volambita'' sady tsy volana voalohany ao amin' ny taona ny Volambita amin' ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]]. Volana voalohany ny Volambita ao amin' ny foko [[betsimisaraka]], izay manitsaka ny volana Septambra sy Ôktôbra, ka eo no anombohan' ny fotoam-pambolena. Ny [[Sihanaka]] sy ny [[Antanosy]] kosa dia manao ny Volambita ho volana faha-8. Amin' ny [[Antefasy]] dia volana faha-10 ny Volambitabe (Rakotosaona, 1972)<ref>[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/volambita?w=volambita "Volambita",] ao amin'ny ''Rakibolana malagasy''.</ref>. Ao amin' ny [[Antambahoaka|foko tambahoaka]] sy [[bezanozano]] dia anaran' ny volana faha-11 ny [[Volambita]]. Na izany na tsy izany dia volana manan-danja indrindra ny Volambita (misabaka amin' ny volana Septambra sy Ôktôbra) any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara == Ny tanjon' ny fankalazana ny taom-baovao malagasy == Ny firenena malagasy, toy ny firenena maro eran-tany ([[Jiosy]], Arabo, Egiptiana, Etiôpiana, Indiana, Sinoa, Eorôpeana) dia nanana ny taonany manokana sy mankalaza ny fiandohan' izany taona izany. Tsy latsa-danja noho ireo ny Malagasy. === Hamerenana izay nofoanan' ny fomba vahiny === Nosoloin' i [[Frantsa]] ny fankalazana ny 14 Jolay ny fankalazana ny taom-baovao malagasy. Amin' izao fotoana izao koa dia misy ny Malagasy mihevitra fa ampy hanamarihana ny firaisam-pirenena ny fankalaza ny fetin' ny fahaleovan-tena malagasy isaky ny 26 Jona. Araka ny hevitr' ireo ao amin' ny [[Trano Koltoraly Malagasy]], hatramin' ny taona 1897 mandrak' ankehitrio dia mbola manan-kery foana ny didim-pitondrana noraisin' ny mpitondra frantsay nanafoana ny fankalazana ny taom-baovao malagasy. Ny mpitondra nifandimby dia tsy rototra tamin' ny fanafoanana izany lalàna izany, tsy noho ny fanoherany ny fankalazana, satria misy ny mankalaza izany malalaka, fa noho ny mety ho fandraisan' ny Malagasy ny hevitra ara-pôlitikan' izany raha ampifandraisina amin' ny tantara faha mpanjaka. Nanomboka tamin' ny taona 2007 dia nijoro ny [[Trano Koltoraly Malagasy]] sy ny [[Akademia Malagasy]] izay niara-namerina ny fankalazana amin' ny fomba manetriketrika izany taom-baovao malagasy izany ka nisafidy ny volana Marsa na Avrily izay heveriny fa mifanandrify amin' ny Alahamady<ref name=":3" />. Na dia mankalaza malalaka izay heveriny ho taom-baovao malagasy aza ny ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny sokajin' olona hafa koa dia tsy afa-po izy ireo raha tsy foanana ilay didim-pitondrana noraisin' ny fanjakana frantsay. === Hankalazaina ara-panjakana === Entanin' ny Trano Koltoraly Malagasy ny fanjakana malagasy hanao andro tsy fiasana nefa andraisan-karama izany andro fankalazana ny taom-baovao malagasy izany. Tsy afa-po koa ny Trano Koltoraly Malagasy satria tsapany fa mihamaro ny mpitondra fanjakana no mankalaza ny taom-baovao malagasy saingy mbola tsy ôfisialy izany. Nisy ny vahiny, toy ny Ambasadôro [[Indônezia|indôneziana]] eto Madagasikara, izay tonga nanotrona tamin' ny fomba ôfisialy ny fankalazana ny taom-baovao malagasy tamin' ny 31 Martsa 2014. Araka ny hevitr' ireo ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy, rehefa tafaverina amin' ny fomba ôfisialy ny fankalazana izany taom-baovao malagasy izany dia ho avy hiarahaba ny firenena sy ny vahoaka malagasy ny firenena maro eran-tany isaky ny Marsa na Avrily isan-taona, izay vao hohajain' ny vahiny amin' ny fombany ny Malagasy ary hotafatoetra ny [[Fiandrianana|fiandrianam-pirenena]] tena izy. === Ho fanavaozana ny hasina === Araka ny finoan' ny mpankalaza taom-baovao fararano, ny taom-baovao malagasy, tamin' ny niantsoana azy hoe ''Alahamadibe'', dia nataon' ny [[Ntaolo]] ho fanavaozana ny [[hasina]] eo amin' ny tontolo rehetra, ho fanamafisana orina ny [[fihavanana]] sy ho fametrahana sy fisaorana an' i [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] noho ny soa sy fitahiana rehetra nataony ary ny amin' ny hoavy mandritry ny taona vaovao ary ho fanomezan-danja ny maha Malagasy. == Fomba fijery samihafa == Ny sokajin' olona ampangain' ny sasany fa te hampifanakaiky ny fomba malagasy amin' ny fomba jiosy na [[Hebreo (mponina)|hebreo]] (jereo: [[Jiosy malagasy]]) dia milaza fa amin' ny volana Marsa na Avrily, amin' ny volana ''Abiba'' na ''Aviva'' na ''Nisana'' amin' ny [[tetiandro hebreo]] ny taom-baovao malagasy<ref><small>[http://jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com/2017/04/ny-taom-baovao-ara-baiboly-na.html "Ny taom-baovao ara-baiboly na taom-baovao malagasy dia manomboka ny volana Abib (Marsa-Aprily)"] - Ndriana Rabarioelina in ''Ny Jiosy eto Madagasikara''.</small></ref>. === Fomba fijerin' ny Kristiana === Tsy tena misy ny fanambaràna ôfisialy na ampahibemaso ataon' ny fiangonana kristiana ankehitriny manohitra ny fankalazana ny taombaovao malagasy. Na izany aza, rehefa nahazo laka ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana teto Madagasikara]] dia nolazaina avy hatrany fa [[Fanompoan-tsampy|manompo sampy]] ireo izay manohy mankalaza ny [[Alahamadibe]]. Ny tsara homarihina tokoa mantsy dia misy fifamatorana akaiky tsy azo sarahina ny fitondram-panjakana sy ny fanisana andro ary ny fomba (ara-piarahamonina sy ara-pivavahana) ho an' ny mponina na ny firenena. Ohatra, ny [[Finoana silamo|Silamo]] manana ny fanisana andro ho azy ireo sy ny fety ara-pivavahava miaraka aminy; toraka izany koa ny [[Sinoa]], ny [[Karàna]] ary ny Eorôpeana izay tompon' ny [[Tetiandro gregôriana|fanisana andro gregôriana]] sy nampiely ny [[fivavahana kristiana]], raha tsy hitanisa afa-tsy ireo. Ny fandraisana ny fivavahana kristiana koa dia nahatonga ny maro amin' ny Malagasy hihevitra fa mpamosavy sy mpilalao ody izay Malagasy mbola manao izany fankalazana ny taom-baovao malagasy izany. Ny taombaovao malagasy dia fotoana hanadiovana ny fo sy ny saina, hamerenan-kasina, handravonana ny disadisa, hanamafisana ny fihavanana eo anivon' ny ankohonana sy ny fiarahamonina ary ny firenena<ref name=":3" />. Inoan' ny Kristiana anefa (sady efa nahafaty maritiry ny sasany aminy izany) fa efa voadio tamin' ny ran' i [[Jesoa|Jesoa Kristy]] izy ireo sady heverin' ny Kristiana tsy te hampifangaroharo finoana (ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika]] sy [[Ôrtôdôksa]] sy ny [[Anglikanisma|Anglikana]] sy ny ankabeazan' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]]) fa ny [[Advento]] na Fiandrasana no taom-baovao raha eo amin' ny lafiny finoana. Mifanembantsembana amin' ny fotoam-piomanana amin' ny [[Paska]] (na Paka) izay ankalazan' ny Kristiana ny fahavitan' ny [[famonjena]] azy ny datin' ny taom-baovao fararano. Ankoatra izany dia misy mihevitra fa niharoharo fomba mifanohitra amin' ny fitondran-tena kristiana madio koa ny fankalazana ny Alahamadibe faha mpanjaka novana anarana ho "taom-baovao malagasy" ka anisan' izany ny fanaovana [[kimandrimandry]] (fotoana anafoanana ny fisarahana ara-pirazanana sy arapoko sary ara-piarahamonina) na [[lapabe]]<ref name=":3" />, tsy hadino koa ny [[valabe]]. Manampy trotraka amin' ny tsy faharisihan' ny Kristiana maro ny fahitana na fandrenesana ny Malagasy mpandala ny nentin-drazana sasany izay tena mankeny am-pasana (indrindra ny fasan' ny mpanjaka [[Ralambo]]) manao fombafomba hangataham-pitahiana. === Fomba fijerin' ny Silamo === Tsy misy ny fanambaràna ôfisialy na ampahibemaso ataon' ny mpitondra fivavahana silamo eto Madagasikara mandrara ny mpino ao aminy ny fankalazana ny taombapvao malagasy. Na izany aza dia misy amin' ny [[Silamo eto Madagasikara|mpino silamo eto Madagasikara]] koa ny tsy resy lahatra amin' ny fankalazana taom-baovao ankoatry ny iraisan' ny ankamaroan' ny olombelona maneran-tany sy ny taom-baovao silamo izay ankalazainy amin' ny volana [[Moharamo]] (محرم / ''Muharram''). === Tokony ho daty mitovy no ankalazana ny taom-baova malagasy === Na dia eo aza ny fahalalahan' ny Malagasy tsirairay sy isam-paritra hankalaza izay fety tiany hankalazaina amin' ny fotoana heveriny fa mifanaraka amin' ny fomban-drazany, dia mihevitra ny Malagasy mpandala ny kolontsaina malagasy, indrindra fa ny ao amin' ny [[Trano Koltoraly Malagasy]], fa tsy azo heverina intsony ny samy hankalaza ny taom-baovao malagasy araka ny datin' ny faritra tsirairay. Izany dia mitaky daty iray iombonan' ny faritra rehetra. Averina ankalazaina amin' ny fomba manetriketrika izany tonontaona malagasy izany satria natao ho an' ny Malagasy tsivakivolo, tsy manavaka fiaviana, firazanana sy finoana ary foko izany. Ny taom-baovao malagasy, amin' ny maha fankalazana natao ho an' ny Malagasy tsy ankanavaka azy, dia tokony hatao eran' i Madagasikara sy maneran-tany ka ny Malagasy no entanina hankalaza izany isan-taona. == Jereo koa == * [[Tetiandro malagasy]] *[[Tetiandro miozolmana]] *[[Tetiandro hebreo]] *[[Tetiandro babilôniana]] *[[Tetiandro hindoa|Tetiandro hindo]] *[[Jiosy malagasy]] * [[Alahamady]] * [[Alahamadibe]] *[[Lohataona]] == Rohy ivelany == === Rohy momba ny taom-baovao Alahamady fararano === * [http://fanambinanamadagasikara.blogspot.com/2015/03/torohay-ampitaina-taom-baovao-malagasy.html "Taombaovao malagasy: daty ? fomba ? tanjona ?" -] ''Fanambinanamadagasikara.blogspot'' * [https://web.archive.org/web/20210228014220/https://www.booknews.today/hankalazaina-ny-17-martsa-izao-ny-taombaovao-malagasy-2018/ "Hankalazaina ny 17 Martsa izao ny Taombaovao Malagasy 2018"] - [https://web.archive.org/web/20181111133634/https://www.booknews.today/ ''Book News Madagasca''r] * [http://jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com/2017/04/ny-taom-baovao-ara-baiboly-na.html "Ny taom-baovao ara-Baiboly na Taombaovao malagasy dia manomboka ny volana Abib (Marsa-Avrily)"] - [http://jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com ''Ny Jiosy eto Madagasikara''] === Rohy momba ny taom-baovao Alahamady mitety fizaran-taona === * [http://www.tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=31534 "Fikambanana Zanadranavalona Hanatanteraka indray ny Taom-baovao eto Imerina"] - ''[http://www.tiatanindrazana.com/pages/index.php Tia Tanindrazana] {{Wayback|url=http://www.tiatanindrazana.com/pages/index.php |date=20181119205906 }}'' === Rohy momba ny taom-baovao Volambita lohataona === *[http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2017/08/31/volambita-la-fete-du-fihavanana/ Volambita: la fête du fihavanana], ''Midi-Madagascar'', 30 Aogositra 2017. *[http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2017/09/25/volambita-un-asaramanitra-tres-eclectique/ "Volambita": un "Asaramanitra" très eclectique !], ''Midi-Madagascar'', 25 Septembre 2017. *[http://agir.avec.madagascar.over-blog.com/2017/09/tradition-volambita-celebre-le-nouvel-an-malgache.html Tradition – « Volambita » célèbre le Nouvel An malgache], ''agir.avec.madagascar''.over-blog.com *[https://www.newsmada.com/2017/09/20/volambita-hasongadina-ny-soatoavina-malagasy/ Volambita: hasongadina ny soatoavina malagasy] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2017/09/20/volambita-hasongadina-ny-soatoavina-malagasy/ |date=20190417233501 }}, ''News Mada'', 20/09/2017 === Rohy tsy miandany === *[https://blaogyvoniary.wordpress.com/2018/01/19/oviana-marina-ny-fankalazana-ny-taom-baovao-malagasy-2018/ "Oviana marina ny fankalazana ny taom-baovao Malagasy 2018?"] - ''[https://blaogyvoniary.wordpress.com Blaogin'i Voniary]'' *[http://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana/archive/8714_aiza_ho_aiza_marina_ilay_taombaovao_malagasy.html "Aiza ho aiza marina ilay Taombaovao Malagasy?"] - ''[http://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana Hevitra Mpanohariana]'' *[http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache "Le Calendrier malgache"] - ''iCalendrier. fr'' == Boky azo anovozan-kevitra == * [[François Callet]], ''Tantaran' ny Andriana'', 1878 * [[Malzac Victorin]], ''Histoire du royaume hova depuis ses origines jusqu'à la fin'', 1912 == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Kolontsaina malagasy]] [[sokajy:Taom-baovao]] 73xpy1akwwlkvfmmq37o6cgrk4kx1e4 0 240575 1135470 1073053 2026-04-16T20:16:31Z Ziv 34875 ([[c:GR|GR]]) [[File:The Incredulity of Saint Thomas by Caravaggio.jpg]] → [[File:Caravaggio incredulity.jpg]] → File replacement: Updating from an old and lower-quality version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 1135470 wikitext text/x-wiki [[Sary:Caravaggio incredulity.jpg|vignette|310x310px|''Ny tsy finoan' i Tômasy'', sary nataon' i Caravaggio, taona 1600 eo ho eo.]] I '''Tômasy''' na '''Tômà''' dia anisan' ny [[Apôstôly roa ambin' ny folo|mpianatr]]' i [[Jesoa]] roa ambin' ny folo lahy. Izy ilay mpianatra tsy nino ny fahafatesan' i Jesoa ka nila nitsapa ny lanivoany. Atao hoe ''Δίδυμος / Didymos'' na ''Θωμᾶς / Thomas'' izy izy amin' ny [[fiteny grika|teny grika]] izy amin' ny teny grika. == Ny anarany == Atao hoe '''''Te'Oma''''' izy amin' ny [[Fiteny arameana|teny arameana]] izay midika hoe "kambana". ''Δίδυμος / Didymos'' ny dikan' izany amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. ''Θωμᾶς / Thomas'' no fiantsoana azy amin' ny teny grika. Atao hoe ''Tômasy ilay Didimo'' (''Tômà Didimo'') izy ao amin' ny [[Filazantsara araka an' i Joany|Filazantsaran' i Joany]]. Ao amin' ny soratra ivelan' ny [[Baiboly]] izy dia atao indraindray hoe ''Jodasy Tômasy'' (''Jodasy Tômà'') na ''Didimo Joda Tômasy'' (''Didimo Joda Tômà''). Ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy|Baiboly protestanta amin' ny teny malagasy]] dia manoratra hoe ''Didymo''. == I Tômasy araka ny Baiboly == === Ireo andalana miresaka an' i Tômasy === Tsy voaresaka ao amin' ireo [[Filazantsara sinôptika]] i Tômasy afa-tsy ao amin' ny fitanisana ny [[Apôstôly roa ambin' ny folo|Apôstôly]] (Mat. 10. 2; Mar. 3.16; Lio. 6.12). Ao amin' ny [[Filazantsara araka an' i Joany|Evanjelin' i Joany]] kosa dia manana ny maha izy azy izy. Lehilahy mafana fo i Tômasy araka io evanjely io ary tsapa izany tamin' ny teny nataony taorian' ny nanambaràn' i Jesoa ny nahafatesan' i [[Lazarôsy avy any Betania|Lazarôsy]] na [[Lazarôsy avy any Betania|Lazara]]: <blockquote>"<small>11</small> Izany no nolazainy; ary rehefa afaka izany, dia hoy Izy taminy: Matory Lazarosy sakaizantsika; fa handeha hamoha azy Aho. <small>12</small> Dia hoy ny mpianatra taminy: Tompoko, raha matory izy, dia ho tsara ihany. <small>13</small> Nefa Jesosy nilaza ny fahafatesany; fa nataon'izy ireo kosa fa fialan-tsasatra amin' ny torimaso no nolazainy. <small>14</small> Ary tamin' izany Jesosy dia nilaza tsotra taminy hoe: Maty Lazarosy; <small>15</small> ary faly Aho noho ny aminareo, satria tsy teo Aho, mba hinoanareo; fa andeha isika hankany aminy. <small>16</small> Dia hoy Tomasy (izay atao hoe Didymo) tamin' ny mpianatra namany: Andeha isika mba hiara-maty aminy."(Jaona. 11.11-16, ''[[Ny Baiboly]]''). </blockquote>Manana toe-tsaina mitsikera mba hahita ny marina koa izy, araka ny resaka nifanaovany tamin' i Jesoa taorian' ny fiaraha-misakafo farany: <blockquote>[Hoy Jesosy:] "Ary fantatrareo koa ny lalana ho any amin' izay halehako. Hoy Tomasy taminy: Tompoko, tsy fantatray izay alehanao; ka hataonay ahoana no fahafantatra ny lalana? Hoy Jesosy taminy: Izaho no lalana sy fahamarinana ary fiainana; tsy misy olona mankany amin' ny Ray, afa-tsy amin' ny alalako. " (Jaona 14.4-6, ''Ny Baiboly''). </blockquote>Nefa ny toetrany tsy mora minomino foana no ahafantarana azy indrindra ao amin' ny tantaran’ ny fisehoan’ i Jesoa avy [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona|nitsangan-ko velona]]. Ao amin' io evanjely io ihany dia voalaza fa tsy nety nino ny fahafatesan' i Jesoa i Tômasy raha tsy nahita maso ny holatra navelan' ny [[Fanomboana an' i Jesoa|fanomboana]] tamin' ny [[Hazo fijaliana|hazofijaliana]]: <blockquote>"<small>24</small> Fa Tomasy, anankiray tamin' ny roa ambin'ny folo lahy, ilay atao hoe Didymo, dia tsy mba teo aminy raha tonga Jesosy. <small>25</small> Dia hoy ny mpianatra sasany taminy: Efa nahita ny Tompo izahay. Fa hoy kosa izy taminy: Raha tsy hitako eo amin' ny tànany ny holatry ny nohomboana, ka ataoko eo amin' ny holatry ny nohomboana ny rantsan-tanako, ary ataoko eo amin' ny lanivoany koa ny tanako, dia tsy mba hino aho. <small>26</small> Ary nony afaka havaloana, dia tafangona teo indray ny mpianany, ary teo koa Tomasy. Dia tonga Jesosy, rehefa voarindrina ny varavarana, ka nitsangana teo afovoany, dia nanao hoe: Fiadanana ho anareo. <small>27</small> Ary hoy Izy tamin' i Tomasy: Atehefo eto ny rantsan-tananao, ka jereo ny tanako; ary atehefo eto koa ny tananao, ka ataovy amin'ny lanivoako; ary aza ho isan' izay tsy mino, fa minoa. <small>28</small> Dia namaly Tomasy ka nanao taminy hoe: Tompoko sy Andriamanitro! <small>29</small> Hoy Jesosy taminy: Satria nahita Ahy ianao, dia nino; sambatra kosa izay tsy nahita, nefa nino." (Joa. 20.24-29).</blockquote> === Ny tenin' i Jesoa sy i Tômasy anohanana ny Trinite === Ireo tenin' i Tômasy ireo dia isan' ny teny anohan'ny mpino ny [[Trinite]] sy ny maha Andriamanitra an'i Jesoa. <blockquote>"Dia namaly Tomasy ka nanao taminy hoe: Tompoko sy Andriamanitro!" (Joa. 20.28)</blockquote><blockquote>"<small>5</small> Hoy Tomasy taminy: Tompoko, tsy fantatray izay alehanao; ka hataonay ahoana no fahafantatra ny lalana? <small>6</small> Hoy Jesosy taminy: Izaho no lalana sy fahamarinana ary fiainana; tsy misy olona mankany amin'ny Ray, afa-tsy amin' ny alalako. <small>7</small> Raha nahafantatra Ahy ianareo, dia ho nahafantatra ny Raiko koa; ary hatramin' izao dia mahafantatra Azy ianareo sady efa nahita Azy. <small>8</small> Hoy Filipo taminy: Tompoko, asehoy anay ny Ray, dia ampy ho anay izay. <small>9</small> Hoy Jesosy taminy: Izay ela izay no efa nitoerako teto aminareo, ka tsy mbola fantatrao ihany va Aho, ry Filipo? Izay nahita Ahy dia nahita ny Ray; koa ahoana no anaovanareo hoe: Asehoy anay ny Ray? <small>10</small> Tsy mino va ianao fa Izaho ao amin' ny Ray, ary ny Ray ato amiko? Ny teny izay lazaiko aminareo, dia tsy avy amiko izany lazaiko izany; fa ny Ray mitoetra ato amiko no manao ny asa. <small>11</small> Minoa Ahy fa Izaho ao amin'ny Ray, ary ny Ray ato amiko; fa raha tsy izany, dia minoa Ahy noho ny asa ihany aza." (Joa.14.5-11)</blockquote>Tsy ny fiangonana na ny fikambanana kristiana rehetra no manao fivoasana an' ireo andalana ireo hanohanana ny finoana ny [[Trinite]]. == Lovantsofina momba an' i Tômasy == Araka ny lovantsofina momba ny Kristian' ny Masindahy Tômasy ao [[Kerala]] ankehitriny (any [[India]]), dia nandeha tany ivelan' ny [[Empira Rômana]] i Tômasy mba hitory ny [[Filazantsara]], ary nankany Tamilakam izay any amin' ny faritra atsimon' i India, ary tonga tany Muziris any Tamilakam (Paravur Avaratra sy Kodungalloor ankehitriny ao amin' ny [[Kerala|Fanjakan' i Kerala]], any India) tamin' ny taona 52 taor. J.K. Tamin' ny taona 1258, nisy tamin' ny vakoka (relika) no nentina tany Ortona, any Abruzzo (any [[Italia]]), izay nitazonana azy ireo tao amin' ny Fiangonan' i Masindahy Tômasy Apôstôly. Heverina ho [[olo-masina]] mpiaro an' i India eo amin' ny mpivavaka ao aminy izy, ary ny Fetin' i Masindahy Tômasy amin' ny 3 Jolay dia ankalazaina ho andron' ny Kristiana indiana. Ny anaran' i Tômasy dia mbola malaza amin' ny Kristianin' ny Masindahy Tômasy ao amin' ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Zana-kôntinenta Indiana]]. Fiangonana maro any [[Atsinanana Afovoany]] sy any [[Azia Atsimo]], ankoatra an' i India, no milaza, araka ny lovantsofina, fa i Tômasy no [[evanjelista]] voalohany nanangana ireo fiangonana ireo, dia ny [[Fiangonana Asirianan' ny Atsinanana]], izay fiangonana voalohany tany [[Srilanka]]. == Soratra apôkrifa amin' ny anaran' i Tômasy == Ny Kristiana dia tsy manao an' ireto asa soratra manaraka ireto ho nosoratan' i Tômasy na dia mitondra ny anaran' ilay apôstôly izy ireo, izay tsy voaray ho anisan' ny kanônan' ny Baiboly: * [[Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômasy|Filazantsaran' ny Fahazazana araka an' i Tômasy]] (na [[Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômasy|Evanjelin' ny Fahazazana araka an' i Tômà]]) * [[Filazantsaran' i Tômasy]] (na [[Evanjelin' i Tômà]]) * [[Bokin' i Tômasy]] (na [[Bokin' i Tômasy|Bokin' i Tômà]]) * [[Asan' i Tômasy]] (na [[Asan' i Tômasy|Asan' i Tômà]]) * [[Apôkalipsin' i Tômasy]] (na [[Apôkalipsan' i Tômà]]) == Jereo koa: == * [[Apôstôly roa ambin' ny folo|Apôstôly:]] [[Andrea (apôstôly)|Andrea]] - [[Bartôlômeo]] - [[Filipo (apôstôly)|Filipo]] - [[Jakôba zanak' i Alfeo]] - [[Jakôba zanak' i Zebedeo]] - [[Joany Apôstôly|Joany]] - [[Joda Tadeo|Joda]] - [[Jodasy Iskariôta|Jodasy]] - [[Matio]] - [[Petera]] - [[Simôna Zelôta]] - [[Tômasy]] gslpywliz14mvsvuopbur5c3r6pmgiw 0 258525 1135472 962809 2026-04-16T23:45:57Z -wuppertaler 6749 photo added 1135472 wikitext text/x-wiki {{coord|-33.724460|150.458390}} {{infobox tanàna |anarana = Hazelbrook |velarantany = |faritany = [[Valesa Atsimo Vaovao]] |isam-ponina = 4449 |firenena = {{Aostralia}} |ben'ny tanàna = |sary = }} [[File:(1)cottage Hazelbrook-1.jpg|thumb]] '''Hazelbrook''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Valesa Atsimo Vaovao]] ao [[Aostralia]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 4449 mponina tamin'ny taona 2012.<ref name='geocities'>[http://download.geonames.org/export/ Aostralia] ao amin'i geonames.org, novangiana ny 31/12/2018 </ref> === Toe-tany === {{...}} == Jereo koa == * [[Aostralia]] ** [[Valesa Atsimo Vaovao]] == Tsiahy == <references/> {{vangovango|Aostralia}} [[sokajy:Tanàna ao Aostralia]] [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Valesa Atsimo Vaovao]] s3pmm7hmqifd61v54sfymafnls350n8 0 283838 1135444 1131517 2026-04-16T14:34:43Z HarryWurst 36292 /* Taorian' ny fahazoana ny fahaleovantena */ 1135444 wikitext text/x-wiki Ny '''ben’ ny tanànan’ Antananarivo''' renivohitr' i [[Madagasikara]] hatramin' ny taona 1897 hatramin' ny 1956 dia mpiasam-panjakana frantsay [[Madagasikara zanatany frantsay|mpanjana-tany]]. Nanomboka tamin' ny taona 1956 dia Malagasy, nofidin' ny filankevitra monisipaly na notendren' ny fanjakana hiasa vonjimaika, no nisahana izany. == Nandritra ny fanjanahantany == === Administratera-ben' ny tanàna notendren' ny Governora jeneralin' i Madagasikara === * 1896 : L. Deslions * 1899 : Rambeau * 1903 : Berthier * 1904 : [[Frédéric Estèbe]] * 1907 : Eugène Titeux * 1909 : De Mortière * 1910 : Bord * 1911 : Hesling * 1912 : Bensch * 1913 : Robert de Guise * 1914 : Carron * 1917 : Berthier * 1919 : De Chazal * 1920 : Voyron * 1922 : Charles Pechmarty * 1927 : Pont * 1927 : Jean Giresse * 1929 : Georges André Krotoff * 1929 : De Longchamp * 1930 : Battini * 1932 : Rambeau * 1932 : Henry * 1933 : Rambeau * 1935 : Henri * 1937 : René Pechayrand * 1937 : Bourgoin * 1938 : Leuerre * 1938 : Rambeau * 1940 : Poupon * 1941 : Adolphe Bruniquel * 1942 : Marcel-Charles Riddell * 1943 : Marcel Prospérial * 1945 : Prospérini * 1945 : Hue * 1946 : Rambeau * 1947 : Bordier * 1949 : Fernand-Aimé Vignau * 1950 : Jean Fayout * 1951 : Fernand-Aimé Vignau * 1954 : Roger Le Garrères * 1955 : Louis Saget === Lefitra malagasy (lehiben' ny Distrika) === * 1896 : Razafintsalama * 1897 : Rafanoharana * 1898 : Rainisoavahia * 1908 : Joseph Ravelojaona * 1916 : Joseph Ranaivo * 1933 : Philippe Eugène Ralambo * 1936 : Rasamoely-Raoelison * 1938 : Jean Rasendra * 1947 : Jean Rakoto * 1955 : Samuel Ramaroson et Arthur Ralaivao * 1958 : Marc Ravelonanosy * 1959 : Randrianarison et Ratrimo == Taorian' ny fahazoana ny fahaleovantena == === Ben' ny tanàna voafidy === * 1956-1959 : Stanislas Rakotonirina * 1959-1977 : pasteur [[Richard Andriamanjato]] (AKFM) * 1977-années 1980 : Andriatiana Rakotovao * années 1980-1991 : [[Guy Razanamasy]] (Iarivo Mandroso) * 1991-1994 : ? * 1994-1999 : Guy Razanamasy (Iarivo Mandroso) * 1999-2002 : [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]] (TiM) * 2003-2007 : [[Patrick Ramiaramanana]] (TiM) * 2007 : Hery Rafalimanana (TiM) * 2007-2009 : [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] (TGV) * 2009 : [[Guy Randrianarisoa]] ''(mpisolo toerana vonjimaika)'' * 2009 : [[Michèle Ratsivalaka]] * 2009-2013 : [[Edgard Razafindravahy]] (ADN) * 2013-2014 : Olga Rasamimanana ''(mpisolo toerana vonjimaika)'' * 2015-2020 : [[Lalao Ravalomanana]] (TiM) * 2020-2024 (05 martsa): [[Naina Andriantsitohaina]] (IRD) * 2024-Aogositra 2024 [[Richard Ramanambintana]]<ref>{{Lien web |langue=en |titre=CUA, le PDS Richard Ramanambintana prend les rênes et relève le défi de l'assainissement |url=https://actu.orange.mg/cua-le-pds-richard-ramanambintana-prend-les-renes-et-releve-le-defi-de-lassainissement/ |site=Orange actu Madagascar |date=2024-03-06 |consulté le=2024-03-11 }} {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/cua-le-pds-richard-ramanambintana-prend-les-renes-et-releve-le-defi-de-lassainissement/ |date=20240420075650 }}</ref> *08/2024-11/2024 : Harilala Ramanantsoa *01/2025-03/2026 : [[Harilala Ramanantsoa]] *04/2026-présent : [[Fenoherintsoa Ralambomanana]]<ref>[https://www.lexpress.mg/2026/04/commune-dantananarivo-le-depute.html COMMUNE D’ANTANANARIVO - Le député Ralambomanana nommé PDS]</ref> {{reflist}} [[Sokajy:Ben'ny tanànan' Antananarivo]] dvvnu51ysmqqm3xp9wutcziz9sidy3v 0 285295 1135434 1123942 2026-04-16T11:59:25Z Chirocca77 30720 infobox 1135434 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ninie Donia|teraka=1967|toerana=Nosy Be|firenena=Madagasikara|asa=Mpihira/Mpamorona|asa hafa=Mpikatroka amin'ny zon'olombelona|t}}'''Ninie Doniah''' dia vehivavy mpihira [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] sady mpamoron-kira amin' ny mozika [[salegy]] izay avy any amin' ny morontsiraka avaratr' i [[Madagasikara]], anisan' izany i [[Nosy Be]] izay toerana nahaterahany. Avy amin’ ny fianakaviana mpiangaly mozika izy: mpihira malaza amin’ ny vako-drazana [[jijy]] [[antankarana]] ny renibeny. Teraka tamin' ny taona 1966/1967 izy ary maty tamin' ny 19 Nôvambra 2023. == Ny mombamomb azy == === mozika === Nantsoina matetika hoe "Mpanjakavavin' ny Salegy" i Doniah, raha "Mpanjakan' ny Salegy" i [[Jaojoby]]. Izy no heverina ho anisan’ ny vehivavy mpanao salegy tsara indrindra amin’ ny gadona izay anjakan’ ny lehilahy, ary izy no ambasadaoron’ ny vehivavy fanta-daza sy mahomby indrindra amin’ io gadona io any ivelan’ i [[Madagasikara]]. Efa maherin' ny enina ny raki-kiran' Doniah nanomboka tamin' ny tapaky ny taompolo 1990 ary nanohy nitety an' i Madagasikara sy ny nosin’ ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy. === zon'olombelona === Ankoatry ny maha mpihira azy dia Donia mpikatroka mafana fo amin' ny fiarovana ny zon' ny vehivavy izy ary nanohana tolona ara-pôlitika iadiana amin' ny fakana tsy ara-drariny tanin' olona tao Nosy Be. Nahazoany sazy higadra mandritra ny iraika ambin' ny folo volana izany amin' ny fiampangana azy ho manohintohina ny filaminam-bahoaka sy ny fiarovam-pirenena. Araka ny filazan' ny talen' ny fonja dia voan' ny homamiadan' ny sarakaty izy i Doniah ary maty teny an-dalana avy ao am-ponja raha ho any amin' ny hôpitaly izay tokony hitsaboana azy any [[Antsiranana]]. Nodimandry tamin' ny 19 Nôvambra 2023 teo amin' ny faha-56 taonany i Doniah. == Jereo koa == * [[Mozika malagasy]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Antankarana]] * [[Zon' olombelona]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] == Loharano == {{Reflist}} 6cjjxtdrgxuxh89zk4mfaev1m13gm6v 1135435 1135434 2026-04-16T12:01:57Z Chirocca77 30720 1135435 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Bezara Virginie Eliane (Ninie Donia)|teraka=1967|toerana=Nosy Be|firenena=Madagasikara|asa=Mpihira/Mpamorona|asa hafa=Mpikatroka amin'ny zon'olombelona|t}}'''Ninie Doniah''' teraka Bezara Virginie Eliane dia vehivavy mpihira [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] sady mpamoron-kira amin' ny mozika [[salegy]] izay avy any amin' ny morontsiraka avaratr' i [[Madagasikara]], anisan' izany i [[Nosy Be]] izay toerana nahaterahany. Avy amin’ ny fianakaviana mpiangaly mozika izy: mpihira malaza amin’ ny vako-drazana [[jijy]] [[antankarana]] ny renibeny. Teraka tamin' ny taona 1966/1967 izy ary maty tamin' ny 19 Nôvambra 2023. == Ny mombamomb azy == === mozika === Nantsoina matetika hoe "Mpanjakavavin' ny Salegy" i Doniah, raha "Mpanjakan' ny Salegy" i [[Jaojoby]]. Izy no heverina ho anisan’ ny vehivavy mpanao salegy tsara indrindra amin’ ny gadona izay anjakan’ ny lehilahy, ary izy no ambasadaoron’ ny vehivavy fanta-daza sy mahomby indrindra amin’ io gadona io any ivelan’ i [[Madagasikara]]. Efa maherin' ny enina ny raki-kiran' Doniah nanomboka tamin' ny tapaky ny taompolo 1990 ary nanohy nitety an' i Madagasikara sy ny nosin’ ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy. === zon'olombelona === Ankoatry ny maha mpihira azy dia Donia mpikatroka mafana fo amin' ny fiarovana ny zon' ny vehivavy izy ary nanohana tolona ara-pôlitika iadiana amin' ny fakana tsy ara-drariny tanin' olona tao Nosy Be. Nahazoany sazy higadra mandritra ny iraika ambin' ny folo volana izany amin' ny fiampangana azy ho manohintohina ny filaminam-bahoaka sy ny fiarovam-pirenena. Araka ny filazan' ny talen' ny fonja dia voan' ny homamiadan' ny sarakaty izy i Doniah ary maty teny an-dalana avy ao am-ponja raha ho any amin' ny hôpitaly izay tokony hitsaboana azy any [[Antsiranana]]. Nodimandry tamin' ny 19 Nôvambra 2023 teo amin' ny faha-56 taonany i Doniah. == Jereo koa == * [[Mozika malagasy]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Antankarana]] * [[Zon' olombelona]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] == Loharano == {{Reflist}} sqxu54cym1u2ouxe2ga3rxe71y2fg3u 1135457 1135435 2026-04-16T17:13:41Z Chirocca77 30720 Loharano 1135457 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Bezara Virginie Eliane (Ninie Donia)|teraka=1967|toerana=Nosy Be|firenena=Madagasikara|asa=Mpihira/Mpamorona|asa hafa=Mpikatroka amin'ny zon'olombelona|t}}'''Ninie Doniah''' teraka Bezara Virginie Eliane dia vehivavy mpihira [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] sady mpamoron-kira amin' ny mozika [[salegy]] izay avy any amin' ny morontsiraka avaratr' i [[Madagasikara]], anisan' izany i [[Nosy Be]] izay toerana nahaterahany. Avy amin’ ny fianakaviana mpiangaly mozika izy: mpihira malaza amin’ ny vako-drazana [[jijy]] [[antankarana]] ny renibeny. Teraka tamin' ny taona 1966/1967 izy ary maty tamin' ny 19 Nôvambra 2023. == Ny mombamomb azy == === mozika === Mpiangaly ny mozika nenti-paharazana salegy izy, Ary efa nantsoina hoe "Mpanjakavavin' ny [[Salegy]]", raha i [[jaojoby]] no "Mpanjakan' ny Salegy" .’ EFA nitondra avo Ity gadona malagasy Ity hatrany ampitan-dranomasina i Ninie Doniah. Efa maherin' ny enina ny raki-kiran' Doniah nanomboka tamin' ny tapaky ny taompolo 1990 ary nanohy nitety an' i Madagasikara sy ny nosin’ ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy. === zon'olombelona === Ankoatry ny maha mpihira azy dia mpikatroka mafana fo amin' ny fiarovana ny [[Zon'ny vehivavy|zon' ny vehivavy]] izy ary nanohana tolona ara-pôlitika iadiana amin' ny fakana tsy ara-drariny tanin' olona tao Nosy Be.<ref name=":0">https://www.agencemalagasydepresse.com/editorial/ninie-donia/</ref> National sazy higadra mandritra ny iraika ambin' ny folo volana izany amin' ny fiampangana azy ho manohintohina ny filaminam-bahoaka sy ny fiarovam-pirenena. Araka ny filazan' ny talen' ny fonja dia voan' ny homamiadan' ny sarakaty izy i Ninie Doniah ary maty teny an-dàlana avy ao am-ponja raha ho any amin' ny hôpitaly izay tokony hitsaboana azy any [[Antsiranana]]. Nodimandry tamin' ny 19 Nôvambra 2023<ref>https://www.rfi.fr/fr/afrique/20231120-madagascar-la-chanteuse-ninie-doniah-est-morte-%C3%A0-l-%C3%A2ge-de-56-ans</ref> teo amin' ny faha-56 taonany i Ninie Doniah.<ref name=":0" /><ref>https://midi-madagasikara.mg/deces-de-ninie-doniah-entre-emotion-et-colere/</ref> == Jereo koa == * [[Mozika malagasy]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Antankarana]] * [[Zon' olombelona]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] == Loharano == {{Reflist}} 4q5x5y31jsc4wf5z0h03pbzm0hpdztn 1135458 1135457 2026-04-16T17:22:33Z Chirocca77 30720 Loharano 1135458 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Bezara Virginie Eliane (Ninie Donia)|teraka=1967|toerana=Nosy Be|firenena=Madagasikara|asa=Mpihira/Mpamorona|asa hafa=Mpikatroka amin'ny zon'olombelona|t}}'''Ninie Donia''' teraka Bezara Virginie Eliane dia vehivavy mpihira [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] sady mpamoron-kira amin' ny mozika [[salegy]] izay avy any amin' ny morontsiraka avaratr' i [[Madagasikara]], anisan' izany i [[Nosy Be]] izay toerana nahaterahany. Avy amin’ ny fianakaviana mpiangaly mozika izy: mpihira malaza amin’ ny vako-drazana [[jijy]] [[antankarana]] ny renibeny. Teraka tamin' ny taona 1966/1967 izy ary maty tamin' ny 19 Nôvambra 2023. == Ny mombamomb azy == === mozika === Mpiangaly ny mozika nenti-paharazana salegy izy, Ary efa nantsoina hoe "Mpanjakavavin' ny [[Salegy]]", raha i [[jaojoby]] no "Mpanjakan' ny Salegy"<ref>https://la1ere.franceinfo.fr/mayotte/madagascar-tristesse-et-colere-apres-la-mort-de-la-chanteuse-ninie-doniah-1445309.html</ref> .’ EFA nitondra avo Ity gadona malagasy Ity hatrany ampitan-dranomasina i Ninie Donia. Efa maherin' ny enina ny raki-kiran' Doniah nanomboka tamin' ny tapaky ny taompolo 1990 <ref>https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/madagascar-ninie-donia-la-reine-du-salegy-est-morte</ref>ary nanohy nitety an' i Madagasikara sy ny nosin’ ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy. === zon'olombelona === Ankoatry ny maha mpihira azy dia mpikatroka mafana fo amin' ny fiarovana ny [[Zon'ny vehivavy|zon' ny vehivavy]] izy ary nanohana tolona ara-pôlitika iadiana amin' ny fakana tsy ara-drariny tanin' olona tao Nosy Be.<ref name=":0">https://www.agencemalagasydepresse.com/editorial/ninie-donia/</ref> Nahazo sazy higadra mandritra ny iraika ambin' ny folo volana izany amin' ny fiampangana azy ho manohintohina ny filaminam-bahoaka sy ny fiarovam-pirenena. Araka ny filazan' ny talen' ny fonja dia voan' ny [[Homamiadana|homamiadan]]' ny sarakaty izy i Ninie Donia ary maty teny an-dàlana avy ao am-ponja raha ho any amin' ny hôpitaly izay tokony hitsaboana azy any [[Antsiranana]]. Nodimandry tamin' ny 19 Nôvambra 2023<ref>https://www.rfi.fr/fr/afrique/20231120-madagascar-la-chanteuse-ninie-doniah-est-morte-%C3%A0-l-%C3%A2ge-de-56-ans</ref> teo amin' ny faha-56 taonany i Ninie Doniah.<ref name=":0" /><ref>https://midi-madagasikara.mg/deces-de-ninie-doniah-entre-emotion-et-colere/</ref> == Jereo koa == * [[Mozika malagasy]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Antankarana]] * [[Zon' olombelona]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] == Loharano == {{Reflist}} 070vkba6f4wgjgm0jr9yh9ej82gbkmt 1135459 1135458 2026-04-16T17:31:40Z Chirocca77 30720 Loharano 1135459 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Bezara Virginie Eliane (Ninie Donia)|teraka=1967|toerana=Nosy Be|firenena=Madagasikara|asa=Mpihira/Mpamorona|asa hafa=Mpikatroka amin'ny zon'olombelona|t}}'''Ninie Donia''' teraka Bezara Virginie Eliane dia vehivavy mpihira [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] sady mpamoron-kira amin' ny mozika [[salegy]] izay avy any amin' ny morontsiraka avaratr' i [[Madagasikara]], anisan' izany i [[Nosy Be]] izay toerana nahaterahany. Avy amin’ ny fianakaviana mpiangaly mozika izy: mpihira malaza amin’ ny vako-drazana [[jijy]] [[antankarana]] ny renibeny. Teraka tamin' ny taona 1966/1967 izy ary maty tamin' ny 19 Nôvambra 2023. == Ny mombamomba azy == Ny anarana Donia amin'ny fiteny Antakarana dia midika hoe fiainana tsara.<ref>https://www.voyagemadagascar.com/le-festival-donia</ref> === mozika === Mpiangaly ny mozika nenti-paharazana salegy izy, Ary efa nantsoina hoe "Mpanjakavavin' ny [[Salegy]]", raha i [[jaojoby]] no "Mpanjakan' ny Salegy"<ref>https://la1ere.franceinfo.fr/mayotte/madagascar-tristesse-et-colere-apres-la-mort-de-la-chanteuse-ninie-doniah-1445309.html</ref> .’ EFA nitondra avo Ity gadona malagasy Ity hatrany ampitan-dranomasina i Ninie Donia. Efa maherin' ny enina ny raki-kiran' Doniah nanomboka tamin' ny tapaky ny taompolo 1990 <ref>https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/madagascar-ninie-donia-la-reine-du-salegy-est-morte</ref>ary nanohy nitety an' i Madagasikara sy ny nosin’ ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy. === zon'olombelona === Ankoatry ny maha mpihira azy dia mpikatroka mafana fo amin' ny fiarovana ny [[Zon'ny vehivavy|zon' ny vehivavy]] izy ary nanohana tolona ara-pôlitika iadiana amin' ny fakana tsy ara-drariny tanin' olona tao Nosy Be.<ref name=":0">https://www.agencemalagasydepresse.com/editorial/ninie-donia/</ref> Nahazo sazy higadra mandritra ny iraika ambin' ny folo volana izany amin' ny fiampangana azy ho manohintohina ny filaminam-bahoaka sy ny fiarovam-pirenena. Araka ny filazan' ny talen' ny fonja dia voan' ny [[Homamiadana|homamiadan]]' ny sarakaty izy i Ninie Donia ary maty teny an-dàlana avy ao am-ponja raha ho any amin' ny hôpitaly izay tokony hitsaboana azy any [[Antsiranana]]. Nodimandry tamin' ny 19 Nôvambra 2023<ref>https://www.rfi.fr/fr/afrique/20231120-madagascar-la-chanteuse-ninie-doniah-est-morte-%C3%A0-l-%C3%A2ge-de-56-ans</ref> teo amin' ny faha-56 taonany i Ninie Doniah.<ref name=":0" /><ref>https://midi-madagasikara.mg/deces-de-ninie-doniah-entre-emotion-et-colere/</ref> == Jereo koa == * [[Mozika malagasy]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Antankarana]] * [[Zon' olombelona]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] == Loharano == {{Reflist}} t4fd5hp9gbvze9ff1upvq7as1kdhujp 1135460 1135459 2026-04-16T17:54:53Z Chirocca77 30720 Rohy anatiny 1135460 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Bezara Virginie Eliane (Ninie Donia)|teraka=1967|toerana=Nosy Be|firenena=Madagasikara|asa=Mpihira/Mpamorona|asa hafa=Mpikatroka amin'ny zon'olombelona|t}}'''Ninie Donia''' teraka Bezara Virginie Eliane dia vehivavy mpihira [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] sady mpamoron-kira amin' ny mozika [[salegy]] izay avy any amin' ny morontsiraka avaratr' i [[Madagasikara]], anisan' izany i [[Nosy Be]] izay toerana nahaterahany. Avy amin’ ny fianakaviana mpiangaly mozika izy: mpihira malaza amin’ ny vako-drazana [[jijy]] [[antankarana]] ny renibeny. Teraka tamin' ny taona 1967 izy ary maty tamin' ny 19 Nôvambra 2023. == Ny mombamomba azy == Ny anarana Donia amin'ny fiteny Antakarana dia midika hoe fiainana tsara.<ref>https://www.voyagemadagascar.com/le-festival-donia</ref> === mozika === Mpiangaly ny mozika nenti-paharazana salegy izy, Ary efa nantsoina hoe "Mpanjakavavin' ny [[Salegy]]", raha i [[jaojoby]] no "Mpanjakan' ny Salegy"<ref>https://la1ere.franceinfo.fr/mayotte/madagascar-tristesse-et-colere-apres-la-mort-de-la-chanteuse-ninie-doniah-1445309.html</ref> .’ Efa nitondra avo Ity gadona malagasy Ity hatrany ampitan-dranomasina i Ninie Donia. Efa maherin' ny enina ny raki-kiran' Doniah nanomboka tamin' ny tapaky ny taompolo 1990 <ref>https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/madagascar-ninie-donia-la-reine-du-salegy-est-morte</ref>ary nanohy nitety an' i [[Madagasikara]] sy ny nosin’ ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy. === zon'olombelona === Ankoatry ny maha mpihira azy dia mpikatroka mafana fo amin' ny fiarovana ny [[Zon'ny vehivavy|zon' ny vehivavy]] izy ary nanohana tolona ara-pôlitika iadiana amin' ny fakana tsy ara-drariny tanin' olona tao Nosy Be.<ref name=":0">https://www.agencemalagasydepresse.com/editorial/ninie-donia/</ref> Nahazo sazy higadra mandritra ny iraika ambin' ny folo volana izany amin' ny fiampangana azy ho manohintohina ny filaminam-bahoaka sy ny fiarovam-pirenena. Araka ny filazan' ny talen' ny fonja dia voan' ny [[Homamiadana|homamiadan]]' ny sarakaty izy i Ninie Donia ary maty teny an-dàlana avy ao am-ponja raha ho any amin' ny [[hôpitaly]] izay tokony hitsaboana azy any [[Antsiranana]]. Nodimandry tamin' ny 19 Nôvambra 2023<ref>https://www.rfi.fr/fr/afrique/20231120-madagascar-la-chanteuse-ninie-doniah-est-morte-%C3%A0-l-%C3%A2ge-de-56-ans</ref> teo amin' ny faha-56 taonany i Ninie Doniah.<ref name=":0" /><ref>https://midi-madagasikara.mg/deces-de-ninie-doniah-entre-emotion-et-colere/</ref> == Jereo koa == * [[Mozika malagasy]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Antankarana]] * [[Zon' olombelona]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] == Loharano == {{Reflist}} bfg025pjh4pi0ezsj277r4mn09zvwr2 0 286841 1135476 1089514 2026-04-17T00:26:21Z HarryWurst 36292 1135476 wikitext text/x-wiki [[File:Borne routière Madagascar.jpg|thumb|Route Nationale 7]] '''Lalam-pirenena faha-8''' - (Route nationale 8 (RN8) ) Faritri': [[Menabe]] ary [[Melaky]]. ==Selected locations on route== (south to north) *[[Morondava]] - (intersection with [[Route nationale 35 (Madagascar)|RN 35]] to [[Ambositra]]) **[[en:Avenue of the Baobabs]] (20 km north from Morondava) *[[Belo-Tsiribihina]] *[[Manambolo (renirano)]] ferry *[[Bekopaka]] (195 km) *[[Antsalova]] == Galerie == <gallery mode="packed"> File:RN8 door Belo-sur-Tsiribihina 1.JPG| La N8 à Belo-sur-Tsiribihina. File:Gargotte à Bekopaka.jpg| Gargotte à Bekopaka. File:Baobabs T8 Madagaskar 2019-10-06.jpg | Allée des Baobabs. File:Meilenstein baobaballee 2019-10-06.jpg| Allée des Baobabs. </gallery> ==Lalam-pirenena eto Madagasikara== - [[Lalam-pirenena eto Madagasikara]] {{reflist}} {{commonscat|Route nationale 6 (Madagascar)}} [[fr:Route nationale 8 (Madagascar)]] [[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]] t8w4hobuhxo7pk4b85e4vv7jcq8mzn3 0 287866 1135468 1097133 2026-04-16T19:38:40Z Chirocca77 30720 1135468 wikitext text/x-wiki '''''Sophie Soamiadana Ratsiraka''''', dia [[mpanao politika]] sady solombavambahoaka eto {{Madagasikara}}. == Mombamomba azy == Sophie Ratsiraka dia zanaky ny filoham-pirenena malagasy teo aloha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] sy [[Céline Ratsiraka|Céline Marthe Velonjara .]]Manana rahavavy roa izy dia i Olga Ratsiraka sy Annick Zoary Ratsiraka, ary iray ny anadahiny dia i Xavier Ratsiraka.<ref>https://gw.geneanet.org/taniko?lang=fr&n=ratsiraka&p=sophie</ref> ==Fiainana politika== I Sophie Ratsiraka no namorona ny fikambanana & Efa ministry ny Asa-tanana sy ny Hai-tao izy nanomboka ny volana Egypte 2021<ref>https://moov.mg/article/85495-legislatives-poa-droa-pour-la-famille-ratsiraka#body2 Asa Vaventy</ref>Solombavambahoakan’i [[Vatomandry]] ([[Atsinanana]]) izy nanomboka n'y taona 2024: [[AREMA]] == Loharano == {{reflist}} [[Sokajy:Solombavambahoaka malagasy]] [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Arema]] [[Sokajy:Vatomandry]] [[Sokajy:Minisitry ny Asa-tanana sy ny Hai-tao]] on98mlk7m9ezrdw5llq541ihaeiu9ww 1135469 1135468 2026-04-16T19:48:18Z Chirocca77 30720 1135469 wikitext text/x-wiki '''''Sophie Soamiadana Ratsiraka''''', dia [[mpanao politika]] sady solombavambahoaka eto {{Madagasikara}}. == Mombamomba azy == Sophie Ratsiraka dia zanaky ny filoham-pirenena malagasy teo aloha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] sy [[Céline Ratsiraka|Céline Marthe Velonjara .]]Manana rahavavy roa izy dia i Olga Ratsiraka sy Annick Zoary Ratsiraka, ary iray ny anadahiny dia i Xavier Ratsiraka.<ref>https://gw.geneanet.org/taniko?lang=fr&n=ratsiraka&p=sophie</ref> ==Fiainana politika== I Sophie Ratsiraka no namorona ny fikambanana ''‹pro ratsiraka'' Efa ministry ny Asa-tanana sy ny Hai-tao izy nanomboka ny volana Egypte 2021<ref>https://moov.mg/article/85495-legislatives-poa-droa-pour-la-famille-ratsiraka#body2 Asa Vaventy</ref>Solombavambahoakan’i [[Vatomandry]] ([[Atsinanana]]) izy nanomboka n'y taona 2024: [[AREMA]] == Loharano == {{reflist}} [[Sokajy:Solombavambahoaka malagasy]] [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Arema]] [[Sokajy:Vatomandry]] [[Sokajy:Minisitry ny Asa-tanana sy ny Hai-tao]] evo1c673mavsqlodquakwf1cxdc9ef3 1135471 1135469 2026-04-16T22:15:01Z Chirocca77 30720 Loharano 1135471 wikitext text/x-wiki '''''Sophie Soamiadana Ratsiraka''''', dia teraka tamin'ny volananoctobre 1966, izy dia [[mpanao politika]] malagasy, zanakin'ny filohampirenena Téo aloha Didier Ratsiraka . == Mombamomba azy == Sophie Ratsiraka, teraka n'y oktobra 1966 <ref>https://www.pappers.fr/dirigeant/sophie_ratsiraka_1966-10</ref>dia zanaky ny filoham-pirenena malagasy teo aloha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] sy [[Céline Ratsiraka|Céline Marthe Velonjara .]]Manana rahavavy roa izy dia i Olga Ratsiraka sy Annick Zoary Ratsiraka, ary iray ny anadahiny dia i Xavier Ratsiraka.<ref>https://gw.geneanet.org/taniko?lang=fr&n=ratsiraka&p=sophie</ref>Nahazo ny mari-boninahutra ''commandeur de l’ordre de mérite artisanal'' izy tamin'ny 10 jona 2021.<ref>https://midi-madagasikara.mg/sophie-ratsiraka-elevee-au-grade-de-commandeur-de-lordre-de-merite-artisanal/</ref> ==Fiainana politika== I Sophie Ratsiraka no namorona ny fikambanana ''Rassemblement des partisans du Ratsirakisme, rah''a toa la ny rahavaviny Anick Ratsiraka no mpitan-tsoratry ny antoko AREMA, Izay noforonin'ny filoha Ratsiraka.<ref>https://new.moov.mg/actualite/nationale/72902-reboisement-concurrence-sur-le-terrain-entre-sophie-et-annick-ratsiraka</ref> Efa ministry ny Asa-tanana sy ny Hai-tao izy nanomboka ny volana Egypte 2021<ref>https://moov.mg/article/85495-legislatives-poa-droa-pour-la-famille-ratsiraka#body2 Asa Vaventy</ref>Solombavambahoakan’i [[Vatomandry]] ([[Atsinanana]]) izy nanomboka n'y taona 2024: [[AREMA]] == Loharano == {{reflist}} [[Sokajy:Solombavambahoaka malagasy]] [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Arema]] [[Sokajy:Vatomandry]] [[Sokajy:Minisitry ny Asa-tanana sy ny Hai-tao]] 3zijr19rup59ram7jwkp037866yj52y 1135485 1135471 2026-04-17T04:45:27Z Chirocca77 30720 1135485 wikitext text/x-wiki '''Sophie Soamiadana Ratsiraka''', dia teraka tamin'ny volana oktobra 1966, izy dia [[mpanao politika]] malagasy, zanakin'ny filohampirenena teo aloha Didier Ratsiraka . == Mombamomba azy == Sophie Ratsiraka, teraka n'y oktobra 1966 <ref>https://www.pappers.fr/dirigeant/sophie_ratsiraka_1966-10</ref>dia zanaky ny filoham-pirenena malagasy teo aloha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] sy [[Céline Ratsiraka|Céline Marthe Velonjara .]]Manana rahavavy roa izy dia i Olga Ratsiraka sy Annick Zoary Ratsiraka, ary iray ny anadahiny dia i Xavier Ratsiraka.<ref>https://gw.geneanet.org/taniko?lang=fr&n=ratsiraka&p=sophie</ref>Nahazo ny mari-boninahutra ''commandeur de l’ordre de mérite artisanal'' izy tamin'ny 10 jona 2021.<ref>https://midi-madagasikara.mg/sophie-ratsiraka-elevee-au-grade-de-commandeur-de-lordre-de-merite-artisanal/</ref> ==Fiainana politika== I Sophie Ratsiraka no namorona ny fikambanana ''Rassemblement des partisans du Ratsirakisme, rah''a toa la ny rahavaviny Anick Ratsiraka no mpitan-tsoratry ny antoko [[Andry sy Rihana Enti-Manavotra an' i Madagasikara|AREMA]], Izay noforonin'ny filoha Ratsiraka rainy.<ref>https://new.moov.mg/actualite/nationale/72902-reboisement-concurrence-sur-le-terrain-entre-sophie-et-annick-ratsiraka</ref> Efa ministry ny Asa-tanana sy ny Hai-tao izy nanomboka ny taona 2021<ref>https://moov.mg/article/85495-legislatives-poa-droa-pour-la-famille-ratsiraka#body2 Asa Vaventy</ref> Ary solombavambahoakan’i [[Vatomandry]] ([[Atsinanana]]) izy nanomboka n'y taona 2024. == Loharano == {{reflist}} [[Sokajy:Solombavambahoaka malagasy]] [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] [[Sokajy:Arema]] [[Sokajy:Vatomandry]] [[Sokajy:Minisitry ny Asa-tanana sy ny Hai-tao]] lo7f0uqwbqrq8fymp5bpf04x9fs0uu4 0 289860 1135455 1109049 2026-04-16T15:33:09Z CommonsDelinker 112 Removing [[:c:File:World_Council_of_Churches_(WCC)_logo.png|World_Council_of_Churches_(WCC)_logo.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:World Council of Churches (W 1135455 wikitext text/x-wiki Ny '''Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana''', izay atao amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] hoe '''''World Council of Churches''''' ('''''WCC''''') dia fikambanana iraisam-piangonana maneran-tany niorina tamin' ny taona 1948 mba hiasa ho an' ny [[ekiomenisma]]. Ny mpikambana feno ao aminy ankehitriny dia ahitana ny [[Fiangonana Asirianan' ny Atsinanana|Fiangonana Asirianin' ny Atsinanana]], ny [[Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana|Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana]], ny ankamaroan' ny fari-piadidian' ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana]], ny [[Fiombonan' i Utrecht]] (''Utrecher Union der Altkatholischen Kirchen''), ny [[Fiangonana Loterana Eran-Tany]] (''Lutheran World Federation''), ny [[Fiombonambe Anglikana]], ny [[Menônisma|Fiangonana Menônita]], ny Fiombonana Metôdista eran-Tany, ny Firaisana Batista eran-Tany (''Baptist World Alliance''), ny [[Communion mondiale d'Églises réformées|Fiombonan' ny Fiangonana Nohavaozina eran-Tany]] (''World Communion of Reformed Churches''), ny [[Pentekôtisma|Fiangonana Pentekôtista]], ny [[Fiangonana Môraviana]] ary ny Fiangonana Siriana Malankara Mar Thoma (''Malankara Mar Thoma Syrian Church''). Marihina fa tsy mpikambana feno ao ny [[Eglizy katôlika rômanina|Eglizy Katôlika]] na dia mandefa solontena manana ny satan' ny mpanara-maso any am-pivoriana aza. Ny WCC dia mamaritra ny tenany ho "fiombonana eran-tany misy fiangonana 352 maneran-tany, amin' ny faritra, amin' ny zana-paritra, amin' ny firenena ary ifotony izay mikatsaka firaisankina sy vavolombelona iraisana ary fanompoana kristiana". Tsy manana birao foibe izy, fa ny foibem-pitantanana azy dia ao amin' ny Foibe Ekiomenika any [[Geneva]], any [[Soisa]]. Ahitana antokom-pinoana izay lazaina fa misy mpino mihoatra ny 500 tapitrisa manerana izao tontolo izao any amin' ny firenena 110 mahery ny mpikambana ao amin' io fiombonana io. Maro ny mpiara-miombona antoka an' ny faritra ao amin' ny Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana, toy ny Filankevitry ny Fiangonan' ny Atsinanana Afovoany (''Middle East Council of Churches'') sy ny Filankevi-Pirenen' ny Fiangonana ao Aostralia (''Council of Churches in Australia''), no miasa ho an' ny firaisankina kristiana eo amin' ny sehatra anatiny, ahitana ny antokom-pinoana toy ny Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana, ny fiangonana loterana maro, ny Eglizy Katôlika, ny fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana, ny fiangonana metôdista, ny Fiombonana Anglikanina, ireo fiangonana nohavaozina, sns. pwncv04cvsy98tnp4iked75ger2lr85 0 289939 1135494 1134507 2026-04-17T10:37:21Z ~2026-96630-1 38575 Rohy anatiny 1135494 wikitext text/x-wiki [[Sary:Catharanthus roseus kz1.JPG|vignette|323x323px|Tonga (''Catharanthus roseus'')]] Ny '''tonga''' na '''trongatsy''' na '''vonenina''' dia karazana [[zavamaniry]] mamony, ao amin' ny fianakaviana ''[[Apocynaceae]]''. Ity zavamaniry ity dia maniry isan-taona ary tsy hita firy raha tsy eto [[Madagasikara]]. '''''Catharanthus roseus''''' ny anarany ara-tsiansa. Any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly no ambolena be dia be izy io. Fantatra indrindra noho ny fisian' ny vinkristinina sy vinblastinina, [[môlekiola]] ampiasaina amin' ny fitsaboana simika amin' ny homamiadana maro. == Anarany ara-tsiansa == Maro ny anaran' ity zavamaniry ity ara-tsiansa, dia ireto tanisaina manaraka ireto koa ny hafa: * ''Vinca rosea'' L. basionyme * ''Ammocallis rosea'' (L.) Small * ''Lochnera rosea'' (L.) Reichenb. ex Spach * ''Pervinca rosea'' (L.) Gaterau * ''Vinca speciosa'' Salisb. == Fampiasana azy == === Fampiasana azy amin' ny fitsaboana === ==== Fitsaboana aretin' olombelona ==== [[Sary:Catharanthus roseus 9003.jpg|vignette|Voninkazo vonenina fotsy]] Amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] malagasy, ny vonenina na tonga dia ampiasaina amin' ny fitanehana azy mba hitsaboana olana amin' ny aretin' aty sy ny fiakaran' ny tosi-dra ary hanamaivanana ny [[diabeta]]. Amin' ny endrika tsindrona na kapsiola, ny tonga dia ampiasaina amin' ny raokandro hitsaboana ny homamiadan' ny nono sy ny homamiadan' ny vozon-tranonjaza. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana sinoa sy ny <u>fitsaboana Ayurveda</u> (indiana), ity zavamaniry ity dia nampiasaina hitsaboana aretina maro, anisan' izany ny diabeta sy ny [[tazomoka]] ary ny aretin' i Hodgkin. Ny singa miasa (vinblastinina sy vinkristinina) alaina ao amin' ilay zavamaniry dia antimitôtika, izay ahafahana mamokatra fanafody iadiana amin' ny [[homamiadana]], indrindra ny limfôma (hodgkinianina sy tsy hodgkinianina) ary homamiadan' ny ra mahery vaika isan-karazany. Ny fitanehana ny faritra samihafa amin' ny ''Catharanthus roseus'' sy ny fisotroana izany dia fantatra ho mampihena be loatra ny fatran' ny gliokôzy ao amin' ny ra (hipôglisemia). Alaina ihany koa izy io mba hitsaboana ny tazo dengy sy ny aretim-pivalanana ary ny aretin-koditra. Mety hampidi-doza ity zavamaniry ity raha atelina. Mety ho hahavarivery saina izy io, ary voatanisa (amin' ny anarana hoe ''Vinca rosea'') ao amin' ny "Louisiana State Act 159". Tahaka ny ankamaroan' ny molekiola misy hetsika antitomôraly, ny alkalôida binera ao amin' ny trongatsy dia misy poizina betsaka. ==== Fanandramana amin' ny fitsaboana zavamaniry ==== Ny ''C. roseus'' dia ampiasaina hitsaboana ny aretin' ny zavamaniry amin' ny alalan' ny fanandramana azy ho toy ny mpampiantrano ny fitôplasma ([[bakteria|bakteria]] miteraka aretin' ny zavamaniry). Mora voan' ny anamaroan' ny fitôplasma mantsy ity karazan-javamaniry ity, ary matetika manana soritr' aretina miavaka toy ny filôdia sy fihenan' ny haben' ny ravina. == Jereo koa == * ''[[Catharanthus]]'' * [[Tangena (zavamaniry)|Tangena]] * [[Vahona]] * [[Nimo]] * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] cotizwjdwhv8mnlnai646vr4fr7psqz 0 292257 1135495 1126314 2026-04-17T10:44:48Z ~2026-96630-1 38575 Namafa soratra tsy ilaina 1135495 wikitext text/x-wiki [[Sary:Catharanthus (Vinca) roseus.jpg|vignette|293x293px|[[Tonga (zavamaniry)|Tonga]] na [[Tonga (zavamaniry)|trongatsy]] na [[Tonga (zavamaniry)|vonenina]] (''[[Tonga (zavamaniry)|Catharanthus roseus]]''),]] Ny '''''Catharanthus''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana ''[[Apocynaceae]]''. Misy karazany valo fantatra. Fito no tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]], fa ny iray kosa, ny [[Tonga (zavamaniry)|tonga]] na [[Tonga (zavamaniry)|trongatsy]] na [[Tonga (zavamaniry)|vonenina]] (''[[Tonga (zavamaniry)|Catharanthus roseus]]''), dia fahita manerana izao tontolo izao. Ny karazana fahavalo, [[Catharanthus pusillus|''Catharanthus pusillus'']], dia teratany any [[India]] sy any [[Srilanka]]. Ny anarana hoe ''Catharanthus'' dia avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] midika hoe "voninkazo madio". Izy ireo dia [[zavamaniry ahitra]] maniry mandritra ny taona maro, manana [[Ravina (zavamaniry)|raviny]] mifanohitra na saika mifanohitra. Matetika ny [[Voninkazo|voniny]] dia mitokana tsy misy namany ao amin' ny foto-dravina. Ny tsirairay dia manana [[ravimbony]] misy zana-pelana dimy lava sy tery ary [[felambony]] misy tahony miedrika [[varingarina]] misy [[Zana-pelana|zana-pelany]] dimy. Ny ''Catharanthus roseus'', fantatra taloha amin' ny anarana hoe ''Vinca rosea'', dia loharanon-karazana [[alkalôida]] maro. Mamokatra alkalôida 130 eo ho eo ilay zavamaniry, anisan' izany ny vinblastinina sy ny vinkristinina, izay fanafody roa ampiasaina hitsaboana [[homamiadana]]. Ny ''Catharanthus roseus'' dia ambolena ho zavamaniry fanao haingo amin' ny zaridaina. Maromaro ny ovan-karazana volena novolavolaina mba hamokarana voniny amin' ny loko mavokely, mena, fotsy sns, na amin' ny loko mazava nefa misy fototra maizina. == Karazana == * ''[[Catharanthus coriaceus]]'' <small>Markgr.</small> – [[Madagasikara]] (felamena, tangentsakalava, tsipelana) * ''[[Catharanthus lanceus]]'' <small>(Bojer ex A.DC.) Pichon</small> – Madagasikara (salotsa, tsipelana, tsipelatany, vonenina, voninenina) * ''[[Catharanthus longifolius]]'' <small>(Pichon) Pichon</small> – Madagasikara (kita, kitra, tonga) * ''[[Catharanthus makayensis]]'' <small>(L. Allorge, P. B. Phillipson & R. Razakamalala)</small> * ''[[Catharanthus ovalis]]'' <small>Markgr.</small> – Madagasikara (ilamena, kilaimena, kita, kitia, kitra, tsipelana) * ''[[Catharanthus pusillus]]'' <small>(Murray) G.Don.</small> – [[India]], [[Srilanka]], [[Himalaya]] Andrefana () * ''[[Catharanthus roseus]]'' <small>(L.) G.Don.</small> – Madagasikara, hita any amin' ny firenena hafa koa (arivotambelona, befela, felabaratra, felatanamamba, heladolo, rivotambelona, salotsa, sarita, tonga, tongatse, trongatse, tsimatiririnina, tsingevika, vonenina) * ''[[Catharanthus scitulus]]'' <small>(Pichon) Pichon</small> – Madagasikara * ''[[Catharanthus trichophyllus]]'' <small>(Baker) Pichon</small> – Madagasikara sy any [[India]] (felamena, kilaimena, razoma, vonenina) q3kj2y1cclhwtfel2nogf099gky2ibd 0 294207 1135456 1115198 2026-04-16T15:33:44Z CommonsDelinker 112 Removing [[:c:File:Amnesty_International_logo_candle.jpg|Amnesty_International_logo_candle.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Amnesty International logo candle. 1135456 wikitext text/x-wiki [[File:Amnesty international Logo.svg|thumb|]] '''Amnesty International''' (avy amin'ny teny anglisy hoe ''amnisty'', ''pardon'', na ''amnistie'') dia [[fikambanana]] iraisam-pirenena tsy miankina amin'ny fanjakana sy tsy mitady tombony izay miaro ny zon'olombelona maneran-tany. Ny asany dia mifototra amin'ny Fanambarana Iraisam-pirenena momba ny Zon'olombelona sy ireo antontan-taratasy hafa momba ny zon'olombelona. ==Tantara fototra == Ny Amnesty International dia naorin'ny mpisolovava anglisy Peter Benenson tao [[Londona]] tamin'ny 1961. Voalaza fa tonga tamin'ny hevitra hanangana ny fikambanana izy rehefa avy namaky imbetsaka tao amin'ny gazety momba ny fampijaliana sy ny famoretana mahery vaika ampiasain'ny governemanta amin'ireo olona tsy mitovy hevitra ara-politika. Na dia milazalaza ny tenany ho fikambanana misokatra ho an'ny olona avy amin'ny firenena sy fivavahana rehetra aza ny Amnesty International, dia avy amin'ny tontolo miteny anglisy sy Eoropa Andrefana ny mpikambana ao aminy tany am-boalohany. Io fetra io dia azo hazavain'ny [[Ady Mangatsiaka]]. Nisedra fahasahiranana lehibe ny fiezahana hanangana sampana Amnesty International tany Eoropa Atsinanana. Tsy noho ny famoretan'ny fanjakana ihany no nahatonga izany, fa noho ny tombontsoa samihafa entin'ireo mpiaro ny zon'olombelona any Eoropa Andrefana sy Atsinanana. ==Rafitra fandaminana== [[File:Amnesty International Sections 2012.svg|thumb|Amnesty International Sections 2012]] Milaza ny Amnesty International fa manana mpikambana sy mpanohana maherin'ny 10 tapitrisa. Manana toko any amin'ny firenena 70 mahery izy io izay miantoka ny fitohizan'ny asa momba ny zon'olombelona. {{commonscat}} [[de:Amnesty International]] [[Sokajy:Zon'olombelona]] [[Sokajy:fikambanana]] [[Sokajy:Amnesty International]] d7goskvigk2hxkosl2tj70fgigm1w2m 0 297949 1135487 1130539 2026-04-17T07:53:31Z Túrelio 11363 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Starr-080117-2004-Leea guineensis-leaves-Home Depot Nursery Kahului-Maui (24783639542).jpg]] → [[File:Starr 080117-2004 Leea guineensis.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Starr 080117-2004 Leea guineensis.jpg]] 1135487 wikitext text/x-wiki [[Sary:火筒樹 Leea guineensis 20190817122035 01.jpg|vignette|418x418px|''Leea guineensis'']] Ny '''''Leea guineensis''''' dia karazana zavamaniry trôpikaly, [[hazobotry]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'' (zana-pianakaviana ''Leeoideae''), na fianakaviana ''[[Leeaceae]]'' teo aloha. Anisan' ny anarana iantsoana azy amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] ny hoe '''maimbohavana''' sy '''sadrakidraky'''. Zavamaniry miparitaka any amin' ny tany mafana sy antonony ny ''Leea guineensis'': ao [[Afrika]], eto [[Madagasikara]], ao [[Tamba-nosin' i Kômôro|Kômôro]] ary any [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]], manomboka any [[India]] ka hatrany [[Filipina]]. Hita maniry hatrany amin' ny toerana tandrify haabon' ny ranomasina ka hatrany amin' ny 2&nbsp;000 m eo ho eo izy io, indrindra any amin' ny faritra misy ala mando sy ala amoron-drenirano ary toeram-paniriana faharoa. Ampiasaina betsaka amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] ity zavamaniry ity sady koa azo ampiasaina amin' ny famonoana [[bibikely]]. Ambolena ho haingon-tanàna na haingon-trano koa ny ovan-karazany sasany. == Faritra sy toerana tiany aniriana == Manana fari-pitsinjarana lehibe ny ''Leea guineensis''''':''' manarona an' i [[Afrika trôpikaly]], [[Madagasikara]], [[Kômôro]], ary koa ny faritra midadasika any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] (avy any [[India]] ka hatrany [[Filipina]]). Afaka maniry tsara manomboka amin' ny haabon' ny ranomasina ka hatramin' ny 2&nbsp;000 m ity zavamaniry ity. Izy io dia hita indrindra eny amin' ny toerana be lokaloka amin' ny ala mando voalohany, eny amin' ny ala manaloka rennirano, ary koa eny amin' ny sisin' ala sy amin' ny kirihitra, izay mampiseho fahafahany miaina tsara amin' ny tany voakorontana kely. == Famariparitana == [[Hazobotry]] na [[hazo madinika]], manana haavo 2 hatramin' ny 10 m ny ''Leea guineensis''. Manana rantsana misandrahaka sy be nofony izy, matetika tsy misy volovolo ary tsy misy [[Tangolika|tangolka]], izay mampiavaka azy mazava tsara amin' ny zavamaniry iray fianakaviana aminy ([[Voaloboka (zavamaniry)|voaloboka]], sns). === Ravina === [[Sary:Starr 080117-2004 Leea guineensis.jpg|vignette|249x249px|''Leea guineensis''|ankavia]] Lehibe ny raviny izay manjelanjelatra sady fitambarana [[zana-pelana]] indroa na intelo miantoana, manana halava mahatratra 60 sm. Mifanohitra ny zanapelana izay manana endrika salavalava na miendrika lela lefona, misy nifinifiny madinidinika ary matetika miafara amin' ny tendro maranitra lava, mirefy 4 ka hatramin' ny 20 sm eo ho eo. Mampiseho endrika manokana, toy ny fisian' ny [[tsilo]] na volovolo, ny bikan' ny sasany, arakaraka ny faritra aniriany. === Vony sy voa === [[Sary:Leea guineensis 03.jpg|vignette| ''Leea guineensis'']] [[Sary:Leea guineensis 8zz.jpg|vignette|''Leea guineensis''|ankavia]] Mivoatra ho [[salohy]] lehibe sy matevina ny [[Vondrombony|vondromboniny]] izay mipetana eny amin' ny tedron-drantsana. Ny vondrombony tsirairay dia mitondra voniny kely boribory maro, manana savaivo 2 ka hatramin' ny 5 mm, mena midorehitra mankany amin' ny manopy volomboasary, na avy amin' ny fotsy mankany amin' ny mavokely, miankina amin' ny ovan-karazana. Mamokatra voaroy boribory ny famoazany, manana savaivo 8 mm eo ho eo, izay mena mivadika mainty manjelatra rehefa masaka. == Fiovaovana sy anarana == === Fiovaovana === [[Sary:Starr 980529-4261 Leea guineensis.jpg|vignette|''Leea guineensis'']] Misy loharanom-baovao mamaritra manokana ireto endrika ireto ho miavaka: * ''Leea guineensis f. longifoliolata'' Desc. * ''Leea guineensis f. truncata'' Desc. * ''Leea guineensis f. orientalis'' Desc.: endrika mahazatra indrindra any amin' ny ala atsinanana eto Madagasikara. * ''Leea guineensis f. monticola'' Desc.: endrika mifanaraka amin' ny faritra avo kokoa. * ''Leea guineensis f. spiculata'' Desc. : manana [[vondrombony]] lava kokoa. * ''Leea guineensis f. comoriensis'' Desc.: na dia nomena anarana avy amin' ny nosy Kômôro aza izy dia hita ao amin' ny faritra avaratr' i Madagasikara. Misy koa ny ovan-karazana: * ''Leea guineensis var. cuspidifera'' (Baker) Desc.: matetika izy no voatonona ho an' i Madagasikara, izay miavaka noho ny [[zana-pelana]] miafara tampoka amin' ny tendro lava. * ''Leea guineensis subsp. guineensis'': ny avy ao Afrika, mifanohitra amin' ny an' i Azia. === Anarana === [[Sary:Leea guineensis 7zz.jpg|vignette|348x348px|''Leea guineensis'']] Noho ny fidadasiky ny faritra aniriany ka mahatonga ity karazana ity hampiseho endrika miovaova miavaka dia maro ny anarana ara-tsiasa nomena azy arakaraka ny endriny: ''Leea arborea'', ''Leea coccinea'', ''Leea sambucina'', ''Leea tinctoria'' na ''Leea cuspidifera''. ankoatra ny hoe ''Leea guineensis'' izay ahafantarana azy ankehitriny. Indreto ny anarana ahafatarana azy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: fanamboavanana, mahimboavana, maimbohavana, manombohavana, sadrakidraky, voankazohambana. Ilay ovan-karazana cuspidifera dia atao hoe ambohavana, maimbovava, maimbovoava, malambohavana, sadrakidraky, sadrakodrako, sandrakadraka, taindrakidraky, trandrakitro, voakitso, voalomboavana. == Fampiasana azy sy toetrany == === Fitsaboana nentim-paharazana === [[Sary:Leea-nova-guineensis-SF26038-01.jpg|vignette|''Leea guineensis'']] Ekena maneran-tany noho ny toetrany mahakasika ny fahasalaman' olombelona ity zavamaniry ity izay manana toerana lehibe eo amin' ny raokandro trôpikaly. Ny fanadihadiana etnôfarmakôlôjika dia manamarina ny lanjan' ity karazana ity noho ny fananana toetra mampitony fanaintainana sy malailay, ary koa ny mety ho asany amin' ny fo sy ny lalandra. Eto [[Madagasikara]], any amin'ny faritra avaratra sy atsimo-andrefana, ny ravin' ity zavamaniry ity dia ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[rohana]] sy ny [[Tazomoka|tazo]] ary ny fanasitranana ny [[ratra]]. Any [[Afrika trôpikaly]] dia isan-karazany ny ny fampiasana azy, manomboka amin' ny fitsaboana ny [[sery]] sy ny aretin' ny [[vavony]] sy ny [[tsinay]] ka hatramin' ny aretina mahazo ny [[hoditra]]. Any [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana amin' fitsaboana ny [[androbe]] koa izy io. Any [[Azia]] dia ampiasaina izy io ho fanafodin' ny valan-dra (disanteria). === Fiarovana === Ankoatra ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana, ity karazana ity dia manana toetra biôsimika miavaka. Ny hodiny dia azo ampiasaina amin' ny famonoana [[olitra]] sy [[bibikely]], manome fiarovana amin' ny katsentsitra sasany. Ampiasaina koa ao anatin' ny fombafomba sy fanao ara-kolontsaina samihafa ao amin' ny mponina samihafa ihany koa izy io. === Zaridaina sy haingon-tanàna === [[Sary:火筒樹 Leea guineensis 20190817122035 08.jpg|vignette|''Leea guineensis'']] Noho ny bika aman' endriky ny ''Leea guineensis'' dia manintona noho ny raviny maitso mavana, ny tahony miloko mena ary ny sampahom-boany maro loko. Izy io dia ambolena na eny an-kalamanjana any amin' ny zaridaina trôpikaly, na anaty trano fonenana any amin' ny faritra manana toetany antonony. Ny fifantenana dia nitarika amin' ny fivoaran' ny ovan-karazany malaza, indrindra fa ny 'Burgundy', izay be mpitia indrindra noho ny raviny volomparasy matroka marevaka. == Jereo koa == * ''[[Leea]]'' * ''[[Leeaceae]]'' g7pfn22rz4wefmj7brj24ur2hlm6aja 4 298532 1135461 1133728 2026-04-16T18:28:41Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135461 wikitext text/x-wiki '''Androany [[18 Aprily|18 avrily]]''': * '''[[1506]]''': Tao Roma, nametraka ny vato fototry ny Bazilikan'i Masindahy Piera (vaovao) ny [[Papa]] [[Jolio II (papa)|Jolio II]]. 0wbv6jse0rtkmkv54viyl18kekqvj3d 1135462 1135461 2026-04-16T18:40:09Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135462 wikitext text/x-wiki '''Androany [[18 Aprily|18 avrily]]''': [[File:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|thumb|Bazilika Md. Piera]] * '''[[1506]]''' - Tao Roma, nametraka ny vato fototry ny [[Bazilikan'i Masindahy Piera]] (vaovao) ny [[Papa]] [[Jolio II (papa)|Jolio II]]. * '''[[1877]]''' - Nasehon'i [[Thomas Edison]] ny grafôfônina ny teknika fandraketana feo nataony. * '''[[1904]]''' - Nanangana ny gazety L'Humanité tao [[Paris]] i [[Jean Jaurès]], [[Sôsialisma|sosialista]] sady mpandala [[Fandriam-pahalemana|fandriampahalemana]]. 3rwa0u523qjx6z71brbytxddkb661aa 1135463 1135462 2026-04-16T18:41:50Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135463 wikitext text/x-wiki '''Androany [[18 Aprily|18 avrily]]''': [[File:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|thumb|Bazilika Md. Piera]] * '''[[1506]]''' - Tao Roma, nametraka ny vato fototry ny [[Bazilikan'i Masindahy Piera]] (vaovao) ny [[Papa]] [[Jolio II (papa)|Jolio II]]. * '''[[1877]]''' - Nasehon'i [[Thomas Edison]] ny Fônôgrafy, teknika fandraketam-peo nataony. * '''[[1904]]''' - Nanangana ny gazety L'Humanité tao [[Paris]] i [[Jean Jaurès]], [[Sôsialisma|sosialista]] sady mpandala [[Fandriam-pahalemana|fandriampahalemana]]. mw1e97pxmfhaotu4bgbhkudd6ruu137 1135464 1135463 2026-04-16T18:44:18Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135464 wikitext text/x-wiki '''Androany [[18 Aprily|18 avrily]]''': [[File:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|thumb|Bazilika Md. Piera]] * '''[[1506]]''' - Tao Roma, nametraka ny vato fototry ny [[Bazilikan'i Masindahy Piera]] (vaovao) ny [[Papa]] [[Jolio II (papa)|Jolio II]]. * '''[[1877]]''' - Nasehon'i [[Thomas Edison]] ny Fônôgrafy, teknika fandraketam-peo nataony. * '''[[1904]]''' - Nanangana ny gazety L'Humanité tao [[Paris]] i [[Jean Jaurès]], [[Sôsialisma|sosialista]] sady mpandala [[Fandriam-pahalemana|fandriampahalemana]]. * '''[[1955]]''' - Nanomboka ny Fihaonambe tao [[Bandung]], izay nampivondrona mpitarika 29 avy amin'ny firenena an-dalam-pandrosoana. sg1awqiwysf52wnkhbnp474zasy5980 1135465 1135464 2026-04-16T18:56:14Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135465 wikitext text/x-wiki '''Androany [[18 Aprily|18 avrily]]''': [[File:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|thumb|Bazilika Md. Piera]] * '''[[1506]]''' - Tao Roma, nametraka ny vato fototry ny [[Bazilikan'i Masindahy Piera]] (vaovao) ny [[Papa]] [[Jolio II (papa)|Jolio II]]. * '''[[1877]]''' - Nasehon'i [[Thomas Edison]] ny Fônôgrafy, teknika fandraketam-peo nataony. * '''[[1904]]''' - Nanangana ny gazety L'Humanité tao [[Paris]] i [[Jean Jaurès]], [[Sôsialisma|sosialista]] sady mpandala [[Fandriam-pahalemana|fandriampahalemana]]. * '''[[1955]]''' - Nanomboka ny Fihaonambe tao [[Bandung]], [[Indônezia|Indonezia]] izay nampivondrona mpitarika 29 avy amin'ny firenena an-dalam-pandrosoana ary niteraka ny "Firenena tsy mandala ny atsy na aroa" * '''[[1980]]''' - Nahaleo tena i Rhodesia ka lasa naka ny anarana [[Zimbaboe|Zimbabwe]]. * '''[[1983]]''' - Nandrava ny masoivohon'i [[Etazonia]] tao [[Beirota]], [[Libàna]], ny mpanao vivery ny ainy nitondra baomba iray ka nahafaty olona 63. fvllcy07fruiyadnt0qzaxio8dr3400 1135466 1135465 2026-04-16T19:12:54Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135466 wikitext text/x-wiki '''Androany [[18 Aprily|18 avrily]]''': [[File:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|thumb|Bazilika Md. Piera]] * '''[[1506]]''' - Tao Roma, nametraka ny vato fototry ny [[Bazilikan'i Masindahy Piera]] (vaovao) ny [[Papa]] [[Jolio II (papa)|Jolio II]]. * '''[[1877]]''' - Nasehon'i [[Thomas Edison]] ny Fônôgrafy, teknika fandraketam-peo nataony. * '''[[1904]]''' - Nanangana ny gazety L'Humanité tao [[Paris]] i [[Jean Jaurès]], [[Sôsialisma|sosialista]] sady mpandala [[Fandriam-pahalemana|fandriampahalemana]]. * '''[[1955]]''' - Nanomboka ny Fihaonambe tao [[Bandung]], [[Indônezia|Indonezia]] izay nampivondrona mpitarika 29 avy amin'ny firenena an-dalam-pandrosoana ary niteraka ny "Firenena tsy mandala ny atsy na aroa" * '''[[1980]]''' - Nahaleo tena i Rhodesia ka lasa naka ny anarana [[Zimbaboe|Zimbabwe]]. * '''[[1983]]''' - Nandrava ny masoivohon'i [[Etazonia]] tao [[Beirota]], [[Libàna]], ny mpanao vivery ny ainy nitondra baomba iray ka nahafaty olona 63, nolazain'ny [[Hezbollah]] no nataony amin'ny anarana [[Jihady Islamika Palestiniana|Jihad Islamika]]. 2wnd53b8zl8xl1t8n0ljsbdlx2fex01 1135467 1135466 2026-04-16T19:22:37Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135467 wikitext text/x-wiki '''Androany [[18 Aprily|18 avrily]]''': [[File:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|thumb|Bazilika Md. Piera]] * '''[[1506]]''' - Tao Roma, nametraka ny vato fototry ny [[Bazilikan'i Masindahy Piera]] (vaovao) ny [[Papa]] [[Jolio II (papa)|Jolio II]]. * '''[[1877]]''' - Nasehon'i [[Thomas Edison]] ny Fônôgrafy, teknika fandraketam-peo nataony. * '''[[1904]]''' - Nanangana ny gazety L'Humanité tao [[Paris]] i [[Jean Jaurès]], [[Sôsialisma|sosialista]] sady mpandala [[Fandriam-pahalemana|fandriampahalemana]]. * '''[[1955]]''' - Nanomboka ny Fihaonambe tao [[Bandung]], [[Indônezia|Indonezia]] izay nampivondrona mpitarika 29 avy amin'ny firenena an-dalam-pandrosoana ary niteraka ny "Firenena tsy mandala ny atsy na aroa" * '''[[1980]]''' - Nahaleo tena i Rhodesia ka lasa naka ny anarana [[Zimbaboe|Zimbabwe]]. * '''[[1983]]''' - Nandrava ny masoivohon'i [[Etazonia]] tao [[Beirota]], [[Libàna]], ny mpanao vivery ny ainy nitondra baomba iray ka nahafaty olona 63, nolazain'ny [[Hezbollah]] ho nataony amin'ny anarana [[Jihady Islamika Palestiniana|Jihad Islamika]] izany fanafihana izany. tg41g1flp171f6y8p2vl4lqgl387kxl 0 298988 1135493 1135052 2026-04-17T10:12:33Z Thelezifor 15140 Nanampy anarana 1135493 wikitext text/x-wiki [[Sary:Catharanthus roseus24 08 2012 (2).JPG|vignette|364x364px|Tonga na vonenina (''[[Tonga (zavamaniry)|Catharanthus roseus]]'')]] Ny '''zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara''', izay misy karazana miisa 3&nbsp;245, dia ampahany amin' ny karazan-javamaniry misy eto amin' ny [[Madagasikara|Nosy]], ka ny 60&nbsp;% amin' izy ireo dia tsy hita raha tsy eto<ref><small>"[https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/1591#:~:text=Results:%20The%20medicinal%20plants%20inventoried,most%20morbid%20ones%20in%20Madagascar. Synthesis and analysis of data on inventories of medicinal plants in Madagascar]", ''ethnobotanyjournal.org''</small></ref><ref><small>Andrianavalonirina A.M. et al, "Etude ethnobotanique des plantes médicinales du district d’Antanifotsy, région de Vakinankaratra au Madagascar", ''RAMReS-PMTA'', 2023.</small></ref>. Anisan' ny fantatra indrindra ny vonenina na tonga (''[[Tonga (zavamaniry)|Catharanthus roseus]]''), ny vahona (''[[Aloe macroclada]]'' sy ''[[Aloe vera]]'' indrindraindrindra), ny ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'' na ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]''), ny [[mandravasarotra]] (''[[Cinnamosma fragrans]]''), ny niaoly (''[[Melaleuca quinquenervia]]''), ny havozomangidy (''[[Ravensara aromatica]]''), ny katrafay (''[[Cedrelopsis grevei]]''), ary ny talapetraka (''[[Centella asiatica]]''). == Lisitra == [[Sary:Camphora officinarum in Palm House Schoenbrunn (3).jpg|vignette|262x262px|Ravintsara (''[[Camphora officinarum]]'')]] Inty ny lisitry ny anarana ara-tsiansan' ny karazan-javamaniry fanao fanafody maniry eto [[Madagasikara]], arakarahin' ny anarana ahafantarana azy amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Marihina fa misy ny anarana iray amin' ny teny malagasy izay mety hanondro karazan-javamaniry roa na mihoatra. Amin' ireo anarana ara-tsiansa ireo dia misy ny efa nosoloana vokatry ny fikarohana taty aoriana nataon' ny manampahaizana. === A === * Abelmoschus esculentus * Abelmoschus manihot * ''[[Abrus precatorius]]'' (mila fitandremana fa mety manapoizina) ''--'' kelimiefitra, masokoaky, masonamboangara, masonamboatora, masonombilahy, vahemboamena, vahimboamena, voamahatorana, voamaintilany, voamaintorana, voamantorana, voamasotrandraka, voamatorana, voamboanamainty, voamboanamena, voamena. * Abutilon indicum * Acalypha indica * Acanthopale madagascariensis * Acanthospermum hispidum * Acanthus montanus * ''[[Achyranthes aspera]]'' -- fandrangojaza, tsipolitra, tsipolomanitra, tsiporomanitra, tsipotamena, tsipotemena, vatofosa, vatomposa * Acmella oleracea (sady anana) * Acridocarpus excelsus (kimanga) * Adansonia digitata * Adansonia grandidieri * Adenanthera pavonina * Adenia gummifera * Adenium obesum * Adhatoda vasica (= Justicia adhatoda) * Adiantum caudatum * Adiantum philippense * Aerva lanata * Aframomum angustifolium -- longoza * Aframomum melegueta * Afzelia bijuga * Agave sisalana * Agelaea pentagyna * ''[[Ageratum conyzoides]]'' -- ahimaimbo, ahimembo, alonimpantsaka, anajazavavy, andranompatsaka, bemaimbo, fotsivony, hanitrimpantsaka, hanitrombalahy, timimbo, tinimbo, tsiafakanakandriana, tsiafakanandriana, tsifariparimaso * Aidia densiflora * Aidia micrantha * Alangium salviifolium * Albizia adianthifolia * Albizia lebbeck * Albizia saman (= ''Samanea saman'') * Albuca humilis * Aleurites moluccanus * Allamanda cathartica * Allium cepa * ''[[Allium sativum]]'' ''--'' tongologasy, tongolay, tongolonkova * Allophylus africanus * Aloe capitata * Aloe divaricata (Vahonandrano) * ''[[Aloe macroclada]]'' -- kisaondra, lahimbahona, vahombe, vahonavahona * ''[[Alovera|Aloe vera]]'' -- vahona * Alphonsea madagascariensis * Alpinia galanga * Alpinia zerumbet * Alstonia boonei * Alternanthera pungens * Alternanthera sessilis * Alysicarpus ovalifolius * Alysicarpus vaginalis * Amaranthus dubius * Amaranthus hybridus * Amaranthus spinosus * Amaranthus viridis * Ambavia gerrardii * Ambrosia artemisiifolia * Ammi majus * Ammi visnaga * Anacardium occidentale * Anacolosa pervilleana * Ananas comosus * Andrographis paniculata * Andropogon gayanus * Angraecum sesquipedale * Anisopappus chinensis * Anisotes madagascariensis * Annona muricata * Annona squamosa * Antidesma madagascariense * ''[[Aphloia theiformis]]'' ''--'' voafotsy, fandramanana, hazondrano, kirandrambahivary, kirandrambehivavy, kirandrambiavy, maramanana, miaramanana * Apodytes dimidiata * Aponogeton madagascariensis * Argemone mexicana * Aristolochia albida * Aristolochia petersiana * Artabotrys hexapetalus * Artemisia afra * Artemisia annua * Artemisia vulgaris * Artocarpus heterophyllus * Asparagus africanus * Aspilia africana * Aster bakerianus * Aster perrieri * Asystasia gangetica * Athyrium filix-femina * Averrhoa carambola * Avicennia marina * Azadirachta indica === B === * ''[[Brachylaena ramiflora]]'' ''--'' hazotokana, kisaka, mananitra, mananotra, mananotsa, sotromorona === C === * ''[[Amberivatry|Cajanus cajan]]'' ''--'' ambarivatry, ambatry, amberivatry, ambiatrimbohitra, ambiatry, antsotry, asotrilahy, bokana, hazondandy, kiambatrimbohitsa, kivanja  * ''[[Carica papaya]]'' ''--'' [[papay]] * ''[[Cassia occidentalis]]'' (= ''[[Senna occidentalis]]'') * ''[[Tonga (zavamaniry)|Catharanthus roseus]]'' -- arivotambelona, befela, felabaratra, felatanamamba, heladolo, rivotambelona, salotsa, sarita, tonga, tongatse, trongatse, tsimatiririnina, tsingevika, vonenina, vonenina * ''[[Cedrelopsis grevei]]'' -- katafa, katrafaina, [[katrafay]], katsafa, mampandry, mantora * ''[[Centella asiatica]]'' -- anamanitra, anampetraka, anantahalaka, anantalapetraka, kiladitahalaka, korokorona, loviantsahonantanety, raivolesoka, silabola, [[talapetraka]], viliantsahonantanety * ''[[Chenopodium ambrosioides]]'' -- akatasavola, akatasoavaly, bemaimbo, taimborontsiloza, tainivorontsiloza, tetrolokoloko, tetrolokolona * ''[[Camphora officinarum|Cinnamomum camphora]]'' ''--'' ravintsara, ravitsara * ''[[Cinnamomum verum]]'' -- * ''[[Cinnamosma fragrans]]'' -- fanalamangidy, [[mandravasarotra]], molotrobeantiniaina, motrebetinainy, motrobeantinena, saro * ''[[Cinnamosma macrocarpa]]'' -- * ''[[Citrus limon]]'' -- voasarimakirana * ''[[Combretum coccineum]]'' -- [[halaitra]] * ''[[Tamotamo|Curcuma longa]]'' -- gingisy, gingiza, [[tamotamo]], vaza, vogotany * ''[[Curcuma zedoaria]]'' -- === D === * ''[[Drosera madagascariensis]]'' ''--'' * ''[[Drosera ramentacea]]'' -- kimatanandro, mahatanando, mahatanandomena === E === * ''[[Enterospermum madagascariense]]'' -- masanjoana, masinjany, masinjoana, masonjana * ''Eucalyptus'' spp. -- kininina * ''[[Eugenia jambolana]]'' -- rotra, robazaha, rotrambazaha, rotravazaha, varotra * ''[[Euphorbia hirta]]'' -- ahidinono, ahidronono, aidinono, fampinonoana, kironono, tambavy, tanampotsihelika, tsimenamena, zanraobera === F === * ''[[Ficus baroni]]'' -- amonta, amontambavy, amontana, amontandahy, aviavindahy, hafotra, nohondahy, nonokaberavina, nonokorovana, nonondahy, nonosay, voara, voarabe === G === * ''[[Gomphocarpus fruticosus]]'' -- fandemy, faniry, fanoro, matsivina, poaka, tandemy, voamasivena * ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'' -- [[ambiaty]] === H === * ''[[Harungana madagascariensis]]'' -- arongana, dity, fahotra, fohatra, haringana, haronga, harongambato, harongana, miangaroka * ''[[Helichrysum faradifani]]'' -- * ''[[Helichrysum gymnocephalum]]'' -- rambazina, rambiasina, rambiazina === L === * ''[[Lantana camara]]'' -- radredreka, [[radriaka]], riadriatra, taindelontsinoa * ''[[Leonotis nepetifolia]]'' -- halanjanahary, hazonjanahary, kilanjananahary, kitsotsoka, lanjalanjananahary, lanjambola * ''[[Lygodium lanceolatum]]'' -- famatotrakanga, fandrikakanga, karakarantoloho, karakaratoloho, kidito === M === * ''[[Melaleuca quinquenervia]]'' -- * ''[[Momordica charantia]]'' -- mafaibe, margôza, margôzy * ''[[Moringa oleifera]]'' -- anambo, anamorongo, ananaboringa, [[ananambo]], felikambo, felikamoranga, felinimorongovazaha, landihazo, moringa, morongo, morongy, soahazo === N === * ''Noronhia'' spp. -- laitra, tsilaitra === O === * ''[[Ocimum suave]]'' na ''[[Ocimum gratissimum]]'' -- rombabe, romby === P === * ''[[Plectranthus amboinicus]]'' -- * ''[[Prunus africana]]'' na ''[[Pygeum africanum]]'' -- paisoala, saripaiso * ''[[Psiadia altissima]]'' -- dingadinga, dingadingambazaha, dingadingana, dingandingana, mantavazana, rinarina, voaramonina * ''[[Psidium guajava]]'' -- angavo, gavo, gavy, goava, goavy * ''[[Pygeum africanum]]'' (= ''[[Prunus africana]]'') === R === * ''[[Ravensara aromatica]]'' -- avozo, havozomangidy, havozomanitra, hazomanga, hazomangalahy, hazomanitra, laposinty, ravintsara, tavolomanitra, voaravintsara * ''[[Kinana|Ricinus communis]]'' -- kinana, kinanamena === S === * ''[[Senna occidentalis]]'' na ''[[Cassia occidentalis]]'' ''--'' saringoazy, tsatsinangatra, tsirokinangatra, tsirorokanangatra, tsorokanangatra, tsororangatra, tsotsorinangatra, vantsiraokonangatra, voanembanalika, voanembanamboa, voanjary, voantsiraokonangatra, voantsirokinimaro, voantsiroko, voantsorokanangatra, voatsokonangatra, vonjara * ''[[Siegesbeckia orientalis]]'' ''--'' * ''[[Solanum aethiopicum]]'' -- === T === * ''[[Tacca leontopetaloides]]'' -- maronkony * ''[[Trema orientalis]] --'' andraraizina, andrareza, andrarezina, angesoba, angezoka, hazongazona, ilaibaratra, selivaratsy, tsivakimbaratra, vakoka === U === * ''[[Uapaca bojeri]]'' -- hazondandy, tapia, voampaka, voatapia === V === * ''[[Vernonia appendiculata]]'' (= ''[[Gymnanthemum appendiculatum]]'') * ''[[Voacanga thouarsii]]'' -- akanga, akangahazo, akangarano, akangatsimangolonanaka, folitra, haboka, kabodrano, kaboka, kabokankoraka, kaboke, kanga, kangarano, kapoka, koraka, montafara, montaka, voakanga, voakangarano === W === * ''[[Woodfordia floribunda]]'' ''--'' arify, lambohenjana === Z === * ''[[Zanthoxylum decaryi]]'' -- manago, manongo, manongovola * ''[[Zanthoxylum madagascariense]]'' -- fahavalonkazo, hazomiarotena, manongo, tsihanimpoza * ''[[Zanthoxylum mananarense]]'' -- vohantsilana * ''[[Zanthoxylum thouvenotii]]'' -- tsihanimpotsy, tsihanimpoza, tsilompoza * ''[[Zanthoxylum tsihanimposa]]'' -- manongo, tsihanimpoza * ''[[Sakamalao|Zingiber officinale]]'' -- sakamalao, sakaviro, sakarivo == Jereo koa == * [[Zavamaniry eto Madagasikara]] == Loharano == 80zfnyn91zxr29dvm42m8l3100hn88e 0 299136 1135436 2026-04-16T12:17:22Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1482653|Ebola]] to:mg #mdwikicx 1135436 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Ebola |synonym =Ebola haemorrhagic fever (EHF), Ebola virus disease |image =7042 lores-Ebola-Zaire-CDC Photo.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =Two nurses standing near [[Mayinga N'Seka]], a nurse with Ebola virus disease in the [[Mabalo Lokela|1976 outbreak in Zaire]]. N'Seka died a few days later. |pronounce = |specialty =[[Infectious diseases (medical specialty)|Infectious disease]] |symptoms =[[Fever]], [[sore throat]], [[Muscle ache|muscular pain]], [[headaches]], [[diarrhoea]], bleeding<ref name=WHO2014/> |onset =Two days to three weeks post exposure<ref name=WHO2014/> |duration = |causes =[[Ebolavirus]]es spread by direct contact<ref name=WHO2014/> |risks = |diagnosis =Finding the virus, viral [[RNA]], or [[antibodies]] in blood<ref name=WHO2014/> |differential =[[Malaria]], [[cholera]], [[typhoid fever]], [[meningitis]], other [[viral haemorrhagic fevers]]<ref name=WHO2014/> |prevention =Coordinated medical services, careful handling of [[bushmeat]]<ref name=WHO2014/> |treatment =[[Symptomatic treatment|Supportive care]]<ref name=WHO2014/> |medication =[[Atoltivimab/maftivimab/odesivimab]]<ref name=PI2022/> |prognosis =25–90% mortality<ref name=WHO2014/> |frequency = |deaths = }}Ny Ebola, fantatra ihany koa amin’ny anarana hoe aretin’ny viriosy Ebola (EVD), dia tazo mahery vaika ateraky ny viriosy Ebola, izay mahazo ny olombelona sy ny gidro hafa. [1] Matetika ny famantarana sy soritr’aretina dia miseho eo anelanelan’ny 2 andro sy 3 herinandro aorian’ny fifindran’ny otrikaretina. Ireo soritr’aretina voalohany dia ahitana tazo, tenda maharary, fanaintainan’ny hozatra, ary aretin’andoha. [1] Rehefa mivoatra ny aretina dia mety hiseho ny fandoavana, aretim-pivalanana, ary maimaika amin’ny hoditra, miaraka amin’ny fahasimban’ny fiasan’ny aty sy ny voa. [1] Amin’ny dingana manaraka dia mety hisy fandehanan-dra, na ao anaty vatana (fandehanan-dra anatiny) na ivelany. [1] Aretina mampidi-doza ity, izay mahafaty eo anelanelan’ny 25% ka hatramin’ny 90% amin’ireo voa, ary eo amin’ny 50% eo ho eo ny tahan’ny fahafatesana amin’ny ankapobeny. [1] Matetika ny fahafatesana dia vokatry ny tosidra ambany vokatry ny fahaverezan-drano, ary miseho eo anelanelan’ny 6 ka hatramin’ny 16 andro aorian’ny fisehoan’ny soritr’aretina. [2] Miely amin'ny alalan'ny fifandraisana mivantana amin'ny tsiranoka ao amin'ny vatana ny viriosy, toy ny [[ra]] avy amin'ny olombelona na biby hafa voan'ny aretina.<ref name="WHO2014">{{Cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|title=Ebola virus disease, Fact sheet N°103, Updated September 2014|access-date=15 December 2014|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|date=September 2014|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214011751/https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|archive-date=14 December 2014}}</ref> Mety hiparitaka ihany koa ny aretina avy amin'ny fifandraisana amin'ny zavatra vao avy voaloto tamin'ny tsiranoka avy amin'ny vatana.<ref name="WHO2014" /> Tsy mbola voarakitra an-tsoratra na tany amin'ny laboratoara na tany amin'ny tontolo voajanahary ny fiparitahan'ny aretina amin'ny alalan'ny rivotra eo amin'ireo [[Primates|rajako]], anisan'izany ny olombelona.<ref name="WHOAir2014">{{Cite web|title=2014 Ebola Virus Disease (EVD) outbreak in West Africa|url=https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|publisher=World Health Organization (WHO)|access-date=3 August 2014|date=21 April 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729034008/https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|archive-date=29 July 2014|df=dmy-all}}</ref> Mety hitondra ny viriosy mandritra ny herinandro maromaro ka hatramin'ny volana maromaro ny tsirinaina na ny rononon-dreny aorian'ny fahasitranana amin'ny EVD.<ref name="WHO2014" /><ref name="cdc9months">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2015/p1014-ebola-virus.html|title=Preliminary study finds that Ebola virus fragments can persist in the semen of some survivors for at least nine months|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|date=14 October 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824104650/https://www.cdc.gov/media/releases/2015/p1014-ebola-virus.html|archive-date=24 August 2017}}</ref><ref name="CDCBreast2014">{{Cite web|title=Recommendations for Breastfeeding/Infant Feeding in the Context of Ebola|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/hcp/recommendations-breastfeeding-infant-feeding-ebola.html|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|access-date=26 October 2014|date=19 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024235607/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/hcp/recommendations-breastfeeding-infant-feeding-ebola.html|archive-date=24 October 2014}}</ref> Inoana fa ny ramanavy no mpitondra ny viriosy, afaka mampiely azy nefa tsy voakasik'izany.<ref name="WHO2014" /> Mety hitovy amin'ny EVD ny aretina hafa toy ny [[tazomoka]], [[Kolera|kôlerà]], tazo tifoida, meningitis ary tazo hafa vokatry ny virosy.<ref name="WHO2014" /> Andramana ny ARN viraliny, ny antikôra viraliny na ny viriosy mihitsy ny santionan-dra mba hanamafisana ny aretina.<ref name="WHO2014" /><ref name="Bro2016">{{Cite journal|vauthors=Broadhurst MJ, Brooks TJ, Pollock NR|title=Diagnosis of Ebola Virus Disease: Past, Present, and Future|journal=Clinical Microbiology Reviews|publisher=American Society for Microbiology|lccn=88647279|oclc=38839512|volume=29|issue=4|date=13 July 2016|issn=0893-8512|doi=10.1128/cmr.00003-16|pages=773–793|pmid=27413095|pmc=5010747}}</ref> Ny fifehezana sy fisorohana ny aretin’ny viriosy Ebola (EVD) dia mitaky fandrindrana akaiky eo amin’ny serivisy ara-pahasalamana sy ny fandraisan’anjaran’ny vondrom-piarahamonina. [1] Anisan’ny fepetra manan-danja ny fitiliana haingana ny tranga, ny fanaraha-maso ireo olona nifandray tamin’ny marary, ny fahazoana miditra haingana amin’ny laboratoara, ary ny fikarakarana ara-pitsaboana ireo olona voan’ny aretina. Ilaina ihany koa ny fanariana araka ny tokony ho izy ny razana, amin’ny alalan’ny fandoroana na fandevenana voafehy. [1][6] Tokony hokarakaraina amim-pitandremana manokana ny santionan-tsiranoka sy ny sela avy amin’ny marary, noho ny mety hampielezan’izy ireo ny aretina. [1] Ny fisorohana dia ahitana ny famerana ny fifindran’ny aretina avy amin’ny biby mankany amin’ny olombelona, indrindra amin’ny alalan’ny fifehezana ny fikasihana hena voamaina (bushmeat) mety ho voan’ny aretina, ny fanaovana fitaovana fiarovana, ary ny fandrahoana tsara ny hena alohan’ny hihinanana azy. [1] Ankoatra izany, zava-dehibe ny fanaovana akanjo fiarovana sy ny fanasana tanana rehefa mikarakara marary. [1] Tamin’ny taona 2019, dia nekena tany Etazonia ny vaksiny Ebola ho an’ny Zaire ebolavirus. [7] Ho fanampin’izany, azo ampiasaina amin’ity karazana ity ihany koa ny atoltivimab/maftivimab/odesivimab. [8] Ny fitsaboana dia mifantoka indrindra amin’ny fanohanana ny vatana, izay manampy amin’ny fanatsarana ny vokatra ara-pahasalamana. Tafiditra amin’izany ny fitsaboana fanoloana ranoka amin’ny vava (fisotroana rano misy siramamy sy sira) na ny fanomezana ranoka amin’ny lalan-drà, ary koa ny fitsaboana ireo soritr’aretina miseho. [1] Fantatra voalohany tamin'ny 1976 ity aretina ity, tamin'ny fipoahana roa niaraka: ny iray tao Nzara (tanàna iray any [[Sodàna Atsimo]] ) ary ny iray hafa tao Yambuku ( [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô|Repoblika Demokratikan'i Kongo]] ), tanàna kely akaikin'ny Reniranon'i Ebola izay niavian'ny anarany.<ref name="WHO2014" /> Mitranga tsy tapaka any amin'ny faritra tropikaly any [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon'i Sahara]] ny fihanaky ny EVD.<ref name="WHO2014" /> Nanomboka tamin'ny 1976 ka hatramin'ny 2012, ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana]] dia nitatitra fihanaky ny aretina miisa 24 izay nahitana tranga 2.387 ary fahafatesana 1.590.<ref name="WHO2014" /><ref name="MMWRJune2014">{{Cite journal|vauthors=Dixon MG, Schafer IJ|title=Ebola viral disease outbreak—West Africa, 2014|journal=MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep.|volume=63|issue=25|pages=548–51|date=June 2014|pmid=24964881|pmc=5779383|doi=|url=https://www.cdc.gov/mmwr/pdf/wk/mm6325.pdf|access-date=2020-07-31|archive-date=2020-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023224947/https://www.cdc.gov/mmwr/pdf/wk/mm6325.pdf|url-status=live}}</ref> Ny fihanaky ny aretina lehibe indrindra hatreto dia ny valanaretina tany Afrika Andrefana, izay nitranga nanomboka ny Desambra 2013 ka hatramin'ny Janoary 2016, izay nahitana tranga 28.646 ary fahafatesana 11.323.<ref name="CDC2014">{{Cite web|title=CDC urges all US residents to avoid nonessential travel to Liberia, Guinea and Sierra Leone because of an unprecedented outbreak of Ebola|url=https://wwwnc.cdc.gov/travel/notices/warning/ebola-liberia|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|access-date=2 August 2014|date=31 July 2014|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809181737/https://wwwnc.cdc.gov/travel/notices/warning/ebola-liberia|archive-date=9 August 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="CDCAug2014N">{{Cite web|title=2014 Ebola Outbreak in West Africa|url=https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|access-date=5 August 2014|date=4 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141002134254/https://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/|archive-date=2 October 2014}}</ref> Nambara fa tsy vonjy taitra intsony izany tamin'ny 29 martsa 2016.<ref name="who.int">{{Cite web|title=Statement on the 9th meeting of the IHR Emergency Committee regarding the Ebola outbreak in West Africa|url=https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/end-of-ebola-pheic/en/|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=30 March 2016|date=29 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331231040/https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2016/end-of-ebola-pheic/en/|archive-date=31 March 2016}}</ref> Nanomboka tany amin'ny Repoblika Demokratikan'i Kongo tamin'ny Mey 2017,<ref>{{Cite web|title=Statement on Ebola in the Democratic Republic of the Congo|url=https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2017/ebola-drc/en/|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=12 May 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512203522/https://www.who.int/mediacentre/news/statements/2017/ebola-drc/en/|archive-date=12 May 2017}}</ref> sy 2018 ny fihanaky ny aretina hafa tany Afrika.<ref name="WHO2018DRCOver">{{Cite web|title=Ebola outbreak in DRC ends: WHO calls for international efforts to stop other deadly outbreaks in the country|url=https://www.who.int/news-room/detail/24-07-2018-ebola-outbreak-in-drc-ends-who-calls-for-international-efforts-to-stop-other-deadly-outbreaks-in-the-country|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=26 July 2018|archive-date=25 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725190657/http://www.who.int/news-room/detail/24-07-2018-ebola-outbreak-in-drc-ends-who-calls-for-international-efforts-to-stop-other-deadly-outbreaks-in-the-country|url-status=live}}</ref> Tamin'ny Jolay 2019, nanambara ny fihanaky ny Ebola any Kongo ho hamehana ara-pahasalamana maneran-tany ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana. == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 3knrc9xnp3xz9h13e6yls3vlgcid0v2 0 299137 1135437 2026-04-16T13:37:43Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1490689|BCG vaccine]] to:mg #mdwikicx 1135437 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |image =Mycobacterium bovis BCG ZN.jpg |caption =Microscopic image of the Calmette-Guérin bacillus, [[Ziehl–Neelsen stain]], magnification: 1,000nn <!-- Vaccine data --> |type =vaccine |target =[[Tuberculosis]] |vaccine_type =live <!-- Names --> |pronounce = |tradename = |synonyms = |IUPAC_name = <!-- Clinical data --> |class = |uses =<!-- primary uses --> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =<!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --> |pregnancy_US =C |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=Percutaneous |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=1.8 mg <ref name="who">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=L03AX03 |website=www.whocc.no |access-date=22 September 2020 |archive-date=14 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714164009/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=L03AX03 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|pro|bcg-vaccine}} |MedlinePlus = <!-- Legal data --> |legal_AU =<!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled --> |legal_CA =<!-- Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> |legal_UK =<!-- GSL, P, POM, CD, or Class A, B, C --> |legal_US =Rx-only |legal_status = |drug_name =BCG_vaccine }}Ny vaksiny Bacillus Calmette–Guérin (BCG) dia vaksiny ampiasaina indrindra amin’ny fisorohana ny tioberkilaozy (TB). [1] Any amin’ireo firenena ahitana tranga maro amin’ny tioberkilaozy na habokana, dia matetika omena fatra iray ho an’ny zazakely salama akaiky ny fotoana nahaterahany ny vaksiny BCG. [1] Any amin’ny faritra izay tsy fahita firy ny tioberkilaozy kosa, dia ireo ankizy heverina ho atahorana ihany no omena vaksiny, ary ireo ahiahiana ho voan’ny aretina dia atao fitiliana sy tsaboina araka ny tokony ho izy. [1] Azo omena ihany koa ny olon-dehibe mbola tsy voan’ny tioberkilaozy sy tsy mbola vita vaksiny teo aloha, indrindra raha misy loza mety hahazo azy ireo. [1] Ankoatra ny tioberkilaozy, dia hita fa manana fahombiazana ihany koa ny BCG amin’ny fisorohana ny fery Buruli sy ny aretina vokatry ny mycobacteria tsy vokatry ny tioberkilaozy. [1] Indraindray koa dia ampiasaina ho fitsaboana ny homamiadan’ny tatavia. [2][3] Miovaova ny tahan'ny fiarovana amin'ny aretina tioberkilaozy ary maharitra hatramin'ny roapolo taona ny fiarovana.<ref name="WHO2018">{{Cite journal|vauthors=((World Health Organization))|title=BCG vaccines: WHO position paper – February 2018|journal=Weekly Epidemiological Record|date=February 2018|volume=93|issue=8|pages=73–96|pmid=29474026|hdl=10665/260307|author-link=World Health Organization}}</ref> Amin'ny ankizy dia misoroka ny 20% eo ho eo amin'ny aretina izany ary amin'ireo izay voan'ny aretina dia miaro ny antsasany amin'ny fivoaran'ny aretina izany.<ref>{{Cite journal|last=Roy|first=A|last2=Eisenhut|first2=M|last3=Harris|first3=RJ|last4=Rodrigues|first4=LC|last5=Sridhar|first5=S|last6=Habermann|first6=S|last7=Snell|first7=L|last8=Mangtani|first8=P|last9=Adetifa|first9=I|last10=Lalvani|first10=A|last11=Abubakar|first11=I|title=Effect of BCG vaccination against Mycobacterium tuberculosis infection in children: systematic review and meta-analysis.|journal=BMJ|date=5 August 2014|volume=349|pages=g4643|pmid=25097193|doi=10.1136/bmj.g4643|pmc=4122754}}</ref> Atsindrona amin'ny hoditra ny vaksiny.<ref name="WHO2018" /> Tsy misy porofo fa mahasoa ny fatra fanampiny.<ref name="WHO2018" /> Mahalana vao misy voka-dratsy lehibe.<ref name="WHO2018" /> Matetika misy mena, mivonto ary fanaintainana kely eo amin'ny toerana tsindrona.<ref name="WHO2018" /> Mety hipoitra ihany koa ny fery kely miaraka amin'ny holatra rehefa sitrana.<ref name="WHO2018" /> Fahita matetika kokoa ny voka-dratsiny ary mety ho mafy kokoa amin'ireo manana hery fiarovana malemy.<ref name="WHO2018" /> Tsy azo antoka ampiasaina mandritra [[Fitondrana vohoka|ny fitondrana vohoka]] izy io.<ref name="WHO2018" /> Ny vaksiny dia novolavolaina avy amin'ny ''Mycobacterium bovis'', izay matetika hita amin'ny omby.<ref name="WHO2018" /> Na dia efa nihena aza izy io dia mbola velona ihany.<ref name="WHO2018" /> Ny vaksiny BCG dia nampiasaina voalohany tamin’ny fitsaboana tamin’ny taona 1921. [1] Tafiditra ao anatin’ny Lisitry ny fanafody tena ilaina an’ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io. [5] Teo anelanelan’ny taona 2011 sy 2014, ny vidin’ny ambongadiny dia teo amin’ny 0,20 ka hatramin’ny 1,10 dolara amerikana isaky ny fatra any amin’ireo firenena an-dalam-pandrosoana. [6][7] Any Etazonia kosa, dia eo anelanelan’ny 100 ka hatramin’ny 200 dolara amerikana isaky ny fatra ny vidiny. [8] Hatramin’ny taona 2004, dia tombanana ho ankizy 100 tapitrisa eo ho eo isan-taona maneran-tany no mahazo ny vaksiny BCG. [9] == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 3iw0asyabpixexfth7z0wm10rhs18gj 0 299138 1135438 2026-04-16T13:52:49Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1456401|Aclidinium]] to:mg #mdwikicx 1135438 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =changed |Watchedfields =changed |verifiedrevid =477240902 |image =Aclidinium_bromide.svg |width =320 |alt = |caption = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Bretaris Genuair, Eklira Genuair, Tudorza Pressair |synonyms =Aclidinium bromide |IUPAC_name =[(8''R'')-1-(3-Phenoxypropyl)-1-azoniabicyclo[2.2.2]octan-8-yl] 2-hydroxy-2,2-dithiophen-2-ylacetate bromide <!-- Clinical data --> |class =[[Long-acting muscarinic antagonist]] (LAMA)<ref name=AHFS2021/> |uses =[[Chronic obstructive pulmonary disease]] (COPD)<ref name=AHFS2021/> |side_effects =Headache, cough, inflammation of the nose and throat<ref name=AHFS2021/> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[Inhalation]] |onset = |duration_of_action=>24 hrs |defined_daily_dose= |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|aclidinium-bromide}} |MedlinePlus = <!-- Legal data --> |legal_EU =Rx-only |legal_US =Rx-only |legal_status = |DailyMedID =Aclidinium |licence_US =Aclidinium <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =<5% (in system)<br />30% (in lung) |protein_bound = |metabolism =Ester [[hydrolysis]] |metabolites = |elimination_half-life=2–3 hrs |excretion =65% urine, 33% faeces <!-- Chemical and physical data --> |Br =1 |C =26 |H =30 |N =1 |O =4 |S =2 |SMILES =[Br-].O=C(O[C@@H]3C2CC[N+](CCCOc1ccccc1)(CC2)C3)C(O)(c4sccc4)c5sccc5 |StdInChI =1S/C26H30NO4S2.BrH/c28-25(26(29,23-9-4-17-32-23)24-10-5-18-33-24)31-22-19-27(14-11-20(22)12-15-27)13-6-16-30-21-7-2-1-3-8-21;/h1-5,7-10,17-18,20,22,29H,6,11-16,19H2;1H/q+1;/p-1/t20?,22-,27?;/m0./s1 |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|changed|chemspider}} |StdInChIKey =XLAKJQPTOJHYDR-QTQXQZBYSA-M |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|changed|chemspider}} |drug_name =Aclidinium }}Ny Aclidinium dia fanafody ampiasaina amin’ny fitsaboana maharitra ny aretin'ny havokavoka mitaiza (COPD) (1). Izy io dia ao anatin’ny vondrona anticholinergique maharitra (LAMA), izay manampy amin’ny fanalefahana ny fahasarotan’ny fifohana rivotra amin’ny alalan’ny fanalefahana ny hozatra manodidina ny lalan-drivotra. Ny fampiasana azy dia mety hanatsara ny kalitaon'ny fiainana ary hampihena ny mety hahatonga fidirana hopitaly noho ny fiharatsian’ny aretina (2). Na izany aza, tsy mbola voaporofo mazava fa mampihena ny tahan’ny fahafatesana na ny filàna kortikostéroïde izy (2). Tsy mbola mazava tsara ihany koa raha misy fahasamihafana lehibe eo amin’ny fahombiazan’ny Aclidinium sy ny Tiotropium na ireo fanafody hafa ao amin’ny sokajy LAMA (2). Matetika izy io dia ampiasaina amin’ny alalan’ny fitaovana antsoina hoe inhalateur vovoka maina (dry powder inhaler) (1), izay entina mampiditra mivantana ny fanafody ao amin’ny havokavoka. Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny aretin'andoha, ny kohaka, ary ny fivontosan'ny orona sy ny tenda. Mety ahitana ny aretim-pivalanana, ny fivontosan'ny bronches, ary ny fihazonana urine ny voka-dratsiny hafa.<ref name="BNF80">{{Cite book|title=BNF|date=September 2020 - March 2021|publisher=BMJ Group and the Pharmaceutical Press|year=|isbn=978-0-85711-369-6|edition=80|location=|page=260}}</ref><ref name="AHFS2021" /> Mpifanandrina muscarinic miasa ela (LAMA) izy io.<ref name="AHFS2021" /> Nankatoavina ho ampiasaina ara-pitsaboana tany Etazonia tamin’ny taona 2012 ny Aclidinium (1). Izy io dia tafiditra ao amin’ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana lisitry ny fanafody tena ilaina (WHO Model List of Essential Medicines) ho solon’ny Tiotropium (3). Any Royaume-Uni, manodidina ny 33 pounds isam-bolana ny vidiny eo ambanin’ny National Health Service (2). Any Etazonia kosa, tombanana ho eo amin’ny 560 dolara amerikana isam-bolana ny vidiny tamin’ny taona 2021 (4). Azo ampiasaina miaraka amin’ny Formoterol ihany koa izy, arakaraka ny toetry ny marary sy ny torohevitr’ ny mpitsabo (2). == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 9iopw30bj3zyfqaiirmseypocygwhve 0 299139 1135439 2026-04-16T13:56:13Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1458116|Iotroxic acid]] to:mg #mdwikicx 1135439 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug|image=Iotroxic acid.png <!-- Names -->|pronounce=|tradename=Biliscopin, others|synonyms=|IUPAC_name=3-<nowiki/>{2-[2-(2-<nowiki/>{[(3-carboxy-2,4,6-triiodophenyl)carbamoyl]methoxy}ethoxy)ethoxy]acetamido}-2,4,6-triiodobenzoic acid <!-- Clinical data -->|class=|uses=<!-- primary uses -->|side_effects=<!-- common side effects and notable side effects -->|interactions=<!-- notable interactions -->|pregnancy_AU=<!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X -->|pregnancy_US=<!-- A / B / C / D / X -->|pregnancy_category=|breastfeeding=|routes_of_administration=|onset=|duration_of_action=|defined_daily_dose=not established<ref name="who">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=V08AC02 |website=www.whocc.no |access-date=15 September 2020 |archive-date=21 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121195808/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=V08AC02 |url-status=live }}</ref>|typical_dose=<!-- External links -->|Drugs.com={{drugs.com|international|iotroxic-acid}}|MedlinePlus=<!-- Legal data -->|legal_AU=<!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled-->|legal_CA=<!-- Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII -->|legal_UK=<!-- GSL, P, POM, CD, or Class A, B, C -->|legal_US=<!-- OTC / Rx-only / Schedule I, II, III, IV, V -->|legal_status=<!-- Pharmacokinetic data -->|bioavailability=|protein_bound=|metabolism=|elimination_half-life=|excretion=<!-- Chemical and physical data -->|C=22|H=18|I=6|N=2|O=9|SMILES=O=C(Nc1c(I)c(c(I)cc1I)C(=O)O)COCCOCCOCC(=O)Nc2c(I)c(C(=O)O)c(I)cc2I}}Ny asidra iotroksika, fantatra ihany koa amin'ny hoe meglumine iotroxate, dia molekiola ampiasaina ho toy ny fitaovana fanehoana (contrast medium) mandritra ny taratra X.[1][2] Ampiasaina manokana izy io amin’ny fitiliana ny gallbladder sy ny lalan-drà biliary.[2] Omena amin’ny alalan’ny tsindrona miadana ao anaty lalan-drà izy io.[2] Mahalana ny voka-dratsiny.<ref>{{Cite book|last=Neugebauer|first=Edmund|last2=Sauerland|first2=Stefan|title=Recommendations for evidence-based endoscopic surgery: The updated EAES consensus development conferences|date=2014|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9782817808499|page=67|url=https://books.google.ca/books?id=seILBwAAQBAJ&pg=PA67|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101000948/https://books.google.ca/books?id=seILBwAAQBAJ&pg=PA67|archive-date=2017-01-01}}</ref> Anisan'izany ny fandoavana, ny fivontosana amin'ny hoditra, ny aretin'andoha, ny mangidihidy, ary ny tosidrà ambany.<ref name="WHO2008">{{Cite book|title=WHO Model Formulary 2008|year=2009|isbn=9789241547659|vauthors=((World Health Organization))|hdl=10665/44053|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|hdl-access=free|pages=315, 318}}</ref> Anisan'ny voka-dratsiny tsy fahita firy ny fikorontanan-tsaina sy ny fihetseham-po mahazaka.<ref name="WHO2008" /> Tsy tokony hampiasain'ireo izay manana [[Iôda|alèjy amin'ny iode]] izy io.<ref name="WHO2008" /> Ny asidra iotroksika dia fitaovana fampifandanjana misy iode amin'ny karazana diiônika dimer.<ref>{{Cite book|last=Schaefer|first=Christof|last2=Peters|first2=Paul W. J.|last3=Miller|first3=Richard K.|title=Drugs During Pregnancy and Lactation: Treatment Options and Risk Assessment|date=2014|publisher=Academic Press|isbn=9780124079014|page=532|url=https://books.google.ca/books?id=L2NzAwAAQBAJ&pg=PA532|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101001148/https://books.google.ca/books?id=L2NzAwAAQBAJ&pg=PA532|archive-date=2017-01-01}}</ref> Ny asidra iotroksika dia novokarina voalohany tamin'ny 1976.<ref>{{Cite book|last=Korolkovas|first=Andrejus|title=Essentials of Medicinal Chemistry|date=1988|publisher=Wiley|isbn=9780471883562|page=1063|url=https://books.google.ca/books?id=6hxtAAAAMAAJ|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101001146/https://books.google.ca/books?id=6hxtAAAAMAAJ|archive-date=2017-01-01}}</ref> Ao amin'ny lisitry ny fanafody tena ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izany.<ref name="WHO21st">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}</ref> Mahalana vao ampiasaina any amin'ny [[firenena mandroso]] izy io noho ny fisian'ny "magnetic resonance cholangiopancreatography " (MRCP).<ref>{{Cite book|last=Sherlock|first=Shiela|last2=Dooley|first2=James|title=Diseases of the Liver and Biliary System|date=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9780470986813|page=568|url=https://books.google.ca/books?id=-TD1_-SiqvcC&lpg=PA568|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101001040/https://books.google.ca/books?id=-TD1_-SiqvcC&lpg=PA568|archive-date=2017-01-01}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] rtoidpadnfn86kejkxh73lvyqajoaav 0 299140 1135440 2026-04-16T14:01:26Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1468482|Neonatal hepatitis]] to:mg #mdwikicx 1135440 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Neonatal hepatitis |synonym =Neonatal hepatitis syndrome,<ref name=Rob2003/> nonspecific neonatal hepatitis,<ref name=Had2016/> idiopathic neonatal hepatitis,<ref name=Had2016/> cryptogenic neonatal hepatitis,<ref name=Had2016/> idiopathic neonatal cholestasis<ref name=NORD2021>{{cite web |title=Neonatal Cholestasis |url=https://rarediseases.org/rare-diseases/idiopathic-neonatal-hepatitis/ |website=NORD (National Organization for Rare Disorders) |access-date=20 February 2021 |archive-date=23 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023014842/https://rarediseases.org/rare-diseases/idiopathic-neonatal-hepatitis/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023014842/https://rarediseases.org/rare-diseases/idiopathic-neonatal-hepatitis/ |date=23 October 2020 }}</ref> |image =Neonatal hepatitis.webm |image_size =320px |image_thumbtime =94 |alt = |caption =Video explanation |pronounce = |specialty =[[Neonatology]] |symptoms =[[jaundice|Yellowish skin and eyes]], itchiness, dark urine<ref name=NORD2021 /> |onset =First year of life<ref name=Had2016/> |duration = |causes =Unknown, [[viral infection]], [[metabolic disease]], anatomical abnormality, tumor, toxin exposure, [[autoimmune disorder]]<ref name=Rob2003/><ref name=Had2016/> |risks = |diagnosis =[[Bilirubin#Hyperbilirubinemia|High conjugated bilirubin]], [[ultrasound]], [[liver biopsy]]<ref name=NORD2021 /> |differential = |prevention = |treatment =Special nutrition, [[vitamin]] supplementation, [[ursodeoxycholic acid]], [[liver transplant]]<ref name=NORD2021 /> |medication = |prognosis = |frequency =1 in 2,500 newborns<ref name=Had2016/> |deaths = }}Ny hepatita vao teraka dia manondro ny cholestasis maharitra amin’ny zazakely, izay ahitana fitombon’ny bilirubine mifamatotra. [1] Misy mpanoratra mampiasa io teny io ho an’ny tranga rehetra mahatonga cholestasis amin’ny zazakely, [2] raha ny hafa kosa mametra izany ho an’ny tranga tsy fantatra mazava ny antony. [1] Anisan’ny soritr’aretina mety hiseho ny mavoan’ny hoditra sy maso, ny mangidihidy, ary ny fivalanana maizina. [3] Mety ho isan’ny fahasarotana ny tsy fahampian’ny fitomboana ara-dalàna (failure to thrive), ny fikorontanan’ny fandehanan-dra, ary ny tsy fahombiazan’ny aty. [3] Mety tsy fantatra ny antony, aretina virosy, aretina metabolika, tsy fetezan'ny anatomika toy ny atresia biliary, fivontosana, fihanaky ny poizina, na aretina autoimmune.<ref name="Rob2003">{{Cite journal|last=Roberts|first=EA|title=Neonatal hepatitis syndrome.|journal=Seminars in neonatology : SN|date=October 2003|volume=8|issue=5|pages=357-74|doi=10.1016/S1084-2756(03)00093-9|pmid=15001124}}</ref><ref name="Had2016">{{Cite journal|last=Hadžić|first=N|last2=Verkade|first2=HJ|title=The Changing Spectrum of Neonatal Hepatitis.|journal=Journal of pediatric gastroenterology and nutrition|date=September 2016|volume=63|issue=3|pages=316-9|doi=10.1097/MPG.0000000000001203|pmid=27007400}}</ref> Ny aretina metabolika matetika indrindra dia ny galactosaemia ary ny aretina mahazatra indrindra dia ny cytomegalovirus.<ref name="Had2016" /> Mety ahitana fitiliana amin'ny alalan'ny "échographie" sy "biopsie" amin'ny aty ny famaritana ny aretina. Ny fitsaboana dia mety ahitana sakafo manokana, famenoana vitamina, ary asidra ursodeoxycholique. [3] Indraindray, raha tonga amin’ny dingana farany ny aretin’ny aty, dia mety ilaina ny famindrana aty. [3] Ny hepatita amin'ny zaza vao teraka dia misy fiantraikany amin'ny zaza vao teraka 1 amin'ny 2.500 eo ho eo.<ref name="Had2016" /> Manodidina ny 25%-n'ny tranga no tsy fantatra ny antony ary nihena ny fahitan'ny olona izany rehefa mandroso ny fitsaboana.<ref name="Had2016" /> Ny atresia biliary dia maneho eo amin'ny 25% eo ho eo amin'ny tranga, raha toa ka maneho eo amin'ny 10% eo ho eo ny aretina, ary ny sakafo ara-pahasalamana, ny tsy fahampian'ny alpha-1-antitrypsin, ary ny asphyxia perinatal dia samy miteraka eo amin'ny 5% eo ho eo <ref name="Had2016" /> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] h41qt5fmmjq7e1hjieclmhq5wbjb6qh 0 299141 1135441 2026-04-16T14:07:39Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1458061|Lamivudine/tenofovir]] to:mg #mdwikicx 1135441 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |drug_name =Lamivudine/tenofovir |image =Lamivudine and tenofovir disoproxil.svg |width =250 |alt = |caption = <!-- Combo data --> |type =combo |component1 =Lamivudine |class1 =[[Nucleoside reverse transcriptase inhibitor]] |component2 =Tenofovir disoproxil |class2 =[[Nucleotide reverse transcriptase inhibitor]] <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Cimduo, Temixys |synonyms = |IUPAC_name = <!-- Clinical data --> |class = |uses =Prevent and treat [[HIV/AIDS]]<ref name=PI2023/><ref name=EML2023/> |side_effects =Headache, pain, diarrhea, rash, depression, liver problems, kidney problems, [[pancreatitis]], [[osteoporosis]], [[lactic acidosis]], [[immune reconstitution syndrome]]<ref name=PI2023/><ref name=PI2023/> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =<!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --> |pregnancy_AU_comment= |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[Oral administration|By mouth]] |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose= |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|lamivudine}} |MedlinePlus =a618039 <!-- Legal data --> |legal_AU =<!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled--> |legal_AU_comment = |legal_BR =<!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F--> |legal_BR_comment = |legal_CA =<!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> |legal_CA_comment = |legal_DE =<!-- Anlage I, II, III or Unscheduled--> |legal_DE_comment = |legal_NZ =<!-- Class A, B, C --> |legal_NZ_comment = |legal_UN =<!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV--> |legal_UN_comment = |legal_UK =<!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM / Class A, B, C --> |legal_UK_comment = |legal_US =Rx-only |legal_US_comment =<ref name=PI2023/><ref name="Temixys FDA label">{{cite web | title=Temixys- lamivudine and tenofovir disoproxil fumarate tablet, film coated | website=DailyMed | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=a37582e3-ddf6-4058-ba52-7c95f778a3f4 | access-date=13 February 2022 | archive-date=14 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220214030036/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=a37582e3-ddf6-4058-ba52-7c95f778a3f4 | url-status=live }}</ref> |legal_status =<!-- For countries not listed above --> |DailyMedID =Cimduo |licence_US =<!-- FDA may use generic or brand name (generic name preferred) --> |licence_CA =<!-- Health Canada may use generic or brand name (generic name preferred) --> |licence_EU =<!-- EMA uses INN (or special INN_EMA) --> }}Lamivudine/tenofovir disoproxil ( 3TC/TDF ), amidy amin’ny anarana hoe Cimduo sy anarana hafa, dia fanafody mitambatra ampiasaina amin’ny fisorohana sy fitsaboana ny VIH/SIDA. [1] [2] Izy io dia raisina amin’ny alalan’ny fihinanana am-bava. [1] Matetika izy dia ampiasaina miaraka amin’ny fanafody antiretroviral hafa, indrindra ho an’ny olona milanja mihoatra ny 35 kilao (77 lb). [1] Ny voka-dratsy mahazatra dia ahitana aretin’andoha, fanaintainana amin’ny vatana, aretim-pivalanana, maimaika amin’ny hoditra ary fahaketrahana. [1] Mety hiseho koa ny voka-dratsy matotra kokoa toy ny fahasimban’ny aty, fahasimban’ny voa, aretin’ny sarakaty (pancreatitis), osteoporose, asidôzy laktika, ary syndrome fanarenana ny hery fiarovana. [1] Ho an’ireo olona efa voan’ny hepatita B ihany koa, ny fampitsaharana tampoka ny fitsaboana dia mety hiteraka fiharatsian’ny aretina. [1] Ity fanafody ity dia misy lamivudine (3TC) sy tenofovir disoproxil fumarate (TDF), izay samy anisan’ny vondron’ny mpanakana ny reverse transcriptase. [1] Nekena hampiasaina ara-pitsaboana tany Etazonia tamin’ny taona 2018 ity fitambarana fanafody ity. [1] Ankatoavina ihany koa izy io any amin’ny firenena maro any Eoropa. [1] Ny singa lamivudine dia efa nekena voalohany tamin’ny taona 1995. [2] Tafiditra ao amin’ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina an’ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io nanomboka tamin’ny taona 2021. [3] [4] Azo vidiana amin’ny endrika fanafody générique any amin’ny faritra sasany izy io. [2] Any Etazonia, mety hahatratra manodidina ny 1.100 dolara amerikana isam-bolana ny vidiny (2023). [5] Na izany aza, raha vidiana misaraka ny singa tsirairay dia manodidina ny 140 dolara amerikana isam-bolana eo ho eo. [6] Heverina fa mahomby mitovy amin’ny fitambarana emtricitabine/tenofovir izy io, saingy mora kokoa amin’ny ankapobeny. [2] [7] == Fampiasana ara-pitsaboana == === levitra === Takelaka iray isan'andro no raisina.<ref name="PI2023">{{Cite web|title=Cimduo- lamivudine and tenofovir disoproxil fumarate tablet, film coated|website=DailyMed|date=22 March 2018|url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=a300f04d-118f-4136-aaf3-ddfd00197f86|access-date=26 March 2020|archive-date=15 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215181147/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=a300f04d-118f-4136-aaf3-ddfd00197f86|url-status=live}}</ref> Ny pilina tsirairay dia misy lamivudine 300 mg sy tenofovir 300 mg.<ref name="PI2023" /> == References == {{Reflist}} == Rohy ivelany == [[Template:Drug resources|Endrika:Loharanom-panafody]] * {{Cite web|url=https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/lamivudine|publisher=U.S. National Library of Medicine|website=Drug Information Portal|title=Lamivudine|access-date=2023-09-12|archive-date=2020-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417124746/https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/Lamivudine|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/tenofovir%disoproxil|publisher=U.S. National Library of Medicine|website=Drug Information Portal|title=Tenofovir disoproxil|access-date=2023-09-12|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125040625/https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/tenofovir%25disoproxil|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/tenofovir%20disoproxil%20fumarate|publisher=U.S. National Library of Medicine|website=Drug Information Portal|title=Tenofovir disoproxil fumarate|access-date=2023-09-12|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628225823/https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/tenofovir%20disoproxil%20fumarate|url-status=live}} * {{Cite web|title=WHO Public Assessment Report: HA414 - Lamivudine/Tenofovir disoproxil fumarate - 300mg/300mg - Tablets - Mylan Laboratories Ltd - India|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url=https://extranet.who.int/prequal/WHOPAR/ha414|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326080858/https://extranet.who.int/prequal/WHOPAR/ha414|url-status=dead|archive-date=26 March 2020}} * {{Cite web|title=Drug Approval Package: Cimduo (lamivudine and tenofovir disoproxil fumarate)|website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|date=27 November 2018|url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2018/022141Orig1s000TOC.cfm|access-date=26 March 2020|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326063549/https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2018/022141Orig1s000TOC.cfm|url-status=live}} {{Antiretroviral drug}}{{Portal bar|Medicine|Viruses}} [[Category:Translated from MDWiki]] 6qwlenukmml4uopfvk2lv1jgewpilin 0 299142 1135442 2026-04-16T14:10:45Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1469412|Protionamide]] to:mg #mdwikicx 1135442 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =changed |Watchedfields =changed |verifiedrevid =447906208 |image =Protionamide.svg |image2 =Prothionamide 3D ball.png <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Trevintix |synonyms =Prothionamide |IUPAC_name =2-propylpyridine-4-carbothioamide <!-- Clinical data --> |class = |uses =[[Tuberculosis]], [[leprosy]]<ref name=WHO2023>{{cite web |title=Protionamide 250 mg Tablets |url=https://extranet.who.int/pqweb/sites/default/files/TB345Part3v01.pdf |website=WHO |access-date=13 September 2023 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916112417/https://extranet.who.int/pqweb/sites/default/files/TB345Part3v01.pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230916112417/https://extranet.who.int/pqweb/sites/default/files/TB345Part3v01.pdf |date=16 September 2023 }}</ref> |side_effects =Headache, metallic taste, dry mouth, nausea<ref name=WHO2023 /> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =<!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --> |pregnancy_US =<!-- A / B / C / D / X --> |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration= |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose= |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com = |MedlinePlus = <!-- Legal data --> |legal_AU =<!-- Unscheduled / S2 / S3 / S4 / S5 / S6 / S7 / S8 / S9 --> |legal_CA =<!-- / Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> |legal_UK =<!-- GSL / P / POM / CD / Class A, B, C --> |legal_US =<!-- OTC / Rx-only / Schedule I, II, III, IV, V --> |legal_status = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability = |protein_bound = |metabolism = |elimination_half-life= |excretion = <!-- Chemical and physical data --> |C =9 |H =12 |N =2 |S =1 |SMILES =CCCc1cc(ccn1)C(=S)N |StdInChI =1S/C9H12N2S/c1-2-3-8-6-7(9(10)12)4-5-11-8/h4-6H,2-3H2,1H3,(H2,10,12) |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|changed|chemspider}} |StdInChIKey =VRDIULHPQTYCLN-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|changed|chemspider}} |drug_name =Protionamide }}Protionamide (na prothionamide) dia antibiotika ampiasaina indrindra amin’ny fitsaboana ny tioberkilaozy sy ny habokana. [1] Ampiasaina indrindra izy io amin’ny tranga tioberkilaozy mahatohitra fanafody maro, rehefa tsy mahomby na tsy azo ampiasaina ny fitsaboana mahazatra, ohatra toy ny clofazimine. [1] [2] Matetika izy io dia ampiasaina miaraka amin’ny fanafody hafa miady amin’ny tioberkilaozy, ao anatin’ny fitsaboana mitambatra. [1] Azo ampiasaina mandritra ny fotoana maharitra, hatramin’ny roa taona, arakaraka ny toromarika ara-pitsaboana. [1] Ny voka-dratsy mahazatra dia ahitana aretin’andoha, tsiro metaly amin’ny vava, fahamainana amin’ny vava, ary maloiloy. [1] Mety hiseho koa ny voka-dratsy hafa, indrindra ny fahasimbana na fikorontanan’ny fiasan’ny aty. [1] Tokony hialana amin’ny fihinanana alikaola mandritra ny fampiasana azy, satria mety hampitombo ny voka-dratsy na hanamafy ny fahasimban’ny aty. [1] Tsy mbola mazava tsara ny fiarovana azy mandritra ny fitondrana vohoka sy ny fampinonoana. [1] Ara-simika dia mitovy akaiky amin’ny etionamide izy io. [2] Hita tamin'ny 1956 ny Protionamide.<ref>{{Cite book|last=Dougherty|first=Thomas J.|last2=Pucci|first2=Michael J.|title=Antibiotic Discovery and Development|date=21 December 2011|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4614-1399-8|page=720|url=https://books.google.com.pk/books?id=E6Dv5XsXU-IC&pg=PA720|access-date=13 September 2023|language=en|archive-date=16 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916112346/https://books.google.com.pk/books?id=E6Dv5XsXU-IC&pg=PA720|url-status=live}}</ref> Tsy misy any Royaume-Uni na Etazonia izany.<ref name="Ben2009">{{Cite book|last=Bennett|first=John E.|last2=Dolin|first2=Raphael|last3=Blaser|first3=Martin J.|last4=Mandell|first4=Gerald L.|title=Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases E-Book|date=19 October 2009|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-2060-0|page=546|url=https://books.google.com.pk/books?id=uPbHJdSGjPEC&pg=PA546|access-date=13 September 2023|language=en|archive-date=16 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916112347/https://books.google.com.pk/books?id=uPbHJdSGjPEC&pg=PA546|url-status=live}}</ref> Ao amin'ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io ho solon'ny ethionamide.<ref name="WHO23rd">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free}}</ref> Lafo ihany izany tamin'ny taona 2009.<ref name="Ben2009" /> == References == [[Category:Translated from MDWiki]] jo1jp0ricz0ad03vuhd2jgi848fr6tp 0 299143 1135443 2026-04-16T14:15:15Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1459060|Artesunate/mefloquine]] to:mg #mdwikicx 1135443 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |drug_name = <!-- Combo data --> |type =combo |component1 =Artesunate |class1 =artemisinin |component2 =Mefloquine |class2 =antimalarial <!-- Names --> |pronounce = |tradename = |synonyms = |IUPAC_name = <!-- Clinical data --> |class = |uses =<!-- primary uses --> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =<!-- A/B1/B2/B3/C/D/X --> |pregnancy_US =<!-- A/B/C/D/X --> |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration= |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=not established<ref name="who">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=P01BF02 |website=www.whocc.no |access-date=18 September 2020 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726091454/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=P01BF02 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com = |MedlinePlus = <!-- Legal data --> |legal_AU =<!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled--> |legal_AU_comment = |legal_CA =<!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> |legal_NZ =<!--Class A, B, C --> |legal_UN =<!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV--> |legal_UK =<!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM --> |legal_US =<!-- OTC / Rx-only / Schedule I, II, III, IV, V --> |legal_status = }}Ny Artesunate/mefloquine dia fanafody ampiasaina amin’ny fitsaboana ny tazomoka. [1] Izy io dia fitambarana fatra raikitra misy singa roa: artesunate sy mefloquine. [1] Ity fitambarana ity dia aroso indrindra amin’ny fitsaboana ny tazomoka falciparum, indrindra rehefa tsy misy fahasarotana. [2] Raisina amin’ny alalan’ny fihinanana am-bava (atelina) izy io. [1] Mitovy amin’ny an’ny fanafody ampiasaina misaraka ny voka-dratsy mety aterany. [1] Noho izany dia tsy miova ny karazana voka-dratsy hita rehefa ampiasaina izy ireo na miaraka na misaraka. [1] Amin’ny ankapobeny, ampirisihina ny fampiasana ity fitambarana ity satria mampihena ny mety hisian’ny fampiasana fanafody tokana, izay mety hitarika fanoheran’ny parazita (resistance). [1] Misy ihany koa ny endrika sy fatra voaomana manokana ho an’ny ankizy, mba hanamora ny fampiasana azy amin’ny sokajin-taona samihafa. [1] Nanomboka nampiasaina ara-barotra ny Artesunate/mefloquine tamin’ny taona 2008. [1] Tafiditra ao amin’ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina an’ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io. [2] Ankatoavina ho ampiasaina ara-pitsaboana any amin’ny firenena maro izy, anisan’izany i Brezila, India ary Malezia. [3] Tamin’ny taona 2012, manodidina ny 2.50 dolara amerikana ny vidin’ny fitsaboana iray manontolo. [1] Tsy hita eny amin’ny tsena any Etazonia izy io. [4] == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] m72ab9uvn5xqwwek0uvv7ttzx9ltf3n 0 299144 1135445 2026-04-16T14:59:33Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary= |anarana=Fenoherintsoa Ralambomanana |teraka= 1979<ref>[https://balaky.org/deputes/ralambomanana-fenoherisoa/ Balaky.org]</ref> |maty= |firenena={{Madagasikara}} |mpiaraka= |asa=* [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Ralambomanana Fenoherintsoa''' (teraka 1979) no notendren’ny fitondrana jadona tamin’ny 15 aprily 2026 hitarika ny kaominina Antananarivo Renivohitra.<ref>(fr) [https://www.lexpress.mg/2026/04/commune-dantananariv... » 1135445 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Fenoherintsoa Ralambomanana |teraka= 1979<ref>[https://balaky.org/deputes/ralambomanana-fenoherisoa/ Balaky.org]</ref> |maty= |firenena={{Madagasikara}} |mpiaraka= |asa=* [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Ralambomanana Fenoherintsoa''' (teraka 1979) no notendren’ny fitondrana jadona tamin’ny 15 aprily 2026 hitarika ny kaominina Antananarivo Renivohitra.<ref>(fr) [https://www.lexpress.mg/2026/04/commune-dantananarivo-le-depute.html COMMUNE D’ANTANANARIVO - Le député Ralambomanana nommé PDS]</ref> Izy no solombavambahoakan’Antananarivo III<ref>[https://www.hcc.gov.mg/wp-content/uploads/2024/07/Liste-des-D%C3%A9put%C3%A9s.pdf hcc.org-Liste des députés élus Eléction du 29 Mai 2024]</ref> ny taona 2019-2025 sy ny taona 2024. Mirary ny tanany tsy tapaka ary mba ho azo atao haingana ny fifidianana vaovao. {{reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy|Ralambomanana]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan' Antananarivo|Ralambomanana]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]] [[Sokajy:Solombavambahoakan’Antananarivo III]] 8z99emqzaa7aktv7fsref45hakjobfm 1135448 1135445 2026-04-16T15:06:19Z HarryWurst 36292 1135448 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Ralambomanana Fenoherintsoa |teraka= 1979<ref>[https://balaky.org/deputes/ralambomanana-fenoherisoa/ Balaky.org]</ref> |maty= |firenena={{Madagasikara}} |mpiaraka= |asa=* [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Ralambomanana Fenoherintsoa''' (teraka 1979) no notendren’ny fitondrana jadona tamin’ny 15 aprily 2026 hitarika ny kaominina [[Antananarivo]] Renivohitra.<ref>(fr) [https://www.lexpress.mg/2026/04/commune-dantananarivo-le-depute.html COMMUNE D’ANTANANARIVO - Le député Ralambomanana nommé PDS]</ref> Izy no [[solombavambahoaka]]n’[[Antananarivo]] III<ref>[https://www.hcc.gov.mg/wp-content/uploads/2024/07/Liste-des-D%C3%A9put%C3%A9s.pdf hcc.org-Liste des députés élus Eléction du 29 Mai 2024]</ref> ny taona 2019-2025 sy ny taona 2024. Mirary ny tanany tsy tapaka ary mba ho azo atao haingana ny fifidianana vaovao. {{reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy|Ralambomanana]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan' Antananarivo|Ralambomanana]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]] [[Sokajy:Solombavambahoakan’Antananarivo III]] o13rhpiowc44oxogiyo3bxwvgrqgkil 1135452 1135448 2026-04-16T15:15:40Z HarryWurst 36292 1135452 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Ralambomanana Fenoherintsoa |teraka= 1979<ref>[https://balaky.org/deputes/ralambomanana-fenoherisoa/ Balaky.org]</ref> |maty= |firenena={{Madagasikara}} |mpiaraka= |asa=* [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Ralambomanana Fenoherintsoa''' (teraka 1979) no notendren’ny fitondrana jadona tamin’ny 15 aprily 2026 hitarika ny kaominina [[Antananarivo]] Renivohitra.<ref>(fr) [https://www.lexpress.mg/2026/04/commune-dantananarivo-le-depute.html COMMUNE D’ANTANANARIVO - Le député Ralambomanana nommé PDS]</ref> Izy no [[solombavambahoaka]]n’[[Antananarivo]] III<ref>[https://www.hcc.gov.mg/wp-content/uploads/2024/07/Liste-des-D%C3%A9put%C3%A9s.pdf hcc.org-Liste des députés élus Eléction du 29 Mai 2024]</ref> ny taona 2019-2025 sy ny taona 2024. Mirary ny tanany tsy tapaka ary mba ho azo atao haingana ny fifidianana vaovao. ==Jereo koa== {{reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy|Ralambomanana]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan' Antananarivo|Ralambomanana]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]] [[Sokajy:Solombavambahoakan’Antananarivo III]] i91jxqt0xcmnb18c2nc53mcf0jyaszk 1135453 1135452 2026-04-16T15:16:10Z HarryWurst 36292 1135453 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Ralambomanana Fenoherintsoa |teraka= 1979<ref>[https://balaky.org/deputes/ralambomanana-fenoherisoa/ Balaky.org]</ref> |maty= |firenena={{Madagasikara}} |mpiaraka= |asa=* [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Ralambomanana Fenoherintsoa''' (teraka 1979) no notendren’ny fitondrana jadona tamin’ny 15 aprily 2026 hitarika ny kaominina [[Antananarivo]] Renivohitra.<ref>(fr) [https://www.lexpress.mg/2026/04/commune-dantananarivo-le-depute.html COMMUNE D’ANTANANARIVO - Le député Ralambomanana nommé PDS]</ref> Izy no [[solombavambahoaka]]n’[[Antananarivo]] III<ref>[https://www.hcc.gov.mg/wp-content/uploads/2024/07/Liste-des-D%C3%A9put%C3%A9s.pdf hcc.org-Liste des députés élus Eléction du 29 Mai 2024]</ref> ny taona 2019-2024 sy ny taona 2024. Mirary ny tanany tsy tapaka ary mba ho azo atao haingana ny fifidianana vaovao. ==Jereo koa== {{reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy|Ralambomanana]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan' Antananarivo|Ralambomanana]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]] [[Sokajy:Solombavambahoakan’Antananarivo III]] 4ydzq8rztnl1d9m2pg8hczqtluwayb5 1135454 1135453 2026-04-16T15:21:15Z HarryWurst 36292 1135454 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= |anarana=Ralambomanana Fenoherintsoa |teraka= 1979<ref>[https://balaky.org/deputes/ralambomanana-fenoherisoa/ Balaky.org]</ref> |maty= |firenena={{Madagasikara}} |mpiaraka= |asa=* [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Ralambomanana Fenoherintsoa''' (teraka 1979) no notendren’ny fitondrana jadona tamin’ny 15 aprily 2026 hitarika ny kaominina [[Antananarivo]] Renivohitra.<ref>(fr) [https://www.lexpress.mg/2026/04/commune-dantananarivo-le-depute.html COMMUNE D’ANTANANARIVO - Le député Ralambomanana nommé PDS]</ref> Izy no [[solombavambahoaka]]n’[[Antananarivo]] III<ref>[https://www.hcc.gov.mg/wp-content/uploads/2024/07/Liste-des-D%C3%A9put%C3%A9s.pdf hcc.org-Liste des députés élus Eléction du 29 Mai 2024]</ref> ny taona 2019-2024 sy ny taona 2024. Mirary ny tanany tsy tapaka ary mba ho azo atao haingana ny fifidianana vaovao. Antoko: Anisan’ny [[Tiako i Madagasikara]] izy ==Jereo koa== {{reflist}} [[Sokajy:Mpanao politika malagasy|Ralambomanana]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan' Antananarivo|Ralambomanana]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]] [[Sokajy:Solombavambahoakan’Antananarivo III]] lx6y8pozqhdw6cxf2ogce9t2en84o7x 14 299145 1135446 2026-04-16T15:02:23Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Solombavambahoakan'i Madagasikara]] » 1135446 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Solombavambahoakan'i Madagasikara]] 17glez30n58ckijmpctwuk0dbqb4j3z 14 299146 1135447 2026-04-16T15:03:04Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Solombavambahoaka]] [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] » 1135447 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Solombavambahoaka]] [[Sokajy:Mpanao politika malagasy]] pvygpi3zpmf7176g9do1egmhh00xina 0 299147 1135449 2026-04-16T15:09:28Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Ralambomanana Fenoherintsoa]] 1135449 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ralambomanana Fenoherintsoa]] 0eefhrvdh004g666j7tx1ce9bfp95xw 1135450 1135449 2026-04-16T15:10:19Z HarryWurst 36292 Pejy nofotsiana 1135450 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1135451 1135450 2026-04-16T15:10:29Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Fenoherintsoa Ralambomanana]] 1135451 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Fenoherintsoa Ralambomanana]] 8gj5ob2lblpj1fbhi4lb6qk3sqedqpt 2 299148 1135473 2026-04-17T00:01:30Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « Endrika = Modèle = » 1135473 wikitext text/x-wiki Endrika = Modèle = 71t87tk82sp7ogqy5whsifzt92p9tg3 0 299149 1135475 2026-04-17T00:25:38Z HarryWurst 36292 Pejy noforonina tamin'ny « '''Lalam-pirenena faha-35''' (RN35) dia lalambe nasionaly mampitohy an'i [[Ambositra]] (indrindra any atsimo, amin'ny [[Lalam-pirenena faha-7]], ao amin'ny kaominina [[Ivato]]) amin'i [[Morondava]], {{Madagasikara}}. == Famaritana == 456 kilometatra ny halavany, ny Lalam-pirenena faha-35 dia miampita ny faritr'i [[Menabe]] sy [[Amoron'i Mania]]. Eo anelanelan'i Morondava (renivohitr'i Menabe) sy [[Malaimbandy]], dia nohavaozina tanteraka tamin'ny taona 2012.... » 1135475 wikitext text/x-wiki '''Lalam-pirenena faha-35''' (RN35) dia lalambe nasionaly mampitohy an'i [[Ambositra]] (indrindra any atsimo, amin'ny [[Lalam-pirenena faha-7]], ao amin'ny kaominina [[Ivato]]) amin'i [[Morondava]], {{Madagasikara}}. == Famaritana == 456 kilometatra ny halavany, ny Lalam-pirenena faha-35 dia miampita ny faritr'i [[Menabe]] sy [[Amoron'i Mania]]. Eo anelanelan'i Morondava (renivohitr'i Menabe) sy [[Malaimbandy]], dia nohavaozina tanteraka tamin'ny taona 2012. Ny fianjeran'ny tetezana eo ambonin'ny Reniranon'i Sakena]], atsinanan'i [[Malaimbandy]], sy ny filàna hiampitana ity lalan-drano ity dia mampitombo be ny fotoana lany. Vokatr'izany, ny Lalam-pirenena faha-35 dia tena ilaina mba hahatongavana any amin'ny [[Lalam-pirenena faha-7]] mandritra ny taona. Ny fizarana eo anelanelan'i Ambatofinandrahana sy Ivato (Lalam-pirenena faha-7) dia vita rarivato. == Mazava ho az== Avy any atsinanana ka hatrany andrefana: * [[Ivato (Ambositra)]] - ([[Lalam-pirenena faha-7|RN 7]] miampita [[Ambositra]] sy [[Ambatofitorahana]]) * [[Ambatofinandrahana]] * [[Mandrosonoro]] * [[Malaimbandy]] - ([[Lalam-pirenena faha-34|RN 34]] miampita mankany [[Miandrivazo]] sy [[Antsirabe]]) * [[Ankilizato (Mahabo)]] - (miampita ny [[Lalam-pirenena faha-9|RN 9]] mankany [[Toliara]]) * [[Mahabo]] * [[Morondava]] - ([[Lalam-pirenena faha-8|RN 8]] miampita mankany [[Belo-Tsiribihina]]) ==Lalam-pirenena eto Madagasikara== - [[Lalam-pirenena eto Madagasikara]] == Gallery == {{commonscat|Route nationale 34 (Madagascar)}} [[fr:Route nationale 35 (Madagascar)]] [[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]] 5xafwxtuyppch75zs17c3gl8hb6znfd 1135477 1135475 2026-04-17T00:30:06Z HarryWurst 36292 1135477 wikitext text/x-wiki [[File:Madagascar RN35.jpg|thumb|Madagascar RN35]] '''Lalam-pirenena faha-35''' (RN35) dia lalambe nasionaly mampitohy an'i [[Ambositra]] (indrindra any atsimo, amin'ny [[Lalam-pirenena faha-7]], ao amin'ny kaominina [[Ivato]]) amin'i [[Morondava]], {{Madagasikara}}. == Famaritana == 456 kilometatra ny halavany, ny Lalam-pirenena faha-35 dia miampita ny faritr'i [[Menabe]] sy [[Amoron'i Mania]]. Eo anelanelan'i Morondava (renivohitr'i Menabe) sy [[Malaimbandy]], dia nohavaozina tanteraka tamin'ny taona 2012. Ny fianjeran'ny tetezana eo ambonin'ny Reniranon'i Sakena]], atsinanan'i [[Malaimbandy]], sy ny filàna hiampitana ity lalan-drano ity dia mampitombo be ny fotoana lany. Vokatr'izany, ny Lalam-pirenena faha-35 dia tena ilaina mba hahatongavana any amin'ny [[Lalam-pirenena faha-7]] mandritra ny taona. Ny fizarana eo anelanelan'i Ambatofinandrahana sy Ivato (Lalam-pirenena faha-7) dia vita rarivato. == Mazava ho az== Avy any atsinanana ka hatrany andrefana: * [[Ivato (Ambositra)]] - ([[Lalam-pirenena faha-7|RN 7]] miampita [[Ambositra]] sy [[Ambatofitorahana]]) * [[Ambatofinandrahana]] * [[Mandrosonoro]] * [[Malaimbandy]] - ([[Lalam-pirenena faha-34|RN 34]] miampita mankany [[Miandrivazo]] sy [[Antsirabe]]) * [[Ankilizato (Mahabo)]] - (miampita ny [[Lalam-pirenena faha-9|RN 9]] mankany [[Toliara]]) * [[Mahabo]] * [[Morondava]] - ([[Lalam-pirenena faha-8|RN 8]] miampita mankany [[Belo-Tsiribihina]]) ==Lalam-pirenena eto Madagasikara== - [[Lalam-pirenena eto Madagasikara]] == Gallery == {{commonscat|Route nationale 34 (Madagascar)}} [[fr:Route nationale 35 (Madagascar)]] [[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Menabe]] [[Sokajy:Faritra Amoron'i Mania]] a2gb47r8mqbil1d5sqsg6pdxsnqh37w 1135478 1135477 2026-04-17T00:30:54Z HarryWurst 36292 1135478 wikitext text/x-wiki [[File:Madagascar RN35.jpg|thumb|Madagascar RN35]] '''Lalam-pirenena faha-35''' (RN35) dia lalambe nasionaly mampitohy an'i [[Ambositra]] (indrindra any atsimo, amin'ny [[Lalam-pirenena faha-7]], ao amin'ny kaominina [[Ivato]]) amin'i [[Morondava]], {{Madagasikara}}. == Famaritana == 456 kilometatra ny halavany, ny Lalam-pirenena faha-35 dia miampita ny faritr'i [[Menabe]] sy [[Amoron'i Mania]]. Eo anelanelan'i Morondava (renivohitr'i Menabe) sy [[Malaimbandy]], dia nohavaozina tanteraka tamin'ny taona 2012. Ny fianjeran'ny tetezana eo ambonin'ny Reniranon'i Sakena, atsinanan'i [[Malaimbandy]], sy ny filàna hiampitana ity lalan-drano ity dia mampitombo be ny fotoana lany. Vokatr'izany, ny Lalam-pirenena faha-35 dia tena ilaina mba hahatongavana any amin'ny [[Lalam-pirenena faha-7]] mandritra ny taona. Ny fizarana eo anelanelan'i Ambatofinandrahana sy Ivato (Lalam-pirenena faha-7) dia vita rarivato. == Mazava ho az== Avy any atsinanana ka hatrany andrefana: * [[Ivato (Ambositra)]] - ([[Lalam-pirenena faha-7|RN 7]] miampita [[Ambositra]] sy [[Ambatofitorahana]]) * [[Ambatofinandrahana]] * [[Mandrosonoro]] * [[Malaimbandy]] - ([[Lalam-pirenena faha-34|RN 34]] miampita mankany [[Miandrivazo]] sy [[Antsirabe]]) * [[Ankilizato (Mahabo)]] - (miampita ny [[Lalam-pirenena faha-9|RN 9]] mankany [[Toliara]]) * [[Mahabo]] * [[Morondava]] - ([[Lalam-pirenena faha-8|RN 8]] miampita mankany [[Belo-Tsiribihina]]) ==Lalam-pirenena eto Madagasikara== - [[Lalam-pirenena eto Madagasikara]] == Gallery == {{commonscat|Route nationale 34 (Madagascar)}} [[fr:Route nationale 35 (Madagascar)]] [[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]] [[Sokajy:Faritra Menabe]] [[Sokajy:Faritra Amoron'i Mania]] mlsskfsjpwf1vjtmnmt8n5o601zmc44 0 299150 1135479 2026-04-17T00:32:47Z HarryWurst 36292 Pejy fihodinana mankany [[Lalam-pirenena faha-35]] 1135479 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Lalam-pirenena faha-35]] sx4n5yi98j88yn5wv1f95q606wwoevo 0 299151 1135488 2026-04-17T09:37:52Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Fabaceae 1135488 wikitext text/x-wiki [[Sary:Leucaena leucocephala boutons floraux.jpg|vignette|373x373px|''Leucaena leucocephala'']] Ny '''''Leucaena leucocephala''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', zana-pianakaviana ''[[Mimosoideae]]''. Hazo teratany any [[Meksika]] (tapany atsimo) sy [[Amerika Afovoany]] (tapany avaratra: [[Belizy]] sy [[Goatemala]]) izy io. Nambolena ka lasa maniry hoazy any [[Azia]] sy amin' ny faritra hafa koa izy io. Atao hoe '''bonaramantsina''' izy io amin' ny [[teny malagasy]]. Ampiasaina amin' ny tanjona isan-karazany ny ''Leucaena leucocephala'': atao [[fefy]], ampahavokarana ny tany, atao [[kitay]], akana [[tsiraka]], ary atao [[vilona]] ho an' ny [[biby fiompy]]. == Anarany hafa == Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Leucaena leucocephala'' araka ny ''[[Catalogue of Life]]'' <small>(13</small> <small>sepT 2016)</small>: * ''Acacia frondosa'' Willd. * ''Acacia leucocephala'' (Lamark) Link 1822 * ''Leucaena glabrata'' Rose 1897 * ''Leucaena glauca'' (L.) Benth. 1842 * ''Mimosa glauca'' ''sensu'' L.1763 * ''Mimosa leucocephala'' Lamark 1783 == Famariparitana == === Habeny === [[Hazo madinika]] trôpikaly maniry haingana ny ''Leucaena leucocephala''. 10 m eo ho eo (7 ka hatramin' ny 18 m) ny haavony, volondavenona ary somary misy mivotrovotro na misy triatriatra ny hodiny. Tsy misy tsilo ny rantsany. === Ravina === [[Sary:Leucaena leucocephala Leucena białogłówkowa 2019-07-20 01.jpg|ankavia|vignette|284x284px|''Leucaena leucocephala'']] Ny rantsana tsirairay amin' ny ''Leucaena leucocephala'' dia misy [[tangozan-dravina]] 6 hatramin' ny 8 tsiroaroa izay mitondra [[Zana-pelana|zanapelana]] 11-23 tsiroaroa, ny zanapelana tsirairay dia manana halava 8 hatramin' ny 17 mm sady manana lafiny ambony maitso mavana sy lafiny ambany manopy fotsy. === Voniny === [[Sary:Leucaena leucocephala.jpg|vignette|286x286px|''Leucaena leucocephala'']] Mamony amin' ny faran' ny [[lohataona]] ka hatramin' ny fararano (Jona ka hatramin' ny Septambra) ny ''Leucaena leucocephala'' ary mamokatra [[vondrombony]] boribory fotsy mavo na maitso tanora, mipoitra eo am-pototry ny tangozan-dravina, manana savaivo 2 ka hatramin' ny 3 sm, entin' ny tangozany manana halava 2 hatramin' ny 5 sm. === Voa === [[Sary:Leucaena leucocephala jda.jpg|ankavia|vignette|300x300px|Pepan' ny ''Leucaena leucocephala'']] [[Sary:Leucaena leucocephala00.jpg|vignette|Pepany sy vihim-boany]] [[Pepa]] lava, fisaka, mikirazorazo, manana halava 8 hatramin' ny 20 sm sy sakany 2 sm ny voan' ny ''Leucaena leucocephala''. Maitso mangarangarana izy ireo, izay lasa miova ho manja antitra rehefa masaka. Misy vihim-boa miloko volondavenona manja volomboasary miisa 8 ka hatramin' ny 18 miendrika salavalava ny pepa tsirairay, ary manana halava 8 mm sy sakany 4 mm ny vihim-boa tsirairay. == Fambolena == Mahazaka ny karazan-tany rehetra ny ''Leucaena leucocephala'', ary maniry amin' ny toerana mahazo masoandro feno, sady mety tsara amin' ny [[Haintany|hain-tany]]. Zavamaniry trôpikaly sy sobtrôpikaly izy io. Anisan' ny lafy ratsin' ity karazana ity ny tsy fahazakany ny fiparitahan' ny [[bibikely]] eny aminy. Tamin' ny taompolo 1980 dia nisy fatiantoka be dia be tany [[Azia Atsimo-Atsinanana]] noho ny fanafihan' ny [[Zavamananaina mpanimba|bibikely]] [[Zavamananaina mpanimba|mpanimba]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Psyllidae]]''. == Fampiasana == Fakàn' ny [[Tantely (bibikely)|tantely]] maminy ny ''Leucaena leucocephala'' sady ampiasaina amin' ny tanjona isan-karazany: atao kitay na fefy, atao sakafo ho an' ny biby fiompy (tsy manapoizina ny mimôzinina ao aminy ho an' ny biby fiompy). Ampiasaina ho legioma (hanina tsy nahandroina na masaka) ny zana-kazo tanora. Aao amokarana biômasy koa izy io noho ny raviny tena vokatra izay milanja 2&nbsp;000 ka hatramin' ny 20&nbsp;000 kg/ha/taona raha maina, ary ahazoana hazo 30 ka hatramin' ny 40 m³/taona eo any amin' ny faritra manana toetany tsara aminy. Mahomby indrindra amin' ny famikirana ny azôta koa izy io: 500 kg/ha/taona. Noho izany dia ilaina izy io amin' ny fanaovana [[zezika maitso]], sy ahazoana alokaloka ho an' ny fambolena sy ny iadiana amin' ny [[fikao-tany]]. Ampiasaina amin' ny fanaovana vakana any [[Antilia]] ny vihim-boany maina ary ampiasaina amin' ny fitsaboana any [[Amerika Latina]] ny faritra samihafa eny aminy. Nandritra ny taompolo 1970 sy 1980 dia noheverina ho "hazo mahagaga" izy io noho ny fampiasana azy isan-karazany. == Zavamaniry manafika == [[Sary:Leucaena leucocephala forêt.jpg|vignette|367x367px|Alam-bonaramantsina ]] Voatanisa ao anatin' ny lisitry karazana manafika sy ratsy indrindra eran-tany miisa 100 mahery ny ''Leucaena leucocephala'' izay lasa maniry hoazy any amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Tena mora miparitaka izy io araka izao: any amin' ny faritra sasany, dia afaka mamorona vondron-javamaniry tsy ahitana afa-tsy karazana tokana amin' ny velarana midadasika izy io. Nampidirina tany [[Nouvelle-Calédonie]] tamin' ny taonjato faha-19 izy io mba hatao voly fihinan' ny biby fiompy, nefa nandrahona ny fahaveloman' ny ala maina; miparitaka indrindra any amin' ny morontsiraka andrefana, any amin' ny kijana nilaozana ary amin' ny tehezan-tendrombohitra mideza. Amin' ny zava-manahirana hafa aterany dia alelôpatika koa ity karazana ity, izany hoe mandefa akora simika biôlôjika izay misy fiantraikany amin' ny fitsimohana, ny fitomboana, ny fahavelomana ary ny fitomboan' ny zavamananaina hafa. == Jereo koa == * ''[[Leucaena]]'' * [[Bonara]] 0qk11xjiah9c2gmmqffg6nd7f9uwc3g 1135489 1135488 2026-04-17T09:39:12Z Thelezifor 15140 1135489 wikitext text/x-wiki [[Sary:Leucaena leucocephala boutons floraux.jpg|vignette|415x415px|''Leucaena leucocephala'']] Ny '''''Leucaena leucocephala''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', zana-pianakaviana ''[[Mimosoideae]]''. Hazo teratany any [[Meksika]] (tapany atsimo) sy [[Amerika Afovoany]] (tapany avaratra: [[Belizy]] sy [[Goatemala]]) izy io. Nambolena ka lasa maniry hoazy any [[Azia]] sy amin' ny faritra hafa koa izy io. Atao hoe '''bonaramantsina''' izy io amin' ny [[teny malagasy]]. Ampiasaina amin' ny tanjona isan-karazany ny ''Leucaena leucocephala'': atao [[fefy]], ampahavokarana ny tany, atao [[kitay]], akana [[tsiraka]], ary atao [[vilona]] ho an' ny [[biby fiompy]]. == Anarany hafa == Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Leucaena leucocephala'' araka ny ''[[Catalogue of Life]]'' <small>(13</small> <small>sepT 2016)</small>: * ''Acacia frondosa'' Willd. * ''Acacia leucocephala'' (Lamark) Link 1822 * ''Leucaena glabrata'' Rose 1897 * ''Leucaena glauca'' (L.) Benth. 1842 * ''Mimosa glauca'' ''sensu'' L.1763 * ''Mimosa leucocephala'' Lamark 1783 == Famariparitana == === Habeny === [[Hazo madinika]] trôpikaly maniry haingana ny ''Leucaena leucocephala''. 10 m eo ho eo (7 ka hatramin' ny 18 m) ny haavony, volondavenona ary somary misy mivotrovotro na misy triatriatra ny hodiny. Tsy misy tsilo ny rantsany. === Ravina === [[Sary:Leucaena leucocephala Leucena białogłówkowa 2019-07-20 01.jpg|ankavia|vignette|284x284px|''Leucaena leucocephala'']] Ny rantsana tsirairay amin' ny ''Leucaena leucocephala'' dia misy [[tangozan-dravina]] 6 hatramin' ny 8 tsiroaroa izay mitondra [[Zana-pelana|zanapelana]] 11-23 tsiroaroa, ny zanapelana tsirairay dia manana halava 8 hatramin' ny 17 mm sady manana lafiny ambony maitso mavana sy lafiny ambany manopy fotsy. === Voniny === [[Sary:Leucaena leucocephala.jpg|vignette|286x286px|''Leucaena leucocephala'']] Mamony amin' ny faran' ny [[lohataona]] ka hatramin' ny fararano (Jona ka hatramin' ny Septambra) ny ''Leucaena leucocephala'' ary mamokatra [[vondrombony]] boribory fotsy mavo na maitso tanora, mipoitra eo am-pototry ny tangozan-dravina, manana savaivo 2 ka hatramin' ny 3 sm, entin' ny tangozany manana halava 2 hatramin' ny 5 sm. === Voa === [[Sary:Leucaena leucocephala jda.jpg|ankavia|vignette|300x300px|Pepan' ny ''Leucaena leucocephala'']] [[Sary:Leucaena leucocephala00.jpg|vignette|Pepany sy vihim-boany]] [[Pepa]] lava, fisaka, mikirazorazo, manana halava 8 hatramin' ny 20 sm sy sakany 2 sm ny voan' ny ''Leucaena leucocephala''. Maitso mangarangarana izy ireo, izay lasa miova ho manja antitra rehefa masaka. Misy vihim-boa miloko volondavenona manja volomboasary miisa 8 ka hatramin' ny 18 miendrika salavalava ny pepa tsirairay, ary manana halava 8 mm sy sakany 4 mm ny vihim-boa tsirairay. == Fambolena == Mahazaka ny karazan-tany rehetra ny ''Leucaena leucocephala'', ary maniry amin' ny toerana mahazo masoandro feno, sady mety tsara amin' ny [[Haintany|hain-tany]]. Zavamaniry trôpikaly sy sobtrôpikaly izy io. Anisan' ny lafy ratsin' ity karazana ity ny tsy fahazakany ny fiparitahan' ny [[bibikely]] eny aminy. Tamin' ny taompolo 1980 dia nisy fatiantoka be dia be tany [[Azia Atsimo-Atsinanana]] noho ny fanafihan' ny [[Zavamananaina mpanimba|bibikely]] [[Zavamananaina mpanimba|mpanimba]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Psyllidae]]''. == Fampiasana == Fakàn' ny [[Tantely (bibikely)|tantely]] maminy ny ''Leucaena leucocephala'' sady ampiasaina amin' ny tanjona isan-karazany: atao kitay na fefy, atao sakafo ho an' ny biby fiompy (tsy manapoizina ny mimôzinina ao aminy ho an' ny biby fiompy). Ampiasaina ho legioma (hanina tsy nahandroina na masaka) ny zana-kazo tanora. Aao amokarana biômasy koa izy io noho ny raviny tena vokatra izay milanja 2&nbsp;000 ka hatramin' ny 20&nbsp;000 kg/ha/taona raha maina, ary ahazoana hazo 30 ka hatramin' ny 40 m³/taona eo any amin' ny faritra manana toetany tsara aminy. Mahomby indrindra amin' ny famikirana ny azôta koa izy io: 500 kg/ha/taona. Noho izany dia ilaina izy io amin' ny fanaovana [[zezika maitso]], sy ahazoana alokaloka ho an' ny fambolena sy ny iadiana amin' ny [[fikao-tany]]. Ampiasaina amin' ny fanaovana vakana any [[Antilia]] ny vihim-boany maina ary ampiasaina amin' ny fitsaboana any [[Amerika Latina]] ny faritra samihafa eny aminy. Nandritra ny taompolo 1970 sy 1980 dia noheverina ho "hazo mahagaga" izy io noho ny fampiasana azy isan-karazany. == Zavamaniry manafika == [[Sary:Leucaena leucocephala forêt.jpg|vignette|367x367px|Alam-bonaramantsina ]] Voatanisa ao anatin' ny lisitry karazana manafika sy ratsy indrindra eran-tany miisa 100 mahery ny ''Leucaena leucocephala'' izay lasa maniry hoazy any amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Tena mora miparitaka izy io araka izao: any amin' ny faritra sasany, dia afaka mamorona vondron-javamaniry tsy ahitana afa-tsy karazana tokana amin' ny velarana midadasika izy io. Nampidirina tany [[Nouvelle-Calédonie]] tamin' ny taonjato faha-19 izy io mba hatao voly fihinan' ny biby fiompy, nefa nandrahona ny fahaveloman' ny ala maina; miparitaka indrindra any amin' ny morontsiraka andrefana, any amin' ny kijana nilaozana ary amin' ny tehezan-tendrombohitra mideza. Amin' ny zava-manahirana hafa aterany dia alelôpatika koa ity karazana ity, izany hoe mandefa akora simika biôlôjika izay misy fiantraikany amin' ny fitsimohana, ny fitomboana, ny fahavelomana ary ny fitomboan' ny zavamananaina hafa. == Jereo koa == * ''[[Leucaena]]'' * [[Bonara]] 5l7fsrnko2drv1xzhpez6y4brc39w0e 1135490 1135489 2026-04-17T09:40:53Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1135490 wikitext text/x-wiki [[Sary:Leucaena leucocephala boutons floraux.jpg|vignette|415x415px|''Leucaena leucocephala'']] Ny '''''Leucaena leucocephala''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', zana-pianakaviana ''[[Mimosoideae]]''. Hazo teratany any [[Meksika]] (tapany atsimo) sy [[Amerika Afovoany]] (tapany avaratra: [[Belizy]] sy [[Goatemala]]) izy io. Nambolena ka lasa maniry hoazy any [[Azia]] sy amin' ny faritra hafa koa izy io. Atao hoe '''bonaramantsina''' izy io amin' ny [[teny malagasy]]. Ampiasaina amin' ny tanjona isan-karazany ny ''Leucaena leucocephala'': atao [[fefy]], ampahavokarana ny tany, atao [[kitay]], akana [[tsiraka]], ary atao [[vilona]] ho an' ny [[biby fiompy]]. == Anarany hafa == Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Leucaena leucocephala'' araka ny ''[[Catalogue of Life]]'' <small>(13</small> <small>sepT 2016)</small>: * ''Acacia frondosa'' Willd. * ''Acacia leucocephala'' (Lamark) Link 1822 * ''Leucaena glabrata'' Rose 1897 * ''Leucaena glauca'' (L.) Benth. 1842 * ''Mimosa glauca'' ''sensu'' L.1763 * ''Mimosa leucocephala'' Lamark 1783 == Famariparitana == === Habeny === [[Hazo madinika]] trôpikaly maniry haingana ny ''Leucaena leucocephala''. 10 m eo ho eo (7 ka hatramin' ny 18 m) ny haavony, volondavenona ary somary misy mivotrovotro na misy triatriatra ny hodiny. Tsy misy tsilo ny rantsany. === Ravina === [[Sary:Leucaena leucocephala Leucena białogłówkowa 2019-07-20 01.jpg|ankavia|vignette|284x284px|''Leucaena leucocephala'']] Ny rantsana tsirairay amin' ny ''Leucaena leucocephala'' dia misy [[tangozan-dravina]] 6 hatramin' ny 8 tsiroaroa izay mitondra [[Zana-pelana|zanapelana]] 11-23 tsiroaroa, ny zanapelana tsirairay dia manana halava 8 hatramin' ny 17 mm sady manana lafiny ambony maitso mavana sy lafiny ambany manopy fotsy. === Voniny === [[Sary:Leucaena leucocephala.jpg|vignette|286x286px|''Leucaena leucocephala'']] Mamony amin' ny faran' ny [[lohataona]] ka hatramin' ny fararano (Jona ka hatramin' ny Septambra) ny ''Leucaena leucocephala'' ary mamokatra [[vondrombony]] boribory fotsy mavo na maitso tanora, mipoitra eo am-pototry ny tangozan-dravina, manana savaivo 2 ka hatramin' ny 3 sm, entin' ny tangozany manana halava 2 hatramin' ny 5 sm. === Voa === [[Sary:Leucaena leucocephala jda.jpg|ankavia|vignette|300x300px|Pepan' ny ''Leucaena leucocephala'']] [[Sary:Leucaena leucocephala00.jpg|vignette|Pepany sy vihim-boany]] [[Pepa]] lava, fisaka, mikirazorazo, manana halava 8 hatramin' ny 20 sm sy sakany 2 sm ny voan' ny ''Leucaena leucocephala''. Maitso mangarangarana izy ireo, izay lasa miova ho manja antitra rehefa masaka. Misy vihim-boa miloko volondavenona manja volomboasary miisa 8 ka hatramin' ny 18 miendrika salavalava ny pepa tsirairay, ary manana halava 8 mm sy sakany 4 mm ny vihim-boa tsirairay. == Fambolena == Mahazaka ny karazan-tany rehetra ny ''Leucaena leucocephala'', ary maniry amin' ny toerana mahazo masoandro feno, sady mety tsara amin' ny [[Haintany|hain-tany]]. Zavamaniry trôpikaly sy sobtrôpikaly izy io. Anisan' ny lafy ratsin' ity karazana ity ny tsy fahazakany ny fiparitahan' ny [[bibikely]] eny aminy. Tamin' ny taompolo 1980 dia nisy fatiantoka be dia be tany [[Azia Atsimo-Atsinanana]] noho ny fanafihan' ny [[Zavamananaina mpanimba|bibikely]] [[Zavamananaina mpanimba|mpanimba]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Psyllidae]]''. == Fampiasana == Fakàn' ny [[Tantely (bibikely)|tantely]] maminy ny ''Leucaena leucocephala''. Ampiasaina amin' ny tanjona isan-karazany koa izy: atao kitay na fefy, atao sakafo ho an' ny biby fiompy (tsy manapoizina ny mimôzinina ao aminy ho an' ny biby fiompy). Ampiasaina ho legioma (hanina tsy nahandroina na masaka) ny zanany tanora. Amokarana biômasy koa izy io noho ny raviny tena vokatra izay milanja 2&nbsp;000 ka hatramin' ny 20&nbsp;000 kg/ha/taona raha maina, ary ahazoana hazo 30 ka hatramin' ny 40 m³/taona eo any amin' ny faritra manana toetany tsara aminy. Mahomby indrindra amin' ny famikirana ny azôta koa izy io: 500 kg/ha/taona. Noho izany dia ilaina izy io amin' ny fanaovana [[zezika maitso]], sy ahazoana alokaloka ho an' ny fambolena sy ny iadiana amin' ny [[fikao-tany]]. Ampiasaina amin' ny fanaovana vakana any [[Antilia]] ny vihim-boany maina ary ampiasaina amin' ny fitsaboana any [[Amerika Latina]] ny faritra samihafa eny aminy. Nandritra ny taompolo 1970 sy 1980 dia noheverina ho "hazo mahagaga" izy io noho ny fampiasana azy isan-karazany. == Zavamaniry manafika == [[Sary:Leucaena leucocephala forêt.jpg|vignette|367x367px|Alam-bonaramantsina ]] Voatanisa ao anatin' ny lisitry karazana manafika sy ratsy indrindra eran-tany miisa 100 mahery ny ''Leucaena leucocephala'' izay lasa maniry hoazy any amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Tena mora miparitaka izy io araka izao: any amin' ny faritra sasany, dia afaka mamorona vondron-javamaniry tsy ahitana afa-tsy karazana tokana amin' ny velarana midadasika izy io. Nampidirina tany [[Nouvelle-Calédonie]] tamin' ny taonjato faha-19 izy io mba hatao voly fihinan' ny biby fiompy, nefa nandrahona ny fahaveloman' ny ala maina; miparitaka indrindra any amin' ny morontsiraka andrefana, any amin' ny kijana nilaozana ary amin' ny tehezan-tendrombohitra mideza. Amin' ny zava-manahirana hafa aterany dia alelôpatika koa ity karazana ity, izany hoe mandefa akora simika biôlôjika izay misy fiantraikany amin' ny fitsimohana, ny fitomboana, ny fahavelomana ary ny fitomboan' ny zavamananaina hafa. == Jereo koa == * ''[[Leucaena]]'' * [[Bonara]] dz8gryuphbeik0qlnh1abjxm0gpqemy 1135492 1135490 2026-04-17T10:06:22Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1135492 wikitext text/x-wiki [[Sary:Leucaena leucocephala boutons floraux.jpg|vignette|415x415px|''Leucaena leucocephala'']] Ny '''''Leucaena leucocephala''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', zana-pianakaviana ''[[Mimosoideae]]''. Hazo teratany any [[Meksika]] (tapany atsimo) sy [[Amerika Afovoany]] (tapany avaratra: [[Belizy]] sy [[Goatemala]]) izy io. Nambolena ka lasa maniry hoazy any [[Azia]] sy amin' ny faritra hafa koa izy io. Atao hoe '''bonaramantsina''' izy io amin' ny [[teny malagasy]]. Ampiasaina amin' ny tanjona isan-karazany ny ''Leucaena leucocephala'': atao [[fefy]], ampahavokarana ny tany, atao [[kitay]], akana [[tsiraka]], ary atao [[vilona]] ho an' ny [[biby fiompy]]. == Anarany hafa == Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Leucaena leucocephala'' araka ny ''[[Catalogue of Life]]'' <small>(13</small> <small>sepT 2016)</small>: * ''Acacia frondosa'' Willd. * ''Acacia leucocephala'' (Lamark) Link 1822 * ''Leucaena glabrata'' Rose 1897 * ''Leucaena glauca'' (L.) Benth. 1842 * ''Mimosa glauca'' ''sensu'' L.1763 * ''Mimosa leucocephala'' Lamark 1783 == Famariparitana == === Habeny === [[Hazo madinika]] trôpikaly maniry haingana ny ''Leucaena leucocephala''. 10 m eo ho eo (7 ka hatramin' ny 18 m) ny haavony, volondavenona ary somary misy mivotrovotro na misy triatriatra ny hodiny. Tsy misy tsilo ny rantsany. === Ravina === [[Sary:Leucaena leucocephala Leucena białogłówkowa 2019-07-20 01.jpg|ankavia|vignette|284x284px|''Leucaena leucocephala'']] Ny rantsana tsirairay amin' ny ''Leucaena leucocephala'' dia misy [[tangozan-dravina]] 6 hatramin' ny 8 tsiroaroa izay mitondra [[Zana-pelana|zanapelana]] 11-23 tsiroaroa, ny zanapelana tsirairay dia manana halava 8 hatramin' ny 17 mm sady manana lafiny ambony maitso mavana sy lafiny ambany manopy fotsy. === Voniny === [[Sary:Leucaena leucocephala.jpg|vignette|286x286px|''Leucaena leucocephala'']] Mamony amin' ny faran' ny [[lohataona]] ka hatramin' ny fararano (Jona ka hatramin' ny Septambra) ny ''Leucaena leucocephala'' ary mamokatra [[vondrombony]] boribory fotsy mavo na maitso tanora, mipoitra eo am-pototry ny tangozan-dravina, manana savaivo 2 ka hatramin' ny 3 sm, entin' ny tangozany manana halava 2 hatramin' ny 5 sm. === Voa === [[Sary:Leucaena leucocephala jda.jpg|ankavia|vignette|300x300px|Pepan' ny ''Leucaena leucocephala'']] [[Sary:Leucaena leucocephala00.jpg|vignette|Pepany sy vihim-boany]] [[Pepa]] lava, fisaka, mikirazorazo, manana halava 8 hatramin' ny 20 sm sy sakany 2 sm ny voan' ny ''Leucaena leucocephala''. Maitso mangarangarana izy ireo, izay lasa miova ho manja antitra rehefa masaka. Misy vihim-boa miloko volondavenona manja volomboasary miisa 8 ka hatramin' ny 18 miendrika salavalava ny pepa tsirairay, ary manana halava 8 mm sy sakany 4 mm ny vihim-boa tsirairay. == Fambolena == Mahazaka ny karazan-tany rehetra ny ''Leucaena leucocephala'', ary maniry amin' ny toerana mahazo masoandro feno, sady mety tsara amin' ny [[Haintany|hain-tany]]. Zavamaniry trôpikaly sy sobtrôpikaly izy io. Anisan' ny lafy ratsin' ity karazana ity ny tsy fahazakany ny fiparitahan' ny [[bibikely]] eny aminy. Tamin' ny taompolo 1980 dia nisy fatiantoka be dia be tany [[Azia Atsimo-Atsinanana]] noho ny fanafihan' ny [[Zavamananaina mpanimba|bibikely]] [[Zavamananaina mpanimba|mpanimba]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Psyllidae]]''. == Fampiasana == Fakàn' ny [[Tantely (bibikely)|tantely]] maminy ny ''Leucaena leucocephala''. Ampiasaina amin' ny tanjona isan-karazany koa izy: atao kitay na fefy, atao sakafo ho an' ny biby fiompy (tsy manapoizina ny mimôzinina ao aminy ho an' ny biby fiompy). Ampiasaina ho legioma (hanina tsy nahandroina na masaka) ny zanany tanora. Amokarana biômasy koa izy io noho ny raviny tena vokatra izay milanja 2&nbsp;000 ka hatramin' ny 20&nbsp;000 kg/ha/taona raha maina, ary ahazoana hazo 30 ka hatramin' ny 40 m³/taona eo any amin' ny faritra manana toetany tsara aminy. Mahomby indrindra amin' ny famikirana ny azôta koa izy io: 500 kg/ha/taona. Noho izany dia ilaina izy io amin' ny fanaovana [[zezika maitso]], sy ahazoana alokaloka ho an' ny fambolena sy ny iadiana amin' ny [[fikao-tany]]. Ampiasaina amin' ny fanaovana vakana any [[Antilia]] ny vihim-boany maina ary ampiasaina amin' ny fitsaboana any [[Amerika Latina]] ny faritra samihafa eny aminy. Nandritra ny taompolo 1970 sy 1980 dia noheverina ho "hazo mahagaga" izy io noho ny fampiasana azy isan-karazany. == Zavamaniry manafika == [[Sary:Leucaena leucocephala forêt.jpg|vignette|367x367px|Alam-bonaramantsina ]] Voatanisa ao anatin' ny lisitry karazana manafika sy ratsy indrindra eran-tany miisa 100 mahery ny ''Leucaena leucocephala'' izay lasa maniry hoazy any amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Tena mora miparitaka izy io araka izao: any amin' ny faritra sasany, dia afaka mamorona vondron-javamaniry tsy ahitana afa-tsy karazana tokana amin' ny velarana midadasika izy io. Nampidirina tany [[Nouvelle-Calédonie]] tamin' ny taonjato faha-19 izy io mba hatao voly fihinan' ny biby fiompy, nefa nandrahona ny fahaveloman' ny ala maina; miparitaka indrindra any amin' ny morontsiraka andrefana, any amin' ny kijana nilaozana ary amin' ny tehezan-tendrombohitra mideza. Amin' ny zava-manahirana hafa aterany dia alelôpatika koa ity karazana ity, izany hoe mandefa akora simika biôlôjika izay misy fiantraikany amin' ny fitsimohana, ny fitomboana, ny fahavelomana ary ny fitomboan' ny zavamananaina hafa. == Jereo koa == * ''[[Leucaena]]'' * Bonara (''[[Albizia lebbeck]]'') * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] dkg6nr8uq0qsyvvu3ev82koxm8pfied 0 299152 1135491 2026-04-17T10:02:16Z Thelezifor 15140 Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Fabaceae 1135491 wikitext text/x-wiki [[Sary:Leucaena glauca.jpg|vignette|408x408px|''[[Leucaena leucocephala]]'']] Ny '''''Leucaena''''' dia vondron-karazana [[zavamaniry mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', zana-pianakaviana ''[[Faboideae]]'', teratany any [[Amerika]], ahitana karazana 25 ekena. Izy io dia ivondronanan' ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] sy [[hazobotry]] manana raviny itambaran' ny [[Zana-pelana|zanapelana]] sy [[vondrombony]] amin' ny endriky ny loha boribory ivondronan' ny vony maro tsy misy tangozany. Ampiasaina amin' ny tanjona samihafa ny karazana sasany: [[vilona]], ​​​​[[zezika maitso]], [[Hazo (akora)|hazo]] (akora), [[kitay]], [[Arina|saribao]], ary fiarovana amin' ny fokao-tany. Azo ampiasaina hanamboarana vakana ny vihim-boa. Ampiasaina ho fanafody fanalana kankana ny singa voasintona avy amin' ireo vihim-boa ireo any [[Sumatra]] ([[Indônezia]]). Azo hanina ny [[pepa]] maitso sy ny vihim-boan' ny ''[[Leucaena leucocephala]]''. Any [[Meksika]] dia hanina miaraka amin' ny sira ny vihim-boany antsoina hoe ''guaje''. Ny fihinanana ny vihim-boan' ny karazana ao amin' ny ''Leucaena'' dia mety hitarika amin' ny tsy fitomboana, ny fihintsananan' ny volo haingana ka miteraka ahasolana, ny [[katarakta]], ny [[treho]] ary ny hamomban' ny biby tsy mandinika noho ny habetsahan' ny mimôzinina (asidra amino tsy misy prôteinina). == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[The Plant List]]'' <small>(21</small> <small>Desambra 2018)</small>: * ''Leucaena collinsii'' Britton & Rose * ''Leucaena colombiana'' Britton & Rose ex Britton & Killip * ''Leucaena confertiflora'' Zarate * ''Leucaena cuspidata'' Standl. * ''Leucaena diversifolia'' (Schltdl.) Benth. * ''Leucaena esculenta'' (DC.) Benth. * ''Leucaena greggii'' S.Watson * ''Leucaena involucrata'' Zarate * ''Leucaena lanceolata'' S.Watson * ''Leucaena lempirana'' C.E.Hughes * ''[[Leucaena leucocephala]]'' (Lam.) de Wit * ''Leucaena macrophylla'' Benth. * ''Leucaena magnifica'' (C.E.Hughes) C.E.Hughes * ''Leucaena matudae'' (Zarate) C.E.Hughes * ''Leucaena mixtec'' C.E.Hughes & S.A.Harris * ''Leucaena multicapitula'' Schery * ''Leucaena pallida'' Britton & Rose * ''Leucaena pueblana'' Britton & Rose * ''Leucaena pulverulenta'' (Schltdl.) Benth. * ''Leucaena retusa'' Benth. * ''Leucaena salvadorensis'' Britton & Rose * ''Leucaena shannonii'' Donn.Sm. * ''Leucaena spontanea'' C.E.Hughes & S.A.Harris * ''Leucaena trichandra'' (Zucc.) Urb. * ''Leucaena trichodes'' (Jacq.) Benth. 93dgbjb97rmu18wp0b9h1o7xfpw83w1 0 299153 1135496 2026-04-17T11:34:05Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1458804|Cerebral palsy]] to:mg #mdwikicx 1135496 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Cerebral_palsy |synonym = |image =US Navy 081028-N-3173B-027 Cmdr. John King assesses the reflexes of a Cerebral Palsy patient at the Arima District Health Facility as part of the humanitarian-civic assistance mission Continuing Promise (CP) 2008.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =A child with cerebral palsy being assessed by a physician |pronounce = |specialty =[[Pediatrics]], [[neurology]], [[physiatry]] |symptoms =Poor coordination, [[spasticity|stiff muscles]], weak muscles, [[tremor]]s<ref name=NINDS2013/> |onset =Early childhood<ref name=NINDS2013/> |duration =Lifelong<ref name=NINDS2013/> |causes =Often unknown<ref name=NINDS2013/><!-- Quote = In many cases, the cause of cerebral palsy is unknown. --> |risks =[[Preterm birth]], being a [[twin]], certain infections during pregnancy, difficult delivery<ref name=NINDS2013/> |diagnosis =Based on child's development<ref name=NINDS2013/> |differential = |prevention = |treatment =[[Physical therapy]], [[occupational therapy]], [[speech therapy]], [[Orthotics|external braces]], [[orthopedic surgery]]<ref name=NINDS2013/> |medication =[[Diazepam]], [[baclofen]], [[botulinum toxin]]<ref name=NINDS2013/> |prognosis = |frequency =2.1 per 1,000<ref name=Osk2013>{{cite journal|last=Oskoui|first=M|author2=Coutinho, F |author3=Dykeman, J |author4=Jetté, N |author5= Pringsheim, T |title=An update on the prevalence of cerebral palsy: a systematic review and meta-analysis.|journal=Developmental Medicine & Child Neurology|date=Jun 2013|volume=55|issue=6|pages=509–19|pmid=23346889|doi=10.1111/dmcn.12080}}</ref> |deaths = }}Ny paralysie serebraly (CP) dia vondron’aretina maharitra mahakasika ny fihetsehana sy ny fifehezana ny vatana, izay miseho hatramin’ny fahazazana. [1] Miovaova arakaraka ny olona sy ny fivoaran’ny aretina ny soritr’aretina. [1][2] Amin’ny ankapobeny, ireo soritr’aretina mahazatra dia ahitana ny tsy fandrindrana tsara ny fihetsika, ny hozatra henjana (spasticité), ny fahalemen’ny hozatra, ary ny hovitrovitra. [1] Mety hisy ihany koa olana amin’ny fahatsapana, ny fahitana, ny fandrenesana, ny fitelina ary ny fitenenana. [1] Matetika, ny zazakely voan’ny paralysie serebraly dia tara amin’ny fivoaran’ny fahaiza-mihetsika, ka tsy mahavita mihodina, mipetraka, mandady na mandeha amin’ny fotoana andrasana ho an’ny ankizy mitovy taona aminy. [1] Anisan’ny mety hitranga koa ny fikorontanan-tsaina (seizures) sy ny fahasahiranana amin’ny fahaiza-misaina (cognition), izay hita amin’ny ampahatelon’ny olona voan’ity aretina ity. [1] Na dia mety hiseho mazava kokoa aza ny soritr’aretina mandritra ny taona voalohany amin’ny fiainana, dia tsy miharatsy tsikelikely ny fahasimbana fototra, satria aretina tsy miha-mandroso (non progressive) ny paralysie serebraly. [1] Ny paralysie serebral dia vokatry ny fivoarana tsy ara-dalàna na fahasimbana eo amin'ny faritra ao amin'ny atidoha izay mifehy ny fihetsehana, ny fifandanjana ary ny fihetsika.<ref name="NINDS2013">{{Cite web|title=Cerebral Palsy: Hope Through Research|url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Hope-Through-Research/Cerebral-Palsy-Hope-Through-Research|website=[[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]]|access-date=21 February 2017|date=July 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221033227/https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Hope-Through-Research/Cerebral-Palsy-Hope-Through-Research|archive-date=21 February 2017}}</ref><ref name="NIH2014O">{{Cite web|title=Cerebral Palsy: Overview|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/cerebral-palsy/Pages/default.aspx|website=[[National Institutes of Health]]|access-date=21 February 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215072205/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/cerebral-palsy/Pages/default.aspx|archive-date=15 February 2017}}</ref> Matetika indrindra, mitranga mandritra ny fitondrana vohoka ireo olana ireo; na izany aza, mety hitranga ihany koa izany mandritra ny fiterahana na fotoana fohy aorian'ny fiterahana.<ref name="NINDS2013" /> Matetika, tsy fantatra ny antony.<ref name="NINDS2013" /> Anisan'ny mety hampidi-doza ny fiterahana aloha loatra, ny maha- [[kambana]], ny aretina sasany mandritra ny fitondrana vohoka toy ny [[Toksoplasmosis|toxoplasmosis]] na rubella, ny fihanaky ny methylmercury mandritra ny fitondrana vohoka, ny fahasarotana amin'ny fiterahana, ary ny ratra amin'ny loha mandritra ny taona vitsivitsy voalohany amin'ny fiainana, ankoatra ny hafa.<ref name="NINDS2013" /> Eo amin'ny 2% eo ho eo amin'ireo tranga no heverina fa vokatry ny antony ara-pandovan-toetra.<ref name="omim">{{Cite web|title=CEREBRAL PALSY, SPASTIC QUADRIPLEGIC, 1; CPSQ1|url=https://omim.org/entry/603513|website=[[Online Mendelian Inheritance in Man]]|access-date=26 January 2018|date=28 June 2016|archive-date=1 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001135429/https://www.omim.org/entry/603513|url-status=live}}</ref> Misy karazana maromaro voasokajy mifototra amin'ny olana manokana misy.<ref name="NINDS2013" /> Ohatra, ireo manana hozatra henjana dia voan'ny paralysis serebral spastika, ireo manana fandrindrana tsara dia voan'ny paralysis serebral ataxika ary ireo izay mihetsika mihodinkodina dia voan'ny paralysis serebral athetoid.<ref name="NINDS2013" /> Ny famaritana ny aretina dia mifototra amin'ny fivoaran'ny zaza rehefa mandeha ny fotoana.<ref name="NINDS2013" /> Azo ampiasaina ny fitiliana ra sy ny fitiliana sary ara-pitsaboana mba hanilihana ireo antony hafa mety hitranga.<ref name="NINDS2013" /> Azo sorohina amin’ny ampahany ny paralysie serebraly (CP), indrindra amin’ny alàlan’ny fanaovana vaksiny ny reny sy ny fepetra hisorohana ny ratra amin’ny loha amin’ny zaza, toy ny fanamafisana ny fiarovana mandritra ny fitondrana sy ny fahazazana. [1] Tsy mbola misy fanafody manasitrana tanteraka ny CP; na izany aza, ny fitsaboana manohana, ny fanafody ary ny fandidiana dia afaka manampy betsaka amin’ny fanatsarana ny kalitaon’ny fiainan’ny marary. [1] Anisan’ny fitsaboana ampiasaina matetika ny fitsaboana ara-batana (kinésithérapie), ny fitsaboana amin’ny asa (ergothérapie) ary ny fitsaboana amin’ny fitenenana (orthophonie). [1] Ireo dia mikendry ny hanatsara ny fivezivezena, ny fahaiza-manao andavanandro ary ny fifandraisana. [1] Ny fanafody sasany dia azo ampiasaina hanalefahana ny hozatra henjana (spasticité), toy ny diazepam, baclofen ary ny botulinum toxin. [1] Amin’ny tranga sasany, azo atao ny fandidiana, izay mety ahitana ny fanalavana ny hozatra na ny fanapahana ireo lalan-tsaina miasa loatra (toy ny selective dorsal rhizotomy), mba hampihenana ny fihenjanan’ny hozatra. [1] Matetika dia manampy ihany koa ny fampiasana fitaovana ivelany manohana (orthèses na “braces”) sy ireo teknolojia fanampiana hafa, izay manatsara ny fivezivezena sy ny fahaleovantena. [1] Amin’ny alàlan’ny fitsaboana sahaza sy fanohanana maharitra, ny ankizy sasany voan’ny CP dia afaka mitombo ka miaina fiainana akaiky ny ara-dalàna rehefa olon-dehibe. [1] Na dia ampiasaina matetika aza ny fitsaboana hafa na nentim-paharazana, dia tsy mbola misy porofo ara-tsiansa matanjaka manaporofo ny fahombiazan’izy ireny amin’ny fitsaboana ny paralysie serebraly. [1] Ny paralysie serebraly (CP) no aretina mahazatra indrindra mahakasika ny fihetsehana amin’ny ankizy. [4] Tombanana ho mitranga amin’ny 2,1 eo ho eo isaky ny fahaterahana velona 1.000 izany. [5] Efa voarakitra hatramin’ny ela teo amin’ny tantara ity aretina ity, ary ny famaritana voalohany fantatra dia hita ao amin’ny asa soratr’i Hippocrates tamin’ny taonjato faha-5 talohan’i JK. [6] Tamin’ny taonjato faha-19 no nanomboka ny fandalinana ara-tsiansa lalina momba azy, indrindra noho ny asan’i William John Little, izay nahatonga ny diplegia spastika nantsoina hoe “aretin’i Little”. [6] Avy eo, William Osler no nampiditra ny anarana hoe “cerebral palsy”, nalaina avy amin’ny teny alemà zerebrale Kinderlähmung izay midika hoe “paralysisa serebraly amin’ny zaza”. [7] Misy fikarohana mitohy momba ny fitsaboana vaovao azo ampiharina, anisan’izany ny fitsaboana amin’ny sela fototra (stem cell therapy). [1] Na izany aza, mbola ilaina ny fikarohana fanampiny mba hanamarinana ny fahombiazany sy ny fiarovana azy alohan’ny hampiasana azy amin’ny fomba mahazatra. [1] == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] hjw7z1jb5crry03fl2ne6wgq7yis48h 0 299154 1135497 2026-04-17T11:45:37Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1469153|Phencyclidine]] to:mg #mdwikicx 1135497 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =changed |Watchedfields =changed |verifiedrevid =464373911 |drug_name =Phencyclidine |image =Phencyclidine structure.svg |width =135px |image2 =Phencyclidine-from-xtal-3D-balls.png |width2 =225px <!--Names--> |pronounce = |tradename =Sernyl, Sernylan (both discontinued) |synonyms =CI-395; Phenylcyclohexylpiperidine; "Angel dust"<ref name=Jus2003/> |IUPAC_name =1-(1-Phenylcyclohexyl)piperidine <!--Clinical data--> |class =[[NMDA receptor antagonists]]; [[General anesthetics]]; [[Dissociative hallucinogen]]s |pregnancy_AU = |pregnancy_US = |routes_of_administration=[[Smoking]], [[Injection (medicine)|injection]], [[Insufflation (medicine)|snorted]], [[oral administration|by mouth]]<ref name=NIH2018Fact/> |onset =2–60 min<ref name=Ri2010>{{cite book|last1=Riviello|first1=Ralph J.|title=Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, Mass.|isbn=9780763744625|pages=41–42|url=https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41|access-date=2020-07-26|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318224346/https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41|url-status=live}}</ref> |duration_of_action=6–48 hours<ref name=Ri2010/> |defined_daily_dose= |urine =6 days<ref>{{cite web |title=Interpreting Urine Drug Tests (UDT) |url=https://www.childhealthbc.ca/media/498 |access-date=24 October 2023 |archive-date=25 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |date=25 October 2023 }}</ref> <!--External links--> |Drugs.com ={{drugs.com|parent|phencyclidine}} |MedlinePlus = |licence_EU = |licence_US = |pregnancy_category= |legal_IT =Tabella I --> |addiction_liability=Variable reported from low to high<ref name="NHM-PCP and ketamine">{{cite book |vauthors=Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE |veditors=Sydor A, Brown RY | title = Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience | year = 2009 | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | isbn = 9780071481274 | pages = 374–375 | edition = 2nd | chapter = Chapter 15: Reinforcement and Addictive Disorders}}</ref><ref>{{cite book|last1=Stobo|first1=John D.|last2=Traill|first2=Thomas A.|last3=Hellmann|first3=David B.|last4=Ladenson|first4=Paul W.|last5=Petty|first5=Brent G.|title=The Principles and Practice of Medicine|date=1996|publisher=McGraw Hill Professional|isbn=9780071383653|page=933|url=https://books.google.co.jp/books?id=aA9mMB3lDh4C&q|language=en|quote=high abuse liability|access-date=2020-07-26|archive-date=2019-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195912/https://books.google.co.jp/books?id=aA9mMB3lDh4C&q|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013213838/https://books.google.co.jp/books?id=aA9mMB3lDh4C&q |date=2022-10-13 }}</ref><ref>{{cite book|last1=Fetting|first1=Margaret|title=Perspectives on Substance Use, Disorders, and Addiction: With Clinical Cases|date=2015|publisher=SAGE Publications|isbn=9781483377773|page=145|url=https://books.google.co.jp/books?id=7qxiCgAAQBAJ&pg=PT145|language=en|access-date=2020-07-26|archive-date=2019-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195927/https://books.google.co.jp/books?id=7qxiCgAAQBAJ&pg=PT145|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013213753/https://books.google.co.jp/books?id=7qxiCgAAQBAJ&pg=PT145 |date=2022-10-13 }}</ref> <!-- Legal status --> |legal_AU =S9 |legal_CA =Schedule I |legal_DE =Anlage I <!--not a param |legal_UK =Class A |legal_US =Schedule II |legal_status = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability = |protein_bound = |metabolism =[[Oxidation|Oxidative]] [[hydroxylation]] in [[liver]] by [[cytochrome P450|CYP450]] [[enzyme]]s, [[glucuronidation]] |metabolites =PCHP, PPC, PCAA |elimination_half-life=7–46 hours |excretion =[[Urine]] <!--Chemical data--> |C =17 |H =25 |N =1 |SMILES =C1(C2(N3CCCCC3)CCCCC2)=CC=CC=C1 |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChI =1S/C17H25N/c1-4-10-16(11-5-1)17(12-6-2-7-13-17)18-14-8-3-9-15-18/h1,4-5,10-11H,2-3,6-9,12-15H2 |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =JTJMJGYZQZDUJJ-UHFFFAOYSA-N <!--Physical data--> |melting_point =46.5 |melting_high = |boiling_point =136 }}Ny phencyclidine na phenylcyclohexyl piperidine (PCP), fantatra amin’ny anarana hafa hoe “vovoka anjely”, dia akora simika misy fiantraikany mahery amin’ny saina (psychoactif). [1] Izy io dia anisan’ny zava-mahadomelina mety hanova ny fahatsapana sy ny fitondran-tena, ka mety hiteraka fahitana na fahenoana zavatra tsy misy (hallucinations), fahatsapana tsy ara-dalàna, ary fitondran-tena mahery setra. [2][3] Amin’ny maha zava-mahadomelina ampiasaina amin’ny fialamboly azy, dia matetika ny PCP no entina amin’ny alàlan’ny fifohana setroka, saingy azo raisina amin’ny vava, tsofina amin’ny orona, na ampidirina amin’ny tsindrona ihany koa. [4][2] Indraindray dia afangaro amin’ny rongony na paraky izy io mba hampidirana azy ao amin’ny vatana. [1] Ny fampiasana ny phencyclidine (PCP) dia mety hiteraka voka-dratsy maro, anisan’izany ny fikorontanan-tsaina (seizures), ny koma, ny fiankinan-doha, ary ny fitomboan’ny mety hamono tena. [1] Na dia efa atsahatra aza ny fampiasana azy, dia mety mbola hiseho ihany koa ny fahatsiarovana tampoka ny zavatra niainana teo aloha (flashbacks). [2] Raha jerena amin’ny lafiny simika, ny PCP dia anisan’ny vondrona arylcyclohexylamine. [3] Amin’ny lafiny ara-panafody kosa dia sokajiana ho fanatoranana mampisaraka (dissociative anesthetic) izy, izay miteraka fahatsapana misaraka amin’ny tena sy ny tontolo manodidina. [3][4] Ny fomba fiasany dia amin’ny maha mpanohitra (antagoniste) ny mpandray NMDA ao amin’ny atidoha, ka manova ny fifindran’ny hafatra ara-tsaina sy ny fahatsapana. [3] Ny PCP no tena ampiasaina matetika indrindra any Etazonia. Na dia nahatratra ny fara tampony aza ny fampiasana azy tany tamin'ny taona 1970, teo anelanelan'ny taona 2005 sy 2011 dia nitombo ny fitsidihana ny sampana vonjy taitra vokatry ny fanafody.<ref name="Bush2013">{{Cite journal|last=Bush|first=DM|title=Emergency Department Visits Involving Phencyclidine (PCP)|journal=In: The CBHSQ Report. Rockville (MD): Substance Abuse and Mental Health Services Administration (US); 2013–|date=2013|pmid=27656747|quote=PCP can lead to hostile behavior that may result in episodes of extreme violence}}</ref> Tamin'ny taona 2017 tany Etazonia, eo amin'ny 1% eo ho eo amin'ireo mpianatra kilasy faharoa ambin'ny folo no nitatitra fa nampiasa PCP tamin'ny taona lasa raha toa ka 2.9% amin'ireo mihoatra ny 25 taona no nitatitra fa nampiasa izany tamin'ny fotoana iray teo amin'ny fiainany. Ny phencyclidine (PCP) dia noforonina voalohany tamin’ny taona 1926 ary nampidirina teny an-tsena ho fanafody fanatoranana (anesthésique) tamin’ny taona 1950. [5][6][7][8] Na izany aza, noho ny hamafin’ny voka-dratsiny sy ny loza mety hitranga, dia natsahatra ny fampiasana azy amin’ny olombelona tany Etazonia tamin’ny taona 1965. [9][5][10] Tatỳ aoriana, tamin’ny taona 1978, dia norarana ihany koa ny fampiasana azy amin’ny fitsaboana biby. [9][5][10] Taorian’izany, ny ketamine dia nampidirina ho solony, satria hita fa mahomby kokoa ary mora leferin’ny marary amin’ny maha fanatoranana azy. [10] Any Etazonia, ny PCP dia voasokajy ho fanafody voafehy ao anatin’ny sokajy Schedule II, izay manondro fa manana mety ho ampiasaina ara-pitsaboana voafetra izy saingy mitondra loza lehibe amin’ny fanararaotana sy fiankinan-doha. [9] Ankoatra izany, maro amin’ireo akora mitovy amin’ny PCP no niely sy nampiasaina amin’ny fomba tsy ara-dalàna, indrindra ho an’ny fialamboly. [11] == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 5nxrkulgeo8zgfyl0ax69g7pqo2vxmj 0 299155 1135498 2026-04-17T11:54:03Z Hariniaina14 34924 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1458684|Cyanide poisoning]] to:mg #mdwikicx 1135498 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Cyanide poisoning |synonym =Cyanide toxicity, hydrocyanic acid poisoning<ref>{{cite book|last1=Waters|first1=Brenda L.|title=Handbook of Autopsy Practice|date=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9781597451277|page=427|edition=4|url=https://books.google.com/books?id=JN4DJu_pzoMC&pg=PA427|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908222016/https://books.google.com/books?id=JN4DJu_pzoMC&pg=PA427|archive-date=8 September 2017}}</ref> |image =Cyanide-ion-3D-vdW.png |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =[[Cyanide]] ion |pronounce = |specialty =[[Toxicology]], [[critical care medicine]] |symptoms ='''Early''': headache, dizziness, [[tachycardia|fast heart rate]], shortness of breath, vomiting<ref name=EU2013/><br>'''Later''': [[seizures]], [[bradycardia|slow heart rate]], low blood pressure, loss of consciousness, [[cardiac arrest]]<ref name=EU2013/> |onset =Few minutes<ref name=EU2013/><ref name=Ham2011/> |duration = |causes =[[Cyanide]] compounds<ref name=Dor2011>{{cite book|title=Dorland's Illustrated Medical Dictionary|date=2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1455709854|page=1481|edition=32|url=https://books.google.com/books?id=mNACisYwbZoC&pg=PA1481|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908222016/https://books.google.com/books?id=mNACisYwbZoC&pg=PA1481|archive-date=8 September 2017}}</ref> |risks =[[House fire]], [[metal polishing]], certain [[insecticides]], eating seeds such as from apples<ref name=EU2013/><ref name=Ham2011/><ref name=Ball2011>{{cite book | last=Ballhorn | first=Daniel J. | title=Nuts and Seeds in Health and Disease Prevention | chapter=Cyanogenic Glycosides in Nuts and Seeds | publisher=Elsevier | year=2011 | isbn=978-0-12-375688-6 | doi=10.1016/b978-0-12-375688-6.10014-3 | pages=129–136}}</ref> |diagnosis =Based on symptoms, high [[blood lactate]]<ref name=EU2013/> |differential = |prevention = |treatment =[[decontamination|Decontamination]], [[supportive care]] (100% oxygen), [[hydroxocobalamin]]<ref name=EU2013/><ref name=Ham2011/><ref name=Thom2012/> |medication = |prognosis = |frequency = |deaths = }}Ny fanapoizinana amin’ny sianida dia karazana fanapoizinana ateraky ny fidiran’ny akora sianida ao amin’ny vatana, izay mety ho amin’ny alàlan’ny fifohana, fitelina, na fidirana amin’ny hoditra. [1] Ity akora ity dia manelingelina mafy ny fiasan’ny sela amin’ny fampiasana oksizena, ka mety hiteraka fahasimban’ny taova haingana. Ny soritr’aretina voalohany dia matetika ahitana aretin’andoha, fanina, fitempon’ny fo haingana (tachycardia), sempotra, ary fandoavana. [2] Rehefa mivoatra ny fanapoizinana dia mety hiseho ny fikorontanan-tsaina (seizures), fitempon’ny fo miadana (bradycardia), tosidra ambany (hypotension), fahaverezan’ny fahatsiarovan-tena, ary mety hiafara amin’ny fijanonan’ny fo. [2] Amin’ny ankapobeny, dia miseho haingana be ireo soritr’aretina ireo, matetika ao anatin’ny minitra vitsy monja aorian’ny fiparitahan’ny poizina. [2][3] Ho an’ireo izay velona, dia mety hisy fahasimbana maharitra amin’ny rafi-pitatitra (système nerveux), miankina amin’ny hamafin’ny fanapoizinana sy ny faharetan’ny tsy fahampian’ny oksizena tao amin’ny sela. [2] Ny akora misy poizina ahitana sianida dia misy ny entona sianida hidrôzenina (hydrogen cyanide) sy ireo sira sianida isan-karazany. [1] Matetika, ny fanapoizinana dia mitranga rehefa mifoka setroka avy amin’ny trano may, izay mety hamoaka sianida mandritra ny fandoroana akora sasany. [1] Misy ihany koa fomba hafa mety hahazoana sianida, toy ny fiparitahana amin’ny toeram-piasana mampiasa fandokoana na fanadiovana metaly, amin’ny fanafody famonoana bibikely sasany, na amin’ny fanafody ara-pitsaboana toy ny nitroprusside. [2][3][4] Ankoatra izany, ny voa avy amin’ny voankazo sasany, toy ny paoma sy abriko, dia mety misy akora afaka mamoaka sianida rehefa levonina. [2][3][4] Ny endrika sianida sasany, indrindra ireo amin’ny toetry ny ranoka, dia afaka miditra ao amin’ny vatana amin’ny alàlan’ny hoditra. [5] Amin’ny lafiny mekanisma, ny iôna sianida dia manakana ny fizotry ny fifohana rivotra ao amin’ny sela (respiration cellulaire), ka tsy afaka mampiasa oksizenina ny sela ao amin’ny vatana. [1] Izany no mahatonga fahasimban’ny taova haingana, indrindra ireo mila oksizenina betsaka toy ny atidoha sy ny fo. Matetika dia sarotra ny mamantatra ny fanapoizinana amin’ny sianida, noho ny fitovian’ny soritr’aretina amin’ny aretina hafa sy ny fivoarany haingana. [1] Tokony hoheverina ho mety misy fanapoizinana amin’ny sianida izany raha misy olona avy amin’ny toe-javatra toy ny firehetan-trano ka mampiseho fahaverezan’ny fahatsiarovan-tena, tosidra ambany, na fitomboan’ny haavon’ny lactate ao amin’ny ra. [1] Azo refesina amin’ny alàlan’ny fitiliana ny haavon’ny sianida ao amin’ny ra, saingy matetika mila fotoana izany ka tsy dia ampiasaina amin’ny famaritana vonjy taitra. [1] Amin’ny ankapobeny, ny fatran’ny sianida ao amin’ny ra dia azo sokajiana toy izao: 0,5–1 mg/L dia heverina ho malemy, 1–2 mg/L ho antonony, 2–3 mg/L ho mahery vaika, ary mihoatra ny 3 mg/L dia matetika miteraka fahafatesana. [1] Raha misy ahiahy fa niharan'ny aretina ilay olona dia tokony hesorina amin'ny toerana niavian'ny aretina ary diovina amin'ny loto.<ref name="Ham2011">{{Cite journal|last=Hamel|first=J|title=A review of acute cyanide poisoning with a treatment update.|journal=Critical Care Nurse|date=February 2011|volume=31|issue=1|pages=72–81; quiz 82|pmid=21285466|doi=10.4037/ccn2011799}}</ref> Ny fitsaboana dia ahitana fikarakarana ara-pahasalamana sy fanomezana oksizenina 100% ho an'ilay olona.<ref name="EU2013">{{Cite journal|last=Anseeuw|first=K|last2=Delvau|first2=N|last3=Burillo-Putze|first3=G|last4=De Iaco|first4=F|last5=Geldner|first5=G|last6=Holmström|first6=P|last7=Lambert|first7=Y|last8=Sabbe|first8=M|s2cid=29844296|title=Cyanide poisoning by fire smoke inhalation: a European expert consensus.|journal=European Journal of Emergency Medicine|date=February 2013|volume=20|issue=1|pages=2–9|pmid=22828651|doi=10.1097/mej.0b013e328357170b}}</ref><ref name="Ham2011" /> Toa mahasoa ho toy ny fanafody fanalana aretina ny hydroxocobalamin (vitamin B12 _a ) ary matetika izy no fanafody voalohany ampiasaina.<ref name="EU2013" /><ref name="Thom2012">{{Cite journal|last=Thompson|first=JP|last2=Marrs|first2=TC|title=Hydroxocobalamin in cyanide poisoning.|journal=Clinical Toxicology|date=December 2012|volume=50|issue=10|pages=875–85|pmid=23163594|doi=10.3109/15563650.2012.742197}}</ref> Azo omena koa ny sodium thiosulphate.<ref name="EU2013" /> Ara-tantara, ny sianida dia nampiasaina tamin'ny [[mpikambana:Bluerose25/Mamono Tena|famonoan-tena]] faobe ary ny Alemaina Nazia kosa dia nampiasaina tamin'ny fandripahana foko.<ref name="Ham2011" /> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 6f17pplr2zil6o7hmov9jonuxya5m8s