Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Voaloboka 0 633 1135884 1130440 2026-04-21T14:17:49Z Thelezifor 15140 Loharano 1135884 wikitext text/x-wiki [[Sary:Close_up_grapes.jpg|vignette|377x377px|right|Voaloboka masaka]] Ny '''voaloboka''' dia voankazo avy amin' ny karazan-javamaniry [[Zavamaniry mianika|mianika]] ([[vahy]]) ao amin' ny vondron-karazana ''[[Vitis]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Io voankazo io dia azo hanina tsotra izao (rehefa masaka), na anaovana [[divay]] na ranom-boaloboka. Maro ny mety ho lokon' ny voaloboka masaka: mena, fotsy, maitso, na volomparasy. Ankehitriny dia mety sy misy voany. Ny hazom-boaloboka maniry dia indraindray heverina fa [[ahi-dratsy]], satria manakona ny zavamaniry hafa ny fitomboany. == Mpamokatra voaloboka == Araka ny ''[[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Sakafo sy ny Fambolena|Food and Agriculture Organization]]'' (FAO) dia 7,6 tapitrisa hektara no tany ampiasaina amin' ny fambolena voaloboka eran' izao tontolo izao. 71 % amin' ny voaloboka no ampiasaina amin' ny fanaovana [[divay]]. 27% no hanina tsotra, ary 2 % no hanina maina. Misy ihany koa ny ampahan' ny vokatra voaloboka ampiasaina amin' ny fanaovana ranom-boaloboka izay ampiasaina amin' ny fanamamiana ny voankazo izay "tsy ampiasana [[siramamy]]", na "voanjanahary 100 %". Mitombo roa isan-jato isan-taona ny velaran-tany natokana ho an' ny fambolena voaloboka fanaovana divay (''[[Vitis vinifera]]''). Eo ambany ny lisitry ny firenena mamokatra divay manokana velaran-tany betsaka indrindra * [[Espaina]] : 11.750 km² * [[Frantsa]] : 8.640 km² * [[Italia]] : 8.270 km² * [[Torkia]] : 8.120 km² * [[Etazonia]] : 4.150 km² * [[Iran]] : 2.860 km² * [[Romania]] : 2.480 km² * [[Pôrtogaly]] : 2.160 km² * [[Arjentina]] : 2.080 km² * [[Aostralia]] : 1.642 km² * [[Madagasikara]]: 200 hectares == Voaloboka fotsy == Azo avy amin' ny voaloboka mainty tamin' ny alalan' ny fivoarana ny voaloboka fotsy. Nampijanona ny fanamboarana [[antôsianinina]] ny fiovana tanaty [[fototarazo]] roa. Ny antôsianinina no mahamaitso ny voaloboka.<ref>Walker AR, Lee E, Bogs J, McDavid DA, Thomas MR, Robinson SP (2007). "White grapes arose through the mutation of two similar and adjacent regulatory genes". Plant J 49 (5): 772–85. PMID 17316172 .</ref> == Jereo koa == * [[Zavamaniry]] * [[Haizavamaniry]] == Loharano == [[Sokajy:Sakafo]] [[Sokajy:Voankazo]] qweh0toyksf0c9txy2k1n0kby057g52 India 0 3913 1135893 1130629 2026-04-21T15:48:18Z Markjohn911 38150 mg global 1135893 wikitext text/x-wiki {{Infobox_pays| nom_local1=भारत गणराज्य|langue1=hi| nom_local2=Bhārat Ganarājya|langue2=hi| nom_local3=Republic of India |langue3=en| nom_malgache=Repoblikan' India| image_drapeau=Flag of India.svg | lien_drapeau=Sainan' India | image_blason=Emblem of India.svg | lien_blason=Fanevan' India| image_carte=India_in_its_region_(disputed).svg| devise= ''सत्यमेव जयते'' (Satyamēva Jayatē)<br />(avy amin'ny [[Sanskrity]] : Ny Marina ihany no izy) | langues_officielles=[[fiteny hindi]], [[fiteny anglisy]], ary <br />[[Lisitry ny teny ofisialy ny India|fiteny hafa miisa 21]] <small><sup>1</sup></small> | capitale=[[New Delhi]] | coordonnées_capitale=28° 34' N, 77° 07' E | lien_villes=Tanànan'i India | titre_plus_grande_ville=Tanàna ngeza indrindra | plus_grande_ville=[[Mombay]] | type_gouvernement=[[Repoblika]] [[hafederaly|federaly]] |titres_dirigeants=[[Filoham-pirenena]]<br />&nbsp;- [[Praiminisitra]] | noms_dirigeants=Droupadi Murmu <br />[[Narendra Modi]] | superficie_rang=7 | superficie_totale=3&nbsp;287&nbsp;590 | pourcentage_eau=9,5 % | population_rang=2 | population_totale=1 147 995 898 | population_année=2008| densité=349 | type_indépendance=Daty<br />&nbsp;- République | pays_indépendance=Avy amin'ny [[Onaiteda Kingdoma]] | date_indépendance=15 Aogositra 1947<br />Febroary 1950 | pays frontaliers={{CHN}}{{-}}{{PAK}}{{-}}{{MYA}}{{-}}{{BAN}}{{-}} {{NEP}}{{-}}{{BHU}}| gentilé=Indianina | IDH={{augmentation}} 0,611 | IDH_année=2006 | IDH_catégorie=anelanelany | IDH_rang=faha 126 | monnaie=[[Ropia]] | code_monnaie=INR | fuseau_horaire=+ 5,30 | hymne_national=[[Jana-Gana-Mana]] | Religion(s)=[[hindoisma]] | domaine_internet=.in | indicatif_téléphonique=91 | }} I '''India''' dia firenena ao [[Azia Atsimo]], i [[New Delhi]] no renivohiny ary i [[Bombay]] no tanàn-dehibe be mponina indrindra ao. Mirefy 3&nbsp;287&nbsp;263 km<sup>2</sup> ny velarany ary miisa 1&nbsp;429 tapitrisa ny [[mponina]] tao aminy tamin'ny taona 2023. Avy amin' ny [[fiteny persana|teny persana]] hoe ''Sindhu'', izay anarana persanan' ny [[renirano]] [[Sindo|Indosy]] amin' ny [[fiteny sanskrity]], ny hoe ''India''. Mampiasa ny teny hoe ''Bharat'' (mpanjaka hindoa niaina tamin' ny [[Andro Taloha]]) ny [[anarana]] ôfisialy. Nampiasaina tamin' ny vanim-potoan' ny [[Empira Môgôly]] ny anarany fahatelo hoe ''Hindustan'' ("''tanin' ny Hindoa''" amin' ny fiteny persana), tsy ôfisialy intsony ankehitriny io teny hoe ''Hindustan'' io nefa ampiasaina matetika rehefa miresaka an' i India<ref>https://mg.globalvoices.org/2019/03/30/136653/, [https://www.onlinescientificsresearch.com/games/word-search/ word search]</ref>.[[Sary:Inde carte.png|vignette|Sarin-tanin' i India ]] Mivelatra amin' ny halavana 7&nbsp;000 km i India<ref>https://mg.globalvoices.org/2024/04/08/169061/ [https://www.rroij.com/techblog/kahoot-login/ kahoot login]</ref>. Mizara sisintany amin' i [[Pakistàna]] izy any andrefana, sy amin' i [[Sina]], amin' i [[Nepaly]], amin' i [[Botàna]] any avaratra. I [[Bangladesy|Bangladesa]] sy i [[Mianmara]] no any atsinanana. Eo amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]] dia tsy lavitra azy ny [[Maldiva|Repoblikan' i Maldiva]] (any atsimo-andrefana) sy i [[Srilanka]] (any atsimo-atsinanana). Mizara sisin-tany amin' i [[Afganistàna]] koa i India any avaratra-atsinanana. Miavaka noho ny fisian' ny ampahany amin' i [[Himalaya]] ([[tandavan-tendrombohitra]] avo indrindra eran-tany) sy ny [[ony]] lehibe telo ny vohon-tanin' i India. Ireto ireo ony ireo: i [[Sindo|Indosy]] sy i Ganges (renirano manan-kasina ho an' ny [[Hindoisma|fivavahana hindoa]]) ary i [[Brahmaputra]]. Miavaka ny [[toetany]] noho ny fisian' ny rivotra mosôna (misy orana mahery amin' ny [[fahavaratra]]). I India no firenena faharoa be [[Indiana (vahoaka)|mponina]] indrindra eran-tany (aorian' i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]): ny mponina ao aminy dia 17 % amin' ny mponina eran-tany. Vondrom-poko 1&nbsp;600 mahery no miara-monina ao India. Miavaka ny fiarahamonina indiana noho ny fisian' ny [[sarangam-poko]] (kasta), izany hoe fandaminana ara-piarahamonina ahitana ambaratonga miankina indrindra amin' ny fandovana sy ny fivavahana. Misy fiteny sy fitenim-paritra maherin' ny 3&nbsp;000 ny ao India ka [[fiteny ôfisialy]] roapolo mahery no eken' ny lalàmpanorenana. Ny [[Fiteny hindỳ|fiteny hindy]] no [[fitenim-pirenena]]. Maro ny [[fivavahana]] teraka tao amin' io zana-kôntinenta io, ka anisan' izany ny [[bodisma]], ny [[jainisma]], ny [[hindoisma]] ary ny [[sikisma]]. Ny [[fambolena]] no sehatra lehibe amin' ny asa ara-toekarena ao India, izay faharoa amin' ny famokarana [[vary]] eran-tany. Nihanivoatra be i India tamin' ny dimy ambin' ny folo taona farany teo, indrindra tamin' ny fanombohana ny fiovana demôgrafika nisy hatry ny taona 1991. Tamin' ny 22 Janoary 2007 dia niverina avy tany amin' ny habakabaka ny kapsily indiana tsy misy olona afaka 12 andro, izany nametraka marika siantifika sy teknika lehibe ho an' i India. Hatry ny taona 2008 dia anisan' ny firenena matanjaka ara-toekarena lehibe eto an-tany i India, izay nanakaiky an' i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] sy i [[Rosia]] ary i [[Brezila|Brezily]]; i India koa no hery ara-toekarena fahavalo eto an-tany. Teo amin' ny tanin' i India no nisy ny [[sivilizasiôna]] tranainy indrindra eto an-tany: ny [[sivilizasiônan' i Indosy]], iray amin' ny voalohany fantatra tao amin' ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Saikinosy Indiana]], nanomboka tamin' ny taona 2500 ka hatramin' ny 1800 tal JK. any ho any. Ny tantaran' i India dia voamariky ny fananiham-bohitra nataon' ny [[Ariàna (vahoaka)|Ariana]]: olona avy any [[Azia Afovoany]] niandohan' ny rafitra misy [[sarangam-poko]]. Nivoatra tsikelikely ny fandaminana ara-pôlitika, ka nipoitra ny [[repoblika]] sy ny [[fanjakà-mpanjaka]] isan-karazany. Taorian' ny Fanjakan' i Magadha, izay niandohan' ny fampiraisana an' i India, dia maro ny tarana-mpanjaka nifandimby, indrindra fa ny Maurya sy ny Gupta (izay heverina ho andro volamenan' ny kolontsaina klasika tany India). Nanomboka tamin' ny taonjato faha-11 ka hatramin' ny taonjato faha-17 ilay firenena no niharan' ny fananiham-bohitra nataon' ny [[Silamo|Mozilmana]] sy ny [[Empira Môgôly|Môgôly]]. Ny [[fanjanahantany]] eorôpeana (nataon' ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]], ny [[Hôlandy|Hôlandey]], ny [[Frantsa|Frantsay]] ary ny [[Britaina Lehibe|Britanika]]) dia nanomboka tamin' ny taonjato faha-16. Tamin' ny farany dia ny [[Empira Britanika]] no nahavita nifehy tanteraka ilay firenena. Mandritra ny taonjato roa i India dia [[Fanjanahantany anglisy|zanatany anglisy]]; izy no zanatany britanika ngeza indrindra. Nitranga tamin' ny taona 1849 ny andiana fikomiana voalohany nanohitra io fahefana io. Notohizan' i [[Mohandas Gandhi]] izany tamin' ny taompolo 1920 sy 1930. Nahazo ny fahaleovan-tenany i India tamin' ny taona 1947. Tamin' io fotoana io dia naverina ho an' i India taorian' ny fahazoany ny fahaleovan-tena ny [[tobim-barotra]] (kôntoara) frantsay sy pôrtogey tao India. Na izany aza dia nisy ady ara-pivavahana sy ara-pizaràn-tany maro tao amin' ilay firenena. == Tantara == Nipoitra tao India ny fiteny klasika roa ([[fiteny sanskrity]] sy [[fiteny tamily]]) misy eto amin' izao tontolo izao. Efa nampiasaina mandritry ny telo arivo taona ireo fiteny roa ireo. Namorona finoana antsoina hoe [[hindoisma]] ilay firenena, finoana izay mbola arahin' ny maro amin'ny Indiana amin' izao fotoana izao. Tamin' ny taona 300 tal. J.K., dia namorona ny empira sy ny Fiankohonana Maurya i Ashoka, izay nahavory ny ankamaroan' ny tanin' i [[Azia Atsimo]] ho anaty firenena iray. Tamin' ny taona 180 tal. J.K. dia voatafiky ny firenena maro samihafa i India na dia taty aoriana aza (100 – 1100), dia nipoitra ireo fiankohonana indianina hafa: izay ahitana ny Chalukya, ny Chola, ny Pallava ary ny Pandya.<ref>"South India". Suni System Ltd.. 2007. Retrieved 2007-06-19.</ref> Tamin' izany fotoana izany dia nalaza tamin' ny siansa sy ny zavakanto ary ny asa soratra ny faritra atsimo ao India. Maro ny fiankohonana nanjaka tao India nandritry ny taona arivo. Anisan' ireo ny [[Empira Môgôly|Empira Môgaly]], ny Empira Vijayanagara ary ny Empira Maratha. Tamin' ny taona 1600 dia notafihan' ny firenena eorôpeana i India, ary voazanaky ny [[Britaina Lehibe|Britanika]] tanteraka izy io nanomboka tamin' ny taona 1856 hatramin' ny taona 1947. Taorian' ny taona 1947, i India dia nanana toekarena sôsialista voalahatra. Anisan' ny firenena mpikambana nanorina ny hetsiky ny <u>firenena tsy momba ny atsy na ny aroa</u> ary ny [[Firenena Mikambana]] i India. Niatrika ady maro izy io taorian' ny fahaleovan-tenany tamin' ny [[Fanjakana Mitambatra|Fanjakana Mikambana]], anisan' izany ny ady tamin' ny taona 1957-58, 1965, 1971 ary 1999 tamin' i [[Pakistàna]] ary ny adin' ny 1962 tamin' i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]. Niady ihany koa izy io mba haka an' i Goa, izay seranana natsangan' ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]], ary tsy azon' i India raha tsy tamin' ny taona 1961. Nandà ny Pôrtogey ka voatery naka azy an-keriny ny Indiana. Nanao fanandramana nokleary ihany koa i India tamin' ny taona 1974 sy 1998, ary anisan' ny firenena vitsy manana fitaovam-piadiana nokleary. Anisan' ireo toekarena mitombo haingana indrindra eto an-tany ny toekaren' i India nanomboka tamin' ny taona 1991. === Taona taloha === === Andron' ny reforma === === India islamo === === India Eoropeana === === Lalan'ny fahaleovantena === === Fizarana manaintaina === == Pôlitika == {| class="infobox borderless" |+ National symbols of the Republic of India (Official) |- ! '''National animal''' | | [[Image:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]] |- ! '''National bird''' | | [[Image:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]] |- ! '''National tree''' | | [[Image:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]] |- ! '''National flower''' | | [[Image:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]] |- ! '''National heritage animal''' | | [[Image:Panthera tigris.jpg|50px]] |- ! '''National aquatic marine mammal''' | | [[Image:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]] |- ! '''National reptile''' | | [[Image:King-Cobra.jpg|50px]] |- ! '''National heritage mammal''' | | [[Image:Hanuman Langur.jpg|50px]] |- ! '''National fruit''' | | [[Image:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]] |- ! '''National temple''' | | [[Image:New Delhi Temple.jpg|50px]] |- ! '''National river''' | | [[Image:River Ganges.JPG|50px]] |- ! '''National mountain''' | | [[Image:Nanda Devi 2006.JPG|50px]] |- |} == Jeôgrafia == Mivelatra amin' ny halavana 7&nbsp;000 km i India. Mirefy 3&nbsp;287&nbsp;263 km<sup>2</sup> ny velarany. Mizara sisintany amin' i [[Pakistàna]] izy any andrefana, sy i [[Sina]], i [[Nepaly]], i [[Botàna]] izy any avaratra. I [[Bangladesy|Bangladesa]] sy i [[Mianmara]] any atsinanana. Eo amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]], tsy lavitry ny [[Maldiva|Repoblikan' i Maldiva]] (any atsimo-andrefana), i [[Srilanka|Seilàna]] (any atsimo-atsinanana). Mizara sisintany amin' i [[Afganistàna]] koa i India any avaratra-atsinanany. Ny vohontanin' i India dia miavaka noho ny fisian' ny ampahany amin' i [[Himalaya]] ([[tandavan-tendrombohitra]] avo indrindra eran-tany) sy ny [[ony]] lehibe telo: i [[Sindo|Indosy]] sy i Ganges (renirano manan-kasina ho an' ny [[Hindoisma|Hindoa]]) ary i Brahmaputra. Miavaka ny [[toetany]] noho ny fisian' ny rivotra mosôna (misy orana mahery amin' ny fahavaratra). An' i India ny ampahany be amin' ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Zana-Kôntinenta Indianina]]. Miraikitra amin' i [[Aostralia]] ilay zana-kôntintenta amin' ny resaka plaky: ny plaky [[Indô-Aostralianina]]. Mikasika kely ny tendrombohitra [[Himalaya]] ny avaratr' i India. Eo antsimon' i Himalaya dia misy saha tena mahavokatra indrindra any India: ny tany Indô-Ganjetìka no anaran' izy io. Any andrefana, misy ny [[Tanimatin'i Thar|tanimatin' i Thar]]. Any antsimo, dia misy [[lembalemba]] voafaritra any avarany amin' ny [[Gaty Andrefana]] sy any antsinanany amin' ny [[Gaty Antsinanana]]. === Fizaràn' ny faritany === {| class="wikitable sortable" |- ! Anarana || Renivohitra || Teny ofisialy || Velarantany (km²) || Isam-ponina (2001) || Natsangana tamin'ny |- | [[Andhra Pradesh]] || [[Hyderâbâd (India)|Hyderabad]]|| [[Fiteny telogo|Telogo]]|| align="right" | {{formatnum:276754}} || align="right" | {{formatnum:76210007}} || align="right" | 1956 |- | [[Arunachal Pradesh]] || [[Itanagar]] || [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:83578}} || align="right" | {{formatnum:1097968}} || align="right" | 1987 |- | [[Assam]] || [[Dispur]]|| [[Fiteny asamey|Asamey]]|| align="right" | {{formatnum:78438}} || align="right" | {{formatnum:26655528}} || align="right" | 1947 |- | [[Bengala Andrefana]]|| [[Kolkata]] || [[Fiteny bengaly|Bengaly]]|| align="right" | {{formatnum:88752}} || align="right" | {{formatnum:80176197}} || align="right" | 1960 |- | [[Bihar]] || [[Patna]] || [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:94163}} || align="right" | {{formatnum:82998509}} || align="right" | 1947 |- | [[Chhattisgarh]]|| [[Raipur]]|| [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:135133}} || align="right" | {{formatnum:20833803}} || align="right" | 2000 |- | [[Goa]] || [[Panaji]] || [[Fiteny kônkany|Kônkany]]|| align="right" | {{formatnum:3702}} || align="right" | {{formatnum:1347668}} || align="right" | 1987 |- | [[Gujarat]] || [[Gandhinagar]] || [[Gujarati]] || align="right" | {{formatnum:196024}} || align="right" | {{formatnum:50671017}} || align="right" | 1960 |- | [[Haryana]]|| [[Chandigarh]] || [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:44212}} || align="right" | {{formatnum:21144564}} || align="right" | 1966 |- | [[Himachal Pradesh]]|| [[Shimla]] || [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:55673}} || align="right" | {{formatnum:6077900}} || align="right" | 1971 |- | [[Jammu-sy-Kasimira]]|| [[Srinagar]] || [[Fiteny kashmiry|Kasmiry]], [[Fiteny ordò|ordo]]|| align="right" | {{formatnum:222236}} || align="right" | {{formatnum:10143700}} || align="right" | 1947 |- | [[Jharkhand]]|| [[Ranchi]] || [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:79714}} || align="right" | {{formatnum:26945829}} || align="right" | 2000 |- | [[Karnataka]] || [[Bangalore]] || [[Fiteny kanada|Kanada]]|| align="right" | {{formatnum:191791}} || align="right" | {{formatnum:52850562}} || align="right" | 1956 |- | [[Kerala]] || [[Trivandrum]] || [[Fiteny malaialama|Malaialama]]|| align="right" | {{formatnum:38863}} || align="right" | {{formatnum:31841374}} || align="right" | 1956 |- | [[Madhya Pradesh]] || [[Bhopal]] || [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:308000}} || align="right" | {{formatnum:60348023}} || align="right" | 1956 |- | [[Maharashtra]] || [[Mumbai]] || [[Fiteny maraty|Maraty]]|| align="right" | {{formatnum:308000}} || align="right" | {{formatnum:96878627}} || align="right" | 1960 |- | [[Manipur]] || [[Imphal]] || [[Fiteny manipory|manipory]]|| align="right" | {{formatnum:22356}} || align="right" | {{formatnum:2166788}} || align="right" | 1972 |- | [[Meghalaya]]|| [[Shillong]] || [[Fiteny garô|Garô]], [[Fiteny kasy|kasy]], [[Fiteny anglisy|anglisy]]|| align="right" | {{formatnum:22489}} || align="right" | {{formatnum:2318822}} || align="right" | 1972 |- | [[Mizoram]]|| [[Aizawl]] || [[Mizo]], [[anglisy]] || align="right" | {{formatnum:21087}} || align="right" | {{formatnum:888573}} || align="right" | 1987 |- | [[Nagaland]] || [[Kohima]] || [[Anglisy]] || align="right" | {{formatnum:16527}} || align="right" | {{formatnum:1990036}} || align="right" | 1963 |- | [[Orissa]]|| [[Bhubaneswar]] || [[Fiteny ôria|Ôria]]|| align="right" | {{formatnum:155842}} || align="right" | {{formatnum:36804660}} || align="right" | 1949 |- | [[Penjab (India)|Penjab]]|| [[Chandigarh]] || [[Fiteny penjaby|Penjaby]]|| align="right" | {{formatnum:50362}} || align="right" | {{formatnum:24358999}} || align="right" | 1956 |- | [[Rajasthan]] || [[Jaipur]] || [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:342239}} || align="right" | {{formatnum:56507188}} || align="right" | 1956 |- | [[Sikkim]] || [[Gangtok]] || [[Fiteny nepaley|Nepaley]]|| align="right" | {{formatnum:7107}} || align="right" | {{formatnum:540851}} || align="right" | 1975 |- | [[Tamil Nadu]] || [[Chennai]] || [[Tamily]] || align="right" | {{formatnum:130058}} || align="right" | {{formatnum:62405679}} || align="right" | 1956 |- | [[Tripura]]|| [[Agartala]] || [[Fiteny bengaly|Bengaly]]|| align="right" | {{formatnum:10477}} || align="right" | {{formatnum:3199203}} || align="right" | 1972 |- | [[Uttarakhand]] || [[Dehradun]] || [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:53483}} || align="right" | {{formatnum:8489349}} || align="right" | 2000 |- | [[Uttar Pradesh]]|| [[Lucknow]] || [[Fiteny hindỳ|Hindy]]|| align="right" | {{formatnum:236286}} || align="right" | {{formatnum:166197921}} || align="right" | 1950 |} == Kolontsaina == === Fiteny === Maro dia maro ny [[fiteny any India]] izay ao amin' ny [[fianakaviam-piteny]] maro samihafa. Ny fanisana natao tamin' ny taona 2011 dia nahitana [[fiteny]] miisa 270, ka ny 122 dia fiteny lehibe (be mpampiasa). Manao ny 22 amin' ireo fiteny ireo ho [[fiteny ôfisialy]] ny lalàm-panorenana indiana. Miteny [[fiteny indô-ariana]] ny 77&nbsp;%n' ny vahoaka indiana (ka ny be mpiteny indrindra dia ny [[Fiteny hindỳ|fiteny hindy]] izay fiteny nibeazan' ny olona miisa 422 tapitrisa, izany hoe 41 %n' ny mponina, sady fiteny ôfisialin' ny governemanta foibe), ny 20&nbsp;%n' ny mponina no miteny amin' ireo [[Fianakaviam-piteny dravidiana|fiteny dravidiana]]. Ny fianakaviam-piteny hafa hita ao India dia ny [[Fianakaviam-piteny aostrôaziatika|aostrôaziatika]], ny [[Fianakaviam-piteny sinô-tibetana|sinô-tibetana]] ary ny [[Fianakaviam-piteny tay-kaday|tai-kaday]]. Ny [[fiteny anglisy]] dia fiteny voalohany na faharoa safidîn' ny 12&nbsp;%n' ny mponina. ==== Ny fiteny indô-ariana ==== Sampana ao amin' ny [[Fiteny indo-iraniana|fiteny indô-iraniana]], izay ao anatin' ny [[Fiteny indô-eorôpeanina|fianakaviam-piteny indô-eorôpeana]], ny [[fiteny indô-ariana]]. Ao [[Azia Atsimo]] no tena ahitana olona maro miteny azy ireo, isan' izany ny ao India. [[Fitenim-pirenena|Fitenim-pirenen]]' i India ny [[fiteny hindỳ]]. Misy 480 tapitrisa eo ho eo ny isan' ny olona mampiasa azy, 360 tapitrisa amin' ireo no manao ny fiteny hindỳ ho fitenin-dreny. Amin' ny tapany avaratra amin' i India no misy ny ankabeazan' ny mpiteny hindỳ. Mitovitovy amin' ny [[fiteny hindy]] ihany ny [[fiteny ordò]]. Fiteny ampiasaina indrindra any India atsinanana ny [[fiteny bengaly]], nefa tenenina koa any [[Bangladesy]], anisan' ny fiteny ôfisialin' i India, indrindra any amin' ny faritan' i [[Bengal Andrefana]] sy any Tripura. Fitenin' ny olona miisa 75 tapitrisa any ho any India ny [[fiteny maraty]], indrindra ao amin' ny Fanjakan' i [[Maharashtra]] sy ao [[Goa]]. Iray amin' ny fiteny ôfisialy any India ny fiteny maraty. Anisan' ny fiteny indô-ariana be mpapiasa ao India koa ny [[fiteny gojaraty]] sy ny [[fiteny ôdià]] (na ôrià) ary ny [[fiteny penjaby]]. Fitenin' ny tompontanin' i [[Gujarat]], izay ampiasain' ny olona miisa 46 tapitrisa any India sy maneran-tany, ny [[fiteny gojaraty]]. ==== Ny fiteny dravidiana ==== [[Fianakaviam-piteny]] ahitana [[fiteny]] miisa 30 any ho any izay samy avy ao India avokoa ny [[Fianakaviam-piteny dravidiana|fiteny dravidiana]], izay ampiasaina indrindra ao amin' ny tapany atsimon' i India. Ny [[fiteny telogo]], ny [[fiteny tamily]], ny [[fiteny malaialama]] ary ny [[fiteny kanada]] no tena be mpampiasa. Fitenin' ny olona miisa 70 tapitrisa any ho any ny [[fiteny telogo]], ampiasaina indrindra any amin' ny faritra [[Andhra Pradesh]], izay manao azy ho fiteny ôfisialy. Fiteny ôfisialy ihany koa izy any amin' ny faritra [[Karnataka]] sy [[Maharashtra]] ary any Orissa. Fiteny ôfisialin' i [[Tamil Nadu]] sy ny tananan' i [[Pondicherry (tanàna)|Pondichery]] ary Karîkâl ny [[fiteny tamily]]. Anisan' ny fiteny dravidiana be mpiteny koa ny [[fiteny kanada]] sy ny [[fiteny malaialama]]. Fiteny any amin' ny tapany atsimon' i India, fiteny ôfisialin' i [[Karnataka]], ampiasain' ny olona miisa 45 tapitrisa any ho any, ny fiteny kanada. Anisan' ny fiteny ampiasaina any amin' ny tapany atsimon' i India koa ny fiteny malaialama, izay fiteny ôfisialin' ny faritany mizakatenan' i [[Kerala]], fiteny ôfisialy ao amin' ny faritanin' i Lakshadweep sy any [[Pondicherry (tanàna)|Pondicherry]], fiteny ôfisialin' i India ihany koa, izay misy mpiteny miisa 35,9 tapitrisa any ho any. ==== Fiteny aostrôaziatika ==== Fianakaviam-piteny any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy ao amin' ny faritra atsinanana any India ny [[Fianakaviam-piteny aostrôaziatika|fiteny aostrôaziatika]]. Miisa 10 tapitrisa ny mpiteny aostrôaziatika any India, 6 tapitrisa ny mpiteny [[Fianakaviam-piteny sinô-tibetana|sinô-tibetàna]], izany hoe 3&nbsp;%n' ny mponina. Anisan' ny fiteny aostrôneziatika ny [[fiteny kasy]] (''khasi'') sy ny [[fiteny monda]] (''munda'') ary ny [[fiteny santaly]] (''santali''). Anisany koa ny fiteny ao amin' ny vondronosy [[Nikobara (nosy)|Nicobar]]. Ankoatry ny fiteny kasy sy ny fiteny santaly dia fiteny tandindomin-doza ny fiteny aostrôaziatika hafa ao India. ==== Fiteny sinô-tibetana ==== [[Fianakaviam-piteny]] any [[Azia Atsinanana]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], any [[Azia Afovoany]] ary any [[Azia Atsimo]], izay misy mpiteny koa any India ny [[Fianakaviam-piteny sinô-tibetana|fiteny sinô-tibetana]]. ==== Fiteny tai-kaday ==== [[Fianakaviam-piteny]] ampiasaina ao amin' ny saikanosin' i [[Indôsina]] sy any amin' ny faritra atsimo ao [[Sina]], izay misy mpampiasa koa any India, ny [[Fianakaviam-piteny tay-kaday|fiteny tai-kaday]]. ==== Fiteny andamaney ==== Vondrom-piteny ao amin' ny [[nosy Andamàna]], ampiasain' ny tompon-tany [[Andamaney (vahoaka)|andamaney]] ny [[Vondrom-piteny any Andamàna|fiteny any Andamàna]]. Misy vondrona roa ao amin' izany fianakaviam-piteny izany, dia ny fiteny andamaney lehibe sy ny fiteny andamaney avaratra. === Fivavahana === Tao India no nipoiran' ny [[hindoisma]], ny [[bodisma]], ny [[jainisma]] ary ny [[sikisma]]. Nandray hatry ny ela ny [[jodaisma]], ny [[kristianisma]], ny [[finoana silamo]] ary ny [[zôrôastrisma]] koa io firenena io. Matetika nandray anjara lehibe ny fivavahana teo amin' ny tantaran' i India, ary eken' ny lalàna indiana ny fisian' izy ireo. Ny ankabetsahan' ny [[Indiana (vahoaka)|Indiana]] dia mpivavaka ary mandray anjara betsaka amin' ny fiainan' izy ireo ny fivavahana. ==== Ny fivavahana nipoitra tao India ==== Tamin' ny taona 2011 dia nisy mpino hindo miisa 966 tapitrisa tao India, ka 79,9 %n' ny mponina izany<ref name=":0"><small>Laurent Marchand, [http://international.blogs.ouest-france.fr/archive/2015/08/30/inde-religion-recensement-catholiques-musulmans-14609.html « Inde : 966 Millions d'Hindous, 172 M de Musulman, 27 M de Chrétiens »] {{Wayback|url=http://international.blogs.ouest-france.fr/archive/2015/08/30/inde-religion-recensement-catholiques-musulmans-14609.html |date=20210901052656 }} [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Finternational.blogs.ouest-france.fr%2Farchive%2F2015%2F08%2F30%2Finde-religion-recensement-catholiques-musulmans-14609.html tahiry]], sur Ouest-France, 1er septembre 2015 (consulté le 28 janvier 2016).</small></ref>. Sady [[fivavahana]] sy [[filôzôfia]] ary fomba fiainana nipoitra ao amin' ny [[Zana-Kôntinenta Indiana]] ny hindoisma. Anisan' ny fivavahana tranainy indrindra eran' izao tontolo izao izay mbola misy manaraka izy. Mampiavaka ny hindoisma ny toetrany izay ahitana fanambarana karazana finoana sy fanao avy amin' ny fivavahana samihafa ([[sinkretisma]]). Misy mpino bodista miisa 8&nbsp;400&nbsp;000 (0,7&nbsp;%) ny ao India. Nipoitra avy tao [[India]] tamin' ny taonjato faha-5 tal. J.K. ny [[bodisma]] noho ny fifohazana ara-panahin' i [[Siddhartha Gautama]] sy ny fielezan' ny fampianarany. Azo heverina ho [[Fivavahana tsy misy andriamanitra|fivavahana tsy misy andriamanitra mpamorona]] ny bodisma; satria tsy misy firesahana momba izany ao amin' ny ankamaroan' ny sampan' ny bodisma. Misy mpino jaina miisa 4&nbsp;400&nbsp;000 (0,4&nbsp;%) ny ao India. Ny [[jainisma]] dia mampianatra fa mitovy ny tanjon' ny fiainana ho an' ny [[hindoisma]] sy ny [[bodisma]] ary ny [[sikisma]]. Tamin' ny andron' i Mahâvîra no tena nielezan' ny jainisma tao India. Mandala ny fisainanana tsy misy herisetra (''ahimsa'') ity fivavahana ity. Misy mpino siky miisa 20,8 tapitrisa (1,7&nbsp;%) ny ao India. Fivavahana amin' [[Mônôteisma|Andriamanitra tokana]] naorin' ny [[Gurû Nanak|Guru Nanak]] tao amin' ny tapany avaratr' i India tamin' ny taonjato faha-15 ny [[sikisma]]. Mino ny Siky fa tsy manam-petra, mandrakizay, mpamorona, anton' ny anton-javatra rehetra, tsy manam-pahavalo, ary tsy misy fankahalana Andriamanitra, izay sady ato amin' izao tontolo izao no ao ivelany sy mihoatra azy ([[Fihoa-draha|mihoa-draha]]). ==== Ny fivavahana niditra avy ety ivelany ==== Latsaky ny 20&nbsp;000 ny mpino manaraka ny [[jodaisma]] ao India. Efa tany amin' ny [[Andro Taloha]] no nahitana [[Jiosy]] mpifindra monina tany India ka anisan' ny fivavahana avy ivelany niditra tao India ny jodaisma. Misy Kristana miisa 27&nbsp;800&nbsp;000 (2,3&nbsp;%) ny ao India<ref name=":0" />. Lazain' ny [[lovantsofina]] fa nentin' ny apôstôly [[Tômasy]] (na Tômà) tao India tamin' ny taonjato voalohany ny [[kristianisma]]. Izy no fivavahana avy any ivelany tonga voalohany tao [[India]]. Ankehitriny dia hita ao India ny [[katôlisisma]], ny [[kristianisma ôrtôdôksa]], ny [[prôtestantisma]], ny [[batisma]] ary ny [[Fiangonana Tatsinanana|fiangonana tatsinanana]] samihafa. Misy Mozilmana miisa 172 tapitrisa (14,2&nbsp;%) ny ao India ka firenena laharana fahatelo izy amin' izany ao aorian' i [[Indônezia]] sy i [[Pakistàna]]<ref name=":0" />. Efa tany amin' ny taonjato faha-7 tany no nampisy ny [[Silamo|finoana silamo]] tany India izay nentin' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] mpivarotra, nefa taorian' ny fakàn-tany nataon' ny Mozilmàna tany India no nampiely azy indrindra. Ankehitriny dia miisa 61&nbsp;000 ny Zôrôastriana [[Parsỳ|parsy]] ao India. Efa nisy tao India tamin' ny vanim-potoana [[Empira Sasanida|sasanida]] ny [[zôrôastrisma]]. Nifindra monina tao India nanao andiany mifanesy ny Zôrôastriana nandritra ny vanim-potoana silamo, taorian' ny fakàn' ny Mozilmàna an' i [[Persia]], raha nihen-danja ny fivavahany tao [[Iràna Lehibe|Iràna]] sy tamin' ny firenena hafa noho ny fanenjehana. Tamin' ny vanim-potoana [[Empira Safavida|safavida]] koa dia nisy fifindrà-monina. Ao India, ankehitriny, no ahitana Zôrôastriana betsaka indrindra. == Jereo koa == * '''Firenena ao Azia:''' [[Afganistàna]] - [[Arabia Saodita]] - [[Armenia]] - [[Azerbaijàna]] - [[Bangladesy]] - [[Bareina]] - [[Botàna]] - [[Broney]] - [[Emirata Arabo Mitambatra]] - [[Filipina]] - [[Iemena]] - [[India]] - [[Indônezia]] - [[Iràka]] - [[Iràna]] - [[Israely]] - [[Japàna]] - [[Jôrdania]] - [[Kambôdia]] - [[Katara]] - [[Kazakstàna]] - [[Kirgizistàna]] - [[Kôety]] - [[Kôrea Atsimo]] - [[Kôrea Avaratra]] - [[Laôsy]] - [[Libàna]] - [[Maldiva]] - [[Malezia]] - [[Mianmara]] - [[Môngôlia]] - [[Nepaly]] - [[Ômàna]] - [[Ozbekistàna]] - [[Pakistàna]] - [[Palestina (fanjakana)]] - [[Rosia]] - [[Sina]] - [[Singaporo]] - [[Siria]] - [[Srilanka]] - [[Tailandy]] - [[Taioàna]] - [[Tajikistàna]] - [[Torkia]] - [[Torkmenistàna]] - [[Vietnamy]]. * '''Foko any India''': [[Dravidiana (vahoaka)|Dravidiana]] ([[Brahoy (vahoaka)|Brahoy]] - [[Telogo (vahoaka)|Telogo]] - [[Tamily (vahoaka)|Tamily]] - [[Kanadiga (vahoaka)|Kanadiga]] - [[Malaialy (vahoaka)|Malaialy]] - [[Tolo (vahoaka)|Tolo]]) - [[Jiosy any India]] ([[Petrakevitra momba ny fananan' ny Kasmiry firazanana jiosy|Fananan' ny Kasimiry firazanana jiosy]] - [[Jiosin' i Malabar]] - [[Bene Israely]] -[[Bene Efraima]] - [[Knanaia]] - [[Bano Israily]] - [[Bney Menase]]) - * '''Samihafa momba an' i India''': [[Fiteny any India]] - Kolontsaina any India - Tantaran' i India - [[Jeôgrafian' i India]] - Foko ao India - Toekarenan' i India - Fahantrana any India - Sarangam-poko any India - [[Fivavahana ao India]] - Kolontsain' i India - Fanabeazana any India - Nahandro indiana - [[BRICS]] - Fandaharan' asa nokleary indana - Mponina any India - Sarimihetsika indiana - Fambolena any India - Fivavahana any India - [[Karàna|Indiana eto Madagasikara]] - [[India Britanika]] - [[Indiana (vahoaka)]] - [[Halatra omby ao India]] - [[Masoivohon' i India eto Madagasikara]] - [[Fifandraisan' i India sy i Madagasikara]] - [[Zana-Kôntinenta Indiana]] - [[Ranomasimbe Indiana]] - * '''Kôntinenta eto an-tany:''' [[Afrika]] - [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) - [[Azia]] - [[Eorôpa]] - [[Ôseania]] - [[Antarktika]] == Rohy ivaleny == * [https://www.vishweshwarbank.com/en/hotmail-signup.html hotmail] {{Wayback|url=https://www.vishweshwarbank.com/en/hotmail-signup.html |date=20240221171140 }} * [https://actascientific.com/engl/hotmail-login/ hotmail] {{Wayback|url=https://actascientific.com/engl/hotmail-login/ |date=20240222075304 }} == Topi-maso == {{refbegin|33em}} * {{citation|title=India|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|accessdate=4 October 2011|ref={{sfnRef|Central Intelligence Agency}}|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|dead-url=yes}} * {{citation|date=December 2004|title=Country Profile: India|edition=5th|work=[[Library of Congress Country Studies]]|publisher=[[Library of Congress]] [[Federal Research Division]]|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|accessdate=30 September 2011|format=PDF|ref={{sfnRef|Library of Congress|2004}}}} * {{citation|last1=Heitzman|first1=J.|last2=Worden|first2=R. L.|date=August 1996|title=India: A Country Study|series=Area Handbook Series|publisher=[[Library of Congress]]|place=Washington, D.C.|isbn=978-0-8444-0833-0}} * {{citation|title=India|publisher=[[International Monetary Fund]]|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=88&pr1.y=9|accessdate=14 October 2011|ref={{sfnRef|International Monetary Fund}}}} * {{citation|year=2011|title=Provisional Population Totals, Paper 1&nbsp;– Census 2011|publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_results_paper1_india.html|layurl=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|ref={{sfnRef|Provisional Population Totals, Census|2011}}}} * {{citation|date=24 January 1950|title=Constituent Assembly of India—Volume XII|work=Constituent Assembly of India: Debates|publisher=[[National Informatics Centre]], Government of India|url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/vol12p1.htm|accessdate=17 July 2011|ref={{sfnRef|Constituent Assembly of India|1950}}}} * {{citation|title=There's No National Language in India: Gujarat High Court|publisher=[[The Times Of India]]|date=6 January 2007|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi|accessdate=17 July 2011|ref={{sfnRef|The Times of India 2007}}|archive-date=2014-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129070149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi|dead-url=yes}} * {{citation|year=2011|title=Human Development Report 2011|chapter=Table 1: Human Development Index and its Components|publisher=[[United Nations]]|chapter-url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|chapter-format=PDF|ref={{sfnRef|United Nations|2011}}}} {{refend}} '''Etimôlôjia''' {{refbegin|33em}} * {{citation|title=Hindustan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/266465/Hindustan|accessdate=17 July 2011|ref={{sfnRef|Encyclopædia Britannica}}}} * {{citation|last=Kaye|first=A. S.|date=1 Septambra 1997|title=Phonologies of Asia and Africa|publisher=[[Eisenbrauns]]|isbn=978-1-57506-019-4|url=http://books.google.com/books?id=T6jmziooEk0C&pg=PA639}} * {{citation|editor-last=Kuiper|editor-first=K.|date=July 2010|title=Culture of India|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-203-1|url=http://books.google.com/?id=LiqloV4JnNUC}} * {{citation|date=29 July 2008|title=Constitution of India|publisher=[[Ministry of Law and Justice (India)|Ministry of Law and Justice]]|url=http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf|accessdate=3 March 2012|format=PDF|quote=Article 1(1): "India, that is Bharat, shall be a Union of States."|ref={{sfnRef|Ministry of Law and Justice 2008}}}} * {{citation|title=[[Oxford English Dictionary]]|chapter=India|publisher=[[Oxford University Press]]|chapter-url=http://www.oed.com/|accessdate=17 July 2011|ref={{sfnRef|Oxford English Dictionary}}}} {{refend}} '''Tantara''' {{refbegin|33em}} * {{citation|last1=Asher|first1=C. B.|last2=Talbot|first2=C|date=1 Janoary 2008|title=India Before Europe|edition=1st|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-51750-8}} * {{citation|last1=Bose|first1=S.|last2=Jalal|first2=A.|author1-link=Sugata Bose|author2-link=Ayesha Jalal|date=11 Martsa 2011|title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy|edition=3rd|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-77942-5}} * {{citation|last=Brown|first=J. M.|author-link=Judith M. Brown|date=26 Mey 1994|title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy|edition=2nd|series=[[The Short Oxford History of the Modern World]]|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-873113-9|url=http://books.google.com/books?id=PaKdsF8WzbcC}} * {{citation|last=Copland|first=I.|date=8 Oktobra 2001|title=India 1885–1947: The Unmaking of an Empire|edition=1st|publisher=[[Longman]]|isbn=978-0-582-38173-5|url=http://books.google.com/?id=Dw1uAAAAMAAJ}} * {{citation|last1=Kulke|first1=H.|last2=Rothermund|first2=D.|author1-link=Hermann Kulke|date=1 August 2004|title=A History of India|series=4th|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-32920-0|url=http://books.google.com/books?id=V73N8js5ZgAC}} * {{citation|last=Ludden|first=D.|date=13 June 2002|title=India and South Asia: A Short History|publisher=[[One World Media|One World]]|isbn=978-1-85168-237-9}} * {{citation|last1=Metcalf|first1=B.|last2=Metcalf|first2=T. R.|author1-link=Barbara Metcalf|author2-link=Thomas R. Metcalf|date=9 October 2006|title=A Concise History of Modern India|edition=2nd|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-68225-1|url=http://books.google.com/books?id=iuESgYNYPl0C}} * {{citation|last=Peers|first=D. M.|date=3 August 2006|title=India under Colonial Rule 1700–1885|edition=1st|publisher=[[Pearson Education|Pearson Longman]]|isbn=978-0-582-31738-3|url=http://books.google.com/?id=6iNuAAAAMAAJ}} * {{citation|last1=Petraglia|first1=Michael D.|last2=Allchin|first2=Bridget|authorlink2=Bridget Allchin|editor=Michael Petraglia, Bridget Allchin|title=The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics|url=http://books.google.com/?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA6|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5562-1|chapter=Human evolution and culture change in the Indian subcontinent}} * {{citation|last=Possehl|first=G.|author-link=Gregory Possehl|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|date=January 2003|publisher=[[Rowman & Littlefield|Rowman Altamira]]|isbn=978-0-7591-0172-2|url=http://books.google.com/books?id=pmAuAsi4ePIC}} * {{citation|last=Robb|first=P.|title=A History of India|year=2001|publisher=London: Palgrave|isbn=978-0-333-69129-8}} * {{citation|last=Sarkar|first=S.|year=1983|title=Modern India: 1885–1947|place=Delhi|publisher=Macmillan India|isbn=978-0-333-90425-1|url=http://books.google.com/?id=rVxuAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Singh|first=U.|author-link=Upinder Singh|title=A History of Ancient and Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|year=2009|publisher=[[Longman]]|location=Delhi|isbn=978-81-317-1677-9|url=http://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC}} * {{citation|last=Sripati|first=V.|year=1998|title=Toward Fifty Years of Constitutionalism and Fundamental Rights in India: Looking Back to See Ahead (1950–2000)|journal=American University International Law Review|volume=14|issue=2|pages=413–496}} * {{citation|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|date=16 June 1998|title=A History of India|edition=1st|publisher=Wiley-Blackwell|place=Oxford|isbn=978-0-631-20546-3|url=http://books.google.com/books?id=SXdVS0SzQSAC}} * {{citation|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|editor-last=Arnold|editor-first=D.|date=27 April 2010|title=A History of India|edition=2nd|publisher=Wiley-Blackwell|place=Oxford|isbn=978-1-4051-9509-6|url=http://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC}} * {{citation|date=17 December 2009|title=Briefing Rooms: India|work=Economic Research Service|publisher=[[United States Department of Agriculture]]|url=http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/|ref={{sfnRef|United States Department of Agriculture}}|access-date=2015-05-09|archive-date=2011-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520002800/http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/|dead-url=}} * {{citation|last=Thapar|first=Romila|title=Penguin history of early India: from the origins to A.D.1300|url=http://books.google.com/books?id=O2OgAAAAMAAJ|accessdate=13 February 2012|year=2003|publisher=Penguin Books}} * {{citation|last=Witzel|first=Michael|authorlink=Michael Witzel|editor=Gavin D. Flood|title=The Blackwell companion to Hinduism|url=http://books.google.com/books?id=qSfneQ0YYY8C|accessdate=15 March 2012|year=2003|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-631-21535-6|chapter=Vedas and Upanișads}} * {{citation|last=Wolpert|first=S.|author-link=Stanley Wolpert|date=25 December 2003|title=A New History of India|edition=7th|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-516678-1}} {{refend}} '''Jeografia''' {{refbegin|33em}} * {{citation|last1=Ali|first1=J. R.|last2=Aitchison|first2=J. C.|year=2005|title=Greater India|journal=Earth-Science Reviews|volume=72|issue=3–4|pages=170–173|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005}} * {{citation|last=Chang|first=J. H.|year=1967|title=The Indian Summer Monsoon|periodical=Geographical Review|volume=57|issue=3|pages=373–396|doi=10.2307/212640}} * {{citation|year=1988|title=Forest (Conservation) Act, 1980 with Amendments Made in 1988|publisher=Department of Environment and Forests, Government of the Andaman and Nicobar Islands|url=http://forest.and.nic.in/fca1980.pdf|accessdate=25 July 2011|format=PDF|ref={{sfnRef|Department of Environment and Forests|1988}}|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721163118/http://forest.and.nic.in/fca1980.pdf|dead-url=yes}} * {{citation|last=Dikshit|first=K. R.|last2=Schwartzberg|first2=Joseph E.|author2-link=Joseph E. Schwartzberg|title=India: Land|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|work=Encyclopædia Britannica|pages=1–29|ref={{sfnRef|Dikshit & Schwartzberg}}}} * {{citation|last=Duff|first=D.|date=29 October 1993|title=Holmes Principles of Physical Geology|edition=4th|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-7487-4381-0|url=http://books.google.com/books?id=E6vknq9SfIIC&pg=PT353}} * {{citation|last1=Kumar|first1=V. S.|last2=Pathak|first2=K. C.|last3=Pednekar|first3=P.|last4=Raju|first4=N. S. N.|year=2006|title=Coastal processes along the Indian coastline|periodical=Current Science|volume=91|issue=4|pages=530–536|url=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf|format=PDF}} * {{citation|year=2007|title=India Yearbook 2007|publisher=Publications Division, [[Ministry of Information and Broadcasting (India)|Ministry of Information and Broadcasting]], [[Government of India]]|place=New Delhi|isbn=978-81-230-1423-4|ref={{sfnRef|Ministry of Information and Broadcasting|2007}}}} * {{citation|last=Posey|first=C. A.|date=1 November 1994|title=The Living Earth Book of Wind and Weather|publisher=[[Reader's Digest Association|Reader's Digest]]|isbn=978-0-89577-625-9}} * {{citation|last1=Prakash|first1=B.|last2=Kumar|first2=S.|last3=Rao|first3=M. S.|last4=Giri|first4=S. C.|year=2000|title=Holocene Tectonic Movements and Stress Field in the Western Gangetic Plains|journal=Current Science|volume=79|issue=4|pages=438–449|url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|format=PDF|ref={{sfnRef|Prakash et al.|2000}}}} {{refend}} '''Fahasamihafan-javamiaina''' {{refbegin|colwidth=33em}} * {{citation|last1=Ali|first1=S.|last2=Ripley|first2=S. D.|last3=Dick|first3=J. H.|author-link=Salim Ali (ornithologist)|author2-link=S. Dillon Ripley|date=15 August 1996|title=A Pictorial Guide to the Birds of the Indian Subcontinent|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|place=Mumbai|isbn=978-0-19-563732-8}} * {{citation|year=2012|title=Animal Discoveries 2011: New Species and New Records|publisher=[[Zoological Survey of India]]|url=http://zsi.gov.in/right_menu/Animal_disc/Animal%20Discovery%202011.pdf|format=PDF|accessdate=20 July 2012|ref={{sfnRef|Zoological Survey of India|2012}}}} * {{citation|last=Basak|first=R. K.|year=1983|title=Botanical Survey of India: Account of Its Establishment, Development, and Activities|url=http://books.google.com/books?id=yXAVcgAACAAJ|accessdate=20 July 2011}} * {{citation|year=2007|title=Hotspots by Region|work=Biodiversity Hotspots|publisher=[[Conservation International]]|url=http://www.biodiversityhotspots.org/xp/Hotspots/hotspots_by_region/Pages/default.aspx|accessdate=28 February 2011|ref={{sfnRef|Conservation International|2007}}}} * {{citation|last1=Crame|first1=J. A.|last2=Owen|first2=A. W.|date=1 August 2002|title=Palaeobiogeography and Biodiversity Change: The Ordovician and Mesozoic–Cenozoic Radiations|series=Geological Society Special Publication|issue=194|publisher=[[Geological Society of London]]|isbn=978-1-86239-106-2|url=http://books.google.com/books?id=YswVy5YolYsC&pg=PA142|accessdate=8 December 2011}} * {{cite book|title=State of Forest Report 2013|date=2013|publisher=[[Forest Survey of India]]|location=Dehradun|url=http://fsi.nic.in/details.php?pgID=mn_93|chapter=[http://fsi.nic.in/cover_2013/sfr_forest_cover.pdf Forest Cover]|ref={{sfnRef|Forest Survey of India|2013}}}} * {{citation|last=Griffiths|first=M.|date=6 July 2010|title=The Lotus Quest: In Search of the Sacred Flower|publisher=[[St. Martin's Press]]|isbn=978-0-312-64148-1|url=http://books.google.com/books?id=f2cbyTCeq-EC}} * {{citation|last=Karanth|first=K. P.|date=25 March 2006|title=Out-of-India Gondwanan Origin of Some Tropical Asian Biota|journal=[[Current Science]]|volume=90|issue=6|publisher=[[Indian Academy of Sciences]]|pages=789–792|format=PDF|url=http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf|accessdate=18 May 2011|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411223533/http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf|dead-url=yes}} * {{citation|last=Mace|first=G. M.|date=March 1994|title=1994 IUCN Red List of Threatened Animals|work=World Conservation Monitoring Centre|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]]|isbn=978-2-8317-0194-3|url=http://books.google.com/books?id=dyy0HilL9ecC&pg=PR4}} * {{citation|title=Biosphere Reserves of India|work=C. P. R. Environment Education Centre|publisher=[[Ministry of Environment and Forests (India)|Ministry of Environment and Forests]], [[Government of India]]|url=http://www.cpreec.org/pubbook-biosphere.htm|accessdate=17 July 2011|ref={{sfnRef|Ministry of Environment and Forests}}|archive-date=2011-08-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6174UGghb?url=http://www.cpreec.org/pubbook-biosphere.htm|dead-url=yes}} * {{citation|date=9 September 1972|title=Indian Wildlife (Protection) Act, 1972|publisher=[http://moef.nic.in/index.php Ministry of Environments and Forests], Government of India|url=http://envfor.nic.in/legis/wildlife/wildlife1.html|accessdate=25 July 2011|ref={{sfnRef|Ministry of Environments and Forests 1972}}}} * {{citation|last=Puri|first=S. K.|title=Biodiversity Profile of India|url=http://ces.iisc.ernet.in/hpg/cesmg/indiabio.html|accessdate=20 June 2007|ref={{sfnRef|Puri}}}} * {{citation|date=4 June 2007|title=The List of Wetlands of International Importance|publisher=The Secretariat of the Convention on Wetlands|page=18|url=http://www.ramsar.org/sitelist.pdf|accessdate=20 June 2007|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621011113/http://www.ramsar.org/sitelist.pdf|archivedate=21 June 2007|ref={{sfnRef|Secretariat of the Convention on Wetlands}}}} * {{citation|last=Tritsch|first=M. F.|date=3 September 2001|title=Wildlife of India|publisher=[[HarperCollins]]|place=London|isbn=978-0-00-711062-9|url=http://books.google.com/books?id=aNRQAAAACAAJ}} {{refend}} '''Politika''' {{refbegin|colwidth=33em}} * {{citation|last=Bhambhri|first=C. P.|date=1 May 1992|title=Politics in India, 1991–1992|publisher=Shipra|url=http://books.google.com/books?id=pf5HAAAAMAAJ|accessdate=20 July 2011|isbn=978-81-85402-17-8}} * {{citation|last1=Burnell|first1=P. J.|last2=Calvert|first2=P.|date=1 May 1999|title=The Resilience of Democracy: Persistent Practice, Durable Idea|edition=1st|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=978-0-7146-8026-2|url=http://books.google.com/books?id=hv6TkML5_HAC&pg=PA271|accessdate=20 July 2011}} * {{citation|date=16 May 2009|title=Second UPA Win, A Crowning Glory for Sonia's Ascendancy|publisher=[[Business Standard]]|url=http://www.business-standard.com/india/news/second-upa-wincrowning-glory-for-sonia%5Cs-ascendancy/61892/on|accessdate=13 June 2009|ref={{sfnRef|Business Standard|2009}}}} * {{citation|last=Chander|first=N. J.|date=1 January 2004|title=Coalition Politics: The Indian Experience|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-092-1|url=http://books.google.com/books?id=G_QtMGIczhMC&pg=PA117|accessdate=20 July 2011}} * {{citation|last1=Dunleavy|first1=P.|last2=Diwakar|first2=R.|last3=Dunleavy|first3=C.|year=2007|title=The Effective Space of Party Competition|issue=5|publisher=[[London School of Economics|London School of Economics and Political Science]]|url=http://www2.lse.ac.uk/government/research/resgroups/PSPE/pdf/PSPE_WP5_07.pdf|accessdate=27 September 2011|format=PDF|archive-date=2007-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20071028005708/http://www.lse.ac.uk/collections/government/PSPE/pdf/PSPE_WP5_07.pdf|dead-url=yes}} * {{citation|last=Dutt|first=S.|year=1998|title=Identities and the Indian State: An Overview|journal=Third World Quarterly|volume=19|issue=3|pages=411–434|doi=10.1080/01436599814325}} * {{citation|last=Echeverri-Gent|first=J.|editor-last=Ayres|editor-first=A.|editor2-last=Oldenburg|editor2-first=P.|date=January 2002|title=Quickening the Pace of Change|chapter=Politics in India's Decentred Polity|series=India Briefing|publisher=[[M. E. Sharpe]]|place=London|pages=19–53|isbn=978-0-7656-0812-3}} * {{citation|date=14 March 2009|title=Current Recognised Parties|work=[[Election Commission of India]]|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/Symbols_Sep_2009.pdf|accessdate=5 July 2010|format=PDF|ref={{sfnRef|Election Commission of India}}|archive-date=2018-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820162136/http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/Symbols_Sep_2009.pdf|dead-url=yes}} * {{citation|last=Gledhill|first=A.|date=30 March 1970|title=The Republic of India: The Development of its Laws and Constitution|publisher=Greenwood|isbn=978-0-8371-2813-9|url=http://books.google.com/books?id=cHAjPQAACAAJ|accessdate=21 July 2011|archive-date=2011-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20111212162648/http://books.google.com/books?id=cHAjPQAACAAJ|dead-url=yes}} * {{citation|date=24 December 2004|title=Narasimha Rao Passes Away|publisher=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|accessdate=2 November 2008|ref={{sfnRef|The Hindu 2008}}|archive-date=2004-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20041230182813/http://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|dead-url=yes}} * {{citation|last=Mathew|first=K. M.|date=1 January 2003|title=Manorama Yearbook|publisher=[[Malayala Manorama]]|isbn=978-81-900461-8-3|url=http://books.google.com/books?id=jDaLQwAACAAJ|accessdate=21 July 2011}} * {{citation|title=National Symbols of India|work=Know India|publisher=[[National Informatics Centre]], [[Government of India]]|url=http://india.gov.in/knowindia/national_symbols.php|accessdate=27 September 2009|ref={{sfnRef|National Informatics Centre|2005}}}} * {{citation|last=Neuborne|first=B.|year=2003|title=The Supreme Court of India|journal=International Journal of Constitutional Law|volume=1|issue=1|pages=476–510|doi=10.1093/icon/1.3.476}} * {{citation|last=Pylee|first=M. V.|year=2003|title=Constitutional Government in India|chapter=The Longest Constitutional Document|edition=2nd|publisher=[[S. Chand]]|isbn=978-81-219-2203-6|url=http://books.google.com/?id=veDUJCjr5U4C|ref={{sfnRef|Pylee|2003|a}}}} * {{citation|last=Pylee|first=M. V.|year=2003|title=Constitutional Government in India|chapter=The Union Judiciary: The Supreme Court|edition=2nd|publisher=[[S. Chand]]|isbn=978-81-219-2203-6|url=http://books.google.com/?id=veDUJCjr5U4C&pg=PA314|accessdate=2 November 2007|ref={{sfnRef|Pylee|2003|b}}}} * {{citation|last=Sarkar|first=N. I.|title=Sonia Gandhi: Tryst with India|date=1 January 2007|publisher=Atlantic|isbn=978-81-269-0744-1<!--8126907444-->|url=http://books.google.com/books?id=26flsWUf8fkC|accessdate=20 July 2011}} * {{citation|last=Sharma|first=R.|year=1950|title=Cabinet Government in India|journal=Parliamentary Affairs|volume=4|issue=1|pages=116–126}} * {{citation|last=Sharma|first=B. K.|date=August 2007|title=Introduction to the Constitution of India|edition=4th|publisher=[[Prentice Hall]]|isbn=978-81-203-3246-1<!--8120332466-->|url=http://books.google.com/books?id=srDytmFE3KMC&pg=PA161}} * {{citation|last=Sinha|first=A.|year=2004|title=The Changing Political Economy of Federalism in India|journal=India Review|volume=3|issue=1|pages=25–63|doi=10.1080/14736480490443085}} * {{citation|title=World's Largest Democracy to Reach One Billion Persons on Independence Day|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs|United Nations]] [[Commission on Population and Development|Population Division]]|url=http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm|accessdate=5 October 2011|ref={{sfnRef|United Nations Population Division}}|archive-date=2011-08-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6174XlNpl?url=http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm|dead-url=yes}} * {{citation|last=Wheare|first=K. C.|date=Jona 1980|title=Federal Government|edition=4th|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-313-22702-8}} {{refend}} '''Fifandraisana amin'ny any ivelany ary tafika''' {{refbegin|colwidth=33em}} * {{citation|last=Alford|first=P.|date=7 July 2008|title=G8 Plus 5 Equals Power Shift|publisher=[[The Australian]]|url=http://www.theaustralian.com.au/news/g8-plus-5-equals-power-shift/story-e6frg6t6-1111116838759|accessdate=21 November 2009|ref={{sfnRef|Alford|2008}}}} * {{citation|last=Behera|first=L. K.|date=7 March 2011|title=Budgeting for India's Defence: An Analysis of Defence Budget 2011–2012|publisher=[[Institute for Defence Studies and Analyses]]|url=http://www.idsa.in/idsacomments/IndiasDefenceBudget2011-12_lkbehera_070311|accessdate=4 April 2011|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924033402/http://www.idsa.in/idsacomments/IndiasDefenceBudget2011-12_lkbehera_070311|url-status=dead}} * {{citation|last=Behera|first=L. K.|date=20 March 2012|title=India's Defence Budget 2012–13|publisher=[[Institute for Defence Studies and Analyses]]|url=http://www.idsa.in/idsacomments/IndiasDefenceBudget2012-13_LaxmanBehera_200312|accessdate=26 March 2012|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626132019/http://www.idsa.in/idsacomments/IndiasDefenceBudget2012-13_LaxmanBehera_200312|url-status=dead}} * {{citation|date=11 February 2009|title=Russia Agrees India Nuclear Deal|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC|British Broadcasting Corporation]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7883223.stm|accessdate=22 August 2010|ref={{sfnRef|British Broadcasting Corporation 2009}}}} * {{citation|last=Curry|first=B.|date=27 June 2010|title=Canada Signs Nuclear Deal with India|publisher=[[The Globe and Mail]]|url=http://www.theglobeandmail.com/news/world/g8-g20/news/canada-signs-nuclear-deal-with-india/article1620801/|accessdate=13 May 2011}} * {{citation|date=8 April 2008|title=India, Europe Strategic Relations|work=Europa: Summaries of EU Legislation|publisher=[[European Union]]|url=http://europa.eu/legislation_summaries/external_relations/relations_with_third_countries/asia/r14100_en.htm|accessdate=14 January 2011|ref={{sfnRef|Europa 2008}}}} * {{citation|last=Ghosh|first=A.|title=India's Foreign Policy|date=1 September 2009|publisher=[[Pearson PLC|Pearson]]|isbn=978-81-317-1025-8|url=http://books.google.com/books?id=Y32u4JMroQgC}} * {{citation|last=Gilbert|first=M.|date=17 December 2002|title=A History of the Twentieth Century|publisher=[[William Morrow and Company|William Morrow]]|isbn=978-0-06-050594-3|url=http://books.google.com/books?id=jhwY1j8Ao3kC&pg=PA486|accessdate=22 July 2011}} * {{citation|date=5 October 2009|title=India, Russia Review Defence Ties|publisher=[[The Hindu]]|url=http://www.thehindu.com/news/national/article2514142.ece|accessdate=8 October 2011|ref={{sfnRef|The Hindu 2011}}}} * {{citation|last=Kumar|first=A. V.|date=1 May 2010|title=Reforming the NPT to Include India|work=Bulletin of Atomic Scientists|url=http://thebulletin.org/reforming-npt-include-india|accessdate=1 November 2010|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152437/http://thebulletin.org/reforming-npt-include-india|dead-url=yes}} * {{citation|last=Miglani|first=S.|date=28 February 2011|title=With An Eye on China, India Steps Up Defence Spending|publisher=Reuters|url=http://www.reuters.com/article/2011/02/28/india-budget-military-idUSSGE71R02Y20110228|accessdate=6 July 2011|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924151457/http://www.reuters.com/article/2011/02/28/india-budget-military-idUSSGE71R02Y20110228|dead-url=yes}} * {{citation|last=Nair|first=V. K.|year=2007|title=No More Ambiguity: India's Nuclear Policy|url=http://www.afsa.org/fsj/oct02/nair.pdf|accessdate=7 June 2007|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927041401/http://www.afsa.org/fsj/oct02/nair.pdf|archivedate=27 September 2007}} * {{citation|last=Pandit|first=R.|date=27 July 2009|title=N-Submarine to Give India Crucial Third Leg of Nuke Triad|publisher=[[The Times of India]]|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-27/india/28212143_1_nuclear-powered-submarine-ins-arihant-nuclear-submarine|accessdate=10 March 2010|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811144548/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-27/india/28212143_1_nuclear-powered-submarine-ins-arihant-nuclear-submarine|dead-url=yes}} * {{citation|last=Perkovich|first=G.|date=5 November 2001|title=India's Nuclear Bomb: The Impact on Global Proliferation|publisher=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-23210-5|url=http://books.google.com/books?id=UDA9dUryS8EC|accessdate=22 July 2011}} * {{citation|date=25 January 2008|title=India, France Agree on Civil Nuclear Cooperation|publisher=[[Rediff.com|Rediff]]|url=http://www.rediff.com/news/2008/jan/25france.htm|accessdate=22 August 2010|ref={{sfnRef|Rediff 2008 a}}}} * {{citation|date=13 February 2010|title=UK, India Sign Civil Nuclear Accord|publisher=Reuters|url=http://www.reuters.com/article/2010/02/13/us-india-britain-nuclear-idUSTRE61C21E20100213?type=politicsNews|accessdate=22 August 2010|ref={{sfnRef|Reuters|2010}}|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924144413/http://www.reuters.com/article/2010/02/13/us-india-britain-nuclear-idUSTRE61C21E20100213?type=politicsNews|dead-url=yes}} * {{citation|last1=Ripsman|first1=N. M.|last2=Paul|first2=T. V.|date=18 March 2010|title=Globalization and the National Security State|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-539390-3|url=http://books.google.com/books?id=7P87HIh9ajMC&pg=PA130|accessdate=22 July 2011}} * {{citation|last=Rothermund|first=D.|date=17 October 2000|title=The Routledge Companion to Decolonization|edition=1st|series=Routledge Companions to History|publisher=[[Routledge]]|url=http://books.google.com/books?id=ez37H0UPt_YC|isbn=978-0-415-35632-9}} * {{citation|date=10 January 2011|title=India Gets Its First Homegrown Fighter Jet|publisher=[[RIA Novosti]]|url=http://en.rian.ru/world/20110110/162090932.html|accessdate=1 April 2009|ref={{sfnRef|Russian International News Agency 2011}}}} * {{citation|last=Sharma|first=S. R.|date=1 January 1999|title=India–USSR Relations 1947–1971: From Ambivalence to Steadfastness|volume=1|publisher=Discovery|isbn=978-81-7141-486-4<!--8171414869-->|url=http://books.google.com/books?id=vTEge1JWK8oC}} * {{citation|last=Shukla|first=A.|date=5 March 2011|title=China Matches India's Expansion in Military Spending|publisher=[[Business Standard]]|url=http://www.business-standard.com/india/news/china-matches-india%5Cs-expansion-in-military-spending/427365/|accessdate=6 July 2011}} * {{citation|last1=Sisodia|first1=N. S.|last2=Naidu|first2=G. V. C.|year=2005|title=Changing Security Dynamic in Eastern Asia: Focus on Japan|publisher=Promilla|isbn=978-81-86019-52-8<!--8186019529-->|url=http://books.google.com/books?id=jSgfLG3Ib9wC}} * {{citation|date=8 August 2008|title=SIPRI Yearbook 2008: Armaments, Disarmament, and International Security|work=Stockholm International Peace Research Institute|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-954895-8|url=http://books.google.com/books?id=EAyQ9KCJE2gC&pg=PA178|accessdate=22 July 2011|ref={{sfnRef|Stockholm International Peace Research Institute 2008}}}} * {{citation|date=19 March 2012|title=Rise in international arms transfers is driven by Asian demand, says SIPRI|work=Stockholm International Peace Research Initiative|url=http://www.sipri.org/media/pressreleases/rise-in-international-arms-transfers-is-driven-by-asian-demand-says-sipri|accessdate=26 March 2012|ref={{sfnRef|Stockholm International Peace Research Initiative 2012}}|archiveurl=https://archive.today/20130113065046/http://www.sipri.org/media/pressreleases/rise-in-international-arms-transfers-is-driven-by-asian-demand-says-sipri|archivedate=2013-01-13|dead-url=no}} * {{citation|date=11 October 2008|title=India, US Sign 123 Agreement|publisher=[[The Times of India]]|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-11/india/27905286_1_indian-nuclear-market-sign-landmark-civil-nuclear-field|accessdate=21 July 2011|ref={{sfnRef|The Times of India 2008}}|archive-date=2011-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107021602/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-11/india/27905286_1_indian-nuclear-market-sign-landmark-civil-nuclear-field|dead-url=yes}} {{refend}} '''Toe-karena''' {{refbegin|colwidth=33em}} * {{citation|last=Alamgir|first=J.|date=24 December 2008|title=India's Open-Economy Policy: Globalism, Rivalry, Continuity|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=978-0-415-77684-4|url=http://books.google.com/books?id=JL7QfWJ5Yk0C|accessdate=23 July 2011}} * {{citation|last=Bonner|first=B|date=20 March 2010|title=Make Way, World. India Is on the Move|publisher=[[Christian Science Monitor]]|url=http://www.csmonitor.com/Business/The-Daily-Reckoning/2010/0320/Make-way-world.-India-is-on-the-move|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|Bonner|2010}}}} * {{citation|date=18 November 2010|title=India Lost $462bn in Illegal Capital Flows, Says Report|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC|British Broadcasting Corporation]]|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11782795|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|British Broadcasting Corporation 2010 c}}}} * {{citation|date=9 April 2010|title=India Second Fastest Growing Auto Market After China|work=[[Business Line]]|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/article988689.ece|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|Business Line 2010}}}} * {{citation|year=2013|title=An Uncertain Glory: India and Its Contradictions|last1=Drèze|first1=Jean|last2=Sen|first2=Amartya|publisher=Allen Lane}} * {{citation|date=8 October 2011|title=India's Economy: Not Just Rubies and Polyester Shirts|publisher=The Economist|url=http://www.economist.com/node/21531527|accessdate=9 October 2011|ref={{sfnRef|Economist 2011}}}} * {{citation|date=13 October 2009|title=Indian Car Exports Surge 36%|work=Express India|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Indian-car-exports-surge-36/528633/|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|Express India 2009}}|archiveurl=https://archive.is/20130102144817/http://www.expressindia.com/latest-news/indian-car-exports-surge-36/528633/|archivedate=2013-01-02|dead-url=yes}} * {{citation|date=April 2011|title=Report for Selected Countries and Subjects: India, Indonesia, Islamic Republic of Iran, Malaysia, Philippines, Sri Lanka, Thailand|publisher=[[International Monetary Fund]]|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=20&pr.y=6&sy=1991&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=548%2C566%2C524%2C578%2C534%2C536%2C429&s=NGDPDPC&grp=0&a=|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|International Monetary Fund 2011}}}} * {{citation|last1=Farrell|first1=D.|last2=Beinhocker|first2=E.|date=19 May 2007|title=Next Big Spenders: India's Middle Class|publisher=[[McKinsey & Company]]|url=http://www.mckinsey.com/Insights/MGI/In_the_news/Next_big_spenders_Indian_middle_class|accessdate=17 September 2011|archive-date=2011-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205035707/http://www.mckinsey.com/Insights/MGI/In_the_news/Next_big_spenders_Indian_middle_class|dead-url=yes}} * {{citation|last=Gargan|first=E. A.|date=15 August 1992|title=India Stumbles in Rush to a Free Market Economy|publisher=The New York Times|url=http://www.nytimes.com/1992/08/15/world/india-stumbles-in-rush-to-a-free-market-economy.html|accessdate=22 July 2011}} * {{citation|date=June 2011|title=World Economic Outlook Update|publisher=[[International Monetary Fund]]|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/update/02/pdf/0611.pdf|accessdate=22 July 2011|format=PDF|ref={{sfnRef|International Monetary Fund 2011}}}} * {{citation|last1=Nayak|first1=P. B.|last2=Goldar|first2=B.|last3=Agrawal|first3=P.|date=10 November 2010|title=India's Economy and Growth: Essays in Honour of V. K. R. V. Rao|publisher=[[SAGE Publications]]|url=http://books.google.com/books?id=N1Ho2SGXUHwC|isbn=978-81-321-0452-0}} * {{citation|date=October 2007|title=Economic Survey of India 2007: Policy Brief|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]]|url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf|accessdate=22 July 2011|format=PDF|ref={{sfnRef|Organisation for Economic Co-operation and Development 2007}}|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225053357/http://www.oecd.org/economy/surveys/39452196.pdf|dead-url=yes}} * {{citation|last1=Pal|first1=P.|last2=Ghosh|first2=J|title=Inequality in India: A Survey of Recent Trends|work=Economic and Social Affairs: DESA Working Paper No. 45|date=July 2007|publisher=[[United Nations]]|url=http://www.un.org/esa/desa/papers/2007/wp45_2007.pdf|accessdate=23 July 2011|format=PDF}} * {{citation|date=January 2011|title=The World in 2050: The Accelerating Shift of Global Economic Power: Challenges and Opportunities|author=PricewaterhouseCoopers|authorlink=PricewaterhouseCoopers|url=http://www.pwc.com/en_GX/gx/psrc/pdf/world_in_2050_jan2011.pdf|accessdate=23 July 2011|format=PDF}} * {{citation|last=Schwab|first=K.|year=2010|title=The Global Competitiveness Report 2010–2011|publisher=[[World Economic Forum]]|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf|accessdate=10 May 2011|format=PDF}} * {{citation|last=Sheth|first=N.|date=28 May 2009|title=Outlook for Outsourcing Spending Brightens|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://online.wsj.com/article/SB124344190542659025.html#articleTabs_comments%3D%26articleTabs%3Darticle|accessdate=3 October 2010}} * {{citation|last=Srivastava|first=V. C.|editor=V.C. Srivastava, Lallanji Gopal, D.P. Chattopadhyaya|title=History of Agriculture in India (p to c1200 AD)|series=History of Science, Philosophy and Culture In Indian Civization|volume=V (Part 1)|url=http://books.google.com/books?id=FvjZVwYVmNcC&pg=PR30|year=2008|publisher=Concept Publishing Co|isbn=8180695212|chapter=Introduction}} * {{citation|date=6 April 2011|title=Information Note to the Press (Press Release No.29 /2011)|publisher=[[Telecom Regulatory Authority of India]]|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/trai/upload/PressReleases/816/Press_release_feb%20-11.pdf|accessdate=23 July 2011|format=PDF|ref={{sfnRef|Telecom Regulatory Authority 2011}}|archive-date=2011-04-24|archive-url=https://www.webcitation.org/5yBC5WT9h?url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/trai/upload/PressReleases/816/Press_release_feb%20-11.pdf|dead-url=yes}} * {{citation|date=28 August 2009|title=Exporters Get Wider Market Reach|publisher=[[The Times of India]]|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Exporters-get-wider-market-reach/articleshow/4942892.cms?referral=PM|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|The Times of India 2009}}}} * {{citation|date=26 October 2011|title=Corruption Perception Index 2010—India Continues to be Corrupt|publisher=[[Transparency International]]|url=http://transparencyindia.org/resource/press_release/Corruption%20Perception%20Index%20(CPI)%202010.pdf|accessdate=23 July 2011|format=PDF|ref={{sfnRef|Transparency International 2010}}|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728123451/http://transparencyindia.org/resource/press_release/Corruption%20Perception%20Index%20(CPI)%202010.pdf|dead-url=yes}} * {{citation|title=New Global Poverty Estimates—What It Means for India|publisher=[[World Bank]]|url=http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:21880725~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|World Bank a}}|archive-date=2012-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506043711/http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:21880725~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|dead-url=yes}} * {{citation|title=India: Undernourished Children—A Call for Reform and Action|work=[[World Bank]]|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20916955~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|World Bank b}}|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613011526/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20916955~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html|url-status=dead}} * {{citation|date=29 May 2006|title=Inclusive Growth and Service Delivery: Building on India's Success|publisher=[[World Bank]]|url=http://siteresources.worldbank.org/SOUTHASIAEXT/Resources/DPR_FullReport.pdf|accessdate=7 May 2009|format=PDF|ref={{sfnRef|World Bank 2006}}}} * {{citation|date=September 2010|title=India Country Overview September 2010|publisher=[[World Bank]]|url=http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:20195738~menuPK:295591~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|World Bank 2010}}|archive-date=2011-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522115104/http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0%2C%2CcontentMDK%3A20195738~menuPK%3A295591~pagePK%3A141137~piPK%3A141127~theSitePK%3A295584%2C00.html|dead-url=yes}} * {{citation|date=26 March 2010|title=Trade to Expand by 9.5% in 2010 After a Dismal 2009, WTO Reports|publisher=[[World Trade Organisation]]|url=http://www.wto.org/english/news_e/pres10_e/pr598_e.htm|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|World Trade Organisation 2010}}}} * {{citation|last=Yep|first=E.|date=27 September 2011|title=ReNew Wind Power Gets $201 Million Goldman Investment|publisher=The Wall Street Journal|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204422404576595972728958728.html|accessdate=27 September 2011}} * {{citation|year=2011–2012|title=Indian IT-BPO Industry|publisher=[[NASSCOM]]|url=http://www.nasscom.org/indian-itbpo-industry|accessdate=22 June 2012|ref={{sfnRef|Nasscom 2011–2012}}|archive-date=2012-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509061653/http://nasscom.org/indian-itbpo-industry|dead-url=yes}} * {{citation|year=1995|title=UNDERSTANDING THE WTO: THE ORGANIZATION Members and Observers|publisher=[[WTO]]|url=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm|accessdate=23 June 2012|ref={{sfnRef|WTO 1995}}}} {{refend}} '''Demôgrafia''' {{refbegin|colwidth=33em}} * {{citation|last=Bonner|first=A.|year=1990|title=Averting the Apocalypse: Social Movements in India Today|publisher=[[Duke University Press]]|isbn=978-0-8223-1048-8|url=http://books.google.com/books?id=uxJlAgRemHgC|accessdate=24 July 2011}} * {{citation|date=January 2009|title=Healthcare in India: Report Highlights|publisher=Boston Analytics|url=http://bostonanalytics.com/india_watch/Healthcare%20in%20India%20Executive%20Summary.pdf|accessdate=23 July 2011|format=PDF|ref={{sfnRef|Boston Analytics|2009}}|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728164230/http://www.bostonanalytics.com/india_watch/Healthcare%20in%20India%20Executive%20Summary.pdf|dead-url=yes}} * {{citation|last1=Dev|first1=S. M.|last2=Rao|first2=N. C.|year=2009|title=India: Perspectives on Equitable Development|publisher=Academic Foundation|isbn=978-81-7188-685-2|url=http://books.google.com/books?id=adhKjRoTjcIC}} * {{citation|last=Dharwadker|first=A.|editor1-last=Canning|editor1-first=C. M.|editor2-last=Postlewait|editor2-first=T.|date=28 Oktobra 2010|title=Representing the Past: Essays in Performance Historiography|chapter=Representing India's Pasts: Time, Culture, and Problems of Performance Historiography|publisher=[[University of Iowa Press]]|isbn=978-1-58729-905-6|url=http://books.google.com/books?id=Rgf0gbml2ocC|accessdate=24 July 2011}} * {{citation|last1=Drèze|first1=J.|last2=Goyal|first2=A.|editor-last=Baru|editor-first=R. V.|date=9 February 2009|title=School Health Services in India: The Social and Economic Contexts|chapter=The Future of Mid-Day Meals|publisher=[[SAGE Publications]]|isbn=978-81-7829-873-3|url=http://books.google.com/books?id=aQ39RO9OET4C&pg=PA46|ref={{sfnRef|Drèze|Goyal|2008}}}} * {{citation|last1=Dyson|first1=T.|last2=Visaria|first2=P.|editor-last=Dyson|editor-first=T.|editor2-last=Casses|editor2-first=R.|editor3-last=Visaria|editor3-first=L.|date=7 Jolay 2005|title=Twenty-First Century India: Population, Economy, Human Development, and the Environment|chapter=Migration and Urbanisation: Retrospect and Prospects|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-928382-8|url=http://books.google.com/books?id=bqU9T5c0wlYC}} * {{citation|last=Garg|first=S. C.|date=19 Aprily 2005|title=Mobilizing Urban Infrastructure Finance in India|publisher=[[World Bank]]|url=http://siteresources.worldbank.org/INTMF/Resources/339747-1105651852282/Garg.pdf|accessdate=27 January 2010|format=PDF}} * {{citation|last=Mallikarjun|first=B|date=Novambra 2004|title=Fifty Years of Language Planning for Modern Hindi—The Official Language of India|journal=[http://www.languageinindia.com/index.html Language in India]|volume=4|issue=11|issn=19302940|url=http://www.languageinindia.com/nov2004/mallikarjunmalaysiapaper1.html|accessdate=24 July 2011}} * {{citation|date=27 April 1960|title=Notification No. 2/8/60-O.L|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]]|url=http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=Mzc%3d|accessdate=13 May 2011|ref={{sfnRef|Ministry of Home Affairs 1960}}}} * {{citation|date=2010–2011|title=Religious Composition|work=Office of the Registrar General and Census Commissioner|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]]|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|Ministry of Home Affairs 2010–2011}}}} * {{citation|title=Census Data 2001|work=Office of the Registrar General and Census Commissioner|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]]|date=2010–2011|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/National_Summary/National_Summary_DataPage.aspx|accessdate=22 July 2011|ref={{sfnRef|Ministry of Home Affairs 2010–2011 b}}}} * {{citation|last=Ottenheimer|first=H. J.|year=2008|title=The Anthropology of Language: An Introduction to Linguistic Anthropology|publisher=Cengage|isbn=978-0-495-50884-7|url=http://books.google.com/books?id=d4QHsORbZs4C}} * {{citation|last=Ratna|first=U.|editor-last=Dutt|editor-first=A. K.|editor2-last=Thakur|editor2-first=B|year=2007|title=City, Society, and Planning|chapter=Interface Between Urban and Rural Development in India|volume=1|publisher=Concept|isbn=978-81-8069-459-2|url=http://books.google.com/books?id=QDmZeW1H37IC}} * {{citation|last=Robinson|first=S.|date=1 May 2008|title=India's Medical Emergency|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1736516,00.html|accessdate=23 July 2011|ref={{sfnRef|Robinson|2008}}|archive-date=2013-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726160638/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1736516,00.html|dead-url=yes}} * {{citation|last=Rorabacher|first=J. A.|year=2010|title=Hunger and Poverty in South Asia|publisher=Gyan|isbn=978-81-212-1027-0|url=http://books.google.com/books?id=u6hriMcSsE4C}} * {{citation|date=November 2006|title=Country Cooperation Strategy: India|publisher=[[World Health Organisation]]|url=http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_ind_en.pdf|accessdate=23 July 2011|format=PDF|ref={{sfnRef|World Health Organisation 2006}}|archive-date=2016-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418193252/http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_ind_en.pdf|dead-url=yes}} * {{citation|last=Chandramouli|first=C.|date=15 July 2011|title=Rural Urban Distribution Of Population|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)]]|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Rural_Urban_2011.pdf|accessdate=24 January 2015|format=PDF}} {{refend}} '''Kolontsaina''' {{refbegin|33em}} * {{cite news|last=Agnivesh|first=Swami|title=Missing: 50 million Indian girls|url=http://www.nytimes.com/2005/11/24/opinion/24iht-edswami.html?_r=0|accessdate=30 December 2013|newspaper=New York Times|date=25 November 2005|author2=Rama Mani|author3=Angelika Köster-Lossack|ref={{sfnref|Agnivesh|2005}}}} * {{cite news|last=Bunting|first=Madeleine|title=India's missing women|url=http://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/jul/22/india-sex-selection-missing-women|accessdate=30 December 2013|newspaper=The Guardian|date=22 July 2011|ref={{sfnref|Bunting|2011}}}} * {{citation|last=Binmore|first=K. G.|date=27 March 2007|title=Playing for Real: A Text on Game Theory|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-530057-4|url=http://books.google.com/books?id=eY0YhSk9ujsC&pg=PA98}} * {{citation|last=Bladholm|first=L.|date=12 August 2000|title=The Indian Grocery Store Demystified|edition=1st|publisher=[[Macmillan Publishers]]|isbn=978-1-58063-143-3|url=http://books.google.com/books?id=nCCEmAIo7HAC&pg=PA64}} * {{citation|date=1 August 2010|title=Saina Nehwal: India's Badminton Star and "New Woman"|work=[[BBC News]]|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10725584|accessdate=5 October 2010|ref={{sfnRef|British Broadcasting Corporation 2010 a}}}} * {{citation|date=7 October 2010|title=Commonwealth Games 2010: India Dominate Shooting Medals|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/commonwealth_games/delhi_2010/9068886.stm|accessdate=3 June 2011|ref={{sfnRef|British Broadcasting Corporation 2010 b}}}} * {{citation|last=Chopra|first=P.|date=18 March 2011|title=A Joint Enterprise: Indian Elites and the Making of British Bombay|publisher=[[University of Minnesota Press]]|isbn=978-0-8166-7037-6|url=http://books.google.com/books?id=jhTiCnh6RqAC&pg=PA46}} * {{citation|last=Cullen-Dupont|first=K.|date=July 2009|title=Human Trafficking|edition=1st|publisher=[[Infobase Publishing]]|isbn=978-0-8160-7545-4|url=http://books.google.com/books?id=B2GeSNXy5CoC}} * {{citation|last=Das|first=S. K.|date=1 January 2005|title=A History of Indian Literature, 500–1399: From Courtly to the Popular|publisher=[[Sahitya Akademi]]|isbn=978-81-260-2171-0}} * {{citation|last=Datta|first=A.|year=2006|title=The Encyclopaedia of Indian Literature|volume=2|publisher=[[Sahitya Akademi]]|isbn=978-81-260-1194-0}} * {{citation|last=Dehejia|first=R. S.|date=7 November 2011|title=Indian Grand Prix Vs. Encephalitis?|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/11/07/economics-journal-indian-grand-prix-vs-encephalitis/|accessdate=20 December 2011}} * {{citation|last=Deutsch|first=E.|date=30 April 1969|title=Advaita Vedānta: A Philosophical Reconstruction|publisher=[[University of Hawaii Press]]|isbn=978-0-8248-0271-4|url=http://books.google.com/books?id=63gdKwhHeV0C}} * {{citation|last1=Dissanayake|first1=W. K.|last2=Gokulsing|first2=M.|date=May 2004|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|edition=2nd|publisher=Trentham Books|url=http://books.google.com/?id=_plssuFIar8C&dq|isbn=978-1-85856-329-9}} * {{citation|date=18 November 2009|title=Southern Movies Account for over 75% of Film Revenues|publisher=[[The Economic Times]]|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-11-18/news/27638208_1_film-industry-small-budget-movies-farokh-balsara|accessdate=18 June 2011|ref={{sfnRef|The Economic Times}}|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720232113/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2009-11-18/news/27638208_1_film-industry-small-budget-movies-farokh-balsara|url-status=dead}} * {{citation|title=South Asian Arts: Indian Dance|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/556016/South-Asian-arts/65246/Indian-dance|work=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 July 2011|ref={{sfnRef|Encyclopædia Britannica b}}}} * {{citation|title=Tamil Literature|year=2008|work=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://original.britannica.com/eb/article-9071111/Tamil-literature|accessdate=24 July 2011<!--|quote=Apart from literature written in classical (Indo-Aryan) Sanskrit, Tamil is the oldest literature in India. Some inscriptions on stone have been dated to the 3rd century BC, but [[Tamil literature]] proper begins around the 1st century AD. Much early poetry was religious or epic; an exception was the secular court poetry written by members of the ''sangam'', or literary academy (see Sangam literature).-->|ref={{sfnRef|Encyclopædia Britannica|2008}}|archive-date=2016-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410060824/http://original.britannica.com/eb/article-9071111/Tamil-literature|dead-url=yes}} * {{citation|last=Eraly|first=A.|year=2008|title=India|publisher=[[Penguin Books]]|isbn=978-0-7566-4952-4|url=http://books.google.com/books?id=HUdHHuFZN_8C&pg=PA160|accessdate=24 July 2011}} * {{citation|last=Hart|first=G. L.|date=August 1975|title=Poems of Ancient Tamil: Their Milieu and Their Sanskrit Counterparts|edition=1st|publisher=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-02672-8|url=http://books.google.com/books?id=a5KwQwAACAAJ|access-date=2015-05-09|archive-date=2011-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20111212161552/http://books.google.com/books?id=a5KwQwAACAAJ|dead-url=yes}} * {{citation|editor-last=Heehs|editor-first=P.|date=1 September 2002|title=Indian Religions: A Historical Reader of Spiritual Expression and Experience|publisher=New York University Press|isbn=978-0-8147-3650-0|url=http://books.google.com/books?id=Jgsu-aIm3ncC|accessdate=24 July 2011|ref={{sfnRef|Heehs|2002}}}} * {{citation|last=Henderson|first=C. E.|year=2002|title=Culture and Customs of India|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-313-30513-9|url=http://books.google.com/books?id=CaRVePXX6vEC&pg=PA102}} * {{citation|last=Hoiberg|first=D.|last2=Ramchandani|first2=I.|year=2000|title=Students' Britannica India: Select Essays|publisher=[[Popular Prakashan]]|isbn=978-0-85229-762-9}} * {{citation|editor-last=Johnson|editor-first=W. J.|title=The Sauptikaparvan of the Mahabharata: The Massacre at Night|date=1 September 2008|edition=2nd|series=[[Oxford World's Classics]]|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-282361-8|ref={{sfnRef|Johnson|2008}}}} * {{citation|last1=Jones|first1=G.|last2=Ramdas|first2=K.|year=2005|title=(Un)tying the Knot: Ideal and Reality in Asian Marriage|publisher=National University of Singapore Press|isbn=978-981-05-1428-0|url=http://books.google.com/books?id=IttiQ3QdJ6YC}} * {{citation|last1=Kālidāsa|last2=Johnson|first2=W. J.|author-link=Kālidāsa|date=15 November 2001|title=The Recognition of Śakuntalā: A Play in Seven Acts|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-283911-4}} * {{citation|last1=Kaminsky|first1=Arnold P.|last2=Long|first2=Roger D.|title=India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: An Encyclopedia of Life in the Republic|url=http://books.google.com/books?id=wWDnTWrz4O8C|accessdate=12 September 2012|date=30 September 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37462-3}} * {{citation|last=Karanth|first=S. K.|author-link=Shivarama Karanth|date=October 2002|title=Yakṣagāna|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-357-1}} * {{citation|editor1-last=Kiple|editor1-first=K. F.|editor2-last=Ornelas|editor2-first=K. C.|title=The Cambridge World History of Food|year=2000|place=Cambridge|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-40216-3|ref={{sfnRef|Kiple|Ornelas|2000}}}} * {{citation|editor-last=Kuiper|editor-first=K.|date=1 July 2010|title=The Culture of India|url=http://books.google.com/books?id=LiqloV4JnNUC|accessdate=24 July 2011|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=978-1-61530-203-1|ref={{sfnRef|Kuiper|2010}}}} * {{citation|last=Kumar|first=V.|title=Vastushastra|edition=2nd|series=All You Wanted to Know About Series|date=January 2000|publisher=[[Sterling Publishing]]|isbn=978-81-207-2199-9}} * {{citation|last=Lal|first=A.|title=The Oxford Companion to Indian Theatre|url=http://books.google.com/books?id=DftkAAAAMAAJ|accessdate=24 July 2011|year=2004|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-564446-3}} * {{citation|last1=Lang|first1=J.|last2=Moleski|first2=W.|date=1 December 2010|title=Functionalism Revisited|publisher=[[Ashgate Publishing]]|isbn=978-1-4094-0701-0|url=http://books.google.com/books?id=rOCaSn8-ZboC&pg=PA151}} * {{citation|last=MacDonell|first=A. A.|author-link=Arthur Anthony Macdonell|title=[[s:A History of Sanskrit Literature|A History of Sanskrit Literature]]|year=2004|publisher=[[Kessinger Publishing]]|isbn=978-1-4179-0619-2}} * {{citation|last1=Majumdar|first1=B.|last2=Bandyopadhyay|first2=K.|title=A Social History of Indian Football: Striving To Score|year=2006|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-34835-5}} * {{citation|last=Makar|first=E. M.|year=2007|title=An American's Guide to Doing Business in India|publisher=Adams|isbn=978-1-59869-211-2|url=http://books.google.com/books?id=ujYmdNVIr7QC|access-date=2015-05-09|archive-date=2015-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318002204/http://books.google.com/books?id=ujYmdNVIr7QC|dead-url=yes}} * {{citation|last1=Massey|first1=R.|last2=Massey|first2=J|year=1998|title=The Music of India|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-332-8|url=http://books.google.com/books?id=yySNDP9XVggC}} * {{citation|last=Medora|first=N.|editor1-last=Hamon|editor1-first=R. R.|editor2-last=Ingoldsby|editor2-first=B. B.|year=2003|title=Mate Selection Across Cultures|chapter=Mate Selection in Contemporary India: Love Marriages Versus Arranged Marriages|publisher=[[SAGE Publications]]|pages=209–230|isbn=978-0-7619-2592-7}} * {{citation|last=Messner|first=W.|year=2009|title=Working with India. The Softer Aspects of a Successful Collaboration with the Indian IT & BPO Industry|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-540-89077-5|url=http://www.globusresearch.com/knowledge-books.com#working-with-india|access-date=2015-05-09|archive-date=2017-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820034438/http://www.globusresearch.com/knowledge-books.com#working-with-india|dead-url=yes}} * {{citation|last=Messner|first=W.|year=2012|title=Engaging with India. How to Manage the Softer Aspects of a Global Collaboration|publisher=[[Createspace]]|isbn=978-1-466244900|url=http://www.globusresearch.com/|access-date=2015-05-09|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005416/http://www.globusresearch.com/|dead-url=yes}} * {{cite web|url=http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf|title=Indian Readership Survey 2012 Q1 : Topline Findings|format=PDF|at=Growth: Literacy & Media Consumption|publisher=Media Research Users Council|accessdate=12 September 2012|ref={{sfnRef|Media Research Users Council 2012}}|archivedate=2014-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407092737/http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf}} * {{citation|last=Mehta|first=Nalin|title=Television in India: Satellites, Politics and Cultural Change|url=http://books.google.com/books?id=R-BsSzSjnTYC|accessdate=12 September 2012|date=30 July 2008|publisher=Taylor & Francis US|isbn=978-0-415-44759-1}} * {{citation|date=24 September 2010|title=Is Boxing the New Cricket?|publisher=[[Mint (newspaper)|Mint]]|url=http://www.livemint.com/Leisure/1jxksEgRhUYXq0ezp1iixM/Is-boxing-the-new-cricket.html|accessdate=5 October 2010|ref={{sfnRef|Mint 2010}}}} * {{citation|last=Nakamura|first=H.|date=1 April 1999|title=Indian Buddhism: A Survey with Bibliographical Notes|edition=12th|series=Buddhist Tradition Series|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=978-81-208-0272-8|url=http://books.google.com/books?id=w0A7y4TCeVQC}} * {{citation|last=Puskar-Pasewicz|first=M.|date=16 September 2010|title=Cultural Encyclopedia of Vegetarianism|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=978-0-313-37556-9|url=http://books.google.com/books?id=scpwmjE3TWYC&pg=PA39}} * {{citation|last=Raghavan|first=S.|date=23 October 2006|title=Handbook of Spices, Seasonings, and Flavorings|edition=2nd|publisher=[[CRC Press]]|isbn=978-0-8493-2842-8|url=http://books.google.com/books?id=m4vvs87XiucC&pg=PA3}} * {{citation|last=Raichlen|first=S.|date=10 May 2011|title=A Tandoor Oven Brings India's Heat to the Backyard|publisher=The New York Times|url=http://www.nytimes.com/2011/05/11/dining/a-tandoor-oven-brings-indias-heat-to-the-backyard.html|accessdate=14 June 2011}} * {{citation|editor1-last=Rajadhyaksha|editor1-first=A.|editor2-last=Willemen|editor2-first=P.|date=22 January 1999|title=Encyclopaedia of Indian Cinema|edition=2nd|publisher=[[British Film Institute]]|isbn=978-0-85170-669-6|ref={{sfnRef|Rajadhyaksha|Willemen|1999}}}} * {{citation|last=Ramanujan|first=A. K. (translator)|author-link=A. K. Ramanujan|date=15 October 1985|title=Poems of Love and War: From the Eight Anthologies and the Ten Long Poems of Classical Tamil|publisher=[[Columbia University Press]]|place=New York|pages=ix–x|isbn=978-0-231-05107-1|url=http://books.google.com/?id=nIybE0HRvdQC<!--|quote=These poems are 'classical,' i.e. early, ancient; they are also 'classics,' i.e. works that have stood the test of time, the founding works of a whole tradition. Not to know them is not to know a unique and major poetic achievement of Indian civilisation. Early classical Tamil literature (c. 100 BC – AD 250) consists of the Eight Anthologies (''Eţţuttokai''), the Ten Long Poems (''Pattuppāţţu''), and a grammar called the ''Tolkāppiyam'' or the 'Old Composition.'&nbsp;... The literature of classical Tamil later came to be known as ''Cankam'' (pronounced ''Sangam'') literature.-->}} * {{citation|last=Rawat|first=Ramnarayan S|date=23 March 2011|title=Reconsidering Untouchability: Chamars and Dalit History in North India|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-22262-6|url=http://books.google.com/books?id=bz5dKC81O3IC&pg=PA3}} * {{citation|title=Anand Crowned World Champion|date=29 October 2008|publisher=[[Rediff.com|Rediff]]|url=http://www.rediff.com/sports/2008/oct/29anand.htm|accessdate=29 October 2008|ref={{sfnRef|Rediff 2008 b}}}} * {{citation|last=Roberts|first=N. W.|date=12 July 2004|title=Building Type Basics for Places of Worship|edition=1st|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-0-471-22568-3|url=http://books.google.com/books?id=hOxOAAAAMAAJ}} * {{citation|last=Sarma|first=S.|date=1 January 2009|title=A History of Indian Literature|edition=2nd|volume=1|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=978-81-208-0264-3}} * {{citation|last=Schoenhals|first=M.|date=22 November 2003|title=Intimate Exclusion: Race and Caste Turned Inside Out|publisher=[[University Press of America]]|isbn=978-0-7618-2697-2|url=http://books.google.com/books?id=922nG03giDwC&pg=PA119}} * {{citation|last=Schwartzberg|first=J.|year=2011|title=India: Caste|work=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India/46404/Caste|accessdate=17 July 2011}} * {{citation|last=Sen|first=A.|date=5 September 2006|title=The Argumentative Indian: Writings on Indian History, Culture, and Identity|edition=1st|publisher=[[Picador (imprint)|Picador]]|isbn=978-0-312-42602-6|url=http://books.google.com/books?id=agk63AlLmIgC&pg=PA132}} * {{citation|last=Seymour|first=S.C.|date=28 January 1999|title=Women, Family, and Child Care in India: A World in Transition|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-59884-2|url=http://books.google.com/books?id=ClkaIF3KzLIC&pg=PA81}} * {{citation|last=Silverman|first=S.|date=10 October 2007|title=Vastu: Transcendental Home Design in Harmony with Nature|publisher=Gibbs Smith|isbn=978-1-4236-0132-6|url=http://books.google.com/books?id=iwaryJd3fD8C&pg=PA20}} * {{citation|last=Tarlo|first=E.|date=1 September 1996|title=Clothing Matters: Dress and Identity in India|edition=1st|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=978-0-226-78976-7|url=http://books.google.com/books?id=ByoTXhXCuyAC|accessdate=24 July 2011}} * {{citation|date=9 August 2010|title=Sawant Shoots Historic Gold at World Championships|publisher=[[The Times of India]]|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/Sawant-shoots-historic-gold-at-World-Championships/articleshow/6274795.cms?referral=PM|accessdate=25 May 2011|ref={{sfnRef|The Times of India 2010}}}} * {{citation|title=Taj Mahal|publisher=[[UNESCO|United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organisation]]|url=http://whc.unesco.org/en/list/252|accessdate=3 March 2012|ref={{sfnRef|United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organisation}}}} * {{citation|date=11 September 2009|title=India Aims for Center Court|publisher=The Wall Street Journal|url=http://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203440104574406704026883502?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052970203440104574406704026883502.html|accessdate=29 September 2010|ref={{sfnRef|The Wall Street Journal 2009}}}} * {{citation|last1=Wengell|first1=D. L.|last2=Gabriel|first2=N.|date=1 September 2008|title=Educational Opportunities in Integrative Medicine: The A-to-Z Healing Arts Guide and Professional Resource Directory|edition=1st|publisher=The Hunter Press|isbn=978-0-9776552-4-3|url=http://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA158}} * {{cite web|title=Intergenerational Mobility for Dalits Is Visible, Albeit Limited|url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2011/05/05/000356161_20110505044659/Rendered/PDF/574280PUB0Pers1351B0Extop0ID0186890.pdf|work=World Bank Report 2011|accessdate=6 September 2012|doi=10.1596/978-0-8213-8689-7|format=PDF|ref={{sfnRef|World Bank 2011}}}} * {{citation|last=Xavier|first1=L.|date=12 September 2010|title=Sushil Kumar Wins Gold in World Wrestling Championship|publisher=[[The Times of India]]|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/wrestling/Sushil-Kumar-wins-gold-in-World-Wrestling-Championship/articleshow/6542488.cms?referral=PM|accessdate=5 October 2010}} * {{citation|last1=Yadav|first1=S. S.|last2=McNeil|first2=D.|last3=Stevenson|first3=P. C.|date=23 October 2007|title=Lentil: An Ancient Crop for Modern Times|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=978-1-4020-6312-1|url=http://books.google.com/?id=VfT6hZHpXPkC&pg=PA174<!--|quote=But it has been red lentils which have "fed the masses" particularly in the Indian subcontinent. Lentils are a staple food in many regions.-->}} * {{citation|last=Zvelebil|first=K. V.|date=1 August 1997|title=Companion Studies to the History of Tamil Literature|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=978-90-04-09365-2|url=http://books.google.com/books?id=qAPtq49DZfoC}} {{refend}} [[Sokajy:Jeografia]] [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Azia]] [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Azia]] [[Sokajy:Azia]] [[Sokajy:India| ]] <references /> 5njs0xk6h1nmjm7db7e4kdfuu7upc7d Cocal do Sul 0 96104 1135941 994213 2026-04-22T08:12:57Z HarryWurst 36292 1135941 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Cocal do Sul |velarantany= 71 |isam-ponina= 18.106 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{Santa Catarina}} |haavo= 58 |sary=Igreja de Cocal do Sul, 09022014.jpg |saina =Bandeira do município de Cocal do Sul (SC).png }} [[File:SantaCatarina Municip CocaldoSul.svg|thumb|left| Cocal do Sul]] I '''Cocal do Sul''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Santa Catarina}}, ao amin'i [[Sul Catarinense]], [[Microregione di Criciúma|Criciúma]]. == Jeografia == Ny velarantanin'ilay tanàna dia 71 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 18.106 (2022). {{commonscat}} [[Sokajy:Tanàna ao Santa Catarina]] e1q0m46ql11squkcdiv6fm6wsjxyuex Taom-baovao malagasy 0 190702 1135918 1135499 2026-04-22T02:12:58Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1135918 wikitext text/x-wiki [[Sary:Alahamadibe 2.JPG|vignette|324x324px]] Ny '''Taom-baovao malagasy''' dia ny fiandohan' ny taona malagasy sy ny fankalazana izany, indrindra eto [[Madagasikara]] amin' ny andro voalohan' ny taona voafaritra araka ny [[tetiandro malagasy]] na amin' ny fomba hafa. Amin' izao taonjato faha-21 izao dia mizara ny hevitry ny mpankalaza ny taom-baovao malagasy. Ao ny mitazona ny daty amin' ny fizaràn-taona [[fararano]], izay heverin' ny mpomba izany hevitra izany fa mifanandrify amin' ny andro voalohany amin' ny volana [[Alahamady]] sady nantsoiny hoe [[Alahamadibe]], ka mankalaza ny taom-baovao amin' ny volana [[Martsa|Marsa]] na [[Aprily|Avrily]]. Ao ireo manaraka ny tetiandro malagasy [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka ka tsy mihazona volana na daty [[Tetiandro gregoriana|gregôriana]] raikitra hankalazany ny taom-baovao malagasy, nefa mihevitra ihany koa izy ireo fa mifanandrify amin' ny tsinan' Alahamady izany fotoana izany. Ao koa ireo mitana ny daty ao amin' ny [[lohataona]] ka amin' ny volana [[Septambra]] no ankalazana izany. Nisy fotoana niantsoana ity vanim-potoana faharoa ity hoe [[Volambita]], araka ny [[Tetiandro malagasy|anaram-bolana malagasy]] avy amin' ny teny [[Fiteny sanskrity|sanskrity]] (teny [[Indiana (vahoaka)|karàna]] taloha). Ny taom-baovao araka izany dia maneho ny fomba amam-panao sy ny tetiandro isan-karazany nisy na misy eto Madagasikara, ary miovaova arakaraka ny faritra sy ny firazanana ary ny kolontsaina ny fandraisana azy. == Tantara talohan' ny fanjanahantany == === Samy nanana ny tonontaona heveriny ho lehibe ny isam-paritra === Nivoatra hatrany ny fotoana nankalazana ny tonontaona teto [[Madagasikara]] sady samy nanana ny azy ny isam-[[Foko eto Madagasikara|poko]]. Tany amboalohany dia azo heverina fa samy nanana ny tonontaonany ny faritra tsirairay noho ny tantarany sy ny fanisan' andro tsy mitovy. Indreto misy ohatra vitsy. Taty amin' ny taonjato faha-21 vao heno ny hoe "tam-baovao malagasy" fa talohan' izay, tao Imerina ohatra, dia ny hoe "Alahamady" no fantatry ny olona. ==== Tao amin' ny Antanosy ==== I [[Étienne de Flacourt]], tamin' ny taonjato faha-17 tany amin' ny faritra [[Faritra Anosy|Anosy]], dia nanoratra fa mifanandrify amin' ny volana Marsa [[Tetiandro gregoriana|taona gregoriana]] ny fiandohan-taonan' ny foko [[Antanosy]] izay taranaky ny mpanjaka [[Raminia]] tonga teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-12. ==== Tao amin' ny Antemoro ==== Ny volana Alahamaly (arabo: االحمل / ''Al-Hamal'') amin' ny foko [[Antemoro]] tarana-d[[Ramakararo]], izay lazain' ny lovantsofina fa [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] tonga teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-16, dia mifanandrify amin' ny volana Avrily amin' ny fanisan-taona gregôriana, tsy volana voalohany amin' ny taona anefa ny Alahamaly amin' ny foko Antemoro. ==== Tao amin' ny Merina ==== Ho an' ny foko [[Merina]] dia ny mpanjaka [[Rabiby]], izay lazain' ny lovatsofina fa Arabo koa, no nanova ny anaram-bolana [[vazimba]] ho anaram-bolana amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ka nahitan' ny Merina ny anaram-bolana Alahamady tamin' ny taonjato faha-16. Voalaza fa tany Imerina dia ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610), zafikelin' ny mpanjaka Rabiby teo [[Ambohidrabiby]], no nanao ny volana Alahamady ho volana voalohany amin' ny taona izay manaraka ny [[fanandroana isa lava]] na ilay fanisana manaraka ny volana izay mahaleo tena tanteraka tsy miankina amin' ny tetiandro tandrefana na ny zôdiaka tandrefana, noho io volana io nahaterahany. Nanohy izany ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810). === Antony ara-pivavahana sy ara-pôlitika ary ara-toekarena === Andro lehibe amin' ny lafiny fivavahana na pôlitika na toekarena ny fankalazana ny andro heverin' ny Ntaolo malagasy ho mana-danja indrindra ho an' ny mpiara-belona rehetra. Samy miezaka manamarina ara-pivavahana sy ara-pôlitika ary ara-toekarena ny fisafidianany ny daty iray hataony fankalazana ny taom-baovao malagasy ny mpandala ny kolontsaina malagasy. Miampy fanaporofoana ara-kaikintana koa izany indraindray. ==== Ny fankalazana manana fototra ara-pivavahana ==== Ara-pivavahana tanteraka ilay fankalazana raha mifamatotra amin' ny finoana tsy miankina amin' ny fiovaovan' ny fitondram-panjakana, anisan' izany ny fankalazana ny Alahamadibe. Izany anefa tsy misakana ilay fankalazana hahitana fangataham-pitahiana ho an' ny fiadanan' ny vahoaka sy ny fanehoana fanomezan-kasina ny mpanjaka. Tsy voatery ho amin' izany anefa ny fotoana heverina fa fiandohan' ny taona. Ny mpankalaza taom-baovao fararano sasany, ireo milaza fa manampiaviana [[Jiosy malagasy|jiosy]] na hebreo, dia mampitovy na mampifanakaiky ny volana Alahamady amin' ny volana [[Nisana (volana hebreo)|Nisàna]] hebreo, ka manao izay tsy hifantohana firy amin' ny maha avy amin' ny [[fivavahan-drazana malagasy]] ilay fankalazana. ==== Ny fankalazana miorina amin' ny pôlitika ==== Ara-pôlitika kosa izy raha mifamatotra amin' ny fiovaovan' ny zava-misy ara-pôlitika, toy ny fankalazana ny andro nahaterahan' ny mpanjaka. [[Ralambo]] sy [[Andriamasinavalona]] ary [[Andrianampoinimerina]] dia lazaina fa teraka Alahamady, araka ny lovantsofina, na dia lazaina koa fa nasiam-panitsiana hifanaraka amin' ny tetiandro antemoro ny tetiandro merina. Nankalaza ny andro nahaterahany izay nantsoiny hoe Asaramanitra ny mpanjaka merina taty aoriana. Fanehoana ny fahefan' ny mpanjaka amin' ny vahoakany izany sady fanamafisana ny tokony hankatoavan' ny vahoakany azy. Tsy voatery ho amin' izany koa ny fiandohan' ny taona. ==== Ny fankalazana mifandray amin' ny toekarena ==== Ara-toekarena kosa ilay fankalazana raha mifandray amin' ny asa fiharian-karena, indrindra ny fambolena sy ny fiompiana; noho izany dia misy ifandraisany kokoa amin' ny tsingerina voajanahary ilay fankalazana. Mety ny andro fiantombohan' ny fotoam-pabolena izany na fotoana famoriana ny vokatry ny fambolena. Tsy voatery hifanadrify amin' ny fiandohan' ny taona ilay fotoam-pankalazana. Tsy mitovy araka izany ny fotoana heverina ho manan-danja isam-paritra noho ny fananan' i Madagasikara velaran-tany midadasika ahitana toetany isan-karazany. == Tantaran' ny fankalazana amin' ny volana Alahamady == === Ny tonon' andron' ny taom-baovao Alahamady === Satria miankina amin' ny [[tetiandro malagasy]] mampiasa anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ny famaritana ny Alahamady, dia tsy fantatra marina ny daty tena mifanandrify amin' io noho ny fisian' io karazana tetiandro io ho roa fara fahakeliny araka ny ady hevitra ankehitriny. ==== Alahamadibe: fankalazan' ny mpanjaka ny andro nahaterahany ==== Tao anivon-tany dia ny mpanjaka [[Ralambo]] no lazain' ny [[Lovantsofina am-bava|lovantsofina]] fa nankalaza voalohany ny fiandohan' ny taona tamin' ny fomba manetriketrika ary tao amin' ny renivohitry ny fanjakany, tao [[Ambohidrabiby]], no nanaovana izany voalohany tamin' ny fitsingerenan' ny andro nahaterahany, izay lazaina fa tamin' ny taona 1575. Andro vava Alahamady amin' ny volana Alahamady moa io fitsingerin-taona nahaterahany io koa natao hoe "[[Alahamadibe]]" (na Alahamady be) taty aoriana. Misy ny milaza fa zavatra roa samihafa ny [[Alahamadibe]] sy ny taom-baovao malagasy<ref><small>[http://agir.avec.madagascar.over-blog.com/article-us-et-coutumes-le-nouvel-an-malgache-est-different-de-l-alahamady-be-116322740.html "Us et coutumes : Le Nouvel An malgache est différent de l’« Alahamady be »"] - ''par Alain Gyre -'' in ''Agir avec Madagascar'' 19 mars 2013.</small></ref>. ==== Fampifanandrifiana ny Alahamady merina amin' ny Alahamaly antemoro ==== Araka ny fahalalan' ny mpankalaza taom-baovao fararano, tamin' ny andron' [[Andrianampoinimerina]] dia nampifandrifiana tamin' ny Alahamady antemoro (ataon' ny [[Antemoro]] hoe ''Alahamaly'') ny Alahamady tao Imerina araka ny torohevitr' ireo Antemoro mpanolotsaina azy, izany hoe raha mitaha amin' ny [[Tetiandro gregoriana|fanisan-taona gregôriana]] dia teo amin' ny volana Marsa ny Alahamady merina no nakisaka ho eo amin' ny volana Avrily. Mipetraka ihany ny fanontaniana manao hoe: Raha nisy ny fanitsiana dia mbola marina ve ny daty malagasy tany alohan' ny fanitsiana, indrindraindrindra ny andro sy ny volana lazaina fa vava Alahamady tany aloha? Ny mpanjaka Andrianampoinimerina sy ny hafa dia lazaina fa teraka tamin' ny tsinam-bolana Alahamady ary Alahamady no vintany. Ampahatsiahivin' ny mpomba ny taom-baovao fararano ny tenin' Andrianampoinimerina hoe: "Tsy manam-pahavalo afa-tsy ny mosary aho" mba hanamarinany ny fisafidianany ny fararano. Izany filazany zany, hoy izy ireo, dia ahitana taratra ny fandresen' ny volana Alahamady izay fotoam-piakaran' ny vary sy fararano amin' ny maintso ahitra. Nanomboka tamin-d[[Radama Voalohany|Radama I]] (1810-1828) kosa no nisy ny [[Tetiandro|alimanaka]] voalohany, izany hoe fanoratana mialoha amin' ny bokikely ny tetiandro hoan' ny taona iray. === Fanitsiana sy fampiasana daty sy anarana hafa === ==== Fanitsiana faha Radama II ==== Tamin-d[[Radama II]] (1861-1863) dia nasiana fanitsiana indroa ny fanisan' andro malagasy merina satria dia nihoatra 300 andro mahery. Raha izany dia tsy fantatra intsony na nateraka Alahamady marina Andrianampoinimerina sy ny hafa na tsia. ==== Fisafidianana daty hafa faha-Ranavalona III ==== Tamin-d[[Ranavalona III]] (1881-1896), vokatr' izany rehetra izany, dia tsy fantatra intsony ny tena andro vava Alahamady amin' ny volana Alahamady satria samy manana ny fanisany andro ny mpanandro. Hany herin-dRanavalona III, novainy amin' ny 22 Novambra andro nahaterahany ny fiandohan-taona, sahala amin' ny nataon' ireo mpanjaka teo aloha izay nanao ny andro nahaterahany ho fiandohan-taona. Saingy ny azy daty gregôriana fa tsy datim-panandroana. ==== Asaramanitra ==== Tamin' ny taonjato faha-19 kosa rehefa nivelatra ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] ary lasa Kristiana mihitsy ny fanjakana malagasy dia tsy nampiasaina intsony ilay anarana hoe "Alahamadibe" satria toa misy fombafomba fanao amin' ny [[Sampy (malagasy)|sampy]] izany, koa "[[Fandroan'Andriana|Fandroana]]" no teny nentina niantsoana io fety io. Tamin-dRanavalona III (1883-1896) dia novainy ho ny 22 Novambra, izay tsingerin-taona nahaterahany ny fanaovana ny fandroana, vanimpotoan' ny [[Asara (fizaran-taona)|asara]] (fizaran-taona mafana sy be orana) moa io 22 Novambra io koa "Asaramanitra" no niantsoana io fety io. Ary "Tratry ny Asaramanitra e!" no teny ifampiarahabana tamin' izany. Marihina fa avy amin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]] izany anarana izany. Rehefa tonga ny fanjanahantany ka mandrak' ankehitrio dia nampiasaina hilazana izay fety rehetra ny teny hoe ''asaramanitra'' na dia tsy vanimpotoan' ny asara intsony aza ka na tonga ny [[1 Janoary]] na [[14 Jolay]] na [[26 Jiona]] dia mifampiarahaba "tratry ny asaramanitra" ny Malagasy. ==== Fanafoanana tamin' ny andron' ny fanjanahantany ==== Nony [[Madagasikara zanatany frantsay|lasa zanatany i Madagasikara]] tamin' ny taona 1897, dia anisan' ny noravan' ny mpanjanaka ny fankalazana ny Alahamadibe, izay maneho ny fihavanana sy ny firaisan-kinan' ny ambanilanitra. Avy hatrany dia napetrany fa ny 1 Janoary amin' ny [[Tetiandro gregoriana|fanisan' andro gregôriana]] no taom-baovao ary nenjehin' i Frantsay ny Malagasy nankalaza izany. Vokatr' izany, tsy sahy nankalaza izany imasom-bahoaka intsony ny Malagasy<ref name=":3"><small>"[https://ariniaina.mondoblog.org/files/2014/03/Taombaovao-Malagasy.pdf Taombaovao Malagasy]", ''ariniaina.mondoblog.org''</small></ref>. === Ny olana momba ny famaritana ny volana Alahamady ankehitriny === Fara fahavitsiny dia misy "[[Alahamady|tsinana Alahamady]]" roa ny eto Madagasikara noho ny fisian' ny karazana tetiandro roa samy mampiasa anaram-bolana amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]]. ==== Volana Alahamady amin' ny farararo ==== Amin' ny mpanaraka ny [[tetiandro malagasy]] [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]], indrindra ireo izay mino fa [[Jiosy malagasy|taranaka jiosy]] na hebreo, dia amin' ny Marsa na Avrily no anombohan' ny volana Alahamady, izany hoe amin' ny fizaràn-taona fararano. ==== Volana Alahamady miovaova fizaràn-taona ==== Amin' ny mpanaraka ny [[tetiandro malagasy]] [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana tanteraka]] (atao hoe "isa lava") dia miovaova fizaràn-taona ny volana Alahamady, ka ny mifanandrify aminy dia ny [[Tetiandro miozolmana|volana silamo]] atao hoe شوّال / ''[[Shawwal]]'', izany hoe aorian' ny volana Ramadany (arabo: رمضان / ''[[Ramadany|Ramadan]]''). [[Sary:Alamahady_1.JPG|vignette|252x252px|Alahamady]] == Ny taom-baovao fararano == Araka ny fahalalan' ny [[Trano Koltoraly Malagasy]] (TKM), izay mbola tokony mila fanamarinana ara-tantara, tamin' ny taonjato faha-19, rehefa lasa Fanjakan' i Madagasikara ny [[Fanjakan' Imerina]] dia efa nankalaza tamin' ny daty iray niraisana ny 3/4 amin' ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]], ka heverin' izy ireo fa efa fetim-pirenena niraisan' ny Malagasy maro anisa ny fankalazana ilay tonontaona talohan' ny nahalasa [[Madagasikara zanatany frantsay|zanatany an' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1896<ref name=":3" />. Io isa 3/4 io dia ny ampahan-tanin' i Madagasikara lazain' ny mpahay tantara fa nofehezin' ny mpanjaka merina. Anisan' ny antony tokony hankalazan' ny Malagasy rehetra ny taom-baobao fararano izany, araka ny hevitry ny ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy. Marihina koa fa ny Trano Koltoraly Malagasy dia nametraka ny anarana hoe "Taombaovao Malagasy" (araka io fomba fanoratra azy io) harovana toy ny fananana manokana eny amin' ny [[Office malagasy de la propriété industrielle]] (OMAPI) noho izy io namolavola ilay anarana<ref><small>"[https://laverite.mg/societe/item/18470-nouvel-an-malagasy%20-aucune-date-de-c%C3%A9l%C3%A9bration-commune.html Nouvel an malagasy - Aucune date de célébration commune]", ''La Vérité'', 23 mars 2023</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Le-Taom-baovao-malagasy-ne-fait-pas-du-tout-l-unanimite.html? Célébration du Taom-baovao malagasy au Rova de Madagasikara]", ''www.madagascar-tribune.com'', 11 mars 2024</small></ref>. === Ny datin' ny fankalazana voarakitra === ==== Daty amin' ny volana Marsa sy Avrily ==== Ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny mpikambana sasany ao amin' ny [[Akademia Malagasy]] no voalaza fa namaritra io daty io araka ny fikarohana nataon' izy ireo. * Tamin' ny taona 2004 dia ny 21 Marsa no nakalazana ny taom-baovao malagasy<ref name=":1"><small>[https://www.cresoi.fr/spip.php?action=acceder_document&arg=587&cle=a97737746d7e358e9e5847046bb37589ddbd76a7&file=pdf%2Fsur_le_nouvel_an_malgache.pdf "Sur le nouvel an malgache"] - Jean-Pierre Domenichini - Historien - Membre de l’Académie Malgache - Grand-Officier de l’Ordre National - ''CRESOI''</small></ref>. * Tamin' ny taona 2011 dia ny 3 Avrily no nanatanterahana izany<ref><small>[https://web.archive.org/web/20170325165313/http://www.madaplus.info/Nouvel-an-malgache-quelle-date-exactement_a1491.html "Nouvel an malgache : quelle date exactement ?"] - Andrianetrazafy Hemerson in ''Madaplus.info''</small></ref>. * Ny datin' ny taom-baovao tamin' ny taona 2013 dia na 12 Marsa (ho an' ny Trano Koltoraly Malagasy) na 16 Marsa 2013 (ho an' ny [[Mamelomaso]]). * Tamin' ny taona 2014 dia tamin' ny 31 Marsa<ref><small>[http://agir.avec.madagascar.over-blog.com/article-nouvel-an-malgache-tout-ce-qu-il-y-a-a-savoir-123105141.html "Nouvel an malgache : Tout ce qu'il y a à savoir - Agir avec Madagascar"] - ''27 Mars 2014'' par Alain Gyre in ''Agir avec Madagascar.''</small></ref>. * Nankalazaina tamin' ny 20 sy 21 Marsa izany tamin' ny taona 2015<ref><small>[http://randriamialy.mondoblog.org/2015/03/20/bonne-annee-nouvel-an-malgache-quand-meme/ "Bonne année (nouvel an malgache) quand même!"], ''Lay Corbeille'', 20 mars 2015</small></ref>. Tamin' ny taona 2015 dia ny 20 Marsa<ref><small>[http://fanambinanamadagasikara.blogspot.com/2015/03/tokantrano-tsy-ahahaka.html "Tokantrano, tsy ahahaka"], in ''FAnambinana MAdagasikara - FAMà'', 02 mars 2015.</small></ref> alina no tsinana ny volana Alahamady, ary ny 21 Marsa 2015 no miandoha ny taona malagasy 2015. * Ny 10 Marsa no nanaovana ny fankalazana tamin' ny taona 2016<ref><small>[https://blogdemadagascar.com/les-6-choses-que-vous-devez-savoir-sur-le-nouvel-an-malgache/ "Les 6 choses que vous devez savoir sur le nouvel an malgache"] {{Wayback|url=https://blogdemadagascar.com/les-6-choses-que-vous-devez-savoir-sur-le-nouvel-an-malgache/ |date=20160504035647 }} in ''Blogdemadagascar''</small></ref> <ref><small>[http://lemurie.over-blog.com/2016/03/ny-taombaovao-malagasy-ou-le-nouvel-an-malagasy.html "Ny Taombaovao Malagasy ou le Nouvel An Malagasy."] nosoratan'i Jao Malaza in ''Lemurie.over-blog.com''</small></ref>. * Nankalazaina tamin' ny 28 Marsa<ref><small>[https://web.archive.org/web/20170914021044/http://tvmada.com/lcvmada/taom-baovao-malagasy-2017/ "Arts & Culture : Taom-baovao malagasy 2017 à Analakely"] in ''TVMada-RadioMada''</small></ref> ny taom-baovao malagasy 2017. * Tamin' ny taona 2018 dia tamin' ny 18 Marsa no nankalazana ny taom-baovao fararano<ref><small>[https://web.archive.org/web/20190128151213/https://www.lexpressmada.com/19/03/2018/tradition-le-nouvel-an-malgache-dans-une-liesse-populaire/ "Tradition - Le Nouvel An malgache dans une liesse populaire"], ''L'Express de Madagascar'', 19 Marsa 2018</small></ref> <ref><small>[https://mada-actus.info/art-et-culture/nouvel-an-malagasy-2018-soyons-fiers-de-notre-culture/ "Nouvel An Malagasy 2018 : soyons fiers de notre culture ! "] {{Wayback|url=https://mada-actus.info/art-et-culture/nouvel-an-malagasy-2018-soyons-fiers-de-notre-culture/ |date=20200421204945 }} - ''Mada Actus Info.''</small></ref>. * Tamin' ny taona 2019 dia ny 6 Avrily no nankalazana ny taom-baovao malagasin' ireo ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy. ==== Ny tetiandro ampiasain' ny mpankalaza taom-baovao fararano ==== Tsy manara-bolana tanteraka fa [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]] ny tetiandro ampiasain' ny mpankalaza taom-baovao fararano.Midika izany fa amin' izy ireo dia nanana fomba namantarany ny [[ekinoksa]]<nowiki/>m-pararano (21 Marsa), na zavatra hafa mitovy amin' izany, ny [[Ntaolo]], na dia tsy fiteny tamin' izany fotoana izany aza ny hoe ''[[ekinoksa]]'' (frantsay: ''equinoxe''). Ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny mpikambana sasany ao amin' ny Akademia Malagasy dia samy manohana fa raha ampifandrifiana amin' ny [[Tetiandro gregôriana|fanisan-taona gregôriana]] dia ny tsinambolana akaiky indrindra ny ekinôksa 21 Martsa no fiandohan' ny taona malagasy ka ankalazana ny taom-baovao malagasy. Toherin' ny mpanaraka ny [[tetiandro manara-bolana]] sady mankalaza ny [[Fandroana]] na Alahamady, tsy amin' ny daty na volana gregôriana raikitra, ny fomba famaritan' ny mpankalaza taom-baovao fararano satria amin' izy ireo dia manara-bolana tanteraka ny [[tetiandro malagasy]]. ==== Tsy mijery volana na kintana intsony fa mampiasa solosaina ==== Fahizay, hoy ny ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy, dia manisa andro sy mijery ny endrika sy ny toeran' ny [[volana]] mitaha amin' ny [[antokon-kintana]] ny mpanandro mba hahalalana ny volana tsinana sy ny diavolana sy ny maizimbolana ary ny anaram-bolana. Ankehitrio kosa, noho ny fisian' ny milina matanjaka dia azo fantarina mialoha ny andro mahatsinana ny volana Alahamady satria ny [[solosaina]] matanjaka dia afaka mikajy izany ho an' ny 50 taona hoavy. Indreto santionany amin' ny datin' ny taom-baovao malagasy fararano hatramin' ny taona 2019: * Taona 2015: 20 Marsa 2015 amin' ny 12 ora 36mn antoandro no tsinan' Alahamady. * Taona 2016: 10 Marsa 2016 amin' ny 04 ora maraina sy 55 mn no tsinan' Alahamady. * Taona 2017: 28 Marsa 05 ora maraina sy 58 mn no tsinan' Alahamady. * Taona 2018: 17 Marsa amin' ny 16 ora hariva sy 13 mn no tsinan' Alahamady. * Taona 2019: 05 Avrily amin' ny 11ora atoandro 51 mn no tsinan' Alahamady. ==== Fiverenana amin' ny volana Marsa sy Avrily ==== Araka ny fahalalan' ny mpitarika ny fankalazana taom-baovao fararano, tamin' ny taratasim-panjakana nifanaovan' ny mpitondra fanjakana teto Madagasikara tamin' ny nanjakan-d[[Ranavalona III]], taratasy izay voarakitra ao amin' ny tahirim-bako-pirenena, dia hita fa mifanandrify amin' ny volana Marsa na Avrily eo hatrany ny volana Alahamady ho an' ny taona 1894 sy 1895 sy 1896 ary 1897<sup>[''Asio loharano hanamarinana izany'']</sup>. Misy fifanojoana andro tahaka izay hita amin' izao taona 2025 sy 2026 izao anefa ny tamin' izany fotoana izany.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana/archive/8714_aiza_ho_aiza_marina_ilay_taombaovao_malagasy.html |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-03-13 |archive-date=2025-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213094622/https://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana/archive/8714_aiza_ho_aiza_marina_ilay_taombaovao_malagasy.html |url-status=dead }}</ref> === Fanamarinana ny taombaovao fararano === ==== Fiezahana manamarina ara-toetrandro sy ara-toekarena ==== Hoan' ny Trano Koltoraly Malagasy dia eo amin' ny vanimpotoan' ny [[Fararano|faranano]], izany hoe, efa lasa ny [[rivodoza]], ny ranobe, ny fihotsahan' ny tany, izany fotoana izany. Miakatra ny vary, ka resy ny maintso ahitra. Fahizay dia indroa miakatra ny vary isan-taona ka ny "vary aloha" dia eo amin' ny volana Febroary no miakatra, fa ny fotoana fiakaran' ny vary hafa kosa dia eo amin' ny fararano izay mifanandrify amin' ny volana Marsa-Avrily amin' ny taona [[Tetiandro gregoriana|gregôriana]]. Efa afaka mifaly sy tsy mifehy kibo intsony ny rehetra ary efa nindaosin' ny ranobe sy ny rivodoza ny loto ary manomboka madio indray ny voajanahary rehetra. Ny vahoaka Merina dia manararaotra an' io mba hidio amin' ny alalan' ny fandroana sy fifamelana ary fandiovana ny tontolo manodidina. Fotoana filanonana ara-boajanahary, hoy izy ireo, ny fararano, satria tafavoaka ny andro ratsy sy ny mosary. Entin' izy ireo manamarina ny fankalazana koa ny fiteny fahizay, toy ny hoe "Mandihiza rahitsikitsika, hianaranay raha fararano". ==== Fiezahana manamarina ara-kaikintana ==== Misy amin' ny mpankalaza taom-baovao fararano ny milaza fa amin' ny vava Alahamady no mifanitsy ny tsinam-bolana sy ny antokon-kitanan' Alahamady eny amin' ny lanitra raha jerena avy eto [[Madagasikara]]<ref><small>Tokony tsy ho marina izany raha heverina ny momba ny fikisahan' ny [[Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]].</small></ref>. Misy aza ny milaza fa mifanitsy amin' ireo koa ny [[masoandro]]. Ny tsinam-bolana akaiky indrindra ny [[ekinoksa|ekinôksa]] 21 Marsa no tena mora amantarana ny andro voalohany amin' ny taom-baovao malagasy, hoy ny mpanao ny fankalazana amin' ny fararano. Izany fiheverana izany dia tsy mifanaraka amin' ny zava-misy marina ara-[[Hainkintana|kaikintana]] satria tsy amin' io fotoana io no idiran' ny [[masoandro]] na ao amin' ny fari-danitry ny [[Ondrilahy (antokon-kintana)|antokon-kintan' ny Ondrilahy]] (na Alahamady) ([[Fiteny latina|latina]]: ''Aries''; [[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Belier''). Ny daty maha ao amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana Ondrilahy dia eo anelanelan' ny 18 Avrily sy 13 Mey. === Fankalazana ny taom-baovao fararano === ==== Fomba fankalazana ==== Mba hahatonga ny fankalazana ny taom-baovao fararano hahazo olona maro dia malalaka ny fomba fanatanterahana izany araka ny toerana misy ny mpikarakara satria ny rehetra dia afaka mankalaza azy amin' ny fomba mety aminy, fa tsy voatery hanaraka ny fomba merina. Rehefa tonga ny taom-baovao malagasy dia azo atao tsara ny mankalaza izany amin' ny fomba misy ao amin' ny faritra mankalaza izany<ref name=":3" />. Ny taom-baovao malagasy dia tsy misy fomba iraisana hankalazana azy fa dia miankina tanteraka amin' ny mpikarakara ny fankalazana azy: ny [[Kristianisma eto Madagasikara|Kristiana]] dia afaka mankalaza izany amin' ny fomba kristiana, ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|Silamo malagasy]] koa dia afaka mankalaza ny taom-baovao malagasy amin' ny fomba silamo; toy izany koa ireo mpandala ny nentim-paharazana. Ny mpandraharaha amin' ny sehatra maro dia afaka mankalaza izany koa amin' ny fombany toy ny hetsika ao amin' ny toeram-piasana na toeram-pianarana. Ny taranak' [[andriana]] dia afaka mankalaza izany amin' ny fombany. Ary any amin' ny faritra maro eran' i Madagasikara dia azo ankalazaina amin' ny fomba any amin' ny faritra ny taom-baovao malagasy. Na dia izany aza dia tsy vitsy amin' ny Malagasy ny tsy mamerina ny fomba fankalazana Alahamadibe izay heveriny fa mifanohitra amin' ny toetrandro. Tsy misy araka izany ny [[valabe]] na ny [[lapabe]] na ny [[kimandrimandry]] izay lazain' ny mpahay tantara fa nisehoana fahalalahan' ny firaisana ara-nofo. Misy, ohatra, omby tsy tokony ho vonoina noho ny volony. ==== Faritra sy toerana ary sehatra mankalaza ny taom-baovao malagasy ==== [[Sary:Alahamadibe3.JPG|vignette|240x240px]] Saika ao amin' ny faritra Analamabga sy ny manodidjna no mankalaza ny taom-baovao malagasy fararano. Mankalaza izany ny ao [[Antananarivo]], ny ao Ikianja [[Ambohimangakely]], ny ao [[Imerimanjaka]], ny ao [[Ambohidrabiby]], ny ao [[Ambohimanga]], ny ao [[Sabotsy Namehana]] ary ny ao [[Ilafy]]. Efa nisy ny sekoly sy ny Kristiana ary ny fikambanana pôlitika nankalaza izany taom-baovao izany<ref><small>Nisy sekoly ao Antananarivo izay mankalaza io taom-baovao io ao amin' ny toeran' ny sekoly ihany na mamonjy ireny toerana manan-tantara ireny. Ny sekoly ACEEM dia nankalaza ny taom-baovao fararano tao an-tsekoly ka ny mpianatra amin' ny sekoly dia manao fitafy malagasy amin' ny andron' ny fankalazana.</small></ref><ref><small>Misy koa ny Kristiana sy nankalaza ny taom-baovao malagasy fararano. Ny [[Fiangonan'i Jesoa Kristy eto Madagasikara|Fiangonana FJKM]] [[Ambohidrabiby]] dia mankalaza izany amin' ny fomba kristiana ka fivavahana [[Ekiomenisma|ekiomenika]] ao ampiangonana no ataony amin' izany ary ny mpiangona dia manao akanjo malagasy daholo amin' izany.</small>    </ref><ref><small>Ao koa ny fikambanana pôlitika nankalaza azy toy ny antoko KITANA tarihin' i Tabera izay tsy nankalaza izany intsony taty aoriana. Maro koa ireo trano fisakafoanana sy filanonana manao tolotra manokana rehefa tonga ny taom-baovao malagasy fararano.</small></ref>. Marihina fa tsy rototra amin' ny fankalazana io taom-baovao malagasy fararano io ny any amin' ny faritra maro ivelan' [[Faritra Analamanga|Analamanga]] nefa misy ihany ny tonga ao Antananarivo rehefa mahazo fanasana, indrindra ny printsy, ny printsesy, ny [[ampanjaka]] sy [[tangalamena]] sns<ref name=":3" /><ref><small>"Efa maro ireo mponina avy amin' ny faritra no nanambara fa an' ny vahoaka Malagasy tsy vakivolo ny Taombaovao Malagasy koa manentana ny fankalazana hatao ny 31 martsa izao toy ny Printsesy Francia RANDRIANJAFY izay taranaky ny Ampanjaka Didi-Sakalava Sofia sy Atoa Patrick Andriamamy, taranak' Andriamisara efadahy avy amin' ny Sakalava" ([https://ariniaina.mondoblog.org/files/2014/03/Taombaovao-Malagasy.pdf Taombaovao Malagasy], ''ariniaina.mondoblog.org'', 2014)</small></ref>. == Fankalazana taom-baovao mitety fizaràn-taona == [[Sary:Alamady.JPG|vignette|233x233px|[[Afindrafindrao]] mandritra ny fankalazana ny Alahamadibe]]Ity indray dia taom-baovao amin' ny tsinan' Alahamady ([[Alahamadibe]]) araka ny tetiandro malagasy [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka, atao hoe "isa lava". Tsy amin' ny [[Tetiandro gregoriana|daty gregôriana]] na [[fizaràn-taona]] raikitra ny tsinan' Alahamady fa mitety ny volana gregôriana sy ny fizaràn-taona rehetra. Tamin' ny taona 2013 dia tamin' ny Aogositra no nanaovana ny fankalazana<ref><small>"[https://fr.scribd.com/document/472808172/sur-le-nouvel-an-malgache-pdf L'Asaramanitra en 2013]", ''fr.scribd.com'', Janvier 2013</small></ref>. Anisan' ny fikambanana sy taranaka mankalaza izany ny [[Zanadranavalona]] ao [[Antananarivo]] satria taorian' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taona 1730) ny razambeny dia efa nankalaza izany, izany hoe efa 280 taona<ref name=":3" />. === Fotoam-pankalazana === ==== Daty tsy amin' ny volana gregôriana raikitra ==== Misy ny fankalazana [[Alahamadibe]] izay tsy manaraka [[Tetiandro gregôriana|volana gregôriana]] raikitra fa mitety volana. Ilay mpanoratra ny "Alimanaka malagasy", i [[Alima Rabesata]], koa dia manohana io Alahamady mitety fizaràn-taona io sady manohitra mafy ny Alahamady fararano tsy miova. Ny tetiandro malagasy misy anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] dia miankina tanteraka amin' ny tsingerim-[[Volana|bolana]] fa tsy amin' ny [[masoandro]] ka latsaka 10 na 11 andro ny taona manara-bolana ary tsy mifanena ny daty gregôriana sy ny daty manara-bolana raha tsy afaka 33 taona gregoriana fa tsy isan-taona<ref><small>Cousins, ''Ny'' ''fomba'' ''malagasy'', 7e edition, Imprimerie Imarivolanitra, 1963, p. 169.</small></ref><ref><small>P. Adolphe Razafintsalama, ''Ny'' ''finoana'' ''sy'' ''ny'' ''fomba'' ''malagasy'', edisiona Md Paoly, Antananarivo, 1989, p. 52.</small></ref>. Nisy fankalazana taom-baovao tamin' ny 29 Aogositra 2011<ref name=":1" />. Tamin' ny taona 2012 dia ny 19 Aogositra no nanatanterahana izany<ref name=":1" />. Ny datin' ny taom-baovao tamin' ny taona 2013 dia tamin' ny 8 Aogositra 2013<ref name=":1" />. Ny taom-baovao malagasy araka ny tetiandro manara-bolana tamin' ny taona 2017 dia ny tsinam-bolan' Alahamady tamin' ny 24 Jona. Ny taona 2025 sy ny taona 2026 dia hitantsika mazava tsara fa mifanindry ny fotoam-pankalazàna eo amin'ireo antoko roa mifandrafy amin'ity resaka taom-baovao ity.<ref name=":2" /> === Fanamarinana ny fotoam-pankalazana === '''Sombin-dahatsoratra fanamarinana''' Ireto misy sombin-dahatsoratra faha mpanjaka izay mety manamarina ny tsy maha raikitra amin' ny volana gregôriana iray na roa ny volana malagasy iray, indrindra ny mahadiso ny taom-baovao fararano. <blockquote>"Izaho Ranavalomanjaka, .... Manome ity taratasy ity an-dRahobivelo ho fahatsiarovana ny soa nataony tamy ny Fanjakana noho ny nandoavany Ariary roa ho fitia tsy mba hetra tamy ny nandoavany vidim-basy tamy ny 10 <u>Asombola 19 Febroary 1880</u>... Nosoratana tao amy ny Lapako ao Tsarahafatra tamy ny <u>20 Alahasaty (30 Janoary)</u>, ny taonan' ny Tompo, 1880"<ref><small>Sombin-dahatsoratra aseho ao amin'ny rakibolana ''[[Vitasoa]]'', nosoratan-dRabenilaina Roger Bruno sy ny namany, p. 484, taona 2015, Edisiona Ambozontany, Analamahitsy, Antananarivo, 2015.</small>    </ref></blockquote> == Fankalazana taombaovao lohataona == === Fotoam-pankalazana=== ==== Fotoam-pankalazana ny taom-baovao lohataona==== Nanomboka tamin' ny taona 2016 dia nisy ny fankalazana taom-baovao malagasy iraisam-paritra izay atao amin' ny volana [[Septambra]] ka tapaka fa amin' ny tsinam-bolan' ny Septambra no anatanterahana izany. Talohan' io taona 2016 io dia efa nisy ny nanao fankalazana ny taombaovao lohataona tao [[Antananarivo]]. Taty aoriana dia nanapaka ny mpankalaza taom-baovao lohataona tamin' ny taona 2018 fa ankalazaina isaky ny 22 Septambra ny taom-baovao malagasy ho an' ny faritra rehetra eto Madagasikara<ref name=":0"><small>[https://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=27715 "Taom-baovao iraisan’ny Malagasy rehetra Nankalazaina teny Ambohimanga, omaly" - ''Tia Tanindrazana''] {{Wayback|url=https://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=27715 |date=20191021051838 }}</small></ref>. Izany hoe tsy ankinina amin' ny tsinam-bolana fa ankinina amin' ny fizaràn-taona. Marihina fa io volana Septambra io dia iray amin' ny volana ao amin' ny fizaràn-taona atao hoe [[lohataona]] izay mifanandrify amin' ny volana [[Volambita]]. Natao hoe ''Volambita'' rahateo ity vaninandro ity. ==== Daty nankalazana taombaovao lohataona ==== Efa hita tany amin' ny taona 2012 tany ny firesahana ny hoe Volambita izay nanaovana hetsika ara-kolontsaina indridra amin' ny lafiny zavakanto<ref><small>[http://www.scoop-digital.com/public/article.php?idArticle=92 "«Volambita» : Hisantarana ny antsa asabotsy sy ny efitra malalaka", http://www.scoop-digital.com, 20 0ctobre 2012.]</small> </ref>. Nankalazaina tamin' ny 21 Septambra ny taom-baovao malagasy 2017 <ref><small>[https://www.newsmada.com/2017/09/20/volambita-hasongadina-ny-soatoavina-malagasy/ "Volambita: Hasongadina ny soatoavina malagasy", in News Mada.com, 20 Septembre 2017.] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2017/09/20/volambita-hasongadina-ny-soatoavina-malagasy/ |date=20190417233501 }}</small></ref> <ref><small>[https://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=27715 "Taom-baovao iraisan'ny Malagasy rehetra Nankalazaina teny Ambohimanga, omaly"] {{Wayback|url=https://tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=27715 |date=20191021051838 }} - in ''Tia Tanindrazana''</small></ref> <ref><small>[http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2017/09/25/volambita-un-asaramanitra-tres-eclectique/ "«Volambita» : Un «Asaramanitra» très éclectique !", in ''Midi Madagascar'', 25 Septembre 2017.]</small></ref> <ref><small>[http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2017/08/31/volambita-la-fete-du-fihavanana/ "Volambita : La fête du « Fihavanana »", in ''MidiMadagascar'', 31 Aout 2017.]</small></ref>. Tamin' ny taona 2018 dia tamin' ny 22 Septambra kosa ny taom-baovao lohataona. === Fanamarinana ny fisafidianana ny lohataona === ==== Fanaporofoana ara-tantara ==== Ny fiantombohan' ny lohataona, hoy ny mpankalaza taom-baova lohataona, no atao hoe [[Volambita]] any amin' ny faritra maro eto Madagasikara izay nampiasa ny anaram-bolana amin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]] (fiteny tranainy tao [[India]]) <ref><small>Constant HAMES (coll.), ''Coran et talismans - Textes et pratiques magiques en milieu musulman'', 2007, p. 240.</small></ref>. Raha faritra vitsy no lazaina fa nankalaza ny Alahamadibe, izay mifamatotra amin' ny andro nahaterahan' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny mpanjaka merina hafa koa, ny fiantombohan' ny lohataona dia fantatry ny ankamaroan' ny [[Foko eto Madagasikara|foko rehetra eto Madagasikara]] efa talohan' ny fiitaran' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] sady nankalazainy tsy an-tery fa an-kalalahana. Tsy vao tamin' io taona 2018 io tsy akory, hoy izy ireo, no nanombohan' ny Malagasy nankalaza ny taom-baovao lohataona. Ny olana eto dia ny tsy fitovian' ny fotona tondroina amin' ny anarana hoe ''Volambita'' tamin' ny faritra maro, satria ny volana rehetra ao amin' ny lohataona dia nety natao Volambita tamin' ny fotoana faha mpanjaka, araka ny voasoratry ny mpahay tantara. Tsy mitovy habe amin' ny olana misy eo amin' ny mpankalaza Alahamady na taom-baovao fararano anefa izany satria samy tao anaty lohataona ny Volambita samihafa fa tsy tamin' ny [[fizaràn-taona]] samy hafa. Ny anaram-bolana sasany avy amin' ny fiteny sanskrity rahateo dia anarana ahafantarana ny [[fizaran-taona]] koa. '''Fanamarinana ara-pitenenana sy ara-boajanahary''' Milaza ny mpankalaza taom-baovao lohataona fa ny fiandohan' ny lohataona no tena taom-baovao malagasy satria miandoha na manomboka eo ny [[taona]]. Amin' ny maha fotoana fiandohan' ny taona azy indrindra, hoy izy ireo, no nanomezan' ny [[Ntaolo|Ntaolo malagasy]] azy ny anarana hoe ''lohataona'' (misy koa ny manao hoe ''lohatao'' na ''lohataogno''). Mbola hita taratra ao amin' ny anaran' ilay vorona atao hoe ''[[taotaonkafa]]'', ''kankafotra'' na ''taotaokafo'' (anarana ara-tsiansa: ''Cuculus poliocephalus rochii''), izay ataon' ny Ntaolo malagasy fa manambara ny fahatongavan' ny taona hafa (na dia toy izany ihany ny fanenony amin' ny fizaràn-taona hafa rehetra), izany hoe taona vaovao izany rehefa maneno amin' ny fiandohan' ny [[lohataona]]<ref><small>[http://motmalgache.org/bins/teny2/kankafotra "Kankafotra" ao amin'ny Dictionnaire malgache et encyclopédie de Madagascar]</small>.</ref>. Hita amin' ny angano izany<ref><small>[http://agir.avec.madagascar.over-blog.com/article-le-kankafotra-et-la-vitsy-99644199.html "Le kankafotra et la vintsy"] , Agir ''avec Madagascar''.</small></ref> ary hita koa amin' ny ohabolana<ref><small>[http://motmalgache.org/bins/ohabolana/kankafotra.mg.n "Proverbe: Kankafotra" ao amin'ny Dictionnaire malgache et encyclopédie]</small></ref><ref><small>[https://ohabolana.org/ohabolana/misy/kankafotra "Ohabolana misy teny hoe ka,kafotra", in ''Ohabolana.org'']</small></ref>sy ny fitenenana maro<ref><small>[https://www.newsmada.com/2018/01/02/taona-taon-kafa-volan-kankafotra/ "Taona, taon-kafa ... volan-kakafotra", ao amin'ny ''Newsmada''.] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2018/01/02/taona-taon-kafa-volan-kankafotra/ |date=20190417224936 }}</small></ref><ref><small>Arnold Van Gennep, ''Tabou et totémisme à Madagascar'', Paris, 1904, p.263</small></ref> ary ny tonon-kalo<ref><small>[http://vetso.serasera.org/tononkalo/miarantsoa-anicet/tsy-taom-baovao Miarantsoa Anicet, "Tsy taom-baovao" ao amin'ny ''Tononkalo malagasy''.]</small></ref> na hainteny<ref><small>Leonard Fox (ed.), ''Hainteny: The Traditional Poetry of Madagascar'', Bucknell University Press,U.S., 1990, p. 272.</small></ref> tranainy na vaovao. Amin' io fotoana io, hoy ny mpomba ny taom-baovao lohataona, dia manomboka velom-bolo ny zavaboary manontolo, fa tsy ny olombelona ihany, manomboka mitsiry ny ravin' ny zavamaniry manintsan-dravina, mihamaro ny vorona misiotsioka, manomboka ny fiasan-tany sns, mivoaka avy any anaty tany ny biby mpilevina ririnina. Tsy ny Malagasy ihany no nankalaza ny [[lohataona]] fa firenena maro koa, ka ny volana Marsa, raha ny marina, dia fiandohan' ny lohataona any amin' ny ila-bolantany avaratra, fa ny aty atsimo kosa amin' ny volana Septambra. Izao ny tenin' ny filohan' ny fikambanana "Iray Madagasikara", Eris Rabedaoro, izay anisan' ny mpandaka ny kolontsaina malagasy:<blockquote>"Nahoana no nantsoina hoe [[Volambita]] ary nahoana no ankalazaina amin' ny volana Septambra ? Rehefa tonga ny volana Septambra aty amin' ny ilabolan-tany atsimo, dia mifoha daholo indray ny zava-manan' aina. Velona avokoa noho izany na ny vorona, na ny voninkazo, na ny hazo, na ny biby. Hoy ny volan' ny kakafotra hoe: Tao Tao Kafa, izay midika hoe Taona Vaovao. Ny [[ambiaty]] kosa dia mamelana amin' io fotoana io. Hoy ny Ntaolo hoe: manambara izany fa tonga ny taona vaovao voalazan' ny Lanitra. Namorona io zavamaniry io hono mantsy Andriamanitra entina hanambaràna ny Lohataona. Ny ambiaty mantsy mahalala ny ao ampon' ny Lanitra. Samy nanome anarana io Lohataona io avokoa ny foko rehetra, ka nisy anarana iray niavaka tamin' ny be sy ny maro, dia ny Volambita. Mitovy amin' ilay antsoina hoe [[Asaramanitra (volana malagasy)|Asaramanitra]] any ampovoan-tany sy any antsimon' ny nosy izy io. Mety avy amin' ny sansrit no nihavian' ny teny hoe ''Volambita'' saingy tsy fantatra mazava izay tena dikany, ka izay ihany koa no antony nisafidianana azy. Amin' io fotoana io isika mianakavy vao hiara-hankalaza andro lehibe iombonana hatramin' ny nahazoantsika ny fahaleovantena na dia samy manana ny fankalazana ny taom-baovaony aza ny faritra sy foko tsirairay avy. Amin' ny alalan' ny harentsaina sy ny zava-kanto no iarahantsika manatontosa izany firaisan-kina izany. Raha mifandray tanana isika, dia hiara-hiaro ny firaisan-kina sy ny [[fihavanana]] ary hiaro ny fahasamihafana. Fa ny fihavanana no hery"<ref><small>[https://web.archive.org/web/20200926040458/http://iraymadagasikara.mg/volambita.html "Tenin’ny filohan’ny fikambanana Iray, Andriamatoa Eris Rabedaoro", in http://www.iraymadagasikara.mg]</small></ref>.</blockquote> === Fanoherana ny mpankalaza lohataona === Toherin' ny mpankalaza taom-baovao fararano ny fankalazana ny Volambita. Antony roa lehibe no tena misongadina, dia antony ara-pôlitika sy antony ara-pinoana. Ao ny fiampangana ny mpankalaza taom-baovao Volambita ho mpivarotra tanindrazana sy mpanongam-panjakana. Nampangaina ho olona tsy manaja ny hasina izy ireo tamin' ny famonoana omby mainty sy tamin' ny nisafidian' izy ireo andro heverin' ny mpankalaza taom-baovao fararano ho mifanohitra amin' ny Alahamady. Lazain' ny mpomba ny Alahamady fararano fa fotoana mampihetsika ny hadalan' ny biby sy ny olombelona ny volana Septambra<ref><small>[https://www.newsmada.com/2017/09/23/fomba-sy-kolontsaina-miketrika-hamotika-ny-firenena-ny-volambita/ "Fomba sy kolontsaina: miketrika ny hamotina ny firenena ny volambita", in ''Newsmada.com'', 23 Septambra 2017.] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2017/09/23/fomba-sy-kolontsaina-miketrika-hamotika-ny-firenena-ny-volambita/ |date=20190418094013 }}</small></ref>. === Olana momba ny fampiasana ny anarana hoe ''Volambita'' === Tsy tokana ny laharan' ny [[Volambita]] fa miovaova isam-paritra. Misy ny milaza fa volana voalohany ao amin' ny taona izy satria mifanandrify amin' ny [[lohataona]]. Tsy manondro fari-potoana tokana ny anarana hoe ''Volambita'' sady tsy volana voalohany ao amin' ny taona ny Volambita amin' ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]]. Volana voalohany ny Volambita ao amin' ny foko [[betsimisaraka]], izay manitsaka ny volana Septambra sy Ôktôbra, ka eo no anombohan' ny fotoam-pambolena. Ny [[Sihanaka]] sy ny [[Antanosy]] kosa dia manao ny Volambita ho volana faha-8. Amin' ny [[Antefasy]] dia volana faha-10 ny Volambitabe (Rakotosaona, 1972)<ref>[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/volambita?w=volambita "Volambita",] ao amin'ny ''Rakibolana malagasy''.</ref>. Ao amin' ny [[Antambahoaka|foko tambahoaka]] sy [[bezanozano]] dia anaran' ny volana faha-11 ny [[Volambita]]. Na izany na tsy izany dia volana manan-danja indrindra ny Volambita (misabaka amin' ny volana Septambra sy Ôktôbra) any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara == Ny tanjon' ny fankalazana ny taom-baovao malagasy == Ny firenena malagasy, toy ny firenena maro eran-tany ([[Jiosy]], Arabo, Egiptiana, Etiôpiana, Indiana, Sinoa, Eorôpeana) dia nanana ny taonany manokana sy mankalaza ny fiandohan' izany taona izany. Tsy latsa-danja noho ireo ny Malagasy. === Hamerenana izay nofoanan' ny fomba vahiny === Nosoloin' i [[Frantsa]] ny fankalazana ny 14 Jolay ny fankalazana ny taom-baovao malagasy. Amin' izao fotoana izao koa dia misy ny Malagasy mihevitra fa ampy hanamarihana ny firaisam-pirenena ny fankalaza ny fetin' ny fahaleovan-tena malagasy isaky ny 26 Jona. Araka ny hevitr' ireo ao amin' ny [[Trano Koltoraly Malagasy]], hatramin' ny taona 1897 mandrak' ankehitrio dia mbola manan-kery foana ny didim-pitondrana noraisin' ny mpitondra frantsay nanafoana ny fankalazana ny taom-baovao malagasy. Ny mpitondra nifandimby dia tsy rototra tamin' ny fanafoanana izany lalàna izany, tsy noho ny fanoherany ny fankalazana, satria misy ny mankalaza izany malalaka, fa noho ny mety ho fandraisan' ny Malagasy ny hevitra ara-pôlitikan' izany raha ampifandraisina amin' ny tantara faha mpanjaka. Nanomboka tamin' ny taona 2007 dia nijoro ny [[Trano Koltoraly Malagasy]] sy ny [[Akademia Malagasy]] izay niara-namerina ny fankalazana amin' ny fomba manetriketrika izany taom-baovao malagasy izany ka nisafidy ny volana Marsa na Avrily izay heveriny fa mifanandrify amin' ny Alahamady<ref name=":3" />. Na dia mankalaza malalaka izay heveriny ho taom-baovao malagasy aza ny ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny sokajin' olona hafa koa dia tsy afa-po izy ireo raha tsy foanana ilay didim-pitondrana noraisin' ny fanjakana frantsay. === Hankalazaina ara-panjakana === Entanin' ny Trano Koltoraly Malagasy ny fanjakana malagasy hanao andro tsy fiasana nefa andraisan-karama izany andro fankalazana ny taom-baovao malagasy izany. Tsy afa-po koa ny Trano Koltoraly Malagasy satria tsapany fa mihamaro ny mpitondra fanjakana no mankalaza ny taom-baovao malagasy saingy mbola tsy ôfisialy izany. Nisy ny vahiny, toy ny Ambasadôro [[Indônezia|indôneziana]] eto Madagasikara, izay tonga nanotrona tamin' ny fomba ôfisialy ny fankalazana ny taom-baovao malagasy tamin' ny 31 Martsa 2014. Araka ny hevitr' ireo ao amin' ny Trano Koltoraly Malagasy, rehefa tafaverina amin' ny fomba ôfisialy ny fankalazana izany taom-baovao malagasy izany dia ho avy hiarahaba ny firenena sy ny vahoaka malagasy ny firenena maro eran-tany isaky ny Marsa na Avrily isan-taona, izay vao hohajain' ny vahiny amin' ny fombany ny Malagasy ary hotafatoetra ny [[Fiandrianana|fiandrianam-pirenena]] tena izy. === Ho fanavaozana ny hasina === Araka ny finoan' ny mpankalaza taom-baovao fararano, ny taom-baovao malagasy, tamin' ny niantsoana azy hoe ''Alahamadibe'', dia nataon' ny [[Ntaolo]] ho fanavaozana ny [[hasina]] eo amin' ny tontolo rehetra, ho fanamafisana orina ny [[fihavanana]] sy ho fametrahana sy fisaorana an' i [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] noho ny soa sy fitahiana rehetra nataony ary ny amin' ny hoavy mandritry ny taona vaovao ary ho fanomezan-danja ny maha Malagasy. == Fomba fijery samihafa == Ny sokajin' olona ampangain' ny sasany fa te hampifanakaiky ny fomba malagasy amin' ny fomba jiosy na [[Hebreo (mponina)|hebreo]] (jereo: [[Jiosy malagasy]]) dia milaza fa amin' ny volana Marsa na Avrily, amin' ny volana ''Abiba'' na ''Aviva'' na ''Nisana'' amin' ny [[tetiandro hebreo]] ny taom-baovao malagasy<ref><small>[http://jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com/2017/04/ny-taom-baovao-ara-baiboly-na.html "Ny taom-baovao ara-baiboly na taom-baovao malagasy dia manomboka ny volana Abib (Marsa-Aprily)"] - Ndriana Rabarioelina in ''Ny Jiosy eto Madagasikara''.</small></ref>. === Fomba fijerin' ny Kristiana === Tsy tena misy ny fanambaràna ôfisialy na ampahibemaso ataon' ny fiangonana kristiana ankehitriny manohitra ny fankalazana ny taombaovao malagasy. Na izany aza, rehefa nahazo laka ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana teto Madagasikara]] dia nolazaina avy hatrany fa [[Fanompoan-tsampy|manompo sampy]] ireo izay manohy mankalaza ny [[Alahamadibe]]. Ny tsara homarihina tokoa mantsy dia misy fifamatorana akaiky tsy azo sarahina ny fitondram-panjakana sy ny fanisana andro ary ny fomba (ara-piarahamonina sy ara-pivavahana) ho an' ny mponina na ny firenena. Ohatra, ny [[Finoana silamo|Silamo]] manana ny fanisana andro ho azy ireo sy ny fety ara-pivavahava miaraka aminy; toraka izany koa ny [[Sinoa]], ny [[Karàna]] ary ny Eorôpeana izay tompon' ny [[Tetiandro gregôriana|fanisana andro gregôriana]] sy nampiely ny [[fivavahana kristiana]], raha tsy hitanisa afa-tsy ireo. Ny fandraisana ny fivavahana kristiana koa dia nahatonga ny maro amin' ny Malagasy hihevitra fa mpamosavy sy mpilalao ody izay Malagasy mbola manao izany fankalazana ny taom-baovao malagasy izany. Ny taombaovao malagasy dia fotoana hanadiovana ny fo sy ny saina, hamerenan-kasina, handravonana ny disadisa, hanamafisana ny fihavanana eo anivon' ny ankohonana sy ny fiarahamonina ary ny firenena<ref name=":3" />. Inoan' ny Kristiana anefa (sady efa nahafaty maritiry ny sasany aminy izany) fa efa voadio tamin' ny ran' i [[Jesoa|Jesoa Kristy]] izy ireo sady heverin' ny Kristiana tsy te hampifangaroharo finoana (ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika]] sy [[Ôrtôdôksa]] sy ny [[Anglikanisma|Anglikana]] sy ny ankabeazan' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]]) fa ny [[Advento]] na Fiandrasana no taom-baovao raha eo amin' ny lafiny finoana. Mifanembantsembana amin' ny fotoam-piomanana amin' ny [[Paska]] (na Paka) izay ankalazan' ny Kristiana ny fahavitan' ny [[famonjena]] azy ny datin' ny taom-baovao fararano. Ankoatra izany dia misy mihevitra fa niharoharo fomba mifanohitra amin' ny fitondran-tena kristiana madio koa ny fankalazana ny Alahamadibe faha mpanjaka novana anarana ho "taom-baovao malagasy" ka anisan' izany ny fanaovana [[kimandrimandry]] (fotoana anafoanana ny fisarahana ara-pirazanana sy arapoko sary ara-piarahamonina) na [[lapabe]]<ref name=":3" />, tsy hadino koa ny [[valabe]]. Manampy trotraka amin' ny tsy faharisihan' ny Kristiana maro ny fahitana na fandrenesana ny Malagasy mpandala ny nentin-drazana sasany izay tena mankeny am-pasana (indrindra ny fasan' ny mpanjaka [[Ralambo]]) manao fombafomba hangataham-pitahiana. === Fomba fijerin' ny Silamo === Tsy misy ny fanambaràna ôfisialy na ampahibemaso ataon' ny mpitondra fivavahana silamo eto Madagasikara mandrara ny mpino ao aminy ny fankalazana ny taombapvao malagasy. Na izany aza dia misy amin' ny [[Silamo eto Madagasikara|mpino silamo eto Madagasikara]] koa ny tsy resy lahatra amin' ny fankalazana taom-baovao ankoatry ny iraisan' ny ankamaroan' ny olombelona maneran-tany sy ny taom-baovao silamo izay ankalazainy amin' ny volana [[Moharamo]] (محرم / ''Muharram''). === Tokony ho daty mitovy no ankalazana ny taom-baova malagasy === Na dia eo aza ny fahalalahan' ny Malagasy tsirairay sy isam-paritra hankalaza izay fety tiany hankalazaina amin' ny fotoana heveriny fa mifanaraka amin' ny fomban-drazany, dia mihevitra ny Malagasy mpandala ny kolontsaina malagasy, indrindra fa ny ao amin' ny [[Trano Koltoraly Malagasy]], fa tsy azo heverina intsony ny samy hankalaza ny taom-baovao malagasy araka ny datin' ny faritra tsirairay. Izany dia mitaky daty iray iombonan' ny faritra rehetra. Averina ankalazaina amin' ny fomba manetriketrika izany tonontaona malagasy izany satria natao ho an' ny Malagasy tsivakivolo, tsy manavaka fiaviana, firazanana sy finoana ary foko izany. Ny taom-baovao malagasy, amin' ny maha fankalazana natao ho an' ny Malagasy tsy ankanavaka azy, dia tokony hatao eran' i Madagasikara sy maneran-tany ka ny Malagasy no entanina hankalaza izany isan-taona. == Jereo koa == * [[Tetiandro malagasy]] *[[Tetiandro miozolmana]] *[[Tetiandro hebreo]] *[[Tetiandro babilôniana]] *[[Tetiandro hindoa|Tetiandro hindo]] *[[Jiosy malagasy]] * [[Alahamady]] * [[Alahamadibe]] *[[Lohataona]] == Rohy ivelany == === Rohy momba ny taom-baovao Alahamady fararano === * [http://fanambinanamadagasikara.blogspot.com/2015/03/torohay-ampitaina-taom-baovao-malagasy.html "Taombaovao malagasy: daty ? fomba ? tanjona ?" -] ''Fanambinanamadagasikara.blogspot'' * [https://web.archive.org/web/20210228014220/https://www.booknews.today/hankalazaina-ny-17-martsa-izao-ny-taombaovao-malagasy-2018/ "Hankalazaina ny 17 Martsa izao ny Taombaovao Malagasy 2018"] - [https://web.archive.org/web/20181111133634/https://www.booknews.today/ ''Book News Madagasca''r] * [http://jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com/2017/04/ny-taom-baovao-ara-baiboly-na.html "Ny taom-baovao ara-Baiboly na Taombaovao malagasy dia manomboka ny volana Abib (Marsa-Avrily)"] - [http://jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com ''Ny Jiosy eto Madagasikara''] === Rohy momba ny taom-baovao Alahamady mitety fizaran-taona === * [http://www.tiatanindrazana.com/pages/modules.php?id=31534 "Fikambanana Zanadranavalona Hanatanteraka indray ny Taom-baovao eto Imerina"] - ''[http://www.tiatanindrazana.com/pages/index.php Tia Tanindrazana] {{Wayback|url=http://www.tiatanindrazana.com/pages/index.php |date=20181119205906 }}'' === Rohy momba ny taom-baovao Volambita lohataona === *[http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2017/08/31/volambita-la-fete-du-fihavanana/ Volambita: la fête du fihavanana], ''Midi-Madagascar'', 30 Aogositra 2017. *[http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2017/09/25/volambita-un-asaramanitra-tres-eclectique/ "Volambita": un "Asaramanitra" très eclectique !], ''Midi-Madagascar'', 25 Septembre 2017. *[http://agir.avec.madagascar.over-blog.com/2017/09/tradition-volambita-celebre-le-nouvel-an-malgache.html Tradition – « Volambita » célèbre le Nouvel An malgache], ''agir.avec.madagascar''.over-blog.com *[https://www.newsmada.com/2017/09/20/volambita-hasongadina-ny-soatoavina-malagasy/ Volambita: hasongadina ny soatoavina malagasy] {{Wayback|url=https://www.newsmada.com/2017/09/20/volambita-hasongadina-ny-soatoavina-malagasy/ |date=20190417233501 }}, ''News Mada'', 20/09/2017 === Rohy tsy miandany === *[https://blaogyvoniary.wordpress.com/2018/01/19/oviana-marina-ny-fankalazana-ny-taom-baovao-malagasy-2018/ "Oviana marina ny fankalazana ny taom-baovao Malagasy 2018?"] - ''[https://blaogyvoniary.wordpress.com Blaogin'i Voniary]'' *[http://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana/archive/8714_aiza_ho_aiza_marina_ilay_taombaovao_malagasy.html "Aiza ho aiza marina ilay Taombaovao Malagasy?"] {{Wayback|url=http://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana/archive/8714_aiza_ho_aiza_marina_ilay_taombaovao_malagasy.html |date=20190719101120 }} - ''[http://jentilisa.blaogy.com/122_hevitra_mpanohariana Hevitra Mpanohariana]'' *[http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache "Le Calendrier malgache"] - ''iCalendrier. fr'' == Boky azo anovozan-kevitra == * [[François Callet]], ''Tantaran' ny Andriana'', 1878 * [[Malzac Victorin]], ''Histoire du royaume hova depuis ses origines jusqu'à la fin'', 1912 == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Kolontsaina malagasy]] [[sokajy:Taom-baovao]] limie34e2fvvoe9hynp3gd9ddb0c72e Ranavalona III 0 259424 1135892 1135808 2026-04-21T15:27:34Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135892 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 handray anjara izy amin'io fotoana manokana io. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, niditra tamin'ny fanambadiana ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ramavarona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany tamin'ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana lahateny ampahibemaso ho an'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona 1886 izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto Madagasikara, ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Prôtektôrata == Niharihary ny tsy faneken-dRanavalona III ny ho eo ambany fifehezan' ny Frantsay ka tamin' ny taona 1895 ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne dia naka an' [[Antananarivo]]. Rehefa tonga tao [[Antananarivo]] ny miaramila frantsay tamin' ny Septambra 1895, dia namotika ny lapan' ny mpanjaka tamin' ny alalan' ny [[tafondro]], izay nahafaty tandapa maro ka nanery an-dRanavalona III hampitsahatra ny ady. Izany fidiran' ny Frantsay an-keriny izany dia niteraka korontana eran' ny Nosy nefa nanaiky ny ho [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|ambany fiarovan' i Frantsa]] ny fanjakan-dRanavalona III tamin' ny farany, tamin' ny taona 1896. == Fiafaran' ny fitondrany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Naongan' ny Frantsay tamin' ny fitondrany Ranavalona III tamin' ny taona 1897 nahatongavan' ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Galiéni]] teto Madagasikara ka natao sesitany tany [[La Réunion]] avy eo tany [[Aljeria]] noho ny raharaha ''[[Menalamba]]'' izay fihetseham-bahoaka nanoheran' ny Malagasy ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]]. Lasa zanatany frantsay tanteraka amin' izay i [[Madagasikara]]. Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 575pw89768i6d90s4a4l3cafwpep2at 1135894 1135892 2026-04-21T16:04:46Z ZoAndriamifidisoa 36396 /* Tetiharana sy fahazazana */ 1135894 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 siptambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 handray anjara izy amin'io fotoana manokana io. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, niditra tamin'ny fanambadiana ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ramavarona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany tamin'ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana lahateny ampahibemaso ho an'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona 1886 izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto Madagasikara, ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Prôtektôrata == Niharihary ny tsy faneken-dRanavalona III ny ho eo ambany fifehezan' ny Frantsay ka tamin' ny taona 1895 ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne dia naka an' [[Antananarivo]]. Rehefa tonga tao [[Antananarivo]] ny miaramila frantsay tamin' ny Septambra 1895, dia namotika ny lapan' ny mpanjaka tamin' ny alalan' ny [[tafondro]], izay nahafaty tandapa maro ka nanery an-dRanavalona III hampitsahatra ny ady. Izany fidiran' ny Frantsay an-keriny izany dia niteraka korontana eran' ny Nosy nefa nanaiky ny ho [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|ambany fiarovan' i Frantsa]] ny fanjakan-dRanavalona III tamin' ny farany, tamin' ny taona 1896. == Fiafaran' ny fitondrany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Naongan' ny Frantsay tamin' ny fitondrany Ranavalona III tamin' ny taona 1897 nahatongavan' ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Galiéni]] teto Madagasikara ka natao sesitany tany [[La Réunion]] avy eo tany [[Aljeria]] noho ny raharaha ''[[Menalamba]]'' izay fihetseham-bahoaka nanoheran' ny Malagasy ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]]. Lasa zanatany frantsay tanteraka amin' izay i [[Madagasikara]]. Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] ckfcepa4jlposzqsy24v929kzkjbggk 1135895 1135894 2026-04-21T16:22:39Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135895 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara izy amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, niditra tamin'ny fanambadiana ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana lahateny ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona 1886 izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto Madagasikara, ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Prôtektôrata == Niharihary ny tsy faneken-dRanavalona III ny ho eo ambany fifehezan' ny Frantsay ka tamin' ny taona 1895 ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne dia naka an' [[Antananarivo]]. Rehefa tonga tao [[Antananarivo]] ny miaramila frantsay tamin' ny Septambra 1895, dia namotika ny lapan' ny mpanjaka tamin' ny alalan' ny [[tafondro]], izay nahafaty tandapa maro ka nanery an-dRanavalona III hampitsahatra ny ady. Izany fidiran' ny Frantsay an-keriny izany dia niteraka korontana eran' ny Nosy nefa nanaiky ny ho [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|ambany fiarovan' i Frantsa]] ny fanjakan-dRanavalona III tamin' ny farany, tamin' ny taona 1896. == Fiafaran' ny fitondrany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Naongan' ny Frantsay tamin' ny fitondrany Ranavalona III tamin' ny taona 1897 nahatongavan' ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Galiéni]] teto Madagasikara ka natao sesitany tany [[La Réunion]] avy eo tany [[Aljeria]] noho ny raharaha ''[[Menalamba]]'' izay fihetseham-bahoaka nanoheran' ny Malagasy ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]]. Lasa zanatany frantsay tanteraka amin' izay i [[Madagasikara]]. Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] q7qp211amid9sm7qktgufptzieyt3wi 1135899 1135895 2026-04-21T17:16:33Z ZoAndriamifidisoa 36396 /* Fiakarana eo amin' ny fiketrahana */ 1135899 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Prôtektôrata == Niharihary ny tsy faneken-dRanavalona III ny ho eo ambany fifehezan' ny Frantsay ka tamin' ny taona 1895 ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne dia naka an' [[Antananarivo]]. Rehefa tonga tao [[Antananarivo]] ny miaramila frantsay tamin' ny Septambra 1895, dia namotika ny lapan' ny mpanjaka tamin' ny alalan' ny [[tafondro]], izay nahafaty tandapa maro ka nanery an-dRanavalona III hampitsahatra ny ady. Izany fidiran' ny Frantsay an-keriny izany dia niteraka korontana eran' ny Nosy nefa nanaiky ny ho [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|ambany fiarovan' i Frantsa]] ny fanjakan-dRanavalona III tamin' ny farany, tamin' ny taona 1896. == Fiafaran' ny fitondrany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Naongan' ny Frantsay tamin' ny fitondrany Ranavalona III tamin' ny taona 1897 nahatongavan' ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Galiéni]] teto Madagasikara ka natao sesitany tany [[La Réunion]] avy eo tany [[Aljeria]] noho ny raharaha ''[[Menalamba]]'' izay fihetseham-bahoaka nanoheran' ny Malagasy ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]]. Lasa zanatany frantsay tanteraka amin' izay i [[Madagasikara]]. Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] qkf8nxbjejg5a6kvgztt6asdqgivslr 1135903 1135899 2026-04-21T18:03:30Z ZoAndriamifidisoa 36396 /* Fiakarana eo amin' ny fiketrahana */ 1135903 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany.Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona ba (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Prôtektôrata == Niharihary ny tsy faneken-dRanavalona III ny ho eo ambany fifehezan' ny Frantsay ka tamin' ny taona 1895 ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne dia naka an' [[Antananarivo]]. Rehefa tonga tao [[Antananarivo]] ny miaramila frantsay tamin' ny Septambra 1895, dia namotika ny lapan' ny mpanjaka tamin' ny alalan' ny [[tafondro]], izay nahafaty tandapa maro ka nanery an-dRanavalona III hampitsahatra ny ady. Izany fidiran' ny Frantsay an-keriny izany dia niteraka korontana eran' ny Nosy nefa nanaiky ny ho [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|ambany fiarovan' i Frantsa]] ny fanjakan-dRanavalona III tamin' ny farany, tamin' ny taona 1896. == Fiafaran' ny fitondrany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Naongan' ny Frantsay tamin' ny fitondrany Ranavalona III tamin' ny taona 1897 nahatongavan' ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Galiéni]] teto Madagasikara ka natao sesitany tany [[La Réunion]] avy eo tany [[Aljeria]] noho ny raharaha ''[[Menalamba]]'' izay fihetseham-bahoaka nanoheran' ny Malagasy ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]]. Lasa zanatany frantsay tanteraka amin' izay i [[Madagasikara]]. Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] n7r0f8szo4bd98g8vu3uopa4rgbq64d Tongologasy 0 278770 1135971 1133472 2026-04-22T10:57:43Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1135971 wikitext text/x-wiki [[Sary:Allium sativum garden.jpg|vignette|359x359px|Zaridaina misy tongologasy]] Ny '''tongologasy''' na '''tongololay''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny ''[[Allium]]''. Ahitra maniry isan-taona izy io. '''''Allium sativum''''' ny anarany ara-tsiansa. Ny vodiny, izay manana fofona sy tsiro mahery, dia matetika ampiasaina amin' ny fandrahoan-tsakafo. Azo hanina koa ny vonin' ny tongolo gasy. Avy any [[Azia Afovoany]] ity karazana tongolo ity, ary heverina fa mety nampiasaina hatramin' ny 5&nbsp;000 taona tany amin' ny faritra [[Ranomasina Mediteranea|Mediteranea]], indrindra tany [[Ejipta]]. Ankehitriny dia mbola be mpampiasa any amin' ny faritra maro izy io noho ny tsirony sy ny fampiasana azy amin' ny fitsaboana. == Famariparitana == === Ankapobeny === Zavamaniry ahitra ny tongologasy, maniry mihoatra ny roa taona. Mirefy 50 hatramin' ny 120 sm ny haavony. === Ravina === Manarona ny fototry ny taho ny ravin' ny tongologasy. Fisaka sy mahitsy ny lelan-draviny, ary mirefy manodidina ny 1,25 hatramin' ny 2,5 sm ny sakany, sady manana tendro maranitra. === Vony === [[Sary:Wild garlic, Ponds Wood - geograph.org.uk - 3468399.jpg|vignette|Tongologasy maniry hoazy]] [[Sary:Garlic flower head.jpg|ankavia|vignette|211x211px|Vonin' ny tongologasy]] Mamelana amin' ny [[fahavaratra]] ny tongologasy. Sady lahy no vavy ny voniny. Mamokatra voniny mavokely na volomparasy ny tongologasy manomboka amin' ny volana Jolay ka hatramin' ny Septambra any amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]]. Mitsangana sy avo ary mety mahatratra 1 m ny tahom-boniny. Tsy fahita firy amin' ny ovan-karazana maro ny vondrom-bony izay tsy miseho indraindray raha misy zavatra manelingelina ny fahasalaman' ilay zavamaniry. Voafono anaty spaty tokana izay malaky mihintsana izy io. Mivondrona ka mamorona ombely ny vony vitsy miloko fotsy na mavokely. Ny [[Lolo (bibikely)|lolo]] sy ny [[Insecta|bibikely]] hafa no miantoka ny famindrana [[vovobony]]. === Voa === [[Sary:Allium sativum 003.JPG|vignette|217x217px|Zanaka tongologasy mivoaka avy amin' ny voniny]] Kapsily misy efitra telo ny voan' ny tongologasy, saingy tsy dia fahita firy izy io ary ny tampom-bony dia matetika miteraka zanany kely afa-tsy ireo ovan-karazana avy any [[Azia Afovoany]] sy any [[Kaokazy]] izay akaiky ny karazana maniry hoazy. === Vody === [[Sary:Garlic bulbs and cloves.jpg|vignette|Tongolo gasy sy hasiny|221x221px]]Manana fofona mahery ary matetika misy hasiny 10 ka hatramin' ny 20 ny vodin' ny tongologasy. Ny hasiny manakaiky ny afovoany dia mifanandrify mirindra, ary ireo manodidina ny ivo dia mety ho tsy misy firindrana. Ny hasiny tsirairay dia voahodidin' ny ravina anatiny iray izay voahodidin' ny soson-dravina ivelany. === Fampitomboana taranaka === Ny fampitomboana taranaka dia amin' ny alalan' ny ampahan-javamaniry (fa tsy amin' ny alalan' ny voany) no mahazatra, indrindra amin' ny alalan' ny vodiny eo am-pototry ny taho. Ireo vodiny ireo dia ahitana hasiny telo ka hatramin' ny roapolo. == Fampiasana == === Amin' ny sakafo === [[Sary:Garlic_whole.jpg|thumb|Tongologasy|209x209px]] Ampiasaina betsaka amin' ny nahandro any amin' ny firenena sy faritra maro eto amin' izao tontolo izao ny tongologasy na tongololay. === Fandroahana sy famonoana biby === [[Sary:Delia radicum 01.JPG|vignette|''Delia radicum'']] ==== Famonoana kankana ==== Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana bibikely (''[[Insecta]]''), anisan' izany ny ady atao amin' ny lalitry ny laisoa (''Delia radicum'') mpanimba ny fambolena toy ny [[Laisoa (vondrona)|laisoa]], ny [[radisa]] (''Raphanus sativus''), ny [[nave]] (''Brassica rapa'' subsp. ''rapa''), ary ny [[kôlzà]] (''Brassica napus'' subsp. ''napus''). Amonoana ny haomena (''Dermanyssus gallinae'') amin' ny [[akoho amam-borona]] koa izy io. Noho ny singa [[solifara]] ao amin' ny [[ra]], ny tongololay nohanina dia misy milaza fa mandroaka [[moka]], na dia tsy misy ny porofo ara-tsiansa momba ny fahombiazany. ==== Famonoana kankana an-tsinay ==== [[Sary:Ascaris lumbricoides.jpeg|vignette|''Ascaris lumbricoides'']] Ny vokatra pôlisolfiora (na pôlisolfida) azo avy amin' ny tongololay izay manaja ny tontolo iainana, dia ankatoavin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] sy ny [[Fanjakana Mitambatra]] hampiasaina ho famonoana kankana (''[[Nematoda]]'') sy bibikely (''[[Insecta]]''). === Amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana === ==== Ankapobeny ==== Mitana anjara toerana lehibe ny fampiasana ny tongologasy eo amin' ny fitsaboana sy ny fahasalamana: mihinana azy io ny 4&nbsp;% amin' ny mponina [[Etazonia|amerikana]] sy ny 10&nbsp;% amin' ny mponina [[Aostralia|aostraliana]] noho ny antony ara-pitsaboana. Manana izao fiasa izao ny tongologasy: mampihena ny [[lipida]] (trigliserida sy [[Kôlesterola|kôlesterôla]]) ao amin' ny [[ra]]; misakana ny fivaingan' ny ra; mampihena ny [[Tosi-drà|tosi-dra]] sy misoroka ny fahasarotana toy ny [[aretim-po]] sy ny fahatapahan' ny [[lalan-dra]] any amin' ny [[atidoha]]; mitroka ny [[metaly mavesatra]] sy ny poizina; antiôksida; manaitra ny [[hery fiarovana]]; miady amin' ny [[homamiadana]] sasany. ==== Misy vitaminina ==== Misy [[vitaminina A]], [[vitaminina B1]], [[vitaminina B2]], [[vitaminina B6]], [[vitaminina K]], [[vitaminina E]], ary [[vitaminina C]], misy [[antibiôtika]] voajanahary isan-karazany ny tongololay ka anisan' izany ny ajôena (ity farany ity dia tsy marin-toerana, sady hita amin' ny fatra ambany loatra ao amin' ny vatana aorian' ny fihinanana tongololay ka tsy dia misy fahombiazany firy). ==== Misakana ny fihanaky ny bakteria sy ny viriosy ==== Misy [[inolinina]], izay manentana ny fitomboan' ny [[bakteria]] mahasoa an-tsinay). Ahitana [[alisinina]] koa izy io, singa misy [[solifara]] mamono bakteria sy misakana fihanak' aretina amin' ny vatana ary miady amin' ny [[Virosy|viriosy]]. ==== Itsaboana ny sery ==== Mazàna no ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[sery]] ny tongologasy na ny singa avy amin' ny tongologasy. Tamin' ny fanadihadiana natao, amin' ny olona nihinana tongololay isan' andro nandritra ny telo volana dia latsaka 2,7 heny ny tsy hahavoan' ny sery azy ireo, ary raha narary izy ireo dia naharitra latsaka iray andro faharetan' ny sery tao aminy. Na izany aza, ny mpanoratra dia nanao teny famaranana izay milaza fa tsy ampy ny fikarohana momba ny fiantraikan' ny tongololay amin' ny sery. ==== Fiasany ao amin' ny ra sy ny lalandra ary ny tosidra ==== Misy koa ny milaza fa mampihena [[kôlesterôla]] ny fihinanana tongologasy (tsy voamarina io toetrany farany ity). Mety ho antonony ny fahombiazany amin' ny fampihenana ny mety ho fiakaran' ny [[Tosi-drà|tosi-dra]]. Ny tongololay dia misy singa misakana ny fivaingan' ny ra, izay mety hampitombo ny fandehanan-dra be loatra raha ampiarahina amin' ny fanafody hafa misakana ny fivaingan' ny ra. ==== Mampihena ny mety hahavoan' ny homamiadana ==== Araka ny fanadihadiana dimy natao, ny fehin-kevitra araka [[antontanisa]] iraisam-pirenena dia manombana fa misy porofo ampy milaza fa ny fihinanana hasina tongologasy iray (3 g) tsy tapaka isan' andro dia mampihena antsasany ny mety ho hahavoazan' ny homamiadana mahazo ny [[vavony]] sy ny [[tsinaibe]] ary ny [[tsinaimbody]]. Ny [[anzima]] aliinazy, izay mitareka izany dia miseho 15 minitra aorian' ny fanorotoroana tongologasy manta alohan' ny hihinana azy. Na izany aza, ny homamiadana mahazo ny [[atidoha]], ny [[tenda]], ny [[havokavoka]], ny [[nono]] ary ny [[prôstaty]] dia tsy ahitana fihenana firy. ==== Itsaboana ny aretina vokatry ny holatra ==== Azo ampiasaina amin' ny fitsaboana aretina vokatry ny [[holatra]] madinika isan-karazany koa ny tongologasy, anisan' izany ny aretina vokatry ny holatra amin' ny tongotra sy ny [[hodipotsy]]. === Fampiasana hafa === Ny ranony madity ao amin' ny tongologasy dia ampiasaina ho [[dity]] amin' ny fanamboarana [[vera]] sy [[bakoly]] simba. === Lafy ratsiny === ==== Fofona ratsy amin' ny vatana ==== Mitoetra ao amin' ny [[vatan' olombelona]] ny fofon' ny tongololay ary miteraka fofona ratsy anaty vava sy avy amin' ny vatana. Vokatry ny [[solfioran' alila sy metila]] (AMS) (CH<sub>2</sub>=CHCH<sub>2</sub>SCH<sub>3</sub>) izany. Ranoka mora mietona izay miditra ao amin' ny ra ny solfioran' alila sy metila, ary avy amin' ny ra izy io no mandeha any amin' ny [[havokavoka]] (avy eo mankany amin' ny vava ka miteraka fofona tongologasy) sy any amin' ny [[hoditra]] (ary mivoaka amin' ny [[mason-koditra]]). Satria maharitra ora maromaro ny fandevonan-kanina, ary ora maromaro kokoa ny famoahana ny AMS, dia mety hisy ny vokany maharitra ny fihinanana tongologasy. Vahaolana amin' ny ampahany sy tsy tonga lafatra hanalana ny fofona ny fanasana ny hoditra amin' ny [[savony]]. Nasehon' ny fanadihadiana fa afaka manala ny fofom-bava ratsy ny fisotroana [[ronono]] miaraka amin' ny fihinanana tongologasy. Mampihena ny fofona ny fampifangaroana tongololay amin-dronono anaty vava alohan' ny hitelemana azy noho ny misotro ronono aorian' izay. Mety hampihena ny fofona koa ny rano tsotra sy ny [[holatra]] ary ny bazilika (''[[Ocimum basilicum]]''); ny fifangaroan' ny zaka matavy sy ny rano ao anaty ronono anefa no tena nahomby. Mampihena ny fofona tongologasy mivoaka amin' ny vava ny fihinanana [[persily]] vaovao (''Petroselinum crispum''). ==== Fahamora tohina ==== Ny olona sasany dia tsy mahazaka tongololay sy ny karazana ''[[Allium]]'' hafa. Ny soritr' aretina dia mety hahitana ny tsinay mora manotika, ny aretim-pivalanana, ny fery amin' ny vava sy ny tenda, ny maloiloy, ny fahasarotan' ny fisefoana, ary, amin' ny tranga tsy fahita firy, ny anafilaktika. Ny olona mora tohina amin' ny tongololay dia matetika mora tohina koa amin' ny zavamaniry hafa, anisan' izany ny [[tongolobe]] ([[Allium cepa|''Allium'' ''cepa'']]), ny [[tongoloravina]] (''[[Allium schoenoprasum]]''), ny [[tongoloherana]] (''[[Allium porrum]]''), ny karazana lisy (''[[Lilium]]''), ny [[sakamalao]] (''[[Sakamalao|Zingiber officinale]]'') ary ny [[Akondro (voany)|akondro]] (''[[Musa acuminata]]'', ''[[Musa balbisiana]]'', sns). ==== Fahamaizana ==== Betsaka ny tatitra momba ny fahamaizana lehibe vokatry fampipetahana ny tongololay amin' ny vatana ho amin' ny tanjona isan-karazany, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny natorôpatia sy ny fitsaboana ny akne, ka midika fa ilaina ny fitandremana amin' ireo fampiasana ireo, amin' ny fitsapana ny faritra kely amin' ny hoditra amin' ny fampiasana tongologasy kely fatra. Noho ny tatitra maro momba ny fahamaizana toy izany, anisan' izany ny fahamaizana mahazo ny ankizy, ny fampiasana ny tongololay manta, sy ny fampidirana tongologasy manta amin' ny lavaka amin' ny vatana, dia tsy amporisihina. ==== Vokany amin' ny fampinonoana ==== Tsikaritry ny reny mampinono sasany fa rehefa avy nihinana tongololay izy ireo dia mety tsy hinono tsara ny zanany, ary misy fofona tongologasy avy amin' ny rononony. Mifamadika amin' izany koa ny nasehon' ny andrana iray, satria ny zaza dia niraikitra amin' ny nono nandritra ny fotoana lava kokoa ary ninono bebe kokoa rehefa nisy fofona tongololay ny ronono. ==== Vokan-dratsiny raha miaraka amin' ny fanafody sasany ==== Raha ampiasaina amin' ny fatrany ambony loatra miaraka amin' ny fanafody misakana ny fivaingan' ny ra ny fatran' ny tongololay, dia mety hiteraka [[fahaverezan-dra]] bebe kokoa. Ny tongololay dia mety hanambatra ny fiasany amin' ny komafena (C<sub>19</sub>H<sub>16</sub>O<sub>4</sub>), ny sakinavira (fitsaboana ny VIH/SIDA), ny fanafody mampihena tosi-dra, ny fanafody misakana ny fantsona kalsiôma, ny kinôlônina misy antibioôtika (toy ny ciprofloxacin), ny fanafody mapiheba glisemia, ary koa ny fanafody hafa. Mihevitra ny tongololay ho poizina ho an' ny biby fanao namana ([[alika]], [[saka]], sns) ny American Veterinary Medical Association. ==== Voka-dratsy hafa ==== Tsy fantatra ny voka-dratsin' ny fihinananana tongologasy atao famenon-tsakafo maharitra ela. Ny mety ho voka-dratsiny dia ny fikorontanana ao amin' ny [[vavony]] sy ny [[tsinay]], ny [[hatsembohana]], ny [[hafaninana]], ny faha mora tohina, ny fandehanan-dra, ary ny tsy fanaraham-potoan' ny [[fadimbolana]]. == Simia == Ny fisian' ny fangaro be dia be misy solifara ao anaty tongololay dia mahatonga ny tongololay ho lasa maitso na manga mandritra ny fandomana anaty [[rano]] na [[vinaingitra]] misy [[sira]] sy mandritra ny fandrahoana. Noho ny fakirana ny ny hafanana, ny [[aliina]] misy solifara dia miota amin' ny asidra amino mahazatra ka mamorona pirôla sy vondrona tsingerina karbonna sy azôta. Ireo tsingerina ireo dia azo avondrona mba hamorona molekiola pôlipirôla. Ny firafitra mitsingerina dia mitroka ny halavan' onjam-pahazavana sasany ka maneho loko. Ny molekiola manana pirôla roa dia mena, ny molekiola manana pirôla telo dia manga, ary ny molekiola manana pirôla efatra dia maitso (toy ny [[famaitso]], izay tetrapirôla). Tahaka ny famaitso, ny fandoko pirôlika dia azo hanina. Rehefa tapahina ny tongologasy dia miova maitso sahala amin' ny tongolobe izay miova loko vokatry ny fiotan' ny asidra amino amin' ny fangaro misy solifara, dia mety hivadika maitso ny tongologasy. Ny fiforitra maitso sy maina eo afovoan' ny hasin-tongololay no masiaka indrindra. Mamokatra fangaro hafa misy solifara ny [[alisinina]], izay fangaro misy [[solifara]] vokatry ny fanosena na fitsakoana ny tongologasy vaovao, dia ny azôena sy ny pôlisolfiora alila ary ny [[vinilditiinina]]. Tsy misy alisinina nNy tongologasy efa antitr,a saingy mety misy hetsika sasany noho ny fisian' ny S-alilsisteinina. == Jereo koa == * ''[[Allium]]'' ** ''[[Tongolobe]]'' ** ''[[Tongoloherana]]'' ** ''[[Tongolomadinika]]'' ** ''[[Tongolo raviny]]'' * [[Dipoavatra (maniry)|Dipoavatra]] * [[Sakamalao]] * [[Sakay (zavamaniry)|Sakay]] * [[Sakaibe]] * [[Tamotamo]] * [[Voatabia]] * [[Anana]] * [[Legioma]] * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Zavamaniry]] nnkqlorl6g0f4dghsamd4npcbmplqji Varimbazaha 0 279557 1135904 1097034 2026-04-21T18:21:54Z Thelezifor 15140 Nanatsara votoatiny 1135904 wikitext text/x-wiki [[Sary:Wheat Field.JPG|vignette|359x359px|Varimbazaha]] Ny '''varimbazaha''' dia [[zavamaniry]] isan-karazany mitovitovy amin' ny [[vary]], ny ankamaroany dia ao amin' ny vondron-karazana ''[[Triticum]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]],'' izay volena hohanin' ny [[olombelona]] sy ny [[biby]] hatry ny vanimpotoana talohan' ny [[tantara]], ka ny mponina any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] no tena namboly azy tamin' izany. Zavamaniry maniry isan-taona ny varimbazaha. Mirefy 1,2 m ny haavony. Mitovy amin' ny ravim-bary ny raviny izay mipoitra voalohany, mipoitra manaraka an' izany ny taho lava mitondra ny voniny izay ho lasa voany. Ahitana lahimbony sy vavimbony ny voniny ka afaka mamoaka voa tsy mila fandraisana anjaran' ny bibikely mpamindra vovobony (toy ny [[Lolo (bibikely)|lolo]] sy ny [[Renitantely|tantely]] ohatra). Milanja eo anelanelan' ny 35 sy 50 mg ny voany tsirairay. == Tantara == Anisan' ny zavamaniry voalohany notazana sy novolen' ny olona ny varimbazaha. Tany [[Atsinanana Akaiky|Atsianana Akaiky]] dia nahitan' ny mpikaroka (arkeôlôga) sisam-barimbazaha izay naniry tany amin' ny [[taonarivo]] faha-7 tal. J.K. Nisy namboly varimbazaha ny ao [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta]] tamin' ny Andro Taloha. Talohan' ny tantara dia efa nisy koa ny namboly an' izany tany [[Eorôpa]]. Efa nisy namboly koa tao amin' ny tapany atsimon' i [[Torkestàna]] sy tao Cnossos any [[Kreta]] tamin' ny taonarivo faha-6 tal. J.K. ny varimbazaha. Ny [[Espaina|Espaniôla]] no nitondra ny fambolena varimbazaha tany [[Amerika]] (ao [[Meksika]]) fa ny [[Britaina Lehibe|Britanika]] kosa no nanao izany tany New-England sy tany Virginia. == Fambolena varimbazaha == Maro karazana ny varimbazaha ka samy manana ny karazana mety aminy ny faritra tsirairay eto ambonin' ny tany, arakaraka ny [[Toe-tany|toetany]] sy ny haambon' ny toerana ambolena azy mba hahazoana vokatra tsara. Varimbazaha volena amin' ny [[lohataona]] sy amin' ny [[ririnina]] ny any [[Etazonia]] sy [[Kanada]] ary any amin' ny firenena tao amin' ny [[Firaisana Sôvietika]] taloha, ka afafafy ny varimbazaha any amin' ny lohataona na amin' ny fararano mba hojinjaina amin' ny [[fahavaratra]]. Ny tanimboly avy novolena [[beteravy]] na [[ovy]] no tsara ambolena varimbazaha, toraka izany koa ny tany natao firaohan' ny biby fiompy amin' ny fotoana voafetra na novolena [[voamaina]]. Tsy atao lalina ny vadi-bainga ho an' ny tany hovolena varimbazaha, nefa raha tiana ho lalina dia tanterahina roa volana alohan' ny fotoam-pamafazana izany. == Fampiasana ny varimbazaha == [[Sary:Various grains.jpg|vignette|Mofo vita amin' ny varimbazaha]] Anamboarana vovo-koba hanaovana mofo ny varimbazaha malemy. Ny varimbazaha mafy kosa dia natokana hanaovana paty fanao sakafo. Azo ahandroina hatao sakafo maraina koa (sahala amin' ny [[vary]]) ny varimbazaha. Ao [[Eorôpa]] dia azo asolo [[Kafe (zava-pisotro)|kafe]] ny varimbazaha. Azo anamboarana [[alkôla]] sy [[labiera]] koa ny varimbazaha. Ny sisa tsy nampiasaina amin' ny voam-barimbazaha dia anaovana sakafom-biby. Ampiasain' ny orinasa fanamboaran-damba ny [[tavolo]] azo avy amin' ny varimbazaha. == Jereo koa == * ''[[Triticum]]'' * [[Vary]] * [[Katsaka]] * [[Ampemby|Ampemba]] [[Sokajy:Serealy]] dw1erg7fwczg39krzw8pq2d6po6we59 Roy (zavamaniry) 0 279977 1135889 1130234 2026-04-21T15:01:57Z Ziv 34875 ([[c:GR|GR]]) [[File:Acaciafarnesiana1web.jpg]] → [[File:Starr 030202-0020 Acacia farnesiana.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 1135889 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 030202-0020 Acacia farnesiana.jpg|vignette|388x388px|''[[Vachellia farnesiana]]'' na ''[[Acacia farnesiana]]'']] Ny '''''roy''''' dia [[zavamaniry]] isan-karazany, [[hazobotry]] madinidinika misy [[tsilo]], indrindra fa ny karazana holazaina manaraka eto. Momba ny fisian' ny tsilo ny fototra ara-kevitra fonosin' io teny hoe "roy" io. Tsy manondro karazan-javamaniry tokana izy io sady fampiasa matetika amin' ny kamban-teny koa (roibe, roimainty, roitsokina, sns.). [[Sary:Carissa_spinarum_near_Hyderabad_W_IMG_7615.jpg|vignette|275x275px|''[[Carissa spinarum]]'']]Ao amin' ny fianakaviana bôtanika samihafa ny karazana lazaina amin' io anarana io: ''[[Rutaceae]]'', ''[[Apocynaceae]]'', ''[[Fabaceae]]'', ary ''[[Cannabaceae]]''. Ao ny karazana teratany toy ny ''[[Toddalia asiatica]]'' (''Rutaceae''), ny ''[[Carissa spinarum]]'' (= ''Carissa edulis'' var. ''horrida'') (''Apocynaceae''), ny ''[[Mimosa grandidieri]]'' (''Fabaceae''), ny ''[[Chaetachme aristata]]'' (= ''Chaetachme madagascariensis'') (''Cannabaceae''). Ao koa ny arazana nampidirina toy ny ''[[Vachellia farnesiana]]'' (= ''Acacia farnesiana'') (''Fabaceae''). === Roy === Atao hoe "roy" ireto zavamaniry manaraka ireto: * ny ''[[Carissa spinarum]] L.'' = ''[[Carissa edulis var. horrida]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> (''[[Apocynaceae]]'') * ny ''[[Vachellia farnesiana]]'' <small>(L.) Wight et Arn.</small> ''= [[Acacia farnesiana]]'' <small>(L.) Willd.</small> (''[[Fabaceae]]'') * ny ''[[Mimosa grandidieri]]'' <small>Baill</small>. (''[[Fabaceae]]'') * ny ''[[Chaetachme aristata]]'' <small>Planch.</small> ''= [[Chaetachme madagascariensis]]'' <small>Baker</small> (''[[Cannabaceae]]'') Indreto kosa ny karazana zavamaniry manana anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manomboka amin' ny hoe "roi-" na "ro-", izay mety hantsoina hoe "roy" fotsiny. === Roibe, roibelahy, roibevavy === Atao hoe [[roibe]] ny ''[[Hibiscus diversifolius]]'' <small>Jacq</small>., fa [[roibelahy]] na [[roibevavy]] kosa ny ''[[Hibiscus diversifolius var. partitus]]'' (''[[Malvaceae]]''); === Roibontsy === Atao hoe [[roibontsy]] na [[robontsy]] na [[roibokida]] na [[roibontsika]] ny ''[[Roibontsy|Senegalia rovumae]]'' <small>(Oliv.) Kyal. & Boatwr.</small> = ''[[Roibontsy|Acacia morondavensis]]'' <small>R.Vig.</small> (''[[Fabaceae]]''). === Roifantaka === Atao hoe [[roifantaka]]: * ny ''[[Gymnosporia divaricata]]'' <small>Baker</small> = ''[[Gymnosporia crataegina]]'' <small>Baker</small> (''[[Celastraceae]]'') * ny ''[[Gymnosporia leptopus]]'' <small>(Tul.) Baker</small>. (''[[Celastraceae]]'') * ny ''[[Carissa spinarum]]'' <small>L.</small> = ''[[Carissa edulis var. subtrinervia]]'' <small>Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]''); === Roimainty === Atao hoe [[roimainty]]: * ny ''[[Zanthoxylum asiaticum]]'' <small>(L.) Appelhans, Groppo & J.Wen</small> = ''[[Toddalia asiatica]]'' (L.) <small>Lam</small>. (''[[Rutaceae]]'') * ny ''[[Hibiscus diversifolius]]'' <small>Jacq</small>., * ny ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' <small>Benth</small>.; === Roimemy === Atao hoe [[roimemy]]: * ny ''[[Mimosa latispinosa]]'' <small>Lam</small>. (''[[Fabaceae]]'') * ny ''[[Caesalpinia bonduc]]'' <small>(L.) Roxb.</small> = ''[[Roimbazaha|Caesalpinia sepiaria]]'' <small>Roxb</small>. (''[[Fabaceae]]''). === Roimbazaha === Atao hoe [[roimbazaha]] * ny ''[[Roimbazaha|Biancaea decapetala]]'' <small>(Roth) O. Deg. 1936</small> (''[[Fabaceae]]''). * ny ''[[Caesalpinia bonduc]]'' <small>(L.) Roxb.</small> = ''[[Roimbazaha|Caesalpinia sepiaria]]'' <small>Roxb</small>. (''[[Fabaceae]]''). === Roindambo === Atao hoe [[roindambo]] * ny ''[[Smilax anceps]]'' <small>Willd.</small> = ''[[Smilax kraussiana]]'' <small>Meisn</small>. (''[[Smilacaceae]]'') * ny ''[[Senegalia pennata]]'' <small>(L.) Maslin</small> = ''[[Acacia pinnata]]'' <small>Link</small>. (''[[Fabaceae]]''). === Rointsokina === Atao hoe [[rointsokina]] na [[roitsokina]]: * ny ''[[Barleria prionitis subsp. madagascariensis]]'' <small>Benoist</small> (''[[Acanthaceae]]'') * ny ''[[Gymnosporia commiphoroides]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Celastraceae]]'') === Roipitaka === Atao hoe [[roipitaka]] ny ''[[Senegalia sakalava]]'' <small>(Drake) Boatwr.</small> = ''[[Acacia sakalava]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''). === Roipitiky === Atao hoe [[roipitiky]]: * ny ''[[Mimosa grandidieri]]'' <small>Baill</small>. (''[[Fabaceae]]''). * ny ''[[Senegalia sakalava]]'' <small>(Drake) Boatwr.</small> = ''[[Acacia sakalava]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''). == Jereo koa == * ''[[Acanthaceae]] -'' ''[[Apocynaceae]] -'' ''[[Celastraceae]] -'' ''[[Fabaceae]] -'' ''[[Malvaceae]] -'' ''[[Mimosaceae]] - [[Rosaceae]] -'' ''[[Rutaceae]]'' * ''[[Acacia]]'' ''- [[Barleria]] - [[Biancaea]] - [[Caesalpinia]] - [[Carissa]] - [[Chaetachme]] - [[Dichrostachys]] - [[Gymnosporia]] - [[Hibiscus]] - [[Mimosa]] - [[Senegalia]] - [[Smilax]] -'' ''[[Rubus]] - [[Toddalia]] - [[Vachellia]] - [[Zanthoxylum]]'' [[Sokajy:Hazo]] 73ilkppxd4d2riwzcfmyumak7g7x9vm 1135922 1135889 2026-04-22T04:45:32Z ~2026-96630-1 38575 Rohy anatiny 1135922 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 030202-0020 Acacia farnesiana.jpg|vignette|388x388px|''[[Vachellia farnesiana]]'' na ''[[Acacia farnesiana]]'']] Ny '''''roy''''' dia [[zavamaniry]] isan-karazany, [[hazobotry]] madinidinika misy [[tsilo]], indrindra fa ny karazana holazaina manaraka eto. Momba ny fisian' ny tsilo ny fototra ara-kevitra fonosin' io teny hoe "roy" io. Tsy manondro karazan-javamaniry tokana izy io sady fampiasa matetika amin' ny kamban-teny koa (roibe, roimainty, roitsokina, sns.). [[Sary:Carissa_spinarum_near_Hyderabad_W_IMG_7615.jpg|vignette|275x275px|''[[Carissa spinarum]]'']]Ao amin' ny fianakaviana bôtanika samihafa ny karazana lazaina amin' io anarana io: ''[[Rutaceae]]'', ''[[Apocynaceae]]'', ''[[Fabaceae]]'', ary ''[[Cannabaceae]]''. Ao ny karazana teratany toy ny ''[[Toddalia asiatica]]'' (''Rutaceae''), ny ''[[Carissa spinarum]]'' (= ''Carissa edulis'' var. ''horrida'') (''Apocynaceae''), ny ''[[Mimosa grandidieri]]'' (''Fabaceae''), ny ''[[Chaetachme aristata]]'' (= ''Chaetachme madagascariensis'') (''Cannabaceae''). Ao koa ny arazana nampidirina toy ny ''[[Vachellia farnesiana]]'' (= ''Acacia farnesiana'') (''Fabaceae''). === Roy === Atao hoe "roy" ireto zavamaniry manaraka ireto: * ny ''[[Carissa spinarum]] L.'' = ''[[Carissa edulis var. horrida]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> (''[[Apocynaceae]]'') * ny ''[[Vachellia farnesiana]]'' <small>(L.) Wight et Arn.</small> ''= [[Acacia farnesiana]]'' <small>(L.) Willd.</small> (''[[Fabaceae]]'') * ny ''[[Mimosa grandidieri]]'' <small>Baill</small>. (''[[Fabaceae]]'') * ny ''[[Chaetachme aristata]]'' <small>Planch.</small> ''= [[Chaetachme madagascariensis]]'' <small>Baker</small> (''[[Cannabaceae]]'') Indreto kosa ny karazana zavamaniry manana anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manomboka amin' ny hoe "roi-" na "ro-", izay mety hantsoina hoe "roy" fotsiny. === Roibe, roibelahy, roibevavy === Atao hoe [[roibe]] ny ''[[Hibiscus diversifolius]]'' <small>Jacq</small>., fa [[roibelahy]] na [[roibevavy]] kosa ny ''[[Hibiscus diversifolius var. partitus]]'' (''[[Malvaceae]]''); === Roibontsy === Atao hoe [[roibontsy]] na [[robontsy]] na [[roibokida]] na [[roibontsika]] ny ''[[Roibontsy|Senegalia rovumae]]'' <small>(Oliv.) Kyal. & Boatwr.</small> = ''[[Roibontsy|Acacia morondavensis]]'' <small>R.Vig.</small> (''[[Fabaceae]]''). === Roifantaka === Atao hoe [[roifantaka]]: * ny ''[[Gymnosporia divaricata]]'' <small>Baker</small> = ''[[Gymnosporia crataegina]]'' <small>Baker</small> (''[[Celastraceae]]'') * ny ''[[Gymnosporia leptopus]]'' <small>(Tul.) Baker</small>. (''[[Celastraceae]]'') * ny ''[[Carissa spinarum]]'' <small>L.</small> = ''[[Carissa edulis var. subtrinervia]]'' <small>Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]''); === Roimainty === Atao hoe [[roimainty]]: * ny ''[[Zanthoxylum asiaticum]]'' <small>(L.) Appelhans, Groppo & J.Wen</small> = ''[[Toddalia asiatica]]'' (L.) <small>Lam</small>. (''[[Rutaceae]]'') * ny ''[[Hibiscus diversifolius]]'' <small>Jacq</small>., * ny ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' <small>Benth</small>.; === Roimemy === Atao hoe [[roimemy]]: * ny ''[[Mimosa latispinosa]]'' <small>Lam</small>. (''[[Fabaceae]]'') * ny ''[[Caesalpinia bonduc]]'' <small>(L.) Roxb.</small> = ''[[Roimbazaha|Caesalpinia sepiaria]]'' <small>Roxb</small>. (''[[Fabaceae]]''). === Roimbazaha === Atao hoe [[roimbazaha]] * ny ''[[Roimbazaha|Biancaea decapetala]]'' <small>(Roth) O. Deg. 1936</small> (''[[Fabaceae]]''). * ny ''[[Caesalpinia bonduc]]'' <small>(L.) Roxb.</small> = ''[[Roimbazaha|Caesalpinia sepiaria]]'' <small>Roxb</small>. (''[[Fabaceae]]''). === Roindambo === Atao hoe [[roindambo]] * ny ''[[Smilax anceps]]'' <small>Willd.</small> = ''[[Smilax kraussiana]]'' <small>Meisn</small>. (''[[Smilacaceae]]'') * ny ''[[Senegalia pennata]]'' <small>(L.) Maslin</small> = ''[[Acacia pinnata]]'' <small>Link</small>. (''[[Fabaceae]]''). === Rointsokina === Atao hoe [[rointsokina]] na [[roitsokina]]: * ny ''[[Barleria prionitis subsp. madagascariensis]]'' <small>Benoist</small> (''[[Acanthaceae]]'') * ny ''[[Gymnosporia commiphoroides]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Celastraceae]]'') === Roipitaka === Atao hoe [[roipitaka]] ny ''[[Senegalia sakalava]]'' <small>(Drake) Boatwr.</small> = ''[[Acacia sakalava]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''). === Roipitiky === Atao hoe [[roipitiky]]: * ny ''[[Mimosa grandidieri]]'' <small>Baill</small>. (''[[Fabaceae]]''). * ny ''[[Senegalia sakalava]]'' <small>(Drake) Boatwr.</small> = ''[[Acacia sakalava]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''). == Jereo koa == * ''[[Acanthaceae]] -'' ''[[Apocynaceae]] -'' ''[[Celastraceae]] -'' ''[[Fabaceae]] -'' ''[[Malvaceae]] -'' ''[[Mimosaceae]] - [[Rosaceae]] -'' ''[[Rutaceae]]'' * ''[[Acacia]]'' ''- [[Barleria]] - [[Biancaea]] - [[Caesalpinia]] - [[Carissa]] - [[Chaetachme]] - [[Dichrostachys]] - [[Gymnosporia]] - [[Hibiscus]] - [[Mimosa]] - [[Senegalia]] - [[Smilax]] -'' ''[[Rubus]] - [[Toddalia]] - [[Vachellia]] - [[Zanthoxylum]]'' * ''[[Rotra]]'' [[Sokajy:Hazo]] a6u8d53i8ina9gf3ce7hluf77cc4yum 1135931 1135922 2026-04-22T05:12:08Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1135931 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 030202-0020 Acacia farnesiana.jpg|vignette|388x388px|''[[Vachellia farnesiana]]'' na ''[[Acacia farnesiana]]'']] Ny '''roy''' dia [[zavamaniry]] isan-karazany, ny ankamaroany dia [[hazobotry]] madinidinika misy [[tsilo]], indrindra fa ny karazana holazaina manaraka eto. Momba ny fisian' ny tsilo ny fototra ara-kevitra fonosin' io teny hoe "roy" io. Tsy manondro karazan-javamaniry tokana izy io sady fampiasa matetika amin' ny kamban-teny koa (roibe, roimainty, roitsokina, sns.). [[Sary:Carissa_spinarum_near_Hyderabad_W_IMG_7615.jpg|vignette|275x275px|''[[Carissa spinarum]]'']]Ao amin' ny fianakaviana bôtanika samihafa ny karazana lazaina amin' io anarana io: ''[[Rutaceae]]'', ''[[Apocynaceae]]'', ''[[Fabaceae]]'', ary ''[[Cannabaceae]]''. Ao ny karazana teratany toy ny ''[[Toddalia asiatica]]'' (''Rutaceae''), ny ''[[Carissa spinarum]]'' (= ''Carissa edulis'' var. ''horrida'') (''Apocynaceae''), ny ''[[Mimosa grandidieri]]'' (''Fabaceae''), ny ''[[Chaetachme aristata]]'' (= ''Chaetachme madagascariensis'') (''Cannabaceae''). Ao koa ny arazana nampidirina toy ny ''[[Vachellia farnesiana]]'' (= ''Acacia farnesiana'') (''Fabaceae''). === Roy === Atao hoe "roy" ireto zavamaniry manaraka ireto: * ny ''[[Carissa spinarum]] L.'' = ''[[Carissa edulis var. horrida]]'' <small>(Pichon) Markgr.</small> (''[[Apocynaceae]]'') * ny ''[[Vachellia farnesiana]]'' <small>(L.) Wight et Arn.</small> ''= [[Acacia farnesiana]]'' <small>(L.) Willd.</small> (''[[Fabaceae]]'') * ny ''[[Mimosa grandidieri]]'' <small>Baill</small>. (''[[Fabaceae]]'') * ny ''[[Chaetachme aristata]]'' <small>Planch.</small> ''= [[Chaetachme madagascariensis]]'' <small>Baker</small> (''[[Cannabaceae]]'') Indreto kosa ny karazana zavamaniry manana anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manomboka amin' ny hoe "roi-" na "ro-", izay mety hantsoina hoe "roy" fotsiny. === Roibe, roibelahy, roibevavy === Atao hoe [[roibe]] ny ''[[Hibiscus diversifolius]]'' <small>Jacq</small>., fa [[roibelahy]] na [[roibevavy]] kosa ny ''[[Hibiscus diversifolius var. partitus]]'' (''[[Malvaceae]]''); === Roibontsy === Atao hoe [[roibontsy]] na [[robontsy]] na [[roibokida]] na [[roibontsika]] ny ''[[Roibontsy|Senegalia rovumae]]'' <small>(Oliv.) Kyal. & Boatwr.</small> = ''[[Roibontsy|Acacia morondavensis]]'' <small>R.Vig.</small> (''[[Fabaceae]]''). === Roifantaka === Atao hoe [[roifantaka]]: * ny ''[[Gymnosporia divaricata]]'' <small>Baker</small> = ''[[Gymnosporia crataegina]]'' <small>Baker</small> (''[[Celastraceae]]'') * ny ''[[Gymnosporia leptopus]]'' <small>(Tul.) Baker</small>. (''[[Celastraceae]]'') * ny ''[[Carissa spinarum]]'' <small>L.</small> = ''[[Carissa edulis var. subtrinervia]]'' <small>Pichon</small> (''[[Apocynaceae]]''); === Roimainty === Atao hoe [[roimainty]]: * ny ''[[Zanthoxylum asiaticum]]'' <small>(L.) Appelhans, Groppo & J.Wen</small> = ''[[Toddalia asiatica]]'' (L.) <small>Lam</small>. (''[[Rutaceae]]'') * ny ''[[Hibiscus diversifolius]]'' <small>Jacq</small>., * ny ''[[Dichrostachys tenuifolia]]'' <small>Benth</small>.; === Roimemy === Atao hoe [[roimemy]]: * ny ''[[Mimosa latispinosa]]'' <small>Lam</small>. (''[[Fabaceae]]'') * ny ''[[Caesalpinia bonduc]]'' <small>(L.) Roxb.</small> = ''[[Roimbazaha|Caesalpinia sepiaria]]'' <small>Roxb</small>. (''[[Fabaceae]]''). === Roimbazaha === Atao hoe [[roimbazaha]] * ny ''[[Roimbazaha|Biancaea decapetala]]'' <small>(Roth) O. Deg. 1936</small> (''[[Fabaceae]]''). * ny ''[[Caesalpinia bonduc]]'' <small>(L.) Roxb.</small> = ''[[Roimbazaha|Caesalpinia sepiaria]]'' <small>Roxb</small>. (''[[Fabaceae]]''). === Roindambo === Atao hoe [[roindambo]] * ny ''[[Smilax anceps]]'' <small>Willd.</small> = ''[[Smilax kraussiana]]'' <small>Meisn</small>. (''[[Smilacaceae]]'') * ny ''[[Senegalia pennata]]'' <small>(L.) Maslin</small> = ''[[Acacia pinnata]]'' <small>Link</small>. (''[[Fabaceae]]''). === Rointsokina === Atao hoe [[rointsokina]] na [[roitsokina]]: * ny ''[[Barleria prionitis subsp. madagascariensis]]'' <small>Benoist</small> (''[[Acanthaceae]]'') * ny ''[[Gymnosporia commiphoroides]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Celastraceae]]'') === Roipitaka === Atao hoe [[roipitaka]] ny ''[[Senegalia sakalava]]'' <small>(Drake) Boatwr.</small> = ''[[Acacia sakalava]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''). === Roipitiky === Atao hoe [[roipitiky]]: * ny ''[[Mimosa grandidieri]]'' <small>Baill</small>. (''[[Fabaceae]]''). * ny ''[[Senegalia sakalava]]'' <small>(Drake) Boatwr.</small> = ''[[Acacia sakalava]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''). == Jereo koa == * ''[[Acanthaceae]] -'' ''[[Apocynaceae]] -'' ''[[Celastraceae]] -'' ''[[Fabaceae]] -'' ''[[Malvaceae]] -'' ''[[Mimosaceae]] - [[Rosaceae]] -'' ''[[Rutaceae]]'' * ''[[Acacia]]'' ''- [[Barleria]] - [[Biancaea]] - [[Caesalpinia]] - [[Carissa]] - [[Chaetachme]] - [[Dichrostachys]] - [[Gymnosporia]] - [[Hibiscus]] - [[Mimosa]] - [[Senegalia]] - [[Smilax]] -'' ''[[Rubus]] - [[Toddalia]] - [[Vachellia]] - [[Zanthoxylum]]'' * ''[[Rotra]]'' [[Sokajy:Hazo]] 3fzaqaxwxhj89sndjpl7jwrwtg86t8h Voay Neily 0 281067 1135974 1040104 2026-04-22T11:34:26Z EmausBot 2486 Rôbô : mamaha olam-pihodinana mankany amin'i [[Crocodylus niloticus]] 1135974 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Crocodylus niloticus]] 93m9a3yojwr1zlb44k6c19nsd2w1e1z Voain' i Nily 0 281068 1135973 1040106 2026-04-22T11:34:16Z EmausBot 2486 Rôbô : mamaha olam-pihodinana mankany amin'i [[Crocodylus niloticus]] 1135973 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Crocodylus niloticus]] 93m9a3yojwr1zlb44k6c19nsd2w1e1z Fandikana ny Baiboly 0 285510 1135932 1127093 2026-04-22T05:18:17Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1135932 wikitext text/x-wiki [[Sary:Collection of Bibles and New Testaments.jpg|vignette|417x417px|Fanangonana [[Baiboly]] sy [[Testamenta Vaovao]] amin' ny fiteny maro]] Ny '''fandikana ny Baiboly''' dia natao amin' ny fiteny maro, avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] sy [[Fiteny arameana|arameana]] ary [[Fiteny grika|grika]]. Tamin' ny Septambra 2023 dia voadika amin' ny fiteny 736 ny [[Baiboly]] manontolo, nadika tamin' ny fiteny 1&nbsp;658 fanampiny ny [[Testamenta Vaovao]], ary nadika tamin' ny fiteny 1&nbsp;264 hafa ny ampahany kely kokoa amin' ny Baiboly, araka ny [[Wycliffe Global Alliance]]<ref><small>"[https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ 2023 Global Scripture Access]". ''wycliffe.net''.</small></ref>. Nadika tamin' ny fiteny 3&nbsp;658 àry ny ampahany sasany amin' ny Baiboly. Ny [[Testamenta Taloha]], nosoratana tamin' ny teny hebreo (ahitana fizaràna sasany ao amin' ny [[Bokin' i Daniela|''Bokin' i Daniela'']] amin' ny fiteny arameana) dia nadika tamin' ny fiteny arameana (ilay antsoina hoe [[Targoma|''Targum'']], izay tsy voasoratra tamin' ny voalohany) sy tamin' ny fiteny grika sy tamin' ny [[fiteny siriaka]]. Ny Testamenta Vaovao, nosoratana tamin' ny fiteny grika, dia nadika voalohany tamin' ny [[Fiteny siriaka|fiteny siriàka]] sy [[Fiteny latina|latina]] ary [[Fiteny kôpta|kôpta]] — talohan' ny andron' ny emperora [[Kônstantino I|Kônstantino]]. Tamin' ny taompolo 500 dia voadika amin' ny [[fiteny geezy]], [[Fiteny gôtika|gôtika]], [[Fiteny armeniana|armeniana]] ary [[Fiteny jeôrjiana|jeôrjiana]] ny Baiboly. Tamin' ny taona 1000 dia nisy fandikan-teny maromaro fanampiny (amin' ny ampahany ny sasany), anisan' izany ny [[Fiteny nobiana|fiteny nobiana taloha]], [[Fiteny sôgdiana|sôgdiana]], [[Fiteny arabo|arabo]] ary [[Fiteny slavônika tranainy|slavônika]], ankoatra ny hafa. Ny [[Volgata]] latina tamin' ny taonjato faha-4 nataon' i [[Jerôma avy any Stridôna|Jerôma]], izay fanavaozana ny fandikan-teny latina teo aloha, no nanjaka tamin' ny [[Kristianisma Tandrefana]] nandritra ny [[Andro Antenatenany]]. Nanomboka tamin' izay dia nadika tamin' ny fiteny maro kokoa ny Baiboly. Ny Fiangonana Tandrefana miteny latina notarihin' ny [[papa]] dia tsy nandika ny [[Soratra Masina]] na ny litorjia ho amin' ny fitenin' ny vahoaka niova ho kristiana vao haingana toy ny [[Irlanda|Irlandey]], ny [[Franka (vahoaka)|Franka]] na ny [[Nôrvezy|Nôrveziana]]. Mifanohitra amin' izany kosa ny [[Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana|Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana]] izay nanana ny foibeny ao [[Kônstantinôpôlisy|Kônstantinôpla]], dia nandika ny Soratra Masina sy ny litorjia tamin' ny toe-javatra sasany, tamin' ny fomba nahomby indrindra tamin' ny fiteny slavônika any [[Eorôpa Atsinanana]]. Nanomboka tamin' izay dia nadika tamin' ny fiteny maro kokoa ny Baiboly. Ahitana fahadisoana, tsy fahampiana, fanovanana, fiovana ary fandikana tsy mitovy ny fanovan' ny lahatsoratry ny Testamenta Vaovao. Amin' ny tranga sasany dia nampiasaina hanaporofoana na natosiky ny fahasamihafan' ny [[foto-pampianarana]] ny fandikan-teny samihafa. == Ny dikan-teny tranain' ny Baiboly == === Ny dikan-tenin' ny Baiboly jiosy tamin' ny Andro Taloha === ==== Ny Baiboly hebreo na ''Tanakh'' ==== [[Sary:Entire Tanakh scroll set.png|vignette|257x257px|''Tanakh'']] Voasoratra amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Tanakh|Baiboly hebreo]] na ny [[Tanakh]] (hebreo: תנ"ך) nefa ahitana andalana sasany voasoratra amin' ny [[Fiteny arameana|teny arameana]] (na aramianina na aramaika). Mitsinjara amin' ny fomba hafa ny Baiboly hebreo araka ny [[Lahatsoratra Masôretika|kanôna masôretika]] satria manasokajy ireo boky ireo ho telo: dia  ny [[Torah|Lalàna]] (hebreo: תּוֹרָה / ''Torah'') sy ny [[Nevi'im|Mpaminany]] (hebreo: נְבִיאִים / ''Nevi'im'') ary ny [[Ketuvim|Soratra]] (hebreo: כְּתוּבִים / ''Ketuvim''). ==== Ny Baiboly samaritana ==== [[Sary:Gerizim Samaritan Torah IMG 2119.JPG|ankavia|vignette|289x289px|Baiboly samaritana]] Miorina amin' ny dikantenin' ny Tôrah azy manokana, atao hoe [[Baiboly samaritana]], ny fivavahan' ny [[Samaritana]]. Tsy ahitana boky hafa ao amin' ny ''Tanakh'' ity Baiboly ity afa-tsy ny Lalàna (''Torah'') izay ataon' ny Kristiana hoe [[Pentateoka]]. Voasoratra amin' ny [[fiteny hebreo samaritana]] sy amin' ny [[abidy samaritana]] (karazan' ny [[abidy hebreo]] taloha izay tsy ampiasain' ny Jiosy intsony) ny Baiboliny. Misy fahasamihafam-botoatiny ny ''Torah'' hebreo sy ny ''Torah'' samaritana. Ny fiheveran' ny Samaritana fa "tsy i [[Jerosalema (Andro Taloha)|Jerosalema]] fa ny tendrombohitra [[Tendrombohitra Garizima|Garizima]] no toerana masina" no lehibe indrindra amin' izany . Ahitana, ao amin' ny didy faha-10, ny fanajana an' i Garizima ho ivon-toeran' ny fanompoam-pivavahana ny [[Didy Folo|Didy folo]] ao amin' ny ''Torah'' samaritana<ref name=":0"><small>"The Samaritan Tenth Commandment", ''The Samaritans, Their History, Doctrines and Literature'', par Moses Gaster, ''The Schweich Lectures'', 1923.</small></ref>. Narindrany hitovy ny Didy folo ao amin' ny [[Bokin' ny Eksôdôsy|''Bokin' ny Eksôdôsy'']] sy ny ao amin' ny [[Bokin' ny Deoterônômia|''Bokin' ny Deoterônômia'']]<ref name=":0" />. Mba hitazomany ny isan' ny didy dia heveriny ho fampahafantarana fotsiny ny didy voalohany ("''Izaho no [[IHVH]] Andriamanitrao, izay nitondra anao avy any amin' ny tanin' i Ejipta, niala tamin' ny tranon' ny fanandevozana''"). Ny didy faharoa ao amin' ny ''Torah'' jiosy no didy voalohany ao amin' ny ''Torah'' samaritana. Amin' ny Samaritana dia namadika io fampahafantarana io ho didy "ny olon-kendry jiosy mba haha folo ny isan' ny didy raha nahitsin' izy ireo ny ''Torah'' tamin' ny nanesorany ny didy fahafolo"<ref><small>''The Tenth Commandment in the Pentateuch in the hands of the Israelite Samaritans'' (notsidihina tamin'ny 29/12/2006).</small></ref> izay mifanandrify amin' ny tendrombohitra Gerizima. Voalaza ao amin' ny ''Bokin' ny Eksôdôsy'' (34:28) ny isan' ireo didy ireo. Ankoatra ireo fahasamihafana lehibe ireo dia misy koa ny fahasamihafana maivana momba ny fanoratana ny ''Torah'' samaritana sy ny ''Torah'' jiosy, izay mampifanakaiky kokoa ny Baiboly samaritana amin' ny [[Septoajinta]] toy izay amin' ny [[Lahatsoratra Masôretika|''Torah'' masôretika]]<ref><small>Robert David, Manuel Jinbachian, ''Translating the Hebrew Bible: from the Septuagint to the Nouvelle Bible Segond'', Médiaspaul, 2005, <abbr>p.</abbr> 97</small></ref>. ==== Ny Septoajinta ==== [[Sary:Septuagint-Tischendorf-1880-IA.pdf|vignette|350x350px|Ny [[Septoajinta]] na [[Septoajinta|Septanta]]]] Dikan-tenin' ny Baiboly hebreo nampanaovin' i [[Ptôlemaiôsy II]] amin' ny [[Fiteny grika kôine|teny grika kôine]], izay natao ho an' ny [[Jiosy]] any am-pielezana efa tsy mahay [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], ny Baiboly atao hoe [[Septoajinta]] na [[Septoajinta|Septanta]] (latina: ''Septuaginta'' midika hoe: "fitopolo"), izay fantatra amin' ny tarehimarika rômana hoe ''LXX'' (midika hoe "70"). ''Ἡ μετάφρασις τῶν Ἑβδομήκοντα'' / ''Hê'' ''metafrasis tôn Hebdomêkonta'' (izay midika hoe "Dikan-tenin' ny Fitopolo") ny anaran' io Baiboly io amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. Misy tsy fitoviana ny isan' ny boky ([[Kanônan' ny Baiboly|kanôna]]) sy ny zavatra voasoratra ao amin' ny boky tsirairay raha ampitahaina ny Baiboly masôretika (amin' ny teny hebreo) sy ny Septoajinta. Tsy mitovy koa ny fizaràna ny boky ho toko. Amin' ny ankapobeny dia ny fanasokajiana ao amin' ny Septoajinta no arahina ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] kristiana. Misokajy ny boky ao amin' ny Testamenta Taloha ho efatra ny Septoajinta, dia ny [[Pentateoka|Boky dimy]] (na [[Pentateoka]]), ny [[Bokin' ny mpaminany (Baiboly)|Bokin' ny mpaminany]], ny [[Boky ara-tantara (Baiboly)|Boky ara-tantara]] ary ny [[Bokin' ny olon-kendry]]. Nadika tamin' ny teny grika tao [[Aleksandria]] tamin' ny taonjato faha-3 tal. J.K. ny Pentateoka. Araka ny tantara miendrika angano notaterin' ny ''[[Taratasin' i Arstea]]''<ref><small>« Sources chrétiennes » N° 91, Paris, Le Cerf, 1962.</small></ref>, izay niitatra miandalana hatramin' izay, dia asa nataona manam-pahaizana Jiosy miisa 72 ny fandikana amin' ny teny grika ny ''Torah'' izay atao hoe "''Torah a''n' ny Fitopolo" na "''Torah'' Aleksandrina", ka nanana solontena enina avy, hono, ny [[Fokom-pirenen' i Israely|foko roa ambin' ny folon' i Israely]]. Noheverin' ny mpampiasa azy tamin' izany fotoana izany ho mitovy lanja amin' ny ''[[Tanakh]]'' amin' ny teny hebreo nandikana azy ireo voalohany io dikan-teny io, na dia nisy ihany ny zavatra azo notsikeraina tao anatiny. Notehirizina tao amin' ny fitehirizam-bokin' i Aleksandria niaraka amin' ny "Lalàna" ny Septoajinta na Septanta: tsy natokana ho an' ny fivavahana fotsiny izy io fa lasa fehezan-dalàna nentim-paharazana ho an' ny [[Jiosy]]. Nadika amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] tamin' ny taonjato vitsy manaraka ny boky hafa rehetra ao amin' ny Baiboly hebreo. Niitatra noho izany ny zavatra tondroina amin' ny anarana hoe ''Septoajinta'' na ''Septanta'' ka nahafaoka ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika manontolo fa tsy amin' ny Torah fotsiny ihany. Nisy anefa boky sy andalana izay nosoratana mivantana amin' ny teny grika nefa tsy hita ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny hebreo. Ireo no ataon' ny [[Prôtestantisma|Prôtestanta]] sy Jiosy hoe [[Apôkrifan' ny Baiboly|soratra apôkrifa]]. Nandray tsy nisy fanovana sy nampiasa betsaka ny Septoajinta ny Jiosy miteny grika tamin' ny taonjato voalohany taor. J.K. sy ny [[Apôstôly roa ambin' ny folo|Apôstoly]] ary ny Kristiana voalohany, ka io (afa-tsy boky sasany) no natao hoe [[Testamenta Taloha]] taty aoriana. Na dia misy ireo izay mihevitra fa misy zavatra diso ao amin' ny Septoajinta, dia izao no nolazain' i Pierre Gilnert:<blockquote>"Nalaina avy ao amin' ny dikan-teny grika Septoajinta izay misy tsy fitovizany amin' ny soratra fototra hebreo ny ankamaroan' ny soratry ny Testamenta Taloha izay anaovana tonon-tsiahy ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]]"<ref><small>Pierre Gilnert, ''Comment la Bible fut écrite,'' Centurion- Bayard, 1995, p.18.</small></ref>.</blockquote>Tamin' ny nanamafisana indray ny [[jodaisma rabinika]], mba hiavahany amin' ny [[kristianisma]] izay vao niforona, dia nilaozana ny lahatsoratra grika fa ny lahatsoratra hebreo no noraisin' ny Jiosy, ary nampiasa ny [[fiteny hebreo]] ny jodaisma rabinika fa ny kristianisma kosa nampiasa ny [[fiteny grika]]<ref><small>André-Marie Gerard, « Septante » ao min'ny ''Dictionnaire de la Bible'', Laffont/Bouquins.</small></ref>. Taorian' ny nanjakan' io dikan-teny grika io teo amin' ny [[Jodaisma helenistika|Jiosy helenista]] dia nanjary [[Testamenta Taloha]] ho an' ny Kristiana ny Septoajinta. Noho izany dia nitombo ny tsy fitiavan' ny jodaisma io dikan-teny io nanomboka tamin' ny fiafaran' ny taonjato voalohany<ref><small>Geoffrey Wigoder (dir.) « Septante » ao amin'ny ''Dictionnaire encyclopédique du judaïsme'', Laffont/Bouquins.</small></ref>. Teo amin' ny Kristiana tany amin' ny [[Kristianisma Tandrefana|Fiangonana Tandrefana]] kosa dia nitohy ny maha boky fototra azy ka maro ny dikan-teny [[Fiteny latina|latina]]<nowiki/>n' ny Baiboly avy aminy. Tsy voasolon' ny [[Volgata]] izy raha tsy tamin' ny taonjato faha-8<ref><small>Marguerite Harl, ''La Bible en Sorbonne, ou la revanche d'Érasme'', Cerf, 2004. Recension dans ''Esprit et Vie'', 2005. (tahiry)</small></ref>. Tao amin' ny [[Fiangonana Tatsinanana]] kosa, izay mampiasa ny fiteny grika amin' ny [[sorona masina]], dia mitoetra ho lahatsoratra fototra ho an' ny fandikan-teny samihafa ny Septoajinta na Septanta. === Ny dikan-teny tranain' ny Baiboly kristiana === ==== Ny ''Vetus Latina'' ==== Tamin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] ny Baiboly kristiana voalohany, dia ny [[Septoajinta]] na [[Septoajinta|Septanta]] sy ny [[Testamenta Vaovao]]. Nampiasa ny dikan-teny latinan' ireo boky ireo ny Kristiana any amin' ny tany miteny latina taty aoriana. Ireo dikan-teny amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] ireo no atao hoe ''[[Vetus Latina]],'' izany hoe "Latina Tranainy"<ref name=":1"><small>"Vulgate de Saint Jérôme", ''Encyclopaedia Universalis'' (391-405 env.) (tahiry]</small></ref>. Hita, tamin' ny taonjato faha-4, fa tsy tongalafatra ireo Baiboly amin' ny teny latina ireo ka dia nanao dikan-teny vaovao amin' io fiteny io indray i [[Hieronimo avy any Stridona|Hierônimo]], dia ny ''Volgata''. ==== Ny ''Vulgata'' ==== [[Sary:Vulgata Sixtina - title page.jpg|vignette|286x286px|Ny ''Vulgata'']] Dikantenin' ny Baiboly amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] ny [[Volgata|''Vulgata'']]. Voalohany indrindra dia niainga tamin' ny ''[[Heksapla]]'' nosoratan' i [[Ôrigenesy avy any Aleksandria|Ôrigenesy]] i [[Jerôma avy any Stridôna|Hierônimo]] (atao hoe ''Zerôma'' na ''Jerôma'' koa), avy eo nampiasa ny soratra tamin' ny [[fiteny hebreo]] izay heveriny fa hany vokatry ny [[Tsindrimandry (fivavahana)|tsindrimandry]] avy amin' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] izy<ref name=":1" />. Efa nandika ampahany tamin' ny [[Testamenta Vaovao]] koa i Hierônimo tamin' ny taona 382, telo taona talohan' ny nandikany ny [[Testamenta Taloha]]<ref name=":1" />. Nadikany avy tamin' ny [[Sora-tanam-piraketana|soratananana]] grika ny [[Filazantsara|Evanjely]] efatra. Tsy i Hierônimo no nanao ny fandikana ny boky hafa ao amin' ny Testamenta Vaovao: olona niara-niaina taminy no nanao izany ka anisan' izany i [[Rofino Siriana]]. Vita ny ''Vulgata'' tamin' ny taona 405<ref name=":1" />. ==== Ny ''Peshitta'' ==== Dikan-teny tranain' ny Baiboly kristiana amin' ny [[Fiteny siriaka|teny siriaka]] ny ''[[Peshitta]]''. Nadika avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny Testamenta Taloha fa ny Testamenta Vaovao kosa dia mety avy tamin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. Izany fandikana izany dia mety natao tamin' ny taonjato faha-2 taor JK. == Dikan-teny voalohany amin' ny fiteny andavanandro == === Talohan' ny famerana ny fandikana ny Baiboly === ==== Baiboly amin' ny teny gôtika ==== [[Sary:Germania, 1882 1020017 (4358323359).jpg|vignette|207x207px|Mandika ny Baiboly i [[Wulfila]], sary nataon' i Willhelm Lindenschmit, 1879]] Ny fandikan-teny feno voalohany amin' ny tenim-pirenena ampiasain' ny olona andavanandro dia ilay natao tamin' ny [[Fiteny gôtika|teny gôtika]] tamin' ny taonjato faha-4. I [[Ulfilas]] (na [[Wulfila]]) no nanatanteraka izany tamin' ny taona 340 hatramin' ny 380 taor JK. Fandikan-teny natao ho an' ny [[Vahoaka jermanika|vahoaka]] [[Vahoaka jermanika|jermanika]], amin' ny fampiasana [[Abidy gôtika|abidy]] namboarina manokana izany. ==== Baiboly amin' ny teny armeniana ==== Nadika ho amin' ny [[Fiteny armeniana|teny armeniana]] ny Baiboly tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-5 (taona 405–414). I [[Mesrop Mashtots]] (362–440), izay mpamorona ny [[abidy armeniana]] tany amin' ny taona 405 tany ho any, no nanao ny fandikan-teny niaraka amin' i Sahak Partev (Isaac). Ny [[Septoajinta]] no niaingana ho an' ny [[Testamenta Taloha]] fa ny Baiboly amin' ny fiteny siriaka (''[[Peshitta]]'') ho an' ny fizaràna sasany. ==== Baiboly amin' ny teny jeôrjiana ==== Ny Baiboly amin' ny [[fiteny jeôrjiana]] dia nadika fotoana fohy taorian' ny Baiboly armeniana, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-5, tamin' ny fampanjakana ny kristianisma tao [[Jeôrjia]] (Iberia sy Colchis). Nampiasaina amin' izany ny abidy jeôrjiana taloha izay niavaka tamin' ny [[abidy grika]] sy [[abidy armeniana]]. Ny lovantsofina jeôrjiana dia milaza fa i Josèb avy any Tibilisi sy moanina hafa no mpandika teny voalohany, niainga avy amin' ny rijanteny [[Fiteny grika|grika]] sy [[Fiteny siriaka|siriàka]] ary [[Fiteny armeniana|armeniana]]. ==== Baiboly amin' ny teny geezy ==== Ny Baiboly amin' ny [[Fiteny geezy|teny geezy]] dia iray amin' ny fandikan-tenin' ny Baiboly tranainy indrindra aty [[Afrika]] ary mifandray akaiky amin' ny tantaran' ny [[kristianisma any Etiôpia]] (jereo: [[Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo]]). Teo anelanelan' ny taonjato faha-4 sy faha-6 ny fandikana manontolo ny Baiboly amin' ny teny geezy, angamba nandalo dingana maromaro. Tsy fantatra ny mpandika teny, fa ny [[Septoajinta]] no niaingana ho an' ny Testamenta Taloha ary ny rijanteny grika sy siriaka ho an' ny Testamenta Vaovao. Mampiasa ny [[:fr:Alphasyllabaire_guèze|abidy]] [[:fr:Alphasyllabaire_guèze|geezy]] izy io ary misy boky maromaro tsy hita ao amin' ny Baiboly katôlika na prôtestanta, toy ny ''[[Bokin' i Henôka]]'' sy ny ''[[Bokin' ny Jobily]]'' ary ny [[bokin' ny Mekabiana]] ([[Boky voalohan' ny Mekabiana|voalohany]] sy [[Boky faharoan' ny Mekabiana|faharoa]] ary [[Boky fahatelon' ny Mekabiana|fahatelo]]). Mbola ampiasain' ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedo Etiôpiana|Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana]] io Baiboly io. === Nandritra ny famerana ny fandikana ny Baiboly === Tsy nalalaka hatrany ny fahazoana mandika na mamaky na mitahiry ny Baiboly kristiana amin' ny fitenin' ny olona andavanandro fa nisy fotoana nandaràna izany ka ny Baiboly amin' ny [[fiteny latina]] ihany no nankatoavina. Izany no anisan' ny zavatra notapahin' ny [[Eglizy Katôlika Rômanina|Eglizy Katôlika]] tamin' ny [[Kônsily tao Tôlôsa, taona 1229|Kônsily tao Tôlôsa]] tamin' ny taona 1229<ref><small>[http://sourcesmedievales.unblog.fr/2008/04/06/les-canons-du-concile-de-toulouse-1229/ Canon 14] {{Wayback|url=http://sourcesmedievales.unblog.fr/2008/04/06/les-canons-du-concile-de-toulouse-1229/|date=20180828105446}} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fsourcesmedievales.unblog.fr%2F2008%2F04%2F06%2Fles-canons-du-concile-de-toulouse-1229%2F tahiry]].</small></ref>. ==== Baiboly amin' ny teny anglisy ==== Nanao ny fandikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] i [[John Wycliffe]] tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-14 (taona 1382–1395). Fandikan-teny feno ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao avy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] (''[[Volgata|Vulgata]]'') izany, ka ny tanjona dia ny hahafahan' ny [[laîka]] hahazo mamaky ny Baiboly na dia eo aza ny fandrarana (Jereo: [[Baibolin' i Wycliffe]]). ==== Baiboly amin' ny teny alemana ==== Nisy koa ny fandikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemàna]] nataon' i [[Johannes Mentelin]] (atao hoe ''[[Baibolin' i Mentelin]]'' na ''[[Baibolin' i Weimar]]'') tamin' ny taonjato faha-15 (taona 1466), izay natao [[Sora-tanam-piraketana|sora-tanana]]. Nadika avy amin' ny Baiboly latina (''[[Volgata|Vulgata]]'') izany Baiboly izany. ==== Baiboly amin' ny teny frantsay ==== Tamin' ny [[Andro Antenatenany]] dia nisy ny fandikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]: nisy fandikan-teny ampahany maromaro nanomboka tamin' ny taonjato faha-13. Ohatra: ny Baibolin' i ''[[Guyart des Moulins]]'' (taona 1295), fandikan-teny feno avy amin' ny ''[[Vulgata]]''. Matetika no tamin' ny endrika sora-tanana no nananana ireo fandikan-teny ireo, izay indraindray voarara. ==== Baiboly amin' ny teny espaniôla ==== Tamin' ny taonjato faha-14 sy faha-15 dia nisy ny fadikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny espaniôla|teny espaniôla]] ho an' ny [[Môriska]] (Mozilmana tany [[Espaina]] izay niova ho Katôlika an-tery teo anelanelan' ny taona 1499 sy 1526) izay natao sora-tananana, izay nampiasa ny [[abidy arabo]] fa tsy ny [[abidy latina]]. Dikan-teny ampahany avy amin' ny ''[[Volgata|Vulgata]]'' izany. ==== Baiboly amin' ny teny italiana ==== Nisy ny fandikana amin' ny [[Fiteny italiana|teny italiana]] ny Baiboly amin' ny fomba voafetra, matetika natao sora-tanana sady niafina, hatramin' ny taonjato faha-16. == Dikan-teny nandritra ny Fanavaozana Prôtestanta == Teo anelanelan' ny [[Fanavaozana prôtestanta]] sy ny vanim-potoan' ny fampielezana ny kristianisma nataon' ny misiônera, ny Baiboly dia naverina nadika tamin' ny [[Fiteny ao Eorôpa|fiteny eorôpeana]] môderina rehetra, sambany mpidirina na nohavaozina tamin' ny [[Fiteny arabo|teny]] [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|teny persiana]], sns. Tsy nitsahatra akory ny fandraràna ny fandikana sy ny fananana Baiboly amin' ny fiteny hafa tsy ny fiteny latina. === Amin' ny fiteny eorôpeana lehibe === ==== Baiboly amin' ny teny alemana ==== Nanao fandikan-teny ny Baiboly amin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemana]] i [[Martin Lotera|Martin Luther]] tamin' ny taona 1522 ([[Testamenta Vaovao]]) sy 1534 (Baiboly manontolo). Fandikana natao pirinty izany. Mbola hita tao ny [[boky deoterôkanônika]] katôlika nefa nalahatra tany amin' ny faran' ny Baiboly. Nadika avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Testamenta Taloha]] fa avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] kosa ny Testamenta Vaovao) (Jereo: ''[[Baibolin' i Lotera]]''). ==== Baiboly amin' ny teny anglisy ==== Tamin' ny taona 1526 dia vitan' i [[William Tyndale]] dika amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] ny Testamenta Vaovao manontolo ary amin' ny ampahany ny [[Testamenta Taloha]], fandikana mivantana voalohany avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] sy [[Fiteny hebreo|hebreo]] izany. Natsahatra ny fomba nahazatra tamin' ny [[Andro Antenatenany]] izay nanaovana fadikan-teny avy amin' ny ''Vulgata''. (Jereo: ''[[Baibolin' i Tyndale]]''). Natao pirinty sy naparitaka mangingina nanomboka tamin' ny taona 1525 izany Baiboly izany, ka nitarika ny famonoana an' i William Tyndale izany tamin' ny taona 1536 tany Vilvoorde (Belzika). ==== Baiboly amin' ny teny frantsay ==== Vitan' i [[Jacques Lefèvre d'Étaples]] ny fandikana ny Testamenta Vaovao amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] tamin' ny taona 1523 ary ny Baiboly manontolo tamin' ny taona 1530. Io no Baiboly amin' ny teny frantsay môderina voalohany. Na dia mpiaro ny hevitra sasantsasany izay zava-dehibe tamin' ny [[Fanavaozana prôtestanta|Fanavaozana]] [[Fanavaozana prôtestanta|prôtestanta]] aza izy, dia nitoetra ho Katôlika foana nandritra ny androm-piainany. Natao pirinty tany [[Antwerp]] tamin' ny taona 1530 ny Baiboly manontolo, izay niainga avy amin' ny ''[[Vulgata]]''. ==== Baiboly amin' ny teny neerlandey ==== Nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 ny andiana fandikan-teny prôtestanta feno voalohany tamin' ny [[Fiteny neerlandey|teny]] [[Fiteny neerlandey|neerlandey]]. Niafara amin' ny ''[[Statenvertaling]]'' na ''[[Statenbijbel]]'' (1637) izy ireo tatỳ aoriana. === Amin' ny fiteny eorôpeana fanampiny === ==== Baiboly amin' ny teny soedoà ==== Nivoaka tamin' ny taona 1541 ny dikan-tenin' ny Baiboly amin' ny [[Fiteny soedoà|teny soedoà]] nampanaovin' i Gustav Vasa, ka io no Baiboly feno voalohany amin' io fiteny io atao hoe ''Baibolin' i Gustav Vasa''. ==== Baiboly amin' ny teny danoà ==== Tamin' ny taona 1550, ny mpanjaka Christian III dia nanome alalana ny fandikana feno voalohany ny Baiboly ho amin' ny [[Fiteny danoà|teny danoà]], izay niandraiketan' ny [[Teôlôjia|teôlôjiana]] fito ary navoakan' ilay mpanao pirinty alemàna Ludwig Dietz. ==== Baiboly amin' ny teny finoà ==== Nanao dikan-tenin' ny Testamenta Vaovao amin' ny [[Fiteny finoà|teny finoà]] i [[Mikael Agricola]] tamin' ny taona 1548. Io no nahaterahan' ny fitenim-pirenena soratana tany [[Finlandy]]. Atao hoe ''Se Wsi Testamenti Somexi'' ("Ny Testamenta Vaovao amin' ny teny finoà") izany dikan-teny izany. Nanao fandikan-teny ampahany ny Testalenta Taloha ihany koa i Mikael Agricola. Ny kômity notarihin' ny eveka Isaacus Rothovius teo anelanelan' ny 1638 sy 1641 no nisahana ny fandikana voalohany ny Baiboly manontolo izay navoaka tamin' ny taona 1642. ==== Baiboly amin' ny teny islandey ==== Nivoaka tamin' ny taona 1540 ny dikan-tenin' ny Testamenta Vaovao nataon' i Oddur Gottskálksson amin' ny [[Fiteny islandey|teny islandey]] (avy amin' ny [[Volgata|Vulgata]] sy avy amin' ny [[Baibolin' i Lotera|''Baibolin' i Lotera'']]) ary tamin' ny taona 1584 ny an' ny Baiboly manontolo. Nifototra amin' ny ''Baibolin' i Lotera'' sy amin' ny Baiboly danoà (taona 1550) ny fandikana ny Testamenta Taloha. === Amin' ny fiteny eorôpeana atsinanana === ==== Baiboly amin' ny teny pôlôney ==== Vita tamin' ny taona 1563 ny [[Baiboly prôtestanta]] amin' ny [[Fiteny pôlôney|teny pôlôney]] (atao hoe ''Baibolin' i Brest'') fa tamin' ny taona 1599 kosa ny an' ny [[Baiboly katôlika|Katôlika]] (atao hoe ''Baibolin' i Jakub Wujek''). ==== Baiboly amin' ny teny tseky ==== Nivoaka tamin' ny Baiboly manontolo amin' ny [[Fiteny tseky|teny tseky]] izay nadika avy amin' ny teny fototra ([[Fiteny hebreo|hebreo]] sy [[Fiteny arameana|arameana]] ary [[Fiteny grika|grika]] teo anelanelan' ny taona 1579 sy 1593, fandikan-teny nataon' ny manam-pahaizana. ==== Baiboly amin' ny teny slôvena ==== Tamin' ny taona 1584 i [[Jurij Dalmatin]] dia nahavita ny fandikana ny Baiboly manontolo voalohany amin' ny [[Fiteny slôveniana|teny slovena]]. ==== Baiboly amin' ny teny rosiana ==== Tsy nisy ny fandikan-teny feno ny Baiboly amin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]] talohan' ny taonjato faha-18. Nataon' ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa Rosiana|Fiangonana Ôrtôdôksa]] tamin' ny taonjato faha-18 ny fandikan-teny feno voalohany amin' io fiteny io. === Amin' ny fiteny tsy eorôpeana === ==== Baiboly amin' ny teny arabo vaovao ==== Natomboka tamin' ny taonjato faha-17 ny fandikan-teny vaovao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]], tao amin' ny [[Kristianisma Tatsinanana|kristianisma tatsinanana]], fa tsy nandritra ny fampielezan' ny misiônera ny [[kristianisma]] ary tsy nandritra ny [[fanjanahantany]]. ==== Baiboly amin' ny teny persiana ==== Nisy ny andrana voalohany tamin' ny fandikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny persana|teny persiana]] tamin' ny taonjato faha-17. Fitarihan' ny manam-pahaizana sy ara-diplômatika izany fa tsy ezaka misiônera mikendry ny sarambabem-bahoaka. == Dikan-teny nandritra ny fampialezan' ny misiônera ny kristianisma == Nandritra ny vanim-potoan' ny fampieleazana ny kristianisla tamin' ny vanim-potoan' ny ny misiônera (indrindra tamin' ny taonjato faha-19), ny Baiboly dia nadika tamin' ny fiteny an-jatony nanerana an' i [[Azia]], an' i [[Afrika]], an' i [[Ôseania]], ary an' i [[Amerika]]. Talohan' ny taona 1800 dia fiteny 67 monja no nanana ampahany tamin' ny Soratra Masina voadika; teo anelanelan' ny taona 1800 sy 1830 dia fiteny vaovao 86 no nampidirina tao amin' io lisitra io, izay nanamarika fiovana manan-tantara teo amin' ny fampielezana maneran-tany ny lahatsoratra avy amin' ny Baiboly. === Tany Azia === ==== India ==== Tany [[India]], teo anelanelan' ny taona 1793 sy 1834, i [[William Carey]] no niandraikitra ny fandikana manontolo na ampahany ny Baiboly amin' ny fiteny sy fitenim-paritra 40 mahery, anisan' izany ny [[fiteny bengaly]], ny [[Fiteny ôdià|fiteny ôria]], ny [[fiteny sanskrity]], ny [[Fiteny hindỳ|fiteny hindy]], ny [[fiteny maraty]], ary ny [[fiteny asamey]]. ==== Sina ==== Tany [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]], ny Baiboly feno voalohany amin' ny [[Fiteny sinoa|teny sinoa]] dia nivoaka tamin' ny taona 1822 (nataon' i [[Joshua Marshman]]) sy 1823 (nataon' i [[Robert Morrison]]). ==== Japàna ==== Tany [[Japàna]], taorian' ny dikan-teny ampahany nataon' ny misiônera katôlika tamin' ny taonjato faha-16, dia nanomboka tamin' ny taonjato faha-19 ny fandikan-teny vaovao tamin' ny [[Fiteny japôney|teny japôney]] (anisan' izany ny ''Meiji Version''). === Taty Afrika === ==== Madagasikara ==== Teto [[Madagasikara]] dia vita tamin' ny taona 1835 ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] nataon' ny [[London Missionary Society]]. ==== Afrika Andrefana ==== Tao [[Afrika Andrefana]], ny [[fiteny iôroba]] no nahazo ny Baiboly manontolo voalohany tamin' ny taona 1884, teo ambany fitarihan' i [[Samuel Ajayi Crowther]], eveka afrikana anglikana voalohany. Nahazo ny Testamenta Vaovao ny [[fiteny efiky]] (Nizerià) tamin' ny taona 1862. ==== Afrika Atsinanana ==== Tao [[Afrika Atsinanana]], dia namoaka ny dikan-teny [[Fiteny soahily|soahily]] voalohany (Testamenta Vaovao sy Genesisy) tamin' ny tapaky ny taonjato faha-19 i [[Johann Ludwig Krapf]]. Nadika amin' ny [[Fiteny nama|teny]] [[Fiteny nama|nama]] (1866) sy amin' ny [[Fiteny toy|teny]] [[Fiteny toy|toy]] (Ganà, 1859) ary amin' ny [[Fiteny haosa|teny]] [[Fiteny haosa|haosa]] ny Baiboly. ==== Ôseania ==== Tany [[Ôseania]], ny ''[[Filazantsara araka an' i Lioka|Filazantsaran' i Lioka]]'' amin' ny [[fiteny tahisiana]] (1818) no [[Soratra Masina]] voalohany navoaka tamin' ny [[Fiteny ôseanika|fiteny]] [[Fiteny ôseanika|ôseanika]]. ==== Amerika ==== Tany [[Amerika Latina]], ny [[Filazantsara]] voalohany navoaka tamin' ny fiteny teratany dia ny [[Filazantsara araka an' i Lioka|an' i Lioka]] tamin' ny [[Fiteny aimara|teny aimara]], tamin' ny taona 1829. == Jereo koa == * [[Baibolin' i Lotera|''Baibolin' i Lotera'']] * [[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy]] * [[Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy]] * [[Ny Soratra Masina - Fandikan-Tenin' ny Tontolo Vaovao|Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah amin' ny teny malagasy]] * [[Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo]] == Loharano sy fanamarihana == din20ebr7m23gr3f7ykwyk3lz488md1 1135933 1135932 2026-04-22T05:26:27Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1135933 wikitext text/x-wiki [[Sary:Collection of Bibles and New Testaments.jpg|vignette|417x417px|Fanangonana [[Baiboly]] sy [[Testamenta Vaovao]] amin' ny fiteny maro]] Ny '''fandikana ny Baiboly''' dia natao amin' ny fiteny maro, avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] sy [[Fiteny arameana|arameana]] ary [[Fiteny grika|grika]]. Tamin' ny Septambra 2023 dia voadika amin' ny fiteny 736 ny [[Baiboly]] manontolo, nadika tamin' ny fiteny 1&nbsp;658 fanampiny ny [[Testamenta Vaovao]], ary nadika tamin' ny fiteny 1&nbsp;264 hafa ny ampahany kely kokoa amin' ny Baiboly, araka ny [[Wycliffe Global Alliance]]<ref><small>"[https://www.wycliffe.net/resources/statistics/ 2023 Global Scripture Access]". ''wycliffe.net''.</small></ref>. Nadika tamin' ny fiteny 3&nbsp;658 àry ny ampahany sasany amin' ny Baiboly. Ny [[Testamenta Taloha]], nosoratana tamin' ny teny hebreo (ahitana fizaràna sasany ao amin' ny [[Bokin' i Daniela|''Bokin' i Daniela'']] amin' ny fiteny arameana) dia nadika tamin' ny fiteny arameana (ilay antsoina hoe [[Targoma|''Targum'']], izay tsy voasoratra tamin' ny voalohany) sy tamin' ny fiteny grika sy tamin' ny [[fiteny siriaka]]. Ny Testamenta Vaovao, nosoratana tamin' ny fiteny grika, dia nadika voalohany tamin' ny [[Fiteny siriaka|fiteny siriàka]] sy [[Fiteny latina|latina]] ary [[Fiteny kôpta|kôpta]] — talohan' ny andron' ny emperora [[Kônstantino I|Kônstantino]]. Tamin' ny taompolo 500 dia voadika amin' ny [[fiteny geezy]], [[Fiteny gôtika|gôtika]], [[Fiteny armeniana|armeniana]] ary [[Fiteny jeôrjiana|jeôrjiana]] ny Baiboly. Tamin' ny taona 1000 dia nisy fandikan-teny maromaro fanampiny (amin' ny ampahany ny sasany), anisan' izany ny [[Fiteny nobiana|fiteny nobiana taloha]], [[Fiteny sôgdiana|sôgdiana]], [[Fiteny arabo|arabo]] ary [[Fiteny slavônika tranainy|slavônika]], ankoatra ny hafa. Ny [[Volgata]] latina tamin' ny taonjato faha-4 nataon' i [[Jerôma avy any Stridôna|Jerôma]], izay fanavaozana ny fandikan-teny latina teo aloha, no nanjaka tamin' ny [[Kristianisma Tandrefana]] nandritra ny [[Andro Antenatenany]]. Nanomboka tamin' izay dia nadika tamin' ny fiteny maro kokoa ny Baiboly. Ny Fiangonana Tandrefana miteny latina notarihin' ny [[papa]] dia tsy nandika ny [[Soratra Masina]] na ny litorjia ho amin' ny fitenin' ny vahoaka niova ho kristiana vao haingana toy ny [[Irlanda|Irlandey]], ny [[Franka (vahoaka)|Franka]] na ny [[Nôrvezy|Nôrveziana]]. Mifanohitra amin' izany kosa ny [[Fiangonana ôrtôdôksa tatsinanana|Fiangonana Ôrtôdôksa Tatsinanana]] izay nanana ny foibeny ao [[Kônstantinôpôlisy|Kônstantinôpla]], dia nandika ny Soratra Masina sy ny litorjia tamin' ny toe-javatra sasany, tamin' ny fomba nahomby indrindra tamin' ny fiteny slavônika any [[Eorôpa Atsinanana]]. Nanomboka tamin' izay dia nadika tamin' ny fiteny maro kokoa ny Baiboly. Ahitana fahadisoana, tsy fahampiana, fanovanana, fiovana ary fandikana tsy mitovy ny fanovan' ny lahatsoratry ny Testamenta Vaovao. Amin' ny tranga sasany dia nampiasaina hanaporofoana na natosiky ny fahasamihafan' ny [[foto-pampianarana]] ny fandikan-teny samihafa. == Ny dikan-teny tranain' ny Baiboly == === Ny dikan-tenin' ny Baiboly jiosy tamin' ny Andro Taloha === ==== Ny Baiboly hebreo na ''Tanakh'' ==== [[Sary:Entire Tanakh scroll set.png|vignette|257x257px|''Tanakh'']] Voasoratra amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Tanakh|Baiboly hebreo]] na ny [[Tanakh]] (hebreo: תנ"ך) nefa ahitana andalana sasany voasoratra amin' ny [[Fiteny arameana|teny arameana]] (na aramianina na aramaika). Mitsinjara amin' ny fomba hafa ny Baiboly hebreo araka ny [[Lahatsoratra Masôretika|kanôna masôretika]] satria manasokajy ireo boky ireo ho telo: dia  ny [[Torah|Lalàna]] (hebreo: תּוֹרָה / ''Torah'') sy ny [[Nevi'im|Mpaminany]] (hebreo: נְבִיאִים / ''Nevi'im'') ary ny [[Ketuvim|Soratra]] (hebreo: כְּתוּבִים / ''Ketuvim''). ==== Ny Baiboly samaritana ==== [[Sary:Gerizim Samaritan Torah IMG 2119.JPG|ankavia|vignette|289x289px|Baiboly samaritana]] Miorina amin' ny dikantenin' ny Tôrah azy manokana, atao hoe [[Baiboly samaritana]], ny fivavahan' ny [[Samaritana]]. Tsy ahitana boky hafa ao amin' ny ''Tanakh'' ity Baiboly ity afa-tsy ny Lalàna (''Torah'') izay ataon' ny Kristiana hoe [[Pentateoka]]. Voasoratra amin' ny [[fiteny hebreo samaritana]] sy amin' ny [[abidy samaritana]] (karazan' ny [[abidy hebreo]] taloha izay tsy ampiasain' ny Jiosy intsony) ny Baiboliny. Misy fahasamihafam-botoatiny ny ''Torah'' hebreo sy ny ''Torah'' samaritana. Ny fiheveran' ny Samaritana fa "tsy i [[Jerosalema (Andro Taloha)|Jerosalema]] fa ny tendrombohitra [[Tendrombohitra Garizima|Garizima]] no toerana masina" no lehibe indrindra amin' izany . Ahitana, ao amin' ny didy faha-10, ny fanajana an' i Garizima ho ivon-toeran' ny fanompoam-pivavahana ny [[Didy Folo|Didy folo]] ao amin' ny ''Torah'' samaritana<ref name=":0"><small>"The Samaritan Tenth Commandment", ''The Samaritans, Their History, Doctrines and Literature'', par Moses Gaster, ''The Schweich Lectures'', 1923.</small></ref>. Narindrany hitovy ny Didy folo ao amin' ny [[Bokin' ny Eksôdôsy|''Bokin' ny Eksôdôsy'']] sy ny ao amin' ny [[Bokin' ny Deoterônômia|''Bokin' ny Deoterônômia'']]<ref name=":0" />. Mba hitazomany ny isan' ny didy dia heveriny ho fampahafantarana fotsiny ny didy voalohany ("''Izaho no [[IHVH]] Andriamanitrao, izay nitondra anao avy any amin' ny tanin' i Ejipta, niala tamin' ny tranon' ny fanandevozana''"). Ny didy faharoa ao amin' ny ''Torah'' jiosy no didy voalohany ao amin' ny ''Torah'' samaritana. Amin' ny Samaritana dia namadika io fampahafantarana io ho didy "ny olon-kendry jiosy mba haha folo ny isan' ny didy raha nahitsin' izy ireo ny ''Torah'' tamin' ny nanesorany ny didy fahafolo"<ref><small>''The Tenth Commandment in the Pentateuch in the hands of the Israelite Samaritans'' (notsidihina tamin'ny 29/12/2006).</small></ref> izay mifanandrify amin' ny tendrombohitra Gerizima. Voalaza ao amin' ny ''Bokin' ny Eksôdôsy'' (34:28) ny isan' ireo didy ireo. Ankoatra ireo fahasamihafana lehibe ireo dia misy koa ny fahasamihafana maivana momba ny fanoratana ny ''Torah'' samaritana sy ny ''Torah'' jiosy, izay mampifanakaiky kokoa ny Baiboly samaritana amin' ny [[Septoajinta]] toy izay amin' ny [[Lahatsoratra Masôretika|''Torah'' masôretika]]<ref><small>Robert David, Manuel Jinbachian, ''Translating the Hebrew Bible: from the Septuagint to the Nouvelle Bible Segond'', Médiaspaul, 2005, <abbr>p.</abbr> 97</small></ref>. ==== Ny Septoajinta ==== [[Sary:Septuagint-Tischendorf-1880-IA.pdf|vignette|350x350px|Ny [[Septoajinta]] na [[Septoajinta|Septanta]]]] Dikan-tenin' ny Baiboly hebreo nampanaovin' i [[Ptôlemaiôsy II]] amin' ny [[Fiteny grika kôine|teny grika kôine]], izay natao ho an' ny [[Jiosy]] any am-pielezana efa tsy mahay [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], ny Baiboly atao hoe [[Septoajinta]] na [[Septoajinta|Septanta]] (latina: ''Septuaginta'' midika hoe: "fitopolo"), izay fantatra amin' ny tarehimarika rômana hoe ''LXX'' (midika hoe "70"). ''Ἡ μετάφρασις τῶν Ἑβδομήκοντα'' / ''Hê'' ''metafrasis tôn Hebdomêkonta'' (izay midika hoe "Dikan-tenin' ny Fitopolo") ny anaran' io Baiboly io amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. Misy tsy fitoviana ny isan' ny boky ([[Kanônan' ny Baiboly|kanôna]]) sy ny zavatra voasoratra ao amin' ny boky tsirairay raha ampitahaina ny Baiboly masôretika (amin' ny teny hebreo) sy ny Septoajinta. Tsy mitovy koa ny fizaràna ny boky ho toko. Amin' ny ankapobeny dia ny fanasokajiana ao amin' ny Septoajinta no arahina ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] kristiana. Misokajy ny boky ao amin' ny Testamenta Taloha ho efatra ny Septoajinta, dia ny [[Pentateoka|Boky dimy]] (na [[Pentateoka]]), ny [[Bokin' ny mpaminany (Baiboly)|Bokin' ny mpaminany]], ny [[Boky ara-tantara (Baiboly)|Boky ara-tantara]] ary ny [[Bokin' ny olon-kendry]]. Nadika tamin' ny teny grika tao [[Aleksandria]] tamin' ny taonjato faha-3 tal. J.K. ny Pentateoka. Araka ny tantara miendrika angano notaterin' ny ''[[Taratasin' i Arstea]]''<ref><small>« Sources chrétiennes » N° 91, Paris, Le Cerf, 1962.</small></ref>, izay niitatra miandalana hatramin' izay, dia asa nataona manam-pahaizana Jiosy miisa 72 ny fandikana amin' ny teny grika ny ''Torah'' izay atao hoe "''Torah a''n' ny Fitopolo" na "''Torah'' Aleksandrina", ka nanana solontena enina avy, hono, ny [[Fokom-pirenen' i Israely|foko roa ambin' ny folon' i Israely]]. Noheverin' ny mpampiasa azy tamin' izany fotoana izany ho mitovy lanja amin' ny ''[[Tanakh]]'' amin' ny teny hebreo nandikana azy ireo voalohany io dikan-teny io, na dia nisy ihany ny zavatra azo notsikeraina tao anatiny. Notehirizina tao amin' ny fitehirizam-bokin' i Aleksandria niaraka amin' ny "Lalàna" ny Septoajinta na Septanta: tsy natokana ho an' ny fivavahana fotsiny izy io fa lasa fehezan-dalàna nentim-paharazana ho an' ny [[Jiosy]]. Nadika amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] tamin' ny taonjato vitsy manaraka ny boky hafa rehetra ao amin' ny Baiboly hebreo. Niitatra noho izany ny zavatra tondroina amin' ny anarana hoe ''Septoajinta'' na ''Septanta'' ka nahafaoka ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika manontolo fa tsy amin' ny Torah fotsiny ihany. Nisy anefa boky sy andalana izay nosoratana mivantana amin' ny teny grika nefa tsy hita ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny hebreo. Ireo no ataon' ny [[Prôtestantisma|Prôtestanta]] sy Jiosy hoe [[Apôkrifan' ny Baiboly|soratra apôkrifa]]. Nandray tsy nisy fanovana sy nampiasa betsaka ny Septoajinta ny Jiosy miteny grika tamin' ny taonjato voalohany taor. J.K. sy ny [[Apôstôly roa ambin' ny folo|Apôstoly]] ary ny Kristiana voalohany, ka io (afa-tsy boky sasany) no natao hoe [[Testamenta Taloha]] taty aoriana. Na dia misy ireo izay mihevitra fa misy zavatra diso ao amin' ny Septoajinta, dia izao no nolazain' i Pierre Gilnert:<blockquote>"Nalaina avy ao amin' ny dikan-teny grika Septoajinta izay misy tsy fitovizany amin' ny soratra fototra hebreo ny ankamaroan' ny soratry ny Testamenta Taloha izay anaovana tonon-tsiahy ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]]"<ref><small>Pierre Gilnert, ''Comment la Bible fut écrite,'' Centurion- Bayard, 1995, p.18.</small></ref>.</blockquote>Tamin' ny nanamafisana indray ny [[jodaisma rabinika]], mba hiavahany amin' ny [[kristianisma]] izay vao niforona, dia nilaozana ny lahatsoratra grika fa ny lahatsoratra hebreo no noraisin' ny Jiosy, ary nampiasa ny [[fiteny hebreo]] ny jodaisma rabinika fa ny kristianisma kosa nampiasa ny [[fiteny grika]]<ref><small>André-Marie Gerard, « Septante » ao min'ny ''Dictionnaire de la Bible'', Laffont/Bouquins.</small></ref>. Taorian' ny nanjakan' io dikan-teny grika io teo amin' ny [[Jodaisma helenistika|Jiosy helenista]] dia nanjary [[Testamenta Taloha]] ho an' ny Kristiana ny Septoajinta. Noho izany dia nitombo ny tsy fitiavan' ny jodaisma io dikan-teny io nanomboka tamin' ny fiafaran' ny taonjato voalohany<ref><small>Geoffrey Wigoder (dir.) « Septante » ao amin'ny ''Dictionnaire encyclopédique du judaïsme'', Laffont/Bouquins.</small></ref>. Teo amin' ny Kristiana tany amin' ny [[Kristianisma Tandrefana|Fiangonana Tandrefana]] kosa dia nitohy ny maha boky fototra azy ka maro ny dikan-teny [[Fiteny latina|latina]]<nowiki/>n' ny Baiboly avy aminy. Tsy voasolon' ny [[Volgata]] izy raha tsy tamin' ny taonjato faha-8<ref><small>Marguerite Harl, ''La Bible en Sorbonne, ou la revanche d'Érasme'', Cerf, 2004. Recension dans ''Esprit et Vie'', 2005. (tahiry)</small></ref>. Tao amin' ny [[Fiangonana Tatsinanana]] kosa, izay mampiasa ny fiteny grika amin' ny [[sorona masina]], dia mitoetra ho lahatsoratra fototra ho an' ny fandikan-teny samihafa ny Septoajinta na Septanta. === Ny dikan-teny tranain' ny Baiboly kristiana === ==== Ny ''Vetus Latina'' ==== Tamin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] ny Baiboly kristiana voalohany, dia ny [[Septoajinta]] na [[Septoajinta|Septanta]] sy ny [[Testamenta Vaovao]]. Nampiasa ny dikan-teny latinan' ireo boky ireo ny Kristiana any amin' ny tany miteny latina taty aoriana. Ireo dikan-teny amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] ireo no atao hoe ''[[Vetus Latina]],'' izany hoe "Latina Tranainy"<ref name=":1"><small>"Vulgate de Saint Jérôme", ''Encyclopaedia Universalis'' (391-405 env.) (tahiry]</small></ref>. Hita, tamin' ny taonjato faha-4, fa tsy tongalafatra ireo Baiboly amin' ny teny latina ireo ka dia nanao dikan-teny vaovao amin' io fiteny io indray i [[Hieronimo avy any Stridona|Hierônimo]], dia ny ''Volgata''. ==== Ny ''Vulgata'' ==== [[Sary:Vulgata Sixtina - title page.jpg|vignette|286x286px|Ny ''Vulgata'']] Dikantenin' ny Baiboly amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] ny [[Volgata|''Vulgata'']]. Voalohany indrindra dia niainga tamin' ny ''[[Heksapla]]'' nosoratan' i [[Ôrigenesy avy any Aleksandria|Ôrigenesy]] i [[Jerôma avy any Stridôna|Hierônimo]] (atao hoe ''Zerôma'' na ''Jerôma'' koa), avy eo nampiasa ny soratra tamin' ny [[fiteny hebreo]] izay heveriny fa hany vokatry ny [[Tsindrimandry (fivavahana)|tsindrimandry]] avy amin' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] izy<ref name=":1" />. Efa nandika ampahany tamin' ny [[Testamenta Vaovao]] koa i Hierônimo tamin' ny taona 382, telo taona talohan' ny nandikany ny [[Testamenta Taloha]]<ref name=":1" />. Nadikany avy tamin' ny [[Sora-tanam-piraketana|soratananana]] grika ny [[Filazantsara|Evanjely]] efatra. Tsy i Hierônimo no nanao ny fandikana ny boky hafa ao amin' ny Testamenta Vaovao: olona niara-niaina taminy no nanao izany ka anisan' izany i [[Rofino Siriana]]. Vita ny ''Vulgata'' tamin' ny taona 405<ref name=":1" />. ==== Ny ''Peshitta'' ==== Dikan-teny tranain' ny Baiboly kristiana amin' ny [[Fiteny siriaka|teny siriaka]] ny ''[[Peshitta]]''. Nadika avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny Testamenta Taloha fa ny Testamenta Vaovao kosa dia mety avy tamin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. Izany fandikana izany dia mety natao tamin' ny taonjato faha-2 taor JK. == Dikan-teny voalohany amin' ny fiteny andavanandro == === Talohan' ny famerana ny fandikana ny Baiboly === ==== Baiboly amin' ny teny gôtika ==== [[Sary:Germania, 1882 1020017 (4358323359).jpg|vignette|207x207px|Mandika ny Baiboly i [[Wulfila]], sary nataon' i Willhelm Lindenschmit, 1879]] Ny fandikan-teny feno voalohany amin' ny tenim-pirenena ampiasain' ny olona andavanandro dia ilay natao tamin' ny [[Fiteny gôtika|teny gôtika]] tamin' ny taonjato faha-4. I [[Ulfilas]] (na [[Wulfila]]) no nanatanteraka izany tamin' ny taona 340 hatramin' ny 380 taor JK. Fandikan-teny natao ho an' ny [[Vahoaka jermanika|vahoaka]] [[Vahoaka jermanika|jermanika]], amin' ny fampiasana [[Abidy gôtika|abidy]] namboarina manokana izany. ==== Baiboly amin' ny teny armeniana ==== Nadika ho amin' ny [[Fiteny armeniana|teny armeniana]] ny Baiboly tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-5 (taona 405–414). I [[Mesrop Mashtots]] (362–440), izay mpamorona ny [[abidy armeniana]] tany amin' ny taona 405 tany ho any, no nanao ny fandikan-teny niaraka amin' i Sahak Partev (Isaac). Ny [[Septoajinta]] no niaingana ho an' ny [[Testamenta Taloha]] fa ny Baiboly amin' ny fiteny siriaka (''[[Peshitta]]'') ho an' ny fizaràna sasany. ==== Baiboly amin' ny teny jeôrjiana ==== Ny Baiboly amin' ny [[fiteny jeôrjiana]] dia nadika fotoana fohy taorian' ny Baiboly armeniana, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-5, tamin' ny fampanjakana ny kristianisma tao [[Jeôrjia]] (Iberia sy Colchis). Nampiasaina amin' izany ny abidy jeôrjiana taloha izay niavaka tamin' ny [[abidy grika]] sy [[abidy armeniana]]. Ny lovantsofina jeôrjiana dia milaza fa i Josèb avy any Tibilisi sy moanina hafa no mpandika teny voalohany, niainga avy amin' ny rijanteny [[Fiteny grika|grika]] sy [[Fiteny siriaka|siriàka]] ary [[Fiteny armeniana|armeniana]]. ==== Baiboly amin' ny teny geezy ==== Ny Baiboly amin' ny [[Fiteny geezy|teny geezy]] dia iray amin' ny fandikan-tenin' ny Baiboly tranainy indrindra aty [[Afrika]] ary mifandray akaiky amin' ny tantaran' ny [[kristianisma any Etiôpia]] (jereo: [[Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo]]). Teo anelanelan' ny taonjato faha-4 sy faha-6 ny fandikana manontolo ny Baiboly amin' ny teny geezy, angamba nandalo dingana maromaro. Tsy fantatra ny mpandika teny, fa ny [[Septoajinta]] no niaingana ho an' ny Testamenta Taloha ary ny rijanteny grika sy siriaka ho an' ny Testamenta Vaovao. Mampiasa ny [[:fr:Alphasyllabaire_guèze|abidy]] [[:fr:Alphasyllabaire_guèze|geezy]] izy io ary misy boky maromaro tsy hita ao amin' ny Baiboly katôlika na prôtestanta, toy ny ''[[Bokin' i Henôka]]'' sy ny ''[[Bokin' ny Jobily]]'' ary ny [[bokin' ny Mekabiana]] ([[Boky voalohan' ny Mekabiana|voalohany]] sy [[Boky faharoan' ny Mekabiana|faharoa]] ary [[Boky fahatelon' ny Mekabiana|fahatelo]]). Mbola ampiasain' ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedo Etiôpiana|Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana]] io Baiboly io. === Nandritra ny famerana ny fandikana ny Baiboly === Tsy nalalaka hatrany ny fahazoana mandika na mamaky na mitahiry ny Baiboly kristiana amin' ny fitenin' ny olona andavanandro fa nisy fotoana nandaràna izany ka ny Baiboly amin' ny [[fiteny latina]] ihany no nankatoavina. Izany no anisan' ny zavatra notapahin' ny [[Eglizy Katôlika Rômanina|Eglizy Katôlika]] tamin' ny [[Kônsily tao Tôlôsa, taona 1229|Kônsily tao Tôlôsa]] tamin' ny taona 1229<ref><small>[http://sourcesmedievales.unblog.fr/2008/04/06/les-canons-du-concile-de-toulouse-1229/ Canon 14] {{Wayback|url=http://sourcesmedievales.unblog.fr/2008/04/06/les-canons-du-concile-de-toulouse-1229/|date=20180828105446}} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fsourcesmedievales.unblog.fr%2F2008%2F04%2F06%2Fles-canons-du-concile-de-toulouse-1229%2F tahiry]].</small></ref>. ==== Baiboly amin' ny teny anglisy ==== Nanao ny fandikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] i [[John Wycliffe]] tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-14 (taona 1382–1395). Fandikan-teny feno ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao avy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] (''[[Volgata|Vulgata]]'') izany, ka ny tanjona dia ny hahafahan' ny [[laîka]] hahazo mamaky ny Baiboly na dia eo aza ny fandrarana (Jereo: [[Baibolin' i Wycliffe]]). ==== Baiboly amin' ny teny alemana ==== Nisy koa ny fandikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemàna]] nataon' i [[Johannes Mentelin]] (atao hoe ''[[Baibolin' i Mentelin]]'' na ''[[Baibolin' i Weimar]]'') tamin' ny taonjato faha-15 (taona 1466), izay natao [[Sora-tanam-piraketana|sora-tanana]]. Nadika avy amin' ny Baiboly latina (''[[Volgata|Vulgata]]'') izany Baiboly izany. ==== Baiboly amin' ny teny frantsay ==== Tamin' ny [[Andro Antenatenany]] dia nisy ny fandikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]: nisy fandikan-teny ampahany maromaro nanomboka tamin' ny taonjato faha-13. Ohatra: ny Baibolin' i ''[[Guyart des Moulins]]'' (taona 1295), fandikan-teny feno avy amin' ny ''[[Vulgata]]''. Matetika no tamin' ny endrika sora-tanana no nananana ireo fandikan-teny ireo, izay indraindray voarara. ==== Baiboly amin' ny teny espaniôla ==== Tamin' ny taonjato faha-14 sy faha-15 dia nisy ny fadikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny espaniôla|teny espaniôla]] ho an' ny [[Môriska]] (Mozilmana tany [[Espaina]] izay niova ho Katôlika an-tery teo anelanelan' ny taona 1499 sy 1526) izay natao sora-tananana, izay nampiasa ny [[abidy arabo]] fa tsy ny [[abidy latina]]. Dikan-teny ampahany avy amin' ny ''[[Volgata|Vulgata]]'' izany. ==== Baiboly amin' ny teny italiana ==== Nisy ny fandikana amin' ny [[Fiteny italiana|teny italiana]] ny Baiboly amin' ny fomba voafetra, matetika natao sora-tanana sady niafina, hatramin' ny taonjato faha-16. == Dikan-teny nandritra ny Fanavaozana Prôtestanta == Teo anelanelan' ny [[Fanavaozana prôtestanta]] sy ny vanim-potoan' ny fampielezana ny kristianisma nataon' ny misiônera, ny Baiboly dia naverina nadika tamin' ny [[Fiteny ao Eorôpa|fiteny eorôpeana]] môderina rehetra, sambany nampidirina na nohavaozina tamin' ny [[Fiteny arabo|teny]] [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny persana|teny persiana]], sns. Tsy nitsahatra akory ny fandraràna ny fandikana sy ny fananana Baiboly amin' ny fiteny hafa tsy ny fiteny latina. === Amin' ny fiteny eorôpeana lehibe === ==== Baiboly amin' ny teny alemana ==== Nanao fandikan-teny ny Baiboly amin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemana]] i [[Martin Lotera|Martin Luther]] tamin' ny taona 1522 ([[Testamenta Vaovao]]) sy 1534 (Baiboly manontolo). Fandikana natao pirinty izany. Mbola hita tao ny [[boky deoterôkanônika]] katôlika nefa nalahatra tany amin' ny faran' ny Baiboly. Nadika avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Testamenta Taloha]] fa avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] kosa ny Testamenta Vaovao) (Jereo: ''[[Baibolin' i Lotera]]''). ==== Baiboly amin' ny teny anglisy ==== Tamin' ny taona 1526 dia vitan' i [[William Tyndale]] dika amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] ny Testamenta Vaovao manontolo ary amin' ny ampahany ny [[Testamenta Taloha]], fandikana mivantana voalohany avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] sy [[Fiteny hebreo|hebreo]] izany. Natsahatra ny fomba nahazatra tamin' ny [[Andro Antenatenany]] izay nanaovana fadikan-teny avy amin' ny ''Vulgata''. (Jereo: ''[[Baibolin' i Tyndale]]''). Natao pirinty sy naparitaka mangingina nanomboka tamin' ny taona 1525 izany Baiboly izany, ka nitarika ny famonoana an' i William Tyndale izany tamin' ny taona 1536 tany Vilvoorde (Belzika). ==== Baiboly amin' ny teny frantsay ==== Vitan' i [[Jacques Lefèvre d'Étaples]] ny fandikana ny Testamenta Vaovao amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] tamin' ny taona 1523 ary ny Baiboly manontolo tamin' ny taona 1530. Io no Baiboly amin' ny teny frantsay môderina voalohany. Na dia mpiaro ny hevitra sasantsasany izay zava-dehibe tamin' ny [[Fanavaozana prôtestanta|Fanavaozana]] [[Fanavaozana prôtestanta|prôtestanta]] aza izy, dia nitoetra ho Katôlika foana nandritra ny androm-piainany. Natao pirinty tany [[Antwerp]] tamin' ny taona 1530 ny Baiboly manontolo, izay niainga avy amin' ny ''[[Vulgata]]''. ==== Baiboly amin' ny teny neerlandey ==== Nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 ny andiana fandikan-teny prôtestanta feno voalohany tamin' ny [[Fiteny neerlandey|teny]] [[Fiteny neerlandey|neerlandey]]. Niafara amin' ny ''[[Statenvertaling]]'' na ''[[Statenbijbel]]'' (1637) izy ireo tatỳ aoriana. === Amin' ny fiteny eorôpeana fanampiny === ==== Baiboly amin' ny teny soedoà ==== Nivoaka tamin' ny taona 1541 ny dikan-tenin' ny Baiboly amin' ny [[Fiteny soedoà|teny soedoà]] nampanaovin' i Gustav Vasa, ka io no Baiboly feno voalohany amin' io fiteny io atao hoe ''Baibolin' i Gustav Vasa''. ==== Baiboly amin' ny teny danoà ==== Tamin' ny taona 1550, ny mpanjaka Christian III dia nanome alalana ny fandikana feno voalohany ny Baiboly ho amin' ny [[Fiteny danoà|teny danoà]], izay niandraiketan' ny [[Teôlôjia|teôlôjiana]] fito ary navoakan' ilay mpanao pirinty alemàna Ludwig Dietz. ==== Baiboly amin' ny teny finoà ==== Nanao dikan-tenin' ny Testamenta Vaovao amin' ny [[Fiteny finoà|teny finoà]] i [[Mikael Agricola]] tamin' ny taona 1548. Io no nahaterahan' ny fitenim-pirenena soratana tany [[Finlandy]]. Atao hoe ''Se Wsi Testamenti Somexi'' ("Ny Testamenta Vaovao amin' ny teny finoà") izany dikan-teny izany. Nanao fandikan-teny ampahany ny Testalenta Taloha ihany koa i Mikael Agricola. Ny kômity notarihin' ny eveka Isaacus Rothovius teo anelanelan' ny 1638 sy 1641 no nisahana ny fandikana voalohany ny Baiboly manontolo izay navoaka tamin' ny taona 1642. ==== Baiboly amin' ny teny islandey ==== Nivoaka tamin' ny taona 1540 ny dikan-tenin' ny Testamenta Vaovao nataon' i Oddur Gottskálksson amin' ny [[Fiteny islandey|teny islandey]] (avy amin' ny [[Volgata|Vulgata]] sy avy amin' ny [[Baibolin' i Lotera|''Baibolin' i Lotera'']]) ary tamin' ny taona 1584 ny an' ny Baiboly manontolo. Nifototra amin' ny ''Baibolin' i Lotera'' sy amin' ny Baiboly danoà (taona 1550) ny fandikana ny Testamenta Taloha. === Amin' ny fiteny eorôpeana atsinanana === ==== Baiboly amin' ny teny pôlôney ==== Vita tamin' ny taona 1563 ny [[Baiboly prôtestanta]] amin' ny [[Fiteny pôlôney|teny pôlôney]] (atao hoe ''Baibolin' i Brest'') fa tamin' ny taona 1599 kosa ny an' ny [[Baiboly katôlika|Katôlika]] (atao hoe ''Baibolin' i Jakub Wujek''). ==== Baiboly amin' ny teny tseky ==== Nivoaka tamin' ny Baiboly manontolo amin' ny [[Fiteny tseky|teny tseky]] izay nadika avy amin' ny teny fototra ([[Fiteny hebreo|hebreo]] sy [[Fiteny arameana|arameana]] ary [[Fiteny grika|grika]] teo anelanelan' ny taona 1579 sy 1593, fandikan-teny nataon' ny manam-pahaizana. ==== Baiboly amin' ny teny slôvena ==== Tamin' ny taona 1584 i [[Jurij Dalmatin]] dia nahavita ny fandikana ny Baiboly manontolo voalohany amin' ny [[Fiteny slôveniana|teny slovena]]. ==== Baiboly amin' ny teny rosiana ==== Tsy nisy ny fandikan-teny feno ny Baiboly amin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]] talohan' ny taonjato faha-18. Nataon' ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa Rosiana|Fiangonana Ôrtôdôksa]] tamin' ny taonjato faha-18 ny fandikan-teny feno voalohany amin' io fiteny io. === Amin' ny fiteny tsy eorôpeana === ==== Baiboly amin' ny teny arabo vaovao ==== Natomboka tamin' ny taonjato faha-17 ny fandikan-teny vaovao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]], tao amin' ny [[Kristianisma Tatsinanana|kristianisma tatsinanana]], fa tsy nandritra ny fampielezan' ny misiônera ny [[kristianisma]] ary tsy nandritra ny [[fanjanahantany]]. ==== Baiboly amin' ny teny persiana ==== Nisy ny andrana voalohany tamin' ny fandikana ny Baiboly amin' ny [[Fiteny persana|teny persiana]] tamin' ny taonjato faha-17. Fitarihan' ny manam-pahaizana sy ara-diplômatika izany fa tsy ezaka misiônera mikendry ny sarambabem-bahoaka. == Dikan-teny nandritra ny fampialezan' ny misiônera ny kristianisma == Nandritra ny vanim-potoan' ny fampieleazana ny kristianisma tamin' ny vanim-potoan' ny ny misônera (indrindra tamin' ny taonjato faha-19), ny Baiboly dia nadika tamin' ny fiteny an-jatony nanerana an' i [[Azia]], an' i [[Afrika]], an' i [[Ôseania]], ary an' i [[Amerika]]. Talohan' ny taona 1800 dia fiteny 67 monja no nanana ampahany tamin' ny Soratra Masina voadika; teo anelanelan' ny taona 1800 sy 1830 dia fiteny vaovao 86 no nampidirina tao amin' io lisitra io, izay nanamarika fiovana manan-tantara teo amin' ny fampielezana maneran-tany ny lahatsoratra avy amin' ny Baiboly. === Tany Azia === ==== India ==== Tany [[India]], teo anelanelan' ny taona 1793 sy 1834, i [[William Carey]] no niandraikitra ny fandikana manontolo na ampahany ny Baiboly amin' ny fiteny sy fitenim-paritra 40 mahery, anisan' izany ny [[fiteny bengaly]], ny [[Fiteny ôdià|fiteny ôria]], ny [[fiteny sanskrity]], ny [[Fiteny hindỳ|fiteny hindy]], ny [[fiteny maraty]], ary ny [[fiteny asamey]]. ==== Sina ==== Tany [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]], ny Baiboly feno voalohany amin' ny [[Fiteny sinoa|teny sinoa]] dia nivoaka tamin' ny taona 1822 (nataon' i [[Joshua Marshman]]) sy 1823 (nataon' i [[Robert Morrison]]). ==== Japàna ==== Tany [[Japàna]], taorian' ny dikan-teny ampahany nataon' ny misiônera katôlika tamin' ny taonjato faha-16, dia nanomboka tamin' ny taonjato faha-19 ny fandikan-teny vaovao tamin' ny [[Fiteny japôney|teny japôney]] (anisan' izany ny ''Meiji Version''). === Taty Afrika === ==== Madagasikara ==== Teto [[Madagasikara]] dia vita tamin' ny taona 1835 ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] nataon' ny [[London Missionary Society]]. ==== Afrika Andrefana ==== Tao [[Afrika Andrefana]], ny [[fiteny iôroba]] no nahazo ny Baiboly manontolo voalohany tamin' ny taona 1884, teo ambany fitarihan' i [[Samuel Ajayi Crowther]], eveka afrikana anglikana voalohany. Nahazo ny Testamenta Vaovao ny [[fiteny efiky]] (Nizerià) tamin' ny taona 1862. ==== Afrika Atsinanana ==== Tao [[Afrika Atsinanana]], dia namoaka ny dikan-teny [[Fiteny soahily|soahily]] voalohany (Testamenta Vaovao sy Genesisy) tamin' ny tapaky ny taonjato faha-19 i [[Johann Ludwig Krapf]]. Nadika amin' ny [[Fiteny nama|teny]] [[Fiteny nama|nama]] (1866) sy amin' ny [[Fiteny toy|teny]] [[Fiteny toy|toy]] (Ganà, 1859) ary amin' ny [[Fiteny haosa|teny]] [[Fiteny haosa|haosa]] ny Baiboly. ==== Ôseania ==== Tany [[Ôseania]], ny ''[[Filazantsara araka an' i Lioka|Filazantsaran' i Lioka]]'' amin' ny [[fiteny tahisiana]] (1818) no [[Soratra Masina]] voalohany navoaka tamin' ny [[Fiteny ôseanika|fiteny]] [[Fiteny ôseanika|ôseanika]]. ==== Amerika ==== Tany [[Amerika Latina]], ny [[Filazantsara]] voalohany navoaka tamin' ny fiteny teratany dia ny [[Filazantsara araka an' i Lioka|an' i Lioka]] tamin' ny [[Fiteny aimara|teny aimara]], tamin' ny taona 1829. == Jereo koa == * [[Baibolin' i Lotera|''Baibolin' i Lotera'']] * [[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy]] * [[Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy]] * [[Ny Soratra Masina - Fandikan-Tenin' ny Tontolo Vaovao|Baibolin' ny Vavolombelon' i Jehovah amin' ny teny malagasy]] * [[Kanônan' ny Baiboly ôrtôdôksa teoahedo]] == Loharano sy fanamarihana == risbpxlvlcsy4b60m62nkliozjc11ni Kor'any amin' ny teny malagasy 0 285858 1135934 1070887 2026-04-22T06:01:14Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1135934 wikitext text/x-wiki Ny '''Kor'any amin' ny teny malagasy''' dia dikan-tenin' ny [[Soratra Masina|soratra masin]]' ny [[silamo]] (ny [[Kor'any]]) amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Tamin' ny nahatongavan' ny fivavahana silamo teto [[Madagasikara]] ka hatramin' izao dia tsy maintsy nisy ny fanazavana ny vontoaton' ny Kor'any sy ny fandikana ny [[Soràta|toko]] na ny [[Ayat|andininy]] sasany amin' ny teny malagasy. Tsy ny Kor'any manontolo anefa no nadika toy izany. Ny fandikan-teny tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21 no fantatry ny besinimaro nefa efa nisy ny fandikan-teny ny Kor'any tany amin' ny taompolo 1980 na talohan' izay aza, izay matetika fandikan-teny ampahany. == Fandikan-teny ampahany == === Fandikan-tenin' i Hadjy Sulaiman Andriantomanga === Nanao fandikan-teny ny [[Kor'any]] amin' ny ampahany i Hadjy Sulaiman Andriantomanga, tokony tamin' ny taona 1968 tao amin' ny Fikambanana Koltoraly ny Malagasy Silamo tao [[Antananarivo]]. Ny fizaràna (''juz''') faha-30 farany mitondra ny lohateny hoe ''‘Amma'', midika hoe "Ny amin' ny inona" ([[soràta]] faha 78, ''An-Nabaʼ,'' "Ny Vaovao", hatramin' ny faha-114, ''An-Nās,'' "Ny Olombelona") no nanaovany fandikana. Nanampy azy i Cheikh Zakirhousen Nourmamod. Nataony hoe "''Ny Kor’any. Laharana faha-30"'' ny anaran' izany amin' ny teny malagasy izany. === Fandikan-tenin' i Sheik Abousoary Saïd Arsene === Nisy koa ny fandikan-teny ampahany nataon' i Sheik Abousoary Saïd Arsene, dia ny "''Al-Fatiha sy Joz Amma ary dikan-teniny amin' ny teny Malagasy''", izany hoe ny soràta voalohany (''Al-Fatiha'' "Teny Fanolorana") sy ny fizaràna (''juz''') faha-30 atao hoe ''‘Amma''. Ny Islamhouse any [[Riyadh]] ([[Arabia Saodita]]) no namoaka izany an-tranonkala tamin' ny taona 2007. === Fandikan-tenin' i Rakotoarivony Hajanirina Djaafar === Nanao fandikan-teny ny fizaràna faha-30 koa i Rakotoarivony Hajanirina Djaafar ka nampitondrainy ny lohateny hoe "''Ny Kor’any Masina. Ny Fizarana faha 30",'' tao amin' ny Ligue des diplômés des universités islamiques à Madagascar (LDUIM) tao Antananarivo tamin' ny taona 2010. === Fandikan-tenin' ny Africa Muslims Agency === Ny [[Africa Muslims Agency]], Sampana Madagasikara, koa dia namoaka ny "''Ny Koro’any Masina. Andrana amin' ny fandikana ny Koro’any Masina ilay tsy manam-paharoa. Fizarana faha-30''" tamin' ny taona 2010. == Fandikan-teny manontolo == === Fandikan-tenin' i Ali Loiffa Halim Abdallah === I Ali Loiffa Halim Abdallah tany [[Mahajanga]] dia nanao fandikan-teny ny Kor'any manontolo tamin' ny taompolo 1980, izay nampitondrainy ny lohateny hoe "''Ny Koran Masina,'' sy nampifanatrika ny dikan-teny malagasy sy arabo. === Fandikan-tenin' ny Institut Islamique de Madagascar === Ny Institut Islamique de Madagascar (INISMA) dia namoaka ny fandikan-teniny izay mitondra ny lohateny hoe "''Ny Kor’any Masina''", tao [[Antananarivo]], tamin' ny taona 2008, izay nahazo fanohanana avy amin' ny World Federation of Khoja Shia Ithna-Asheri Muslim Communities. === Fandikan-tenin' ny Fikambanana Ahmadià eto Madagasikara === Nisy ny fandikan-teny ny Kor'any tamin' ny taona 2008 izay nataon' ny Ahmady eto [[Madagasikara]]. Ny [[ahmadisma]] dia heverin' ny Mozilmana maro ho tsy sampan' ny finoana silamo fa fivavahana hafa tanteraka na dia mampiasa ny Kor'any sy mitonon-tena ho Mozilmana aza, hany ka tsy ampiasain' ny mpino silamo tsy ahmady ny fandikan-teny nataony. Ny famoahana ny "''Kor'any masina amin' ny teny arabo sy dikany amin' ny teny malagasy''" dia notohanan' ny [[Fikambanana Ahmadiyyah Manerana Izao Tontolo Izao]], izay nampitondraina ny lohateny hoe "''Ny Kor'any Masina''". Ity fikambanana ity dia efa niandraikitra fandikan-teny ny Kor'any amin' ny fiteny maro manarena an' izao tontolo izao. Olona telo no tena nisongadina tamin' ny fandikana ho amin' ny teny malagasy, dia i Ramavonirina Oliva Rahantamalala sy Razafimamonjy Georges Eugène Fanja ary Andriandahy Mahmoudou. Nanampy azy ireo amin' ny famakiana ny lahatsoratra hanaovana fanitsiana alohan' ny hamoahana azy Razafisalama Rija sy i Ata-UI-Quayyum Joomun ary i Ndremita A. Venance. Ny teny malagasy dia eo ankavia fa ny teny arabo kosa no eo ankavanana. Izao ohatra ny dikan-teny malagasy amin' ny [[Soràta]] voalohany ''Al Fâtihah'': # Amin' ny Anaran' i Allâh, ilay Be Fahasoavana sady Be Indra Fo. # Dera rehetra anie ho an' i Allâh, Tompon' izao Tontolo izao, # Ilay Be Fahasoavana sady Be Indra fo, # Ilay Tompo ''tokana'' amin' ny Andro Fitsarana. # Ianao irery ihany no Tompoinay, Ianao irery ihany koa no hitalahoanay vonjy. # Tariho amin' ny làlana mahitsy izahay, # Ilay làlan' ireo izay niaran' ny hatezerana, na ireo izay nania. === Fandikan-teny tamin' ny taona 2020 === Tamin' ny taona 2020 dia nisy fandikana ny [[Kor'any]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Ity no nalaza tao amin' ny haino aman-jery malagasy ka heverin' ny maro ho ny fandikan-teny voalohany. Araka ny nambaran' i Zacharie Mohammed, filohan' ny fikambanan' ny mpitoriteny mozilmana eto Madagasikara, ny tanjona dia ny mba hahafahan' ny mpiteny malagasy, na mpino na tsy mpino hamaky an' ilay boky ka hahalalany ny finoana silamo. Niisa 12 ny mpandika teny sy mpanao fanitsiana niandraikitra ny fandikan-teny. I [[Soeda]] no namatsy vola izany fandikan-teny izany. Ny tanjon' ny Soeda amin' ilay fanaovana dika teny dia ny hampitomboana ny isan’ ny boky amin’ ny teny malagasy. Anisan' ny manome lanja ny teny malagasy koa ny fandikana ny Kor'any amin' io teny io. == Jereo koa == * [[Kor'any]] * [[Fiteny arabo]] * [[Fiteny malagasy]] * [[Silamo]] * [[Silamo eto Madagasikara]] * [[Ahmadisma]] * [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] == Rohy ivelany == * [https://archive.org/stream/HolyQuranMalagasy/Holy-Quran-Malagasy_djvu.txt Full text of "Holy-Quran-Malagasy - اللغة المدغشقرية الملغاشية في مدغشقر"] (dikan-teny nataon' ny Fikambanana Ahmadiyyah Manerana izao tontolo izao) * [https://www.alislam.org/quran/Holy-Quran-Malagasy.pdf Holy-Quran-Malagasy.pdf] (dikan-teny nataon' ny Fikambanana Ahmadiyyah Manerana izao tontolo izao) * "[https://lexpress.mg/15/02/2020/religion-le-coran-traduit-en-langue-malgache/ Religion - Le Coran traduit en langue malgache]", ''L'Express de Madagascar'', 15 février 2020 * "[http://alagr.com/book/Malagasy/Malagasy.html Holy Quran Malagasy Translation]", ''alagr.com'' * "[https://journals.openedition.org/oceanindien/1718 Un nouvel élargissement du corpus littéraire en malgache]", ''journals.openedition.org'' * "[https://www.africabib.org/rec.php?RID=380615150 Un nouvel élargissement du corpus littéraire en malgache]", ''africabib.org'' == Loharano sy fanamarihana == 8xf8m4meo4b77zuh8vjt9lolx0disn4 1135936 1135934 2026-04-22T07:08:38Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy tsipelina 1135936 wikitext text/x-wiki Ny '''Kor'any amin' ny teny malagasy''' dia dikan-tenin' ny [[Soratra Masina|soratra masin]]' ny [[silamo]] (ny [[Kor'any]]) amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Tamin' ny nahatongavan' ny fivavahana silamo teto [[Madagasikara]] ka hatramin' izao dia tsy maintsy nisy ny fanazavana ny votoatin' ny Kor'any sy ny fandikana ny [[Soràta|toko]] na ny [[Ayat|andininy]] sasany amin' ny teny malagasy. Tsy ny Kor'any manontolo anefa no nadika toy izany. Ny fandikan-teny tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21 no fantatry ny besinimaro nefa efa nisy ny fandikan-teny ny Kor'any tany amin' ny taompolo 1980 na talohan' izay aza, izay matetika fandikan-teny ampahany. == Fandikan-teny ampahany == === Fandikan-tenin' i Hadjy Sulaiman Andriantomanga === Nanao fandikan-teny ny [[Kor'any]] amin' ny ampahany i Hadjy Sulaiman Andriantomanga, tokony tamin' ny taona 1968 tao amin' ny Fikambanana Koltoraly ny Malagasy Silamo tao [[Antananarivo]]. Ny fizaràna (''juz''') faha-30 farany mitondra ny lohateny hoe ''‘Amma'', midika hoe "Ny amin' ny inona" ([[soràta]] faha 78, ''An-Nabaʼ,'' "Ny Vaovao", hatramin' ny faha-114, ''An-Nās,'' "Ny Olombelona") no nanaovany fandikana. Nanampy azy i Cheikh Zakirhousen Nourmamod. Nataony hoe "''Ny Kor’any. Laharana faha-30"'' ny anaran' izany amin' ny teny malagasy izany. === Fandikan-tenin' i Sheik Abousoary Saïd Arsene === Nisy koa ny fandikan-teny ampahany nataon' i Sheik Abousoary Saïd Arsene, dia ny "''Al-Fatiha sy Joz Amma ary dikan-teniny amin' ny teny Malagasy''", izany hoe ny soràta voalohany (''Al-Fatiha'' "Teny Fanolorana") sy ny fizaràna (''juz''') faha-30 atao hoe ''‘Amma''. Ny Islamhouse any [[Riyadh]] ([[Arabia Saodita]]) no namoaka izany an-tranonkala tamin' ny taona 2007. === Fandikan-tenin' i Rakotoarivony Hajanirina Djaafar === Nanao fandikan-teny ny fizaràna faha-30 koa i Rakotoarivony Hajanirina Djaafar ka nampitondrainy ny lohateny hoe "''Ny Kor’any Masina. Ny Fizarana faha 30",'' tao amin' ny Ligue des diplômés des universités islamiques à Madagascar (LDUIM) tao Antananarivo tamin' ny taona 2010. === Fandikan-tenin' ny Africa Muslims Agency === Ny [[Africa Muslims Agency]], Sampana Madagasikara, koa dia namoaka ny "''Ny Koro’any Masina. Andrana amin' ny fandikana ny Koro’any Masina ilay tsy manam-paharoa. Fizarana faha-30''" tamin' ny taona 2010. == Fandikan-teny manontolo == === Fandikan-tenin' i Ali Loiffa Halim Abdallah === I Ali Loiffa Halim Abdallah tany [[Mahajanga]] dia nanao fandikan-teny ny Kor'any manontolo tamin' ny taompolo 1980, izay nampitondrainy ny lohateny hoe "''Ny Koran Masina,'' sy nampifanatrika ny dikan-teny malagasy sy arabo. === Fandikan-tenin' ny Institut Islamique de Madagascar === Ny Institut Islamique de Madagascar (INISMA) dia namoaka ny fandikan-teniny izay mitondra ny lohateny hoe "''Ny Kor’any Masina''", tao [[Antananarivo]], tamin' ny taona 2008, izay nahazo fanohanana avy amin' ny World Federation of Khoja Shia Ithna-Asheri Muslim Communities. === Fandikan-tenin' ny Fikambanana Ahmadià eto Madagasikara === Nisy ny fandikan-teny ny Kor'any tamin' ny taona 2008 izay nataon' ny Ahmady eto [[Madagasikara]]. Ny [[ahmadisma]] dia heverin' ny Mozilmana maro ho tsy sampan' ny finoana silamo fa fivavahana hafa tanteraka na dia mampiasa ny Kor'any sy mitonon-tena ho Mozilmana aza, hany ka tsy ampiasain' ny mpino silamo tsy ahmady ny fandikan-teny nataony. Ny famoahana ny "''Kor'any masina amin' ny teny arabo sy dikany amin' ny teny malagasy''" dia notohanan' ny [[Fikambanana Ahmadiyyah Manerana Izao Tontolo Izao]], izay nampitondraina ny lohateny hoe "''Ny Kor'any Masina''". Ity fikambanana ity dia efa niandraikitra fandikan-teny ny Kor'any amin' ny fiteny maro manarena an' izao tontolo izao. Olona telo no tena nisongadina tamin' ny fandikana ho amin' ny teny malagasy, dia i Ramavonirina Oliva Rahantamalala sy Razafimamonjy Georges Eugène Fanja ary Andriandahy Mahmoudou. Nanampy azy ireo amin' ny famakiana ny lahatsoratra hanaovana fanitsiana alohan' ny hamoahana azy Razafisalama Rija sy i Ata-UI-Quayyum Joomun ary i Ndremita A. Venance. Ny teny malagasy dia eo ankavia fa ny teny arabo kosa no eo ankavanana. Izao ohatra ny dikan-teny malagasy amin' ny [[Soràta]] voalohany ''Al Fâtihah'': # Amin' ny Anaran' i Allâh, ilay Be Fahasoavana sady Be Indra Fo. # Dera rehetra anie ho an' i Allâh, Tompon' izao Tontolo izao, # Ilay Be Fahasoavana sady Be Indra fo, # Ilay Tompo ''tokana'' amin' ny Andro Fitsarana. # Ianao irery ihany no Tompoinay, Ianao irery ihany koa no hitalahoanay vonjy. # Tariho amin' ny làlana mahitsy izahay, # Ilay làlan' ireo izay niaran' ny hatezerana, na ireo izay nania. === Fandikan-teny tamin' ny taona 2020 === Tamin' ny taona 2020 dia nisy fandikana ny [[Kor'any]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Ity no nalaza tao amin' ny haino aman-jery malagasy ka heverin' ny maro ho ny fandikan-teny voalohany. Araka ny nambaran' i Zacharie Mohammed, filohan' ny fikambanan' ny mpitoriteny mozilmana eto Madagasikara, ny tanjona dia ny mba hahafahan' ny mpiteny malagasy, na mpino na tsy mpino hamaky an' ilay boky ka hahalalany ny finoana silamo. Niisa 12 ny mpandika teny sy mpanao fanitsiana niandraikitra ny fandikan-teny. I [[Soeda]] no namatsy vola izany fandikan-teny izany. Ny tanjon' ny Soeda amin' ilay fanaovana dika teny dia ny hampitomboana ny isan’ ny boky amin’ ny teny malagasy. Anisan' ny manome lanja ny teny malagasy koa ny fandikana ny Kor'any amin' io teny io. == Jereo koa == * [[Kor'any]] * [[Fiteny arabo]] * [[Fiteny malagasy]] * [[Silamo]] * [[Silamo eto Madagasikara]] * [[Ahmadisma]] * [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] == Rohy ivelany == * [https://archive.org/stream/HolyQuranMalagasy/Holy-Quran-Malagasy_djvu.txt Full text of "Holy-Quran-Malagasy - اللغة المدغشقرية الملغاشية في مدغشقر"] (dikan-teny nataon' ny Fikambanana Ahmadiyyah Manerana izao tontolo izao) * [https://www.alislam.org/quran/Holy-Quran-Malagasy.pdf Holy-Quran-Malagasy.pdf] (dikan-teny nataon' ny Fikambanana Ahmadiyyah Manerana izao tontolo izao) * "[https://lexpress.mg/15/02/2020/religion-le-coran-traduit-en-langue-malgache/ Religion - Le Coran traduit en langue malgache]", ''L'Express de Madagascar'', 15 février 2020 * "[http://alagr.com/book/Malagasy/Malagasy.html Holy Quran Malagasy Translation]", ''alagr.com'' * "[https://journals.openedition.org/oceanindien/1718 Un nouvel élargissement du corpus littéraire en malgache]", ''journals.openedition.org'' * "[https://www.africabib.org/rec.php?RID=380615150 Un nouvel élargissement du corpus littéraire en malgache]", ''africabib.org'' == Loharano sy fanamarihana == jr31wzho3iuvbwagygyij9895gt48e1 Balsama 0 286073 1135975 1070606 2026-04-22T11:54:37Z Thelezifor 15140 1135975 wikitext text/x-wiki Ny '''balsama''' na '''balisama''' dia ditin-kazo miforona amin' ny karazana hazo sy kirihitra sasany. Ny balsama ao amin' ny [[Baiboly]] no nahatonga ny fiantsoana azy indraindray hoe "balsaman' i Gileada". Avy amin' ny [[Fiteny latina|teny latinina]] hoe ''balsamum'' hoe "ditin' ny hazo balsama", izay avy amin' ny loharano semitika toy ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] hoe ''basam'', "zava-manitra", "menaka manitra". cy4cb34y2bp1ubhpkuqy2gjo98ocwuu Santalum album 0 287243 1135891 1076712 2026-04-21T15:14:43Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy tsipelina 1135891 wikitext text/x-wiki [[Sary:Chandanam (Malayalam ചന്ദനം) (30743804600).jpg|vignette|271x271px|''Santalum album'']] Ny '''''Santalum album''''' na '''mazozana''', amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], dia hazo trôpikaly madinika ao amin' ny fianakaviana ''Santalaceae''. Novolena sy namidy nandritra ny taona maro ity karazana ity, indrindra noho fananany fofona manitra sy noho izy fanao fanafody. Vokarina betsaka amin' ny endrika [[menaka manitra]] izy io, nefa tsy ampiasaina loatra amin' ny [[sokitra]] intsony. Noho ny fitrandrahana azy be loatra dia atahorana ho lany tamingana ity karazan-kazo ity. == Endrikendriny == [[Sary:Santalum album (Chandan) in Hyderabad, AP W2 IMG 0023.jpg|vignette|182x182px|Vonin' ny ''Santalum album'']][[Sary:Santalum album1.jpg|vignette|171x171px|''Santalum album'' any [[Tahiti]]]] Mahatratra 4 ka hatramin' ny 9 m ny haavon' ny ''Santalum album'' hazo, ary afaka miaina mandritra ny zato taona. Misy rantsana mitsotsorika ny tampony. Miovaova ny toerana tiany aniriana, afaka mifangaro amin' ny karazan-javamaniry hafa eo amin' ny manodidina koa izy. Mitsentsitra ny fakan' ny karazan-kazo hafa ity zavamaniry ity amin' ny alalan' ny fitaovam-pitrohana eny amin' ny fakany. Tsy mitera-pahavoazana firy ho an' ny zavamaniry tsentsefiny anefa izany. Misy hatramin' ny 300 ny karazan-kazo azony tsentsefina ka mandray anjara amin' ny fitomboany amin' ny alalan' ny fanomezana azy sakafo mifototra amin' ny [[fôsfôro]] sy [[azôta]] ary [[pôtasiôma]]; ireo zavamaniry ireo ihany koa no ahazoany aloka, indrindra mandritra ny dingana voalohany amin' ny fitomboany. Afaka mitombo isa amin' ny alalan' ny fizarazarana any amin' ny fakany izay mamoaka tsimoka madinika ity zavamaniry ity. [[Sary:SantalumAlbumLeaf.jpg|vignette|170x170px|Ravin' ny ''Satalum album'']] Henjana ny hodiny, mivolon-takatra mainty na mena ary mety ho saika mainty aza. Malambolambo ny hoditr' izay mbola tanora fa lasa marokoroko kosa izany eny amin' ny hazo efa lehibe izay ahitana tresatresaka lalina mitsangana mampiseho ny atiny miloko mena. Maitso hatsatra na fotsy ny fon' ilay hazo. Manify sy mitodika mifanohitra ary miendrika atody na miendrika lela-lefona ny raviny. Tsy misy tsibolo sady maitso manjelatra ny lafin-draviny ambony, fa manopy maitso kosa ny ambany. [[Sary:Santalum album Fruit Krish.jpg|vignette|118x118px|Ny voan' ny ''Santalum album'' rehefa masaka]] Mamoa ny ''Satalum album'' rehefa afaka telo taona, ka afaka ambolena ny vihim-boany manomboka amin' ny faha dimy taonany. Aparitaky ny vorona ny voa ka afaka maniry. == Faritra aniriany eto amin' izao tontolo izao == Maniry any amin' ny faritra somary maina any [[India]] ka hatrany [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]] Atsimo, ary any amin' ny morontsiraka avaratr' i [[Aostralia]] ny ''Santalum album''. Taloha dia tsy fahita afa-tsy any amin' ny tapany atsinanana amin' i [[Indônezia]] sy amin' ny tapany avaratr' i Aostralia ary any amin' ny faritra mafana ao amin' ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Saikanosy Indiana]] ity zavamaniry ity. Maniry any amin' ny ala maina any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]], any India, any [[Hawaii]], any [[Srilanka]], any Indônezia, any [[Filipina]] ary any tapany avaratra-andrefan' i Aostralia ilay hazo ankehitriny, na dia tsy fantatra aza ny halehiben' ny fielezany amin' ireo faritra ireo. == Toerana tiany aniriana == Maniry any amin' ny ala maina amorontsiraka hatramin' ny hahambo 700 m ny ''Santalum album''. Amin' ny ankapobeny dia maniry amin' ny fasika mena na tany be vato izy io, saingy mety haniry koa amin' ny karazan-tany hafa. Mety aminy ny maripana 0°&nbsp;C hatramin' ny 38&nbsp;°C sy mila rotsak' orana 500 hatramin' ny 3&nbsp;000 mm isan-taona izy. == Fiarovana == [[Sary:Santalum album, Indian sandal, ചന്ദനം. Seed.jpg|vignette|183x183px|Voan' ny ''Santalum album'']] Tandindomin-doza ny ''Santalum album'' noho ny fitrandrahana tafahoatra ny tany sy ny fahapotehan' ny toeram-paniriany. Ny doro tanety sy ny fambolena ary ny fanadiovana amin' ny alalan' ny fandripahana zavamaniry eo aminy no tena mampanahy indrindra. Kasaina hatao ao amin' ny fanaovan-dalàna sy ny fikarohana ara-pambolena ny fitahirizana sy ny fiarovana an' io zavamaniry io. Nandray fepetra momba fandrarana ny fanondranana ny hazon' io zavamaniry io, ohatra, ny fanjakana indiana. == Famokarana == [[Sary:SantalumAlbumSapling.jpg|vignette|188x188px|''Santalum album'' mbola tanora]] Ny ''Santalum Album'' no loharano lehibe ahazoana ny hazo sandaly sy ny menaka manitra avy amin' izany. Mitana toerana lehibe amin' ny orinasa mpizara vokatra voajanahary izy io. Nitarika ho amin' ny fambolena azy ny sanda ambony ananan' ity zavamaniry ity, sady nampitombo ny habetsahan' ny fizaràna azy. Voafaritry ny fenitra ISO 3518:2002 ny toetran' ny menaka manitra azo avy aminy. Sakana amin' ny fambolena azy ny halavan' ny fotoana ilaina amin' ny fahamatorany sy ny fahasarotana mifandray amin' ny fikolokoloana azy. Misy dingana maromaro fanamainana sy fikarakarana, izay mampitombo ny vidiny, ny fijinjana ilay hazo. Tsara indrindra raha atao amin' ny ''Santalum album'' efa be taona ny fakana ny hazo sandaly. Azo amidy kosa ny nofon-kazony rehefa mahatratra fito taona. === Any Aostralia === Ny karazana teratany, ''Santalum spicatum'', dia fahita kokoa any [[Aostralia]] ary mitombo be any Aostralia Andrefana, fa tamin' ny taona 2020 dia misy toeram-pambolena ''Santalum album'' miasa tanteraka any Kununurra, any amin' ny farany avaratra amin' i Aostralia Andrefana: Quintis (Tropical Forestry Services taloha), izay nifehy ny 80 isan-jaton' ny famatsiana ''Santalum album'' sy santanôla maneran-tany tamin' ny taona 2017. === Any India === Noraran' ny governemanta indiana ny fanondranana ireo karazam-kazo ireo mba hampihenana ny loza ateraky ny fijinjana be loatra. Any amin' ny [[Karnataka|Fanjakan' i Karnataka]], any amin' ny [[Andhra Pradesh|Fanjakan' i Andhra Pradesh]], ary any amin' ny [[Tamil Nadu|Fanjakan' i Tamil Nadu]] any amin' ny tapany atsimon' i [[India]], dia fananan' ny fanjakana nanomboka hatramin' ny taona 2001/2002 ny hazo rehetra mihoatra ny refy voafaritra. Ny fanapahana amin' ilay hazo, eny fa na fananan' olon-tsotra aza, dia nofehezin' ny sampan-draharaham-panjakana misahana ny ala. Taorian' izay dia navela hamidy amin' ny mpamboly tsy miankina izy ireo, fa ny sampan-draharaham-panjakana momba ny ala ihany no afaka mivarotra. Nihena 4&nbsp;000 taonina ny vokatra isan-taona tany am-piandohan' ny taompolo 1970, ka lasa latsaky ny 300 taonina izany tamin' ny taona 2011. Izany fidinana izany dia noho ny pôlitikan' ny fanjakana sy ny fitrandrahana tafahoatra, ary nisy ny hetsika natao mba hamporisihana ny mpamboly hamboly ilay hazo indray. === Any Nepaly === Ny ''Santalum Album'' dia karazana zavamaniry atahorana ho lany tamingana, izay fehezin' ny governemantan' i [[Nepaly]] ny fitrandrahana azy. Izany no mahatonga azy hahaeoana karazana menaka manitra lafo vidy ary, na eo aza ny fitsipika, hazo an-jatony maro no tapaka tsy ara-dalàna isan-taona. Mahatratra 1&nbsp;000 hatramin' ny 1&nbsp;500 dôlara amerikana isaky ny kilao ny menaka manitra azo avy aminy. === Any Srilanka === Ny hazo efa antitra no tsara jinjaina. Ny hazo azo amidy anefa dia mety amin' ny hazo fito taona. Esorina tanteraka ilay zavamaniry, fa tsy tapahana fotsiny eo am-potony raha vokatry ny fitsimohana avy amin' ny fakan' ny teo aloha. Ny fanesorana be loatra ny ''Santal album'' nandritra ny taonjato lasa dia nahatonga an'ity hazo ity ho tena tandindomim-paharinganana. === Any amin' ny toeran-kafa === Hatramin' ny taona 2020 dia misy ihany koa ny fambolena ''Santal album'' any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]], any [[Indônezia]], any [[Malezia]], any [[Filipina]] ary any amin' ny nosy maro any [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]]. == Fampiasana azy == === Any Ejipta === Nampiasaina tamin' ny fanesefana zava-manitra amin' ny mômia tany [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta taloha]] ny ''Santal album'' fa akehitriny kosa dia dorana izy io amin' ny fadevenana [[mozilmana]]. === Any India === Any [[India]] dia nampiasaina ny nofon-kazo sy ny menaka avy amin' ny ''Santal album'' tamin' ny fombafomba ara-pivavahana, ary nampiasaina tamin' ny fandorana faty. Amin' izao ankehitriny dia sombiny kely fotsiny no ampiana ao amin' ny antontan-kitay fandorana faty mba ho famantarana fotsiny. Ampiasaina amin' ny fanamboaran-javatra any amin' ny [[tempoly]] sy any an-toeran-kafa koa ny ''Santalum album''. Amin' ny [[hindoisma]], ny hazo santaly dia matetika ampiasaina amin' ny lanonana sy fombafomba. Tafiditra amin' ny zavatra ilaina amin' ny fahandroana feta ampiasaina amin' ny fanesefana zava-manitra ao amin' ny tempoly natokana ho an' ny andriamanitra [[Shiva]] koa ny ''Santal album''. Ny ankamaroan' ny Hindoa dia manao marika vita amin' ity feta ity eo amin' ny handriny, izany dia heverina fa mampangatsiatsiaka ny "maso fahatelo". Ny karazana tena ampiasaina dia ny ''Santalum album'' satria be dia be any amin' ny tapany atsimon' i India. === Aty Afrika Atsinanana === Ny ''Santal album'' dia kikisana amin' ny vato na seramika mba hanaovana feta (tabàky) miaro amin' ny masoandro, izany no antsoina hoe [[Masinjoany (fikarakarana hoditra)|masinjoany]] (amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]) ato [[Madagasikara]] na [[Masinjoany (fikarakarana hoditra)|msindzano]] (amin' ny [[Fiteny kômôriana|teny kômôriana]]) ao [[Kômôro]] sy ao [[Mayotte]], apetaka amin' ny tavan' ny vehivavy sy ny tovovavy. Izany koa dia fomba nentim-paharazana amin' ny fikolokoloana ny hatsaran-tarehin' ny vehivavy ao amin' ny kolontsaina [[Afrika Atsinanana|afrikana tatsinanana]] sasany, anisan' izany ny ao [[Môzambika]]. === Any Sina === Nampiasaina hatry ny ela tany [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] ny ''Santalum album'' sy ny hazo mitovitovy aminy amin' ny fanamboarana sarivongana sy [[tempoly]], ary nodorana tamin' ny fanaovana emboka mandritra ny fombafomba ara-pivavahana. == Jereo koa == * [[Masonjoany (fikarakarana hoditra)]] * ''[[Enterospermum madagascariense]]'' * ''[[Brachylaena microphylla]]'' * ''[[Santalum]]'' * ''[[Coptosperma madagascarensis]]'' {{reflist}} [[Sokajy:Hazo]] mbzd0vmv7m10jedlu50xi7a43f3gpm3 Falco peregrinus 0 290216 1135873 1092950 2026-04-21T12:01:38Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Hitsikitsika peregrinina]] ho [[Falco peregrinus]] i Thelezifor 1092950 wikitext text/x-wiki [[Sary:Falco_peregrinus_-_01.jpg|thumb|250px|Hitsikitsika peregrinina]] Ny '''hitsikitsika peregrinina''' (Falco peregrinus), dia [[vorona]] mpihaza ao amin'ny fianakaviana Falconidae. Volom-borona lehibe miendrika [[goaika]], manana lamosina manga mivolombolamena, fotsy voasakana, ary mainty ny lohany. Ny hitsikitsika peregrinina dia malaza amin'ny hafainganam-pandehany. Mahatratra 320 km/ora mahery izy io mandritra ny fihazana fihazana (faingana haingam-pandeha), ka mahatonga azy ho biby haingana indrindra eto an-tany. kvh99pxpsvp98obvcnal4mx3rvskau0 1135875 1135873 2026-04-21T12:25:42Z Thelezifor 15140 Nanitatra ny teny fampidirana 1135875 wikitext text/x-wiki [[Sary:Falco_peregrinus_-_01.jpg|thumb|356x356px|''Falco'' ''peregrinina'']] Ny '''''Falco peregrinus''''' dia [[vorona]] mpihaza ao amin' ny fianakaviana ''[[Falconidae]]''. Karazam-borona matanjaka manana habe salantsalany izy io, izay malaza amin' ny maha vorona manidina mitsoriaka haingana indrindra eran-tany (320 km/ora mahery mandritra ny fihazana). Saika vorona hafa ihany no [[Remby|rembiny]], fa ny sasany koa dia mety mihaza biby madinika an-tanety. Tsy manamboatra akany io vorona io, ary eny amin' ny hantsana no tena fonenany, mahalana kokoa eny amin' ny hazo, na fanorenana, na trano avo. Nihena be ny isan' izy ireo tao taorian' ny [[Ady Lehibe Faharoa]], indrindra noho ny fandotoana vokatry ny fampiasana ny poizina DDT. Hatramin' ny niarovana azy tamin' ny taompolo 1970 dia nitombo indray ny isany. Mandrakotra 10&nbsp;000&nbsp;000 km² any hoany ny tsinjara faritr' itỳ karazana itỳ. Misy ovan-karazany roapolo eo ho eo izy io ary anisan' ny vorona manana faritra lehibe indrindra eran-tany, hita any amin' ny kôntinanta rehetra afa-tsy ny Antarktika. Matetika izy io dia tezaina nefa koa noheverina ho vorona mpanimba tany Eorôpa, toy ny ''Falconidae'' hafa, ary nenjehina noho izany antony izany. == Jereo koa == * ''[[Falco]]'' * [[Hitsikitsika]] (''Falco newtoni'') ptkmdqspi3crxtsuulfl2kn2y7y6133 Eleocharis 0 291164 1135920 1132212 2026-04-22T04:28:44Z ~2026-96630-1 38575 Namindra sary 1135920 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 081230-0543 Eleocharis calva.jpg|vignette|431x431px|''Eleocharis calva'']] Ny '''''Eleocharis''''' dia vondron-karazan-javamaniry fahita maneran-tany izay misy karazana 250 na mihoatra, zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana ''[[Cyperaceae]]''. Manana tsinjara toerana ara-jeôgrafia midadasika ity vondron-karazana ity, fa ny ivon' ny fahasamihafan-karazana dia ao amin' ny Ala Amazôniana sy ny tehezan-tendrombohitra atsinanan' ny [[Andes]] any [[Amerika Atsimo]], ilany avaratra amin' i [[Aostralia]], ilany atsinanana amin' i [[Amerika Avaratra]], [[Kalifornia|California]], [[Faritra Atsimo ao Afrika|ilany atsimo amin' i Afrika]] ary [[Azia]] Atsimo. Maniry any anaty rano na amin' ny haambon' ny ranomasina ka hatrany amin' ny haambo mihoatra ny 5&nbsp;000 m (ao amin' i Andes trôpikaly) ny ankamaroan' ny karazana ao amin' ny vondrona ''Eleocharis''. Mora fantatra ity vondron-karazana ity: manao [[fôtôsentezy]] amin' ny alalan' ny [[Taho|tahony]] ny karazana rehetra ao amin' ny vondrona ''Eleocharis'' nefa tsy misy [[Ravina (zavamaniry)|ravina]] maitso (ny raviny dia lasa elabakaka manarona manodidina ny fototry ny taho). Zavamaniry matanjaka sy miparitaka amin' ny alalan' ny rizôma (na [[Taranja (taova)|taranja]]) amin' ny faritra trôpikaly iva sy mando ny karazana maro, fa ny maro hafa dia zavamaniry kely maniry isan-taona na mihoatra ny roa taona akaiky renirano, ary ny hafa kosa dia manana toetra eo anelanelan' ireo. Misy koa ny karazany maromaro tsy maintsy maniry anaty rano, izay mazàna misy taho difotra sady misampana ary matetika ahafaka mampifamadika ny fametrahana karbôna C<sub>3</sub> sy C<sub>4</sub> ho setrin' ny [[tontolo iainana]] samihafa. Amin' ny karazana rehetra ao amin' ny ''Eleocharis'' dia eny amin' ny tendron-tahony ny voniny. Na dia eo aza ny fahasamihafana ao amin' ity vondron-karazana ity dia vitsy ny toetra ilaina amin' ny famaritana ny karazana ao anatiny, ary karazana maro no sarotra avahana. Maro amin' ny karazana fantatra amin' izao fotoana izao izay manana faritra jeôgrafika midadasika no manana endrika maro. Mety hahitana taranaka maro mivoatra tsy miankina ny sasany amin' ireo karazany ireo. Iray amin' ny karazana malaza indrindra ny ''[[Eleocharis dulcis]]''. Manana vodiny eo amin' ny rizômany izay azo voasana sy hanina manta na andrahoina ireo zavamaniry ireo. == Ekôlojia == [[Sary:Magpie Goose taking off.jpg|vignette|277x277px|''Anseranas semipalmata'']] Any [[Aostralia]] dia saika miantehitra amin' ny fihinanana ny vodiny ny karazana gisa ''Anseranas semipalmata'' mandritra ny ampahany be amin' ny taona. == Karazana voafantina == [[Sary:Eleocharis minuta plant4 - Flickr - Macleay Grass Man.jpg|vignette|279x279px|''Eleocharis minuta'']] [[Sary:Eleocharis acutangula 24-2.jpg|vignette|314x314px|Harefopoakaty (''Eleocharis acutangula'')]] [[Sary:Eleocharis geniculata kz10.jpg|vignette|256x256px|''Eleocharis geniculata'']] [[Sary:Eleocharis ochrostachys.jpg|vignette|254x254px|''Eleocharis ochrostachys'']] Indreto misy karazana nofantenana: * ''Eleocharis acicularis'' <small>(L.) Roem. & Schult.</small> * ''Eleocharis acuta'' <small>R.Br.</small> * ''[[Eleocharis acutangula]]'' <small>(Roxb.) Schult.</small> * ''Eleocharis afflata'' <small>Steud.</small> * ''Eleocharis atropurpurea'' <small>(Retz.) J.Presl & C.Presl</small> * ''Eleocharis baldwinii'' <small>(Torr.) Chapm.</small> * ''Eleocharis bella'' <small>(Piper) Svenson</small> * ''Eleocharis bifida'' <small>S.G. Smith</small> * ''Eleocharis bolanderi'' <small>A.Gray</small> * ''Eleocharis brassii'' <small>S.T.Blake</small> * ''Eleocharis brittonii'' <small>Svenson ex Small</small> * ''[[Eleocharis caespitosissima]]'' <small>Baker</small> -- kivolanaondry, kivolonaondry, kivolonondry, volontany * ''Eleocharis cellulosa'' <small>Torr.</small> * ''Eleocharis compressa'' <small>Sull.</small> * ''Eleocharis confervoides'' <small>(Poir.) Steud.</small> * ''Eleocharis congesta'' <small>D.Don</small> * ''Eleocharis cylindrostachys'' <small>Boeckler</small> * ''Eleocharis dietrichiana'' <small>Boeckler</small> * ''[[Eleocharis dulcis]]'' <small>(Burm.f.) Trin. ex Hensch.</small> -- harefo, hareforefo, herefo, horefo * ''Eleocharis elegans'' <small>(Kunth) Roem. & Schult.</small> * ''Eleocharis equisetoides'' <small>(Elliott) Torr.</small> * ''Eleocharis erythropoda'' <small>Steud.</small> * ''Eleocharis filiculmis'' <small>Kunth</small> * ''Eleocharis geniculata'' <small>(L.) Roem. & Schult.</small> * ''Eleocharis gracilis'' <small>R.Br.</small> * ''Eleocharis halophila'' <small>Fernald & Brackett</small> * ''Eleocharis jacobsiana'' <small>K.L.Wilson</small> * ''Eleocharis keigheryi'' <small>K.L.Wilson</small> * ''Eleocharis kuroguwai'' <small>Ohwi</small> * ''[[Eleocharis limosa]]'' <small>(Schrad.) Schult.</small> -- harefo * ''Eleocharis macrostachya'' <small>Britton</small> * ''[[Eleocharis minuta]]'' <small>Boeckeler</small> -- kivolonondry, volontany * ''Eleocharis montana'' <small>(Kunth) Roem. & Schult.</small> * ''Eleocharis montevidensis'' <small>Kunth</small> * ''Eleocharis mutata'' <small>(L.) Roem. & Schult.</small> * ''Eleocharis nitida'' <small>Fernald</small> * ''Eleocharis nodulosa'' <small>Schult.</small> * ''Eleocharis obtusa'' <small>(Willd.) Schult.</small> * ''Eleocharis ochrostachys'' <small>Steud.</small> * ''Eleocharis pachycarpa'' <small>Desv.</small> * ''Eleocharis pachystyla'' <small>(C.Wright) C.B.Clarke</small> * ''Eleocharis pallens'' <small>S.T.Blake</small> * ''Eleocharis palustris'' <small>(L.) Roem. & Schult.</small> * ''Eleocharis papillosa'' <small>Latz</small> * ''Eleocharis parishii'' <small>Britton</small> * ''Eleocharis parvula'' <small>(Roem. & Schult.) Link ex Bluff et al.</small> * ''Eleocharis pellucida'' <small>J.Presl & C.Presl</small> * ''Eleocharis philippinensis'' <small>Svenson</small> * ''Eleocharis plana'' <small>S.T.Blake</small> * ''Eleocharis pusilla'' <small>R.Br.</small> * ''Eleocharis quadrangulata'' <small>(Michx.) Roem.</small> * ''Eleocharis quinqueflora'' <small>(Hartmann) O.Schwarz</small> * ''Eleocharis radicans'' <small>(A.Dietr.) Kunth</small> * ''Eleocharis rivalis'' <small>K.L.Wilson</small> * ''Eleocharis rostellata'' <small>(Torr.) Torr.</small> * ''Eleocharis sanguinolenta'' <small>K.L.Wilson</small> * ''Eleocharis sellowiana'' <small>Kunth</small> * ''Eleocharis sphacelata'' <small>R.Br.</small> * ''Eleocharis spiralis'' <small>(Rottb.) Schult.</small> * ''Eleocharis sundaica'' <small>J.Kern</small> * ''Eleocharis tenuis'' <small>(Willd.) Schult.</small> * ''Eleocharis torticulmis'' <small>S.G.Sm.</small> * ''Eleocharis tortilis'' <small>(Link) Schult.</small> * ''Eleocharis triquetra'' <small>K.L.Wilson</small> * ''Eleocharis tuberculosa'' <small>(Michx.) Roem. & Schult.</small> * ''Eleocharis uniglumis'' <small>(Link) (Link) Schult., 1824</small> * ''Eleocharis vivipara'' <small>Link</small> * ''Eleocharis wadoodii'' <small>S.R.Yadav, Lekhak & Chandore</small> * ''Eleocharis welwitschii'' <small>Nelmes</small> * ''Eleocharis wichurae'' <small>Boeckeler</small> * ''Eleocharis wilkensii'' <small>Schuyler</small> * ''Eleocharis wolfii'' <small>(A.Gray) A.Gray ex Britton</small> === Karazana misy maniry eto Madagasikara === [[Sary:Eleocharis dulcis 1zz.jpg|vignette|224x224px|''Eleocharis dulcis'']] Indreto ny karazana ''Eleocharis'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Eleocharis acutangula]]'' (anisany ny ''Eleocharis fistulosa'') -- harefopoakaty * ''[[Eleocharis caduca]]'' (anisany ny ''Eleocharis madagascariensis'') -- * ''[[Eleocharis caespitosissima]]'' -- kivolanaondry, kivolonaondry, kivolonondry, volontany * ''[[Eleocharis confervoides]]'' (= ''Websteria confervoides'') -- * ''[[Eleocharis dulcis]]'' (= ''Eleocharis equisetina'', ''Eleocharis plantaginea'') -- harefo, hareforefo, herefo, horefo * ''[[Eleocharis geniculata]]'' -- * ''[[Eleocharis limosa]]'' (= ''[[Eleocharis baronii]]'') -- harefo * ''[[Eleocharis mutata]]'' -- kivolonondry, volontany * ''[[Eleocharis ochrostachys]]'' -- * ''[[Eleocharis setifolia]]'' -- * ''[[Eleocharis spiralis]]'' -- * ''[[Eleocharis variegata]]'' -- == Jereo koa == * ''[[Cyperaceae]]'' * ''[[Cyperus]]'' * [[Zozoro]] * [[Harefo]] osbevhy4axfu56l3hf6lid0da9cjy1k FC São Paulo 0 292356 1135914 1102833 2026-04-21T20:49:03Z Eric Duff 4126 1135914 wikitext text/x-wiki [[File:Brasileirão A Corinthians 1 x 1 São Paulo FC (52091347107).jpg|thumb|left|[[Corinthians]] 1 x 1 FC São Paulo]] [[File:São Paulo Futebol Clube logo (2022).svg|thumb|FC São Paulo]] Ny '''São Paulo Futebol Clube''', fantatra amin'ny anarana hoe '''FC São Paulo''' any amin'ireo firenena miteny alemà, dia klioba ara-panatanjahantena avy any {{São Paulo}}, {{Brazila}}.. ==Fondation== Ny klioba dia niorina voalohany tamin'ny 25 Janoary 1930 ho ''São Paulo da Floresta''. == Jersey== Ny lobaka São Paulo FC dia fotsy misy tsipika mitsivalana mena sy mainty ==Logo klioba == Nohaingoana kintana mena telo sy mavo roa ny logo klioba. Ireo kintana mena telo dia maneho ny anaram-boninahitra telo amin'ny fiadiana ny amboara eran-tany amin'ny Copa Libertadores/Club World Cup (1992, 1993 ary 2005). Ireo kintana mavo roa dia maneho ny medaly volamena roa an'ny atleta [[Adhemar da Silva]]. ==Ny zava-bita == * Copa Libertadores 1992, 1993, 2005 * Copa Sudamericana: 2012 * Supercopa Sudamericana: 1993 * [[Campeonato Brasileiro de Futebol|Tompondakan'i Brezila]]: 1977, 1986, 1991, 2006, 2007, 2008 * Tompondakan'i Sao Paulo: (22 ×) 1931, 1943, 1945, 1946, 1948, 1949, 1953, 1957, 1970, 1971, 1975, 1980, 1981, 1987, 1985, 1985, 1992, 1998, 2000, 2005, 2021 * Copa do Brasil: 2023 *Supercup do Brasil: 2024 ==Jereo koa== *[[Portuguesa]] *[[FC Santos]] *[[Corinthians]] *[[ EC Bahia]] *[[CR Flamengo]] *[[Fluminense]] *[[Palmeiras]] [[Sokajy:Klioba baolina kitra breziliana]] [[Sokajy:São Paulo]] 0ffielscc4m7eh8xok1m8ymenrfoi9y Roa ravin-tsimoka 0 295029 1135968 1115744 2026-04-22T10:46:08Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1135968 wikitext text/x-wiki [[Sary:Young castor bean plant showing prominent cotyledons.jpg|vignette|334x334px|Zanaka [[kinana]] mampiseho ravin-tsimoka roa]] Ny '''zavamaniry roa ravin-tsimoka''' ('''''Dicotyledonae''''' na '''''Dicotyledoneae''''') dia [[zavamaniry]] izay misy raviny roa antsoina hoe [[ravin-tsimoka]] na [[kôtiledôna]] amin' ireo andro voalohany aniriany. Ny ''Dicotyledonae'' dia [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] (''[[Angiospermae]]'') amin' ny fanasokajiana evôlisiônista. Tsy mitovy amin' ny zavamaniry [[tokan-dravin-tsimoka]] (''Monocotyledonae'' na ''Monocotyledoneae'') ny ''Dicotyledonae'' izay vondrona parafiletika satria tsy ao aminy avokoa ny taranaky ny razambe iraisany farany. Noho izany dia nolavin' ny kladista, izay tsy mampiasa io teny io, na mampiasa izany amin' ny filazana ny fananana ravin-tsimoka roa fotsiny. Miparitaka manerana ny ankamaroan' ny tontolo iainana eto an-tany ny ''Dicotyledoneae'', izay ahitana karazan-javamaniry miisa manodidina ny 200&nbsp;000. Mitovy amin' ny ravina ny ravin-tsimoka nefa tsy tena ravina amin' ny hevitra embriôlôjikan' io teny io (tsy avy amin' ny tsimoka izy fa mivoaka mivantana avy amin' ny voa): rafitra fitehirizana izay iantombohan' ny [[fôtôsentezy]] amin' ny andro voalohany anirian' ny zavamaniry izany. Manjavona ihany izy io rehefa mivoaka ny tena ravina. == Jereo koa == * [[Tokan-dravin-tsimoka]] s23r2b3omaia0gx0fw64k4rbl99dwl4 Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy 0 295578 1135878 1135378 2026-04-21T12:31:34Z Thelezifor 15140 1135878 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar Fish Eagle, Lake Ravelobe, Ankarafantsika National Park, Madagascar 1.jpg|vignette|[[Ankoay]] (''Icthyophaga vociferoides'')]] Ity '''lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy''' ity dia tsy mahafaoka ny anaram-borona rehetra fa hofenoina miandalana, anisan' izany na ny vorona tsy misy eto [[Madagasikara]] nefa manana anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Misy amin' ireo anarana ireo ny manondro karazam-borona tokana (ohatra: [[ankoay]], [[toloho]]), misy ny manondro vondron-karazana iray na ampahany (ohatra: [[Aotirisy (vorona)|aotirisy]]), fianakaviana iray na ampahany (ohatra: [[gisa]], [[akanga]], [[Torotoroka|tororoka]]), filaharana iray na ampahany (ohatra: [[vorondolo]], [[voronkely]]), misy ny manondro karazam-borona maromaro tsy misy ifandraisany (ohatra: [[firasa]]). Ao amin' ireo anarana ireo koa dia misy ny anarana roa na mihoatra izay manondro karazana tokana izay miova arakaraka ny [[Fitenim-paritra malagasy|faritra]] eto [[Madagasikara]] (ohatra: [[railovy]] sy [[Railovy|drongo]]) na vondrona tokana: vondron-karazana iray manontolo na apahany (ohatra: [[takodara]], [[Takodara|barao]], [[Takodara|drao]] sns), fianakaviana iray manontolo na apahany (ohatra: [[Vivy (vorona)|vivy]] sy [[kiborano]]). Tamin' ny taona 2022 dia nisy karazam-borona 304 i [[Madagasikara]]. Amin' ireo karazana ireo dia manao akany eto amin' ny Nosy ny 210, ka ny 110 amin' ireo, izany hoe ny antsasany, dia tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Mihoatra ny 20 ny filaharana misy, manodidina ny 60 ny fianakaviana. [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] == Lisitra == === A === [[Sary:Gallus gallus domesticus (Parque Quevedo).001 - Leon.jpg|vignette|225x225px|[[Akoho]] (''Gallus gallus domesticus'')]] [[abilimborona]] - [[abosanga]] - [[adibo]] - [[agana]] - [[agisa]] - [[ahakañy]] - [[Aka (vorona)|aka]] - [[Akaka (vorona)|akaka]] - [[akakamainty]] - [[akanga]] - akanga hako (akangadia) - akangalahy (lahin' akanga) - akangarano (akanga foy fahavaratra) - akangavavy (vavin' akanga) - [[akoho]] - akohokely (zanak' akoho mbola kely) - akoholahy (lahin' akoho) - [[akoholahinala]] - akoho masombika (akoho fiompy manana volo olioly) - [[akohonala]] - akoho satroka - akohovavy (vavin' akoho) - [[akohovohitsa]] - akoho vazaha (akoho lava tongotra sady lehibe) - [[Sary:Gallina de Guinea (Numida meleagris), parque nacional del lago Nakuru, Kenia, 2024-05-18, DD 40.jpg|ankavia|vignette|226x226px|Akanga (''[[Numida meleagris]]'')]] akoho vorombato (akoho mitovitovy amin' ny akoho vazaha, fa kely vava) - [[akoka]] - akôlahy (akoholahy) - [[aliotse]] - [[alihotsy]] - [[Aloy (vorona)|aloy]] - [[Ambaramaty (vorona)|ambaramaty]] - [[ambirobitry]] - [[ambosanga]] - [[Ampala (vorona)|ampala]] - anakaomby (angakadia vaventiventy) - [[anatsoy]] - [[andevokorova]] - [[andovy]] - [[Andrandra (vorona)|andrandra]] - [[andreta]] - [[andritika]] - [[angàka]] - [[Anganga (vorona)|anganga]] - [[Angitra (vorona)|angitra]] - [[angongo]] - [[anjoy]] - [[ankanga]] - [[ankoay]] - [[ankoe]] - [[antodiana]] - [[Aotirisy (vorona)|aositrisy]] - [[Aotirisy (vorona)|aositritsy]] - [[Aotirisy (vorona)|aotrisy]] - [[Aotirisy (vorona)|aotrisy]] - [[Ara (vorona)|ara]] - [[arefy]] - [[aretaka]] - [[ariha]] - [[arondovy]] - [[arosy]] - [[asity]] - [[asaity]] - [[avoka]] [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === B === [[Sary:Coracopsis vasa -Madagascar-8.jpg|vignette|237x237px|[[Boloky]] (''[[Coracopsis vasa]]'')]] bakantiny - baminandro - bandrolahy - bantakoko - barao - barara - batakonko - bedoko - belela - bemanana - betankoho - bintsy - birina - birovy - bitsibitsy - bitsy - boaiza - boaka - bobake - bobaky - bodoloha - bodomavo - [[boaiza]] - [[boeza]] - [[boezy]] - bojy - bojo - bokazava - bokazavo - bokeoke - boky - [[boloky]] - bonekantsikotrony - bonoka - boreta - boretiky - boria - borom-baratra [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === D === [[Sary:Madagascar Grebe.jpg|vignette|Dokoa na drakidrakirano (''[[Tachybaptus pelzelnii]]'')]] daho foana - dangero - dangoro - dangorofotsy - dangoromainty - darasiny - deho - dehoka - dehoky - demoaina - demodemoka - demoy - deofone - diandiana - dimohy - dimpitra - dimpotra - diviky - dokera - dokitry - [[Tachybaptus pelzelnii|dokoa]] - [[dokotra]] - dokotse - domohe - domohimalotra - [[domohina]] - drakidraky - [[drakidrakirano]] - drao - dridry - drondra - [[dronga]] - [[drongo]] - droviky - drovitry [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === E === eindry - endry - [[eoke]] - [[eoky]] - etrika === F === [[Sary:Foudia madagascariensis, Praslin Island.jpg|vignette|Fody (''[[Foudia madagascariensis]]'')]] fadionga - fadronga - falamakavava - [[famakiakora]] - famakiankôra - famakisifotra - famefaganty - famefakangaty - fanalamote - fanalamotimboay - fañalinandro - fandeainga - fandiafasika - fandikalalana - fandikanala - fandiorano - [[fandrasa]] - fandrasalambo - [[fandrasangara]] - fandravazana - fandrohikibo - fangalamotimboay - fangalatrovy - fangaoka - fanihy - faniky - fanily - fanindry - fanotoforona - fantio - fantsasatra - faralambotra - faravoanemba - fara vody tatatra - farifitra - farifotra - fasasatra - fatio - feheaky - feka - fente - feta - fetiliadambo - fiaika - fiaky - fiandrivoditatatra - fiandrivoditatratra - fihiaka - fihiake - fihiaky - filambotra - filanivotra - finaingo - finengo - finigo - finingo- finjo - fino - firaokibo - [[firasa]] - [[firasambalala]] - [[firasy]] - fireo - fireringakely - firio - firioka - firiotsandro - firiringa - fisindriky - fisoroky - fitapatatra - fitatenona - fitatra - fitatrala - fitiliadabo - fitiliandriaka - fitiliandro - fitilibengy - fitily - fitilisaisy - fitilitatema - fitilivaratsa - fitimoky - fodiala - fodifetsy - [[fody]] - fodilahy - fodilahimena - fodileimena - fodimainty - fodimavo - fodimena - [[fodisahy]] - [[fodisay]] - [[fodisaina]] - [[fodise]] - [[fodisiay]] - foditany - foliay - fona - fondra - fonengo - fony - fonimaitso - foningo - foningomaitso - foñohoka - forisatra - fotsielatra - [[fotsimaso]] [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === G === [[Sary:Greylag Goose Anser anser by Dr. Raju Kasambe DSCN7305 (4).jpg|vignette|Gisa (''[[Anser]]'' sp)]] gadragadra - gagà - gaja - gana - [[ganagana]] - gañake - garade - [[gisa]] - gisalahy - gisavavy - gisy - giso - goaga - goagoaka - [[goaika]] - goaka - goakarano - goake - goaky - gohaka - [[goribe]] === H === [[Sary:Madagascar Kestrel RWD.jpg|ankavia|vignette|219x219px|[[Hitsikitsika]] (''Falco newtoni'')]] hake - haky - [[haliotse]] - [[haliotsy]] - [[hanka]] - [[hankana]] - [[hankoay]] - hara - harakaraka - haretaka - hatoto - heoke - hindry - hitikitika - hitikitike - hitikitiky - [[hitsikitsika]] - [[hitsikitsikala]] - hoetrika - hora - horova - horovana - horovy [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === I === iarovana - iboria - ifihika - ifonengo - ihitsikitsika - ikitiky - indovy - indribemanana === J === jararoko - jery - jokoreva - jorio === K === [[Sary:Madagascar_Buttonquail_RWD.jpg|vignette|250x250px|Kibobo (''Turnix nigricollis'')]] kabana - kabatiñy - [[kadibake]] - kaboka - kakihio - kakio - kana - kanakana - [[Taontaonkafa|kankafotra]] - kararôka - karaza - kariaky - katolo - katoto - katrakatraka - katrakatra - kavoka - kazazaka - kekemavo - kekeoka keliarivo - keokeoka - ketso - kia - [[Kibo (vorona)|kibo]] - [[kibobo]] - [[kibokely]] - kibonaomby - kibondolo - [[Vivy (vorona)|kiborano]] - [[kibotay]] - kijily - kijoa - kilandy - [[kimitse]] - [[kimitsy]] - kintobeloha - kinto - kiokioke - kipoy - kiriodanitra - kiriokirio - kiriondanitra - kiririoky - kirivorona - [[kirombo]] - kiroty - kitanotano - kitaotao - kitilitilinandro - kititrio - kitokely - kitôto - kitreoke - kitrioky - kitriotriotra - kitsikitsika - kivongo - koadrano - koaka - koake - koaky - koakoaka - koama - kobabe - koera - kokoho - koloka - kolokoloka - kotika - kotolahy - kotreoky - kraoma [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === L === [[Sary:Lophotibis_cristata_-Bronx_Zoo-8.jpg|vignette|252x252px|Lampirana (''Lophotibis cristata'')]] lairovy - laivozake - [[lampirana]] - langaraka - langaroka - langaroke - langaro - langopaka - langoro - langoroaomby - langorobe - langorofotsy - [[Vanokagira|langoromavo]] - langorovalala - langorovoanga - lapira - lavaelatra - lavasalaka - leidorongo - [[lejabe]] - limohy - loho - [[lombokohomana]] - [[lombokoma]] - [[lombokomana]] - [[lomokoma]] - lovalova - [[love]] === M === maheriloha - malemilava (''Ardeola idae, Ardea humbloti'') - mamantsiñe - manaboandro - manarana - manaviandro - mandreto - manekinko - mangimike - mantavazana - maorara - maria - [[mariha]] - [[maritaina]] - [[marotaina]] - matahy - [[matoriandro]] - matsika - menamaso - menapenda - menavava - mokokoy - moty [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === N === === O === oho - oitika - olioly - [[ombikomana]] - [[ongongo]] - onjo - [[Otrika (vorona)|otrika]] === P === [[Sary:Coturnix coturnix, Fraunberg, Bayern, Deutschland 2, Ausschnitt.jpg|vignette|212x212px|[[Papelika (vorona)|Papelika]] (''Coturnix coturnix'')]] pakatova - [[papango]] - papangofotsy - [[Papelika (vorona)|papelika]] - [[Pera (vorona)|pera]] - pareteka - parety - pariamaso - [[patsatsatra]] - peretika - piapiakakoho - pijina - pinjo - pizina - pompa - poretake - pory [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === R === [[Sary:Crested drongo (Dicrurus forficatus forficatus) feeding.jpg|vignette|213x213px|[[Railovy]] (''Dicrurus forficatus'')]] [[rafanopoka]] - rahoetraky - [[raidonga]] - [[railomba]] - [[railombo]] - [[railonga]] - [[railovy]] - rainibao - ramangara - ramangavia - ramanjeona - ramanjereke - ramanjereky - [[ramanjerika]] - rangady - rangado - rangimboay - rasanga - [[rasangetra]] - ravoravo - [[relonga]] - [[relove]] - reniakoho - renivitro - [[Rere (vorona)|rere]] - [[roatelo]] === S === [[Sary:005c Greater flamingos courtship display in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|ankavia|vignette|Sama (''[[Phoenicopterus roseus]]'')]] sabery - sadakely - sakaizamboay - [[sakobokomana]] - [[sakobonkomana]] - [[salobokomana]] - [[salobonkomana]] - salahy - [[Sama (vorona)|sama]] - samby - [[sarindokotra]] - [[sarivaza]] - [[sarivazo]] - seritse - siay - [[sidintsidina]] - sidisidina - [[sihotse]] - [[sihotsy]] - [[siketriala]] - [[siketribe]] - [[siketry]] - [[singetra]] - sitaromaso - sivongo - sobitiky - sohihy - sohimanga - soiangaly - soikely - [[soimanga]] - soisoy - soy - sokonina - sokoreva - soritry - soritsa - soroanja - [[sorohitra]] - soroitsa [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === T === [[Sary:Scopus umbretta (flying).jpg|vignette|[[Takatra]] (''Scorpus umbretta'')]] tadroadroaka - tafala - tafiho - tahia - [[taitso]] - [[takadalana]] - [[takatra]] - [[takodara]] - takodera - takoka - takoko - talaka - talevana - taleva - tambomalitra - tamefe - tamenake - tantary - [[taontaonkafa]] - taotso - tararaka - tataraka - tataro - tavazo - tekiteky - tenôro - tentena - tikoza - [[timpoy]] - tinoro - [[tivoka]] - [[tivoke]] - [[tivoky]] - todiana - [[tokambolo]] - tolohoranto - [[toloho]] - tolohovozake - tomendry - tontoroka - [[torotoroka]] - totoroka - tovetoveko - [[traotrao]] - [[treotreo]] - tretreky - tretremavo - triotrio - tsakapia - tsakirovy - tsakodara - [[tsakokomanga]] - tsamalao - tsangaritra - tsaporitika - tsaramaso - tsararaoka - tsaravanja - tsava - [[tseatseake]] - [[tserikamena]] - [[tsiatsiaka]] - tsibokie - tsidintsidina - tsihitsiky - tsihotry - tsiketriky - [[tsikety]] - tsikia - tsikibe - tsikiranta - tsikirikirio - [[tsikirity]] - tsikoha - tsikohokoho - [[tsikokofotsy]] - tsikoreva - tsikorevo - tsikorotana - [[tsikorovana]] - tsikorova - tsikotry - tsikoza - [[tsilangetra]] - [[tsiloko]] - tsilotsilonandro - tsimadekitatama - [[tsimalaho]] - tsimala - tsimandrialina - tsimatimangina - tsiniala - [[tsintsina]] - tsintsindahy - tsiotra - tsiotry - [[tsipara]] - tsipiritikala - [[tsipoy]] - tsiraràka - [[Tsiriry (vorona)|tsiriry]] - [[tsiriry vorona]] - tsivoko - tsivongo - tsohontsoho - tsokoja - tsokoza - tsondro - tsopara - tsoporitiky [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === V === [[Sary:Malagasy Kingfisher, Kirindy, Madagascar.jpg|vignette|[[Vintsy]] (''Corythornis vintsioides'')]] [[vanga]] - [[vano]] - [[vanobe]] - [[vanofotsy]] - [[vanokagira]] - [[vanokitsangy]] - [[vanomainty]] - vantotrakoho - vantsatra - vantsiona - varevaka - vazakakio - [[Vaza (vorona)|vaza]] - veoveoka - vikoviko - [[vintsiala]] - [[vintsimena]] - vintsirano - [[vintsy]] - vitotsy - vitro - [[Vivy (vorona)|vivy]] - [[voltora]] - vorokosy - vorokotsy - [[voromahailala dia]] - [[voromahailala]] - [[voromahery]] - [[voromailala]] - voromamanga - [[voromanga]] - vorombandana - vorombaratra - vorombato - [[vorombazaha]] - [[vorombe]] - [[vorombola]] - vorombozaka - vorompano - [[vorompatrana]] - [[vorompatsa]] - [[vorompotsy]] - voronakondro - voronandrano - - [[voronantambo]] (= roatelo, ''Mesitornis unicolor'') - voronavasatisaty - [[vorona]] - [[vorondolo]] - [[vorondrano]] - [[vorondreo]] - [[vorondriaka]] - [[vorinjaza]] - [[voronjaza]] - voronjozoro - voronkahaka - [[voronkely]] - [[Vorompotsy|voronkontsy]] - voronomby - voronosy - vôroño - vorontrandraka - [[vorontsiloza]] - [[voropatrana]] - vorosoy - === Z === zanavitro (zanak' ankanga) [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] == Jereo koa == * [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]] * [[Toetanin' i Madagasikara]] * [[Biby eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny amfibiana eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny reptiliana eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny biby mampinono eto Madagasikara]] == Rohy ivelany == * "[https://amp.wildmadagascar.org/conservation/parks/Andasibe_birds.html Birds species in Andasibe]", ''amp.wildmadagascar.org'' * "[https://www.environnement.mg/wp-content/uploads/2025/08/3-FICHE-TECHNIQUE-COMPLETE-rechesse-biologique-TSinjoriake_A5_2.pdf? Fiches techniques stipulant les éléments essentiels a retenir sur la richesse biologique, richesse culturelle de la NAP Tsinjoriake]", ''www.environnement.mg'' * "[https://www.madacamp.com/Birds_of_Madagascar Birds of Madagascar]", ''www.madacamp.com'' (tena tsara vakina) m9c5gywxc742u4pepxake2uc0w3t050 1135879 1135878 2026-04-21T12:32:55Z Thelezifor 15140 /* Jereo koa */ Rohy anatiny 1135879 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar Fish Eagle, Lake Ravelobe, Ankarafantsika National Park, Madagascar 1.jpg|vignette|[[Ankoay]] (''Icthyophaga vociferoides'')]] Ity '''lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy''' ity dia tsy mahafaoka ny anaram-borona rehetra fa hofenoina miandalana, anisan' izany na ny vorona tsy misy eto [[Madagasikara]] nefa manana anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Misy amin' ireo anarana ireo ny manondro karazam-borona tokana (ohatra: [[ankoay]], [[toloho]]), misy ny manondro vondron-karazana iray na ampahany (ohatra: [[Aotirisy (vorona)|aotirisy]]), fianakaviana iray na ampahany (ohatra: [[gisa]], [[akanga]], [[Torotoroka|tororoka]]), filaharana iray na ampahany (ohatra: [[vorondolo]], [[voronkely]]), misy ny manondro karazam-borona maromaro tsy misy ifandraisany (ohatra: [[firasa]]). Ao amin' ireo anarana ireo koa dia misy ny anarana roa na mihoatra izay manondro karazana tokana izay miova arakaraka ny [[Fitenim-paritra malagasy|faritra]] eto [[Madagasikara]] (ohatra: [[railovy]] sy [[Railovy|drongo]]) na vondrona tokana: vondron-karazana iray manontolo na apahany (ohatra: [[takodara]], [[Takodara|barao]], [[Takodara|drao]] sns), fianakaviana iray manontolo na apahany (ohatra: [[Vivy (vorona)|vivy]] sy [[kiborano]]). Tamin' ny taona 2022 dia nisy karazam-borona 304 i [[Madagasikara]]. Amin' ireo karazana ireo dia manao akany eto amin' ny Nosy ny 210, ka ny 110 amin' ireo, izany hoe ny antsasany, dia tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Mihoatra ny 20 ny filaharana misy, manodidina ny 60 ny fianakaviana. [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] == Lisitra == === A === [[Sary:Gallus gallus domesticus (Parque Quevedo).001 - Leon.jpg|vignette|225x225px|[[Akoho]] (''Gallus gallus domesticus'')]] [[abilimborona]] - [[abosanga]] - [[adibo]] - [[agana]] - [[agisa]] - [[ahakañy]] - [[Aka (vorona)|aka]] - [[Akaka (vorona)|akaka]] - [[akakamainty]] - [[akanga]] - akanga hako (akangadia) - akangalahy (lahin' akanga) - akangarano (akanga foy fahavaratra) - akangavavy (vavin' akanga) - [[akoho]] - akohokely (zanak' akoho mbola kely) - akoholahy (lahin' akoho) - [[akoholahinala]] - akoho masombika (akoho fiompy manana volo olioly) - [[akohonala]] - akoho satroka - akohovavy (vavin' akoho) - [[akohovohitsa]] - akoho vazaha (akoho lava tongotra sady lehibe) - [[Sary:Gallina de Guinea (Numida meleagris), parque nacional del lago Nakuru, Kenia, 2024-05-18, DD 40.jpg|ankavia|vignette|226x226px|Akanga (''[[Numida meleagris]]'')]] akoho vorombato (akoho mitovitovy amin' ny akoho vazaha, fa kely vava) - [[akoka]] - akôlahy (akoholahy) - [[aliotse]] - [[alihotsy]] - [[Aloy (vorona)|aloy]] - [[Ambaramaty (vorona)|ambaramaty]] - [[ambirobitry]] - [[ambosanga]] - [[Ampala (vorona)|ampala]] - anakaomby (angakadia vaventiventy) - [[anatsoy]] - [[andevokorova]] - [[andovy]] - [[Andrandra (vorona)|andrandra]] - [[andreta]] - [[andritika]] - [[angàka]] - [[Anganga (vorona)|anganga]] - [[Angitra (vorona)|angitra]] - [[angongo]] - [[anjoy]] - [[ankanga]] - [[ankoay]] - [[ankoe]] - [[antodiana]] - [[Aotirisy (vorona)|aositrisy]] - [[Aotirisy (vorona)|aositritsy]] - [[Aotirisy (vorona)|aotrisy]] - [[Aotirisy (vorona)|aotrisy]] - [[Ara (vorona)|ara]] - [[arefy]] - [[aretaka]] - [[ariha]] - [[arondovy]] - [[arosy]] - [[asity]] - [[asaity]] - [[avoka]] [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === B === [[Sary:Coracopsis vasa -Madagascar-8.jpg|vignette|237x237px|[[Boloky]] (''[[Coracopsis vasa]]'')]] bakantiny - baminandro - bandrolahy - bantakoko - barao - barara - batakonko - bedoko - belela - bemanana - betankoho - bintsy - birina - birovy - bitsibitsy - bitsy - boaiza - boaka - bobake - bobaky - bodoloha - bodomavo - [[boaiza]] - [[boeza]] - [[boezy]] - bojy - bojo - bokazava - bokazavo - bokeoke - boky - [[boloky]] - bonekantsikotrony - bonoka - boreta - boretiky - boria - borom-baratra [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === D === [[Sary:Madagascar Grebe.jpg|vignette|Dokoa na drakidrakirano (''[[Tachybaptus pelzelnii]]'')]] daho foana - dangero - dangoro - dangorofotsy - dangoromainty - darasiny - deho - dehoka - dehoky - demoaina - demodemoka - demoy - deofone - diandiana - dimohy - dimpitra - dimpotra - diviky - dokera - dokitry - [[Tachybaptus pelzelnii|dokoa]] - [[dokotra]] - dokotse - domohe - domohimalotra - [[domohina]] - drakidraky - [[drakidrakirano]] - drao - dridry - drondra - [[dronga]] - [[drongo]] - droviky - drovitry [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === E === eindry - endry - [[eoke]] - [[eoky]] - etrika === F === [[Sary:Foudia madagascariensis, Praslin Island.jpg|vignette|Fody (''[[Foudia madagascariensis]]'')]] fadionga - fadronga - falamakavava - [[famakiakora]] - famakiankôra - famakisifotra - famefaganty - famefakangaty - fanalamote - fanalamotimboay - fañalinandro - fandeainga - fandiafasika - fandikalalana - fandikanala - fandiorano - [[fandrasa]] - fandrasalambo - [[fandrasangara]] - fandravazana - fandrohikibo - fangalamotimboay - fangalatrovy - fangaoka - fanihy - faniky - fanily - fanindry - fanotoforona - fantio - fantsasatra - faralambotra - faravoanemba - fara vody tatatra - farifitra - farifotra - fasasatra - fatio - feheaky - feka - fente - feta - fetiliadambo - fiaika - fiaky - fiandrivoditatatra - fiandrivoditatratra - fihiaka - fihiake - fihiaky - filambotra - filanivotra - finaingo - finengo - finigo - finingo- finjo - fino - firaokibo - [[firasa]] - [[firasambalala]] - [[firasy]] - fireo - fireringakely - firio - firioka - firiotsandro - firiringa - fisindriky - fisoroky - fitapatatra - fitatenona - fitatra - fitatrala - fitiliadabo - fitiliandriaka - fitiliandro - fitilibengy - fitily - fitilisaisy - fitilitatema - fitilivaratsa - fitimoky - fodiala - fodifetsy - [[fody]] - fodilahy - fodilahimena - fodileimena - fodimainty - fodimavo - fodimena - [[fodisahy]] - [[fodisay]] - [[fodisaina]] - [[fodise]] - [[fodisiay]] - foditany - foliay - fona - fondra - fonengo - fony - fonimaitso - foningo - foningomaitso - foñohoka - forisatra - fotsielatra - [[fotsimaso]] [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === G === [[Sary:Greylag Goose Anser anser by Dr. Raju Kasambe DSCN7305 (4).jpg|vignette|Gisa (''[[Anser]]'' sp)]] gadragadra - gagà - gaja - gana - [[ganagana]] - gañake - garade - [[gisa]] - gisalahy - gisavavy - gisy - giso - goaga - goagoaka - [[goaika]] - goaka - goakarano - goake - goaky - gohaka - [[goribe]] === H === [[Sary:Madagascar Kestrel RWD.jpg|ankavia|vignette|219x219px|[[Hitsikitsika]] (''Falco newtoni'')]] hake - haky - [[haliotse]] - [[haliotsy]] - [[hanka]] - [[hankana]] - [[hankoay]] - hara - harakaraka - haretaka - hatoto - heoke - hindry - hitikitika - hitikitike - hitikitiky - [[hitsikitsika]] - [[hitsikitsikala]] - hoetrika - hora - horova - horovana - horovy [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === I === iarovana - iboria - ifihika - ifonengo - ihitsikitsika - ikitiky - indovy - indribemanana === J === jararoko - jery - jokoreva - jorio === K === [[Sary:Madagascar_Buttonquail_RWD.jpg|vignette|250x250px|Kibobo (''Turnix nigricollis'')]] kabana - kabatiñy - [[kadibake]] - kaboka - kakihio - kakio - kana - kanakana - [[Taontaonkafa|kankafotra]] - kararôka - karaza - kariaky - katolo - katoto - katrakatraka - katrakatra - kavoka - kazazaka - kekemavo - kekeoka keliarivo - keokeoka - ketso - kia - [[Kibo (vorona)|kibo]] - [[kibobo]] - [[kibokely]] - kibonaomby - kibondolo - [[Vivy (vorona)|kiborano]] - [[kibotay]] - kijily - kijoa - kilandy - [[kimitse]] - [[kimitsy]] - kintobeloha - kinto - kiokioke - kipoy - kiriodanitra - kiriokirio - kiriondanitra - kiririoky - kirivorona - [[kirombo]] - kiroty - kitanotano - kitaotao - kitilitilinandro - kititrio - kitokely - kitôto - kitreoke - kitrioky - kitriotriotra - kitsikitsika - kivongo - koadrano - koaka - koake - koaky - koakoaka - koama - kobabe - koera - kokoho - koloka - kolokoloka - kotika - kotolahy - kotreoky - kraoma [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === L === [[Sary:Lophotibis_cristata_-Bronx_Zoo-8.jpg|vignette|252x252px|Lampirana (''Lophotibis cristata'')]] lairovy - laivozake - [[lampirana]] - langaraka - langaroka - langaroke - langaro - langopaka - langoro - langoroaomby - langorobe - langorofotsy - [[Vanokagira|langoromavo]] - langorovalala - langorovoanga - lapira - lavaelatra - lavasalaka - leidorongo - [[lejabe]] - limohy - loho - [[lombokohomana]] - [[lombokoma]] - [[lombokomana]] - [[lomokoma]] - lovalova - [[love]] === M === maheriloha - malemilava (''Ardeola idae, Ardea humbloti'') - mamantsiñe - manaboandro - manarana - manaviandro - mandreto - manekinko - mangimike - mantavazana - maorara - maria - [[mariha]] - [[maritaina]] - [[marotaina]] - matahy - [[matoriandro]] - matsika - menamaso - menapenda - menavava - mokokoy - moty [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === N === === O === oho - oitika - olioly - [[ombikomana]] - [[ongongo]] - onjo - [[Otrika (vorona)|otrika]] === P === [[Sary:Coturnix coturnix, Fraunberg, Bayern, Deutschland 2, Ausschnitt.jpg|vignette|212x212px|[[Papelika (vorona)|Papelika]] (''Coturnix coturnix'')]] pakatova - [[papango]] - papangofotsy - [[Papelika (vorona)|papelika]] - [[Pera (vorona)|pera]] - pareteka - parety - pariamaso - [[patsatsatra]] - peretika - piapiakakoho - pijina - pinjo - pizina - pompa - poretake - pory [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === R === [[Sary:Crested drongo (Dicrurus forficatus forficatus) feeding.jpg|vignette|213x213px|[[Railovy]] (''Dicrurus forficatus'')]] [[rafanopoka]] - rahoetraky - [[raidonga]] - [[railomba]] - [[railombo]] - [[railonga]] - [[railovy]] - rainibao - ramangara - ramangavia - ramanjeona - ramanjereke - ramanjereky - [[ramanjerika]] - rangady - rangado - rangimboay - rasanga - [[rasangetra]] - ravoravo - [[relonga]] - [[relove]] - reniakoho - renivitro - [[Rere (vorona)|rere]] - [[roatelo]] === S === [[Sary:005c Greater flamingos courtship display in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|ankavia|vignette|Sama (''[[Phoenicopterus roseus]]'')]] sabery - sadakely - sakaizamboay - [[sakobokomana]] - [[sakobonkomana]] - [[salobokomana]] - [[salobonkomana]] - salahy - [[Sama (vorona)|sama]] - samby - [[sarindokotra]] - [[sarivaza]] - [[sarivazo]] - seritse - siay - [[sidintsidina]] - sidisidina - [[sihotse]] - [[sihotsy]] - [[siketriala]] - [[siketribe]] - [[siketry]] - [[singetra]] - sitaromaso - sivongo - sobitiky - sohihy - sohimanga - soiangaly - soikely - [[soimanga]] - soisoy - soy - sokonina - sokoreva - soritry - soritsa - soroanja - [[sorohitra]] - soroitsa [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === T === [[Sary:Scopus umbretta (flying).jpg|vignette|[[Takatra]] (''Scorpus umbretta'')]] tadroadroaka - tafala - tafiho - tahia - [[taitso]] - [[takadalana]] - [[takatra]] - [[takodara]] - takodera - takoka - takoko - talaka - talevana - taleva - tambomalitra - tamefe - tamenake - tantary - [[taontaonkafa]] - taotso - tararaka - tataraka - tataro - tavazo - tekiteky - tenôro - tentena - tikoza - [[timpoy]] - tinoro - [[tivoka]] - [[tivoke]] - [[tivoky]] - todiana - [[tokambolo]] - tolohoranto - [[toloho]] - tolohovozake - tomendry - tontoroka - [[torotoroka]] - totoroka - tovetoveko - [[traotrao]] - [[treotreo]] - tretreky - tretremavo - triotrio - tsakapia - tsakirovy - tsakodara - [[tsakokomanga]] - tsamalao - tsangaritra - tsaporitika - tsaramaso - tsararaoka - tsaravanja - tsava - [[tseatseake]] - [[tserikamena]] - [[tsiatsiaka]] - tsibokie - tsidintsidina - tsihitsiky - tsihotry - tsiketriky - [[tsikety]] - tsikia - tsikibe - tsikiranta - tsikirikirio - [[tsikirity]] - tsikoha - tsikohokoho - [[tsikokofotsy]] - tsikoreva - tsikorevo - tsikorotana - [[tsikorovana]] - tsikorova - tsikotry - tsikoza - [[tsilangetra]] - [[tsiloko]] - tsilotsilonandro - tsimadekitatama - [[tsimalaho]] - tsimala - tsimandrialina - tsimatimangina - tsiniala - [[tsintsina]] - tsintsindahy - tsiotra - tsiotry - [[tsipara]] - tsipiritikala - [[tsipoy]] - tsiraràka - [[Tsiriry (vorona)|tsiriry]] - [[tsiriry vorona]] - tsivoko - tsivongo - tsohontsoho - tsokoja - tsokoza - tsondro - tsopara - tsoporitiky [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] === V === [[Sary:Malagasy Kingfisher, Kirindy, Madagascar.jpg|vignette|[[Vintsy]] (''Corythornis vintsioides'')]] [[vanga]] - [[vano]] - [[vanobe]] - [[vanofotsy]] - [[vanokagira]] - [[vanokitsangy]] - [[vanomainty]] - vantotrakoho - vantsatra - vantsiona - varevaka - vazakakio - [[Vaza (vorona)|vaza]] - veoveoka - vikoviko - [[vintsiala]] - [[vintsimena]] - vintsirano - [[vintsy]] - vitotsy - vitro - [[Vivy (vorona)|vivy]] - [[voltora]] - vorokosy - vorokotsy - [[voromahailala dia]] - [[voromahailala]] - [[voromahery]] - [[voromailala]] - voromamanga - [[voromanga]] - vorombandana - vorombaratra - vorombato - [[vorombazaha]] - [[vorombe]] - [[vorombola]] - vorombozaka - vorompano - [[vorompatrana]] - [[vorompatsa]] - [[vorompotsy]] - voronakondro - voronandrano - - [[voronantambo]] (= roatelo, ''Mesitornis unicolor'') - voronavasatisaty - [[vorona]] - [[vorondolo]] - [[vorondrano]] - [[vorondreo]] - [[vorondriaka]] - [[vorinjaza]] - [[voronjaza]] - voronjozoro - voronkahaka - [[voronkely]] - [[Vorompotsy|voronkontsy]] - voronomby - voronosy - vôroño - vorontrandraka - [[vorontsiloza]] - [[voropatrana]] - vorosoy - === Z === zanavitro (zanak' ankanga) [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy#Z|Z]] == Jereo koa == * [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]] * [[Toetanin' i Madagasikara]] * [[Biby eto Madagasikara]] * [[Amphibia eto Madagasikara]] * [[Reptilia eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny biby mampinono eto Madagasikara]] == Rohy ivelany == * "[https://amp.wildmadagascar.org/conservation/parks/Andasibe_birds.html Birds species in Andasibe]", ''amp.wildmadagascar.org'' * "[https://www.environnement.mg/wp-content/uploads/2025/08/3-FICHE-TECHNIQUE-COMPLETE-rechesse-biologique-TSinjoriake_A5_2.pdf? Fiches techniques stipulant les éléments essentiels a retenir sur la richesse biologique, richesse culturelle de la NAP Tsinjoriake]", ''www.environnement.mg'' * "[https://www.madacamp.com/Birds_of_Madagascar Birds of Madagascar]", ''www.madacamp.com'' (tena tsara vakina) ojzha2m0rhnn8l00lklumergpkcsyg7 Rotra 0 296016 1135923 1120930 2026-04-22T04:50:13Z ~2026-96630-1 38575 Nandamina lahatsoratra 1135923 wikitext text/x-wiki Ny '''rotra''' dia [[Plantae|zavamaniry]] isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Eugenia]]'' ao amin' ny fiakakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Tsy ny karazana ao amin' ny ''Eugenia'' sy ao amin' ny ''Syzygium'' rehetra no atao hoe "''rotra''". Marihina fa mety efa nafindra any amin' ny vondron-karazana ''Syzygium'' ny ankamaroan' ireo karazana ao amin' ny ''Eugenia'', raha tsy izy rehetra. Ny voan' izy ireo dia mety ho kely na lehibe, misy nofony, mipetaka mitongilana, boribory tendro, miloko volomparasy antitra na mainty. Indreto ny karazan-javamaniry antsoina amin' io anarana io, arakaraka ny faritra eto [[Madagasikara]]<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/rotra# Rotra]", ''[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]''.</small></ref>: == Vondron-karazana ''Eugenia'' == # ''[[Eugenia analamerensis]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia antongilensis]]'' H. Perrier , # ''[[Eugenia arenicola]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia arthroopoda]]'' Drake, # ''Eugenia bernieri'' Drake ; # ''[[Eugenia cassinoides]]'' Lam. , # ''[[Eugenia cloiselii]]'' H.Perrier # ''[[Eugenia coursiana]]'' H. Perrier, # ''Eugenia cupulifera'' H. Perrier, # ''[[Eugenia diospyroides]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia goviala]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia guillotii]]'' Hochr., # ''Eugenia hazompasika'' H. Perrier, # ''Eugenia hovarum'' H. Perrier, # ''Eugenia louvelii'' H. Perrier , # ''[[Eugenia nompa]]'' H. Perrier # ''[[Eugenia ombrophila]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia pluricymosa]]'' H. Perrier, # ''Eugenia pseudovenosa'' H. Perrier # ''[[Eugenia quadriflora]]'' H. Perrier, # ''Eugenia sakalavarum'' H. Perrier, # ''Eugenia sambiranensis'' H. Perrier # ''Eugenia scottii'' H. Perrier, # ''Eugenia sihanakensis'' H. Perrier # ''Eugenia tropophylla'' H. Perrier, # ''Eugenia urschiana'' H. Perrier , # ''Eugenia vacciniifolia'' Baker # ''Eugenia vatomandrensis'' H. Perrier, # ''Eugenia viguieriana'' H. Perrier,      == Vondron-karazana ''Syzygium'' == # ''[[Syzygium alaotrense]]'' (H. Perrier) N. Snow & Callm. na Eugenia alaotrensis H. Perrier, # ''[[Syzygium condensatum]]'' (Baker) Labat & Schatz. na ''Eugenia condensata'' Baker, na ''Eugenia tanalensis'' Baker # ''[[Syzygium danguyanum]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia danguyana'' H. Perrier # ''[[Syzygium emirnense]] (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz'' na ''Eugenia emirnensis'' Baker, # ''[[Syzygium humblotii]]'' (H. Perrier) P. S. Ashtonna na ''Eugenia humblotii'' H.Perrier, # ''[[Syzygium lokohense]]'' (H. Perrier) Labat & Schatz na ''Eugenia lokohensis'' H. Perrier, # ''[[Syzygium lugubre]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia lugubris'' H. Perrier, # ''[[Syzygium micropodum]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia micropoda'' Baker, # ''[[Syzygium oliganthum]]'' na ''Eugenia oligantha'' Baker, # ''[[Syzygium onivense]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia onivensis'' H. Perrier # ''[[Syzygium parkeri]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia parkeri'' Baker # ''[[Syzygium phillyreifolium]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia phillyreaefolia'' Baker, # ''[[Syzygium tapiaka]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia tapiaka'' H. Perrier, # ''[[Syzygium thouvenotii]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia thouvenotiana'' H. Perrier ==Zavamaniry manana anarana misy ny teny hoe "rotra" == Indreto ny anaran-javamaniry kambanteny ahitana na niforona avy amin' ny teny hoe "rotra": [[oviandrotra]] (karazana ovy - ''[[Dioscorea]]''), [[robazaha]], [[rotrambazaha]] na [[rotravazaha]] (''[[Eugenia jambolana]]'' ''= [[Syzygium cumini]]''), [[rodrano]] (''[[Eugenia condensata]]'' ''= [[Syzygium condensatum]]''), rotrala (''[[Eugenia sakalavarum]]'' = ''[[Syzygium sakalavarum]]'' sy ''[[Diospyros platycalyx]]''). == Jereo koa == * ''[[Eugenia]]'' sy [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Eugenia|Lisitry ny karazana ''Eugenia'']] * ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Lisitry ny karazana ao amin' ny Syzygium|Lisitry ny karazana Syzygium]]'' == Loharano sy fanamarihana == c9igaeh36epj8l0c9uj6iaocjlid8fh 1135924 1135923 2026-04-22T04:52:27Z ~2026-96630-1 38575 Nandamina lahatsoratra 1135924 wikitext text/x-wiki Ny '''rotra''' dia [[Plantae|zavamaniry]] isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Eugenia]]'' ao amin' ny fiakakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Tsy ny karazana ao amin' ny ''Eugenia'' sy ao amin' ny ''Syzygium'' rehetra no atao hoe "''rotra''". Marihina fa mety efa nafindra any amin' ny vondron-karazana ''Syzygium'' ny ankamaroan' ireo karazana ao amin' ny ''Eugenia'', raha tsy izy rehetra. Ny voan' izy ireo dia mety ho kely na lehibe, misy nofony, mipetaka mitongilana, boribory tendro, miloko volomparasy antitra na mainty. Indreto ny karazan-javamaniry antsoina amin' io anarana io, arakaraka ny faritra eto [[Madagasikara]]<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/rotra# Rotra]", ''[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]''.</small></ref>: == Zavamaniry atao hoe ''rotra'' == === Vondron-karazana ''Eugenia'' === # ''[[Eugenia analamerensis]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia antongilensis]]'' H. Perrier , # ''[[Eugenia arenicola]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia arthroopoda]]'' Drake, # ''Eugenia bernieri'' Drake ; # ''[[Eugenia cassinoides]]'' Lam. , # ''[[Eugenia cloiselii]]'' H.Perrier # ''[[Eugenia coursiana]]'' H. Perrier, # ''Eugenia cupulifera'' H. Perrier, # ''[[Eugenia diospyroides]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia goviala]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia guillotii]]'' Hochr., # ''Eugenia hazompasika'' H. Perrier, # ''Eugenia hovarum'' H. Perrier, # ''Eugenia louvelii'' H. Perrier , # ''[[Eugenia nompa]]'' H. Perrier # ''[[Eugenia ombrophila]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia pluricymosa]]'' H. Perrier, # ''Eugenia pseudovenosa'' H. Perrier # ''[[Eugenia quadriflora]]'' H. Perrier, # ''Eugenia sakalavarum'' H. Perrier, # ''Eugenia sambiranensis'' H. Perrier # ''Eugenia scottii'' H. Perrier, # ''Eugenia sihanakensis'' H. Perrier # ''Eugenia tropophylla'' H. Perrier, # ''Eugenia urschiana'' H. Perrier , # ''Eugenia vacciniifolia'' Baker # ''Eugenia vatomandrensis'' H. Perrier, # ''Eugenia viguieriana'' H. Perrier,      === Vondron-karazana ''Syzygium'' === # ''[[Syzygium alaotrense]]'' (H. Perrier) N. Snow & Callm. na Eugenia alaotrensis H. Perrier, # ''[[Syzygium condensatum]]'' (Baker) Labat & Schatz. na ''Eugenia condensata'' Baker, na ''Eugenia tanalensis'' Baker # ''[[Syzygium danguyanum]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia danguyana'' H. Perrier # ''[[Syzygium emirnense]] (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz'' na ''Eugenia emirnensis'' Baker, # ''[[Syzygium humblotii]]'' (H. Perrier) P. S. Ashtonna na ''Eugenia humblotii'' H.Perrier, # ''[[Syzygium lokohense]]'' (H. Perrier) Labat & Schatz na ''Eugenia lokohensis'' H. Perrier, # ''[[Syzygium lugubre]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia lugubris'' H. Perrier, # ''[[Syzygium micropodum]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia micropoda'' Baker, # ''[[Syzygium oliganthum]]'' na ''Eugenia oligantha'' Baker, # ''[[Syzygium onivense]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia onivensis'' H. Perrier # ''[[Syzygium parkeri]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia parkeri'' Baker # ''[[Syzygium phillyreifolium]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia phillyreaefolia'' Baker, # ''[[Syzygium tapiaka]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia tapiaka'' H. Perrier, # ''[[Syzygium thouvenotii]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia thouvenotiana'' H. Perrier ==Zavamaniry manana anarana misy ny teny hoe "rotra" == Indreto ny anaran-javamaniry kambanteny ahitana na niforona avy amin' ny teny hoe "rotra": [[oviandrotra]] (karazana ovy - ''[[Dioscorea]]''), [[robazaha]], [[rotrambazaha]] na [[rotravazaha]] (''[[Eugenia jambolana]]'' ''= [[Syzygium cumini]]''), [[rodrano]] (''[[Eugenia condensata]]'' ''= [[Syzygium condensatum]]''), rotrala (''[[Eugenia sakalavarum]]'' = ''[[Syzygium sakalavarum]]'' sy ''[[Diospyros platycalyx]]''). == Jereo koa == * ''[[Eugenia]]'' sy [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Eugenia|Lisitry ny karazana ''Eugenia'']] * ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Lisitry ny karazana ao amin' ny Syzygium|Lisitry ny karazana Syzygium]]'' == Loharano sy fanamarihana == qauegihs0yf40sro2synnqqpuju09ek 1135925 1135924 2026-04-22T04:56:29Z ~2026-96630-1 38575 Nandamina lahatsoratra 1135925 wikitext text/x-wiki Ny '''rotra''' dia [[Plantae|zavamaniry]] isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Eugenia]]'' ao amin' ny fiakakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Tsy ny karazana ao amin' ny ''Eugenia'' sy ao amin' ny ''Syzygium'' rehetra no atao hoe "''rotra''". Marihina fa mety efa nafindra any amin' ny vondron-karazana ''Syzygium'' ny ankamaroan' ireo karazana ao amin' ny ''Eugenia'', raha tsy izy rehetra. Ny voan' izy ireo dia mety ho kely na lehibe, misy nofony, mipetaka mitongilana, boribory tendro, miloko volomparasy antitra na mainty. Indreto ny karazan-javamaniry antsoina amin' io anarana io, arakaraka ny faritra eto [[Madagasikara]]<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/rotra# Rotra]", ''[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]''.</small></ref>: == Zavamaniry atao hoe ''rotra'' == === Vondron-karazana ''Eugenia'' === # ''[[Eugenia analamerensis]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia antongilensis]]'' H. Perrier , # ''[[Eugenia arenicola]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia arthroopoda]]'' Drake, # ''Eugenia bernieri'' Drake ; # ''[[Eugenia cassinoides]]'' Lam. , # ''[[Eugenia cloiselii]]'' H.Perrier # ''[[Eugenia coursiana]]'' H. Perrier, # ''Eugenia cupulifera'' H. Perrier, # ''[[Eugenia diospyroides]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia goviala]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia guillotii]]'' Hochr., # ''Eugenia hazompasika'' H. Perrier, # ''Eugenia hovarum'' H. Perrier, # ''Eugenia louvelii'' H. Perrier , # ''[[Eugenia nompa]]'' H. Perrier # ''[[Eugenia ombrophila]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia pluricymosa]]'' H. Perrier, # ''Eugenia pseudovenosa'' H. Perrier # ''[[Eugenia quadriflora]]'' H. Perrier, # ''Eugenia sakalavarum'' H. Perrier, # ''Eugenia sambiranensis'' H. Perrier # ''Eugenia scottii'' H. Perrier, # ''Eugenia sihanakensis'' H. Perrier # ''Eugenia tropophylla'' H. Perrier, # ''Eugenia urschiana'' H. Perrier , # ''Eugenia vacciniifolia'' Baker # ''Eugenia vatomandrensis'' H. Perrier, # ''Eugenia viguieriana'' H. Perrier,      === Vondron-karazana ''Syzygium'' === # ''[[Syzygium alaotrense]]'' (H. Perrier) N. Snow & Callm. na Eugenia alaotrensis H. Perrier, # ''[[Syzygium condensatum]]'' (Baker) Labat & Schatz. na ''Eugenia condensata'' Baker, na ''Eugenia tanalensis'' Baker # ''[[Syzygium danguyanum]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia danguyana'' H. Perrier # ''[[Syzygium emirnense]] (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz'' na ''Eugenia emirnensis'' Baker, # ''[[Syzygium humblotii]]'' (H. Perrier) P. S. Ashtonna na ''Eugenia humblotii'' H.Perrier, # ''[[Syzygium lokohense]]'' (H. Perrier) Labat & Schatz na ''Eugenia lokohensis'' H. Perrier, # ''[[Syzygium lugubre]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia lugubris'' H. Perrier, # ''[[Syzygium micropodum]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia micropoda'' Baker, # ''[[Syzygium oliganthum]]'' na ''Eugenia oligantha'' Baker, # ''[[Syzygium onivense]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia onivensis'' H. Perrier # ''[[Syzygium parkeri]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia parkeri'' Baker # ''[[Syzygium phillyreifolium]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia phillyreaefolia'' Baker, # ''[[Syzygium tapiaka]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia tapiaka'' H. Perrier, # ''[[Syzygium thouvenotii]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia thouvenotiana'' H. Perrier ==Zavamaniry manana anarana misy ny teny hoe "rotra" == Indreto ny anaran-javamaniry kambanteny ahitana na niforona avy amin' ny teny hoe "rotra": # [[oviandrotra]] (karazana ovy - ''[[Dioscorea]]'') # [[robazaha]], # [[rotrambazaha]] na [[rotravazaha]] (''[[Eugenia jambolana]]'' ''= [[Syzygium cumini]]'') # [[rodrano]] (''[[Eugenia condensata]]'' = ''[[Syzygium condensatum]]''), # [[rotrala]] (''[[Eugenia sakalavarum]]'' = ''[[Syzygium sakalavarum]]'' sy ''[[Diospyros platycalyx]]''). == Jereo koa == * ''[[Eugenia]]'' sy [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Eugenia|Lisitry ny karazana ''Eugenia'']] * ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Lisitry ny karazana ao amin' ny Syzygium|Lisitry ny karazana Syzygium]]'' == Loharano sy fanamarihana == an829vdbo4eywflzsyvsrd9f3b85si8 1135926 1135925 2026-04-22T04:57:24Z ~2026-96630-1 38575 Nandamina lahatsoratra 1135926 wikitext text/x-wiki Ny '''rotra''' dia [[Plantae|zavamaniry]] isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Eugenia]]'' ao amin' ny fiakakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Tsy ny karazana ao amin' ny ''Eugenia'' sy ao amin' ny ''Syzygium'' rehetra no atao hoe "''rotra''". Marihina fa mety efa nafindra any amin' ny vondron-karazana ''Syzygium'' ny ankamaroan' ireo karazana ao amin' ny ''Eugenia'', raha tsy izy rehetra. Ny voan' izy ireo dia mety ho kely na lehibe, misy nofony, mipetaka mitongilana, boribory tendro, miloko volomparasy antitra na mainty. Indreto ny karazan-javamaniry antsoina amin' io anarana io, arakaraka ny faritra eto [[Madagasikara]]<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/rotra# Rotra]", ''[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]''.</small></ref>: == Zavamaniry atao hoe ''rotra'' == === Vondron-karazana ''Eugenia'' === # ''[[Eugenia analamerensis]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia antongilensis]]'' H. Perrier , # ''[[Eugenia arenicola]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia arthroopoda]]'' Drake, # ''Eugenia bernieri'' Drake ; # ''[[Eugenia cassinoides]]'' Lam. , # ''[[Eugenia cloiselii]]'' H.Perrier # ''[[Eugenia coursiana]]'' H. Perrier, # ''Eugenia cupulifera'' H. Perrier, # ''[[Eugenia diospyroides]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia goviala]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia guillotii]]'' Hochr., # ''Eugenia hazompasika'' H. Perrier, # ''Eugenia hovarum'' H. Perrier, # ''Eugenia louvelii'' H. Perrier , # ''[[Eugenia nompa]]'' H. Perrier # ''[[Eugenia ombrophila]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia pluricymosa]]'' H. Perrier, # ''Eugenia pseudovenosa'' H. Perrier # ''[[Eugenia quadriflora]]'' H. Perrier, # ''Eugenia sakalavarum'' H. Perrier, # ''Eugenia sambiranensis'' H. Perrier # ''Eugenia scottii'' H. Perrier, # ''Eugenia sihanakensis'' H. Perrier # ''Eugenia tropophylla'' H. Perrier, # ''Eugenia urschiana'' H. Perrier , # ''Eugenia vacciniifolia'' Baker # ''Eugenia vatomandrensis'' H. Perrier, # ''Eugenia viguieriana'' H. Perrier,      === Vondron-karazana ''Syzygium'' === # ''[[Syzygium alaotrense]]'' (H. Perrier) N. Snow & Callm. na Eugenia alaotrensis H. Perrier, # ''[[Syzygium condensatum]]'' (Baker) Labat & Schatz. na ''Eugenia condensata'' Baker, na ''Eugenia tanalensis'' Baker # ''[[Syzygium danguyanum]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia danguyana'' H. Perrier # ''[[Syzygium emirnense]] (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz'' na ''Eugenia emirnensis'' Baker, # ''[[Syzygium humblotii]]'' (H. Perrier) P. S. Ashtonna na ''Eugenia humblotii'' H.Perrier, # ''[[Syzygium lokohense]]'' (H. Perrier) Labat & Schatz na ''Eugenia lokohensis'' H. Perrier, # ''[[Syzygium lugubre]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia lugubris'' H. Perrier, # ''[[Syzygium micropodum]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia micropoda'' Baker, # ''[[Syzygium oliganthum]]'' na ''Eugenia oligantha'' Baker, # ''[[Syzygium onivense]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia onivensis'' H. Perrier # ''[[Syzygium parkeri]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia parkeri'' Baker # ''[[Syzygium phillyreifolium]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia phillyreaefolia'' Baker, # ''[[Syzygium tapiaka]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia tapiaka'' H. Perrier, # ''[[Syzygium thouvenotii]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia thouvenotiana'' H. Perrier ==Zavamaniry manana anarana misy ny teny hoe "rotra" == Indreto ny anaran-javamaniry kambanteny ahitana na niforona avy amin' ny teny hoe "rotra": # [[oviandrotra]] (karazana ovy - ''[[Dioscorea]]'') # [[robazaha]], [[rotrambazaha]] na [[rotravazaha]] (''[[Eugenia jambolana]]'' ''= [[Syzygium cumini]]'') # [[rodrano]] (''[[Eugenia condensata]]'' = ''[[Syzygium condensatum]]''), # [[rotrala]] (''[[Eugenia sakalavarum]]'' = ''[[Syzygium sakalavarum]]'' sy ''[[Diospyros platycalyx]]''). == Jereo koa == * ''[[Eugenia]]'' sy [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Eugenia|Lisitry ny karazana ''Eugenia'']] * ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Lisitry ny karazana ao amin' ny Syzygium|Lisitry ny karazana Syzygium]]'' == Loharano sy fanamarihana == 5r003cdnlmgnqv8ifgn5gs80qn39dl8 1135927 1135926 2026-04-22T04:59:34Z ~2026-96630-1 38575 Rohy anatiny 1135927 wikitext text/x-wiki Ny '''rotra''' dia [[Plantae|zavamaniry]] isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Eugenia]]'' ao amin' ny fiakakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Tsy ny karazana ao amin' ny ''Eugenia'' sy ao amin' ny ''Syzygium'' rehetra no atao hoe "''rotra''". Marihina fa mety efa nafindra any amin' ny vondron-karazana ''Syzygium'' ny ankamaroan' ireo karazana ao amin' ny ''Eugenia'', raha tsy izy rehetra. Ny voan' izy ireo dia mety ho kely na lehibe, misy nofony, mipetaka mitongilana, boribory tendro, miloko volomparasy antitra na mainty. Indreto ny karazan-javamaniry antsoina amin' io anarana io, arakaraka ny faritra eto [[Madagasikara]]<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/rotra# Rotra]", ''[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]''.</small></ref>: == Zavamaniry atao hoe ''rotra'' == === Vondron-karazana ''Eugenia'' === # ''[[Eugenia analamerensis]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia antongilensis]]'' H. Perrier , # ''[[Eugenia arenicola]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia arthroopoda]]'' Drake, # ''Eugenia bernieri'' Drake ; # ''[[Eugenia cassinoides]]'' Lam. , # ''[[Eugenia cloiselii]]'' H.Perrier # ''[[Eugenia coursiana]]'' H. Perrier, # ''Eugenia cupulifera'' H. Perrier, # ''[[Eugenia diospyroides]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia goviala]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia guillotii]]'' Hochr., # ''Eugenia hazompasika'' H. Perrier, # ''Eugenia hovarum'' H. Perrier, # ''Eugenia louvelii'' H. Perrier , # ''[[Eugenia nompa]]'' H. Perrier # ''[[Eugenia ombrophila]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia pluricymosa]]'' H. Perrier, # ''Eugenia pseudovenosa'' H. Perrier # ''[[Eugenia quadriflora]]'' H. Perrier, # ''Eugenia sakalavarum'' H. Perrier, # ''Eugenia sambiranensis'' H. Perrier # ''Eugenia scottii'' H. Perrier, # ''Eugenia sihanakensis'' H. Perrier # ''Eugenia tropophylla'' H. Perrier, # ''Eugenia urschiana'' H. Perrier , # ''Eugenia vacciniifolia'' Baker # ''Eugenia vatomandrensis'' H. Perrier, # ''Eugenia viguieriana'' H. Perrier,      === Vondron-karazana ''Syzygium'' === # ''[[Syzygium alaotrense]]'' (H. Perrier) N. Snow & Callm. na Eugenia alaotrensis H. Perrier, # ''[[Syzygium condensatum]]'' (Baker) Labat & Schatz. na ''Eugenia condensata'' Baker, na ''Eugenia tanalensis'' Baker # ''[[Syzygium danguyanum]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia danguyana'' H. Perrier # ''[[Syzygium emirnense]] (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz'' na ''Eugenia emirnensis'' Baker, # ''[[Syzygium humblotii]]'' (H. Perrier) P. S. Ashtonna na ''Eugenia humblotii'' H.Perrier, # ''[[Syzygium lokohense]]'' (H. Perrier) Labat & Schatz na ''Eugenia lokohensis'' H. Perrier, # ''[[Syzygium lugubre]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia lugubris'' H. Perrier, # ''[[Syzygium micropodum]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia micropoda'' Baker, # ''[[Syzygium oliganthum]]'' na ''Eugenia oligantha'' Baker, # ''[[Syzygium onivense]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia onivensis'' H. Perrier # ''[[Syzygium parkeri]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia parkeri'' Baker # ''[[Syzygium phillyreifolium]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia phillyreaefolia'' Baker, # ''[[Syzygium tapiaka]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia tapiaka'' H. Perrier, # ''[[Syzygium thouvenotii]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia thouvenotiana'' H. Perrier ==Zavamaniry manana anarana misy ny teny hoe "rotra" == Indreto ny anaran-javamaniry kambanteny ahitana na niforona avy amin' ny teny hoe "rotra": # [[oviandrotra]] (karazana ovy - ''[[Dioscorea]]'') # [[robazaha]], [[rotrambazaha]] na [[rotravazaha]] (''[[Eugenia jambolana]]'' ''= [[Syzygium cumini]]'') # [[rodrano]] (''[[Eugenia condensata]]'' = ''[[Syzygium condensatum]]''), # [[rotrala]] (''[[Eugenia sakalavarum]]'' = ''[[Syzygium sakalavarum]]'' sy ''[[Diospyros platycalyx]]''). == Jereo koa == * ''[[Eugenia]]'' sy [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Eugenia|Lisitry ny karazana ''Eugenia'']] * ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Lisitry ny karazana ao amin' ny Syzygium|Lisitry ny karazana Syzygium]]'' * [[Roy]] == Loharano sy fanamarihana == hvs3nyq0n82hi7pedjkqcp3nhfosboi 1135928 1135927 2026-04-22T05:00:54Z ~2026-96630-1 38575 Rohy anatiny 1135928 wikitext text/x-wiki Ny '''rotra''' dia [[Plantae|zavamaniry]] isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Eugenia]]'' ao amin' ny fiakakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Tsy ny karazana ao amin' ny ''Eugenia'' sy ao amin' ny ''Syzygium'' rehetra no atao hoe "''rotra''". Marihina fa mety efa nafindra any amin' ny vondron-karazana ''Syzygium'' ny ankamaroan' ireo karazana ao amin' ny ''Eugenia'', raha tsy izy rehetra. Ny voan' izy ireo dia mety ho kely na lehibe, misy nofony, mipetaka mitongilana, boribory tendro, miloko volomparasy antitra na mainty. Indreto ny karazan-javamaniry antsoina amin' io anarana io, arakaraka ny faritra eto [[Madagasikara]]<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/rotra# Rotra]", ''[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]''.</small></ref>: == Zavamaniry atao hoe ''rotra'' == === Vondron-karazana ''Eugenia'' === # ''[[Eugenia analamerensis]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia antongilensis]]'' H. Perrier , # ''[[Eugenia arenicola]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia arthroopoda]]'' Drake, # ''Eugenia bernieri'' Drake ; # ''[[Eugenia cassinoides]]'' Lam. , # ''[[Eugenia cloiselii]]'' H.Perrier # ''[[Eugenia coursiana]]'' H. Perrier, # ''Eugenia cupulifera'' H. Perrier, # ''[[Eugenia diospyroides]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia goviala]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia guillotii]]'' Hochr., # ''Eugenia hazompasika'' H. Perrier, # ''Eugenia hovarum'' H. Perrier, # ''Eugenia louvelii'' H. Perrier , # ''[[Eugenia nompa]]'' H. Perrier # ''[[Eugenia ombrophila]]'' H. Perrier, # ''[[Eugenia pluricymosa]]'' H. Perrier, # ''Eugenia pseudovenosa'' H. Perrier # ''[[Eugenia quadriflora]]'' H. Perrier, # ''Eugenia sakalavarum'' H. Perrier, # ''Eugenia sambiranensis'' H. Perrier # ''Eugenia scottii'' H. Perrier, # ''Eugenia sihanakensis'' H. Perrier # ''Eugenia tropophylla'' H. Perrier, # ''Eugenia urschiana'' H. Perrier , # ''Eugenia vacciniifolia'' Baker # ''Eugenia vatomandrensis'' H. Perrier, # ''Eugenia viguieriana'' H. Perrier,      === Vondron-karazana ''Syzygium'' === # ''[[Syzygium alaotrense]]'' (H. Perrier) N. Snow & Callm. na Eugenia alaotrensis H. Perrier, # ''[[Syzygium condensatum]]'' (Baker) Labat & Schatz. na ''Eugenia condensata'' Baker, na ''Eugenia tanalensis'' Baker # ''[[Syzygium danguyanum]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia danguyana'' H. Perrier # ''[[Syzygium emirnense]] (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz'' na ''Eugenia emirnensis'' Baker, # ''[[Syzygium humblotii]]'' (H. Perrier) P. S. Ashtonna na ''Eugenia humblotii'' H.Perrier, # ''[[Syzygium lokohense]]'' (H. Perrier) Labat & Schatz na ''Eugenia lokohensis'' H. Perrier, # ''[[Syzygium lugubre]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia lugubris'' H. Perrier, # ''[[Syzygium micropodum]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia micropoda'' Baker, # ''[[Syzygium oliganthum]]'' na ''Eugenia oligantha'' Baker, # ''[[Syzygium onivense]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia onivensis'' H. Perrier # ''[[Syzygium parkeri]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia parkeri'' Baker # ''[[Syzygium phillyreifolium]]'' (Baker) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia phillyreaefolia'' Baker, # ''[[Syzygium tapiaka]]'' (H. Perrier) Labat & G.E. Schatz na ''Eugenia tapiaka'' H. Perrier, # ''[[Syzygium thouvenotii]]'' (H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz na ''Eugenia thouvenotiana'' H. Perrier ==Zavamaniry manana anarana misy ny teny hoe "rotra" == Indreto ny anaran-javamaniry kambanteny ahitana na niforona avy amin' ny teny hoe "rotra": # [[oviandrotra]] (karazana ovy - ''[[Dioscorea]]'') # [[robazaha]], [[rotrambazaha]] na [[rotravazaha]] (''[[Eugenia jambolana]]'' ''= [[Syzygium cumini]]'') # [[rodrano]] (''[[Eugenia condensata]]'' = ''[[Syzygium condensatum]]''), # [[rotrala]] (''[[Eugenia sakalavarum]]'' = ''[[Syzygium sakalavarum]]'' sy ''[[Diospyros platycalyx]]''). == Jereo koa == * ''[[Eugenia]]'' sy [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Eugenia|Lisitry ny karazana ''Eugenia'']] * ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Lisitry ny karazana ao amin' ny Syzygium|Lisitry ny karazana Syzygium]]'' * [[Roy (zavamaniry)]] == Loharano sy fanamarihana == eeeenqi9whxbrza5zn146ile0yisy79 Ficus carica 0 296252 1135888 1123300 2026-04-21T14:59:24Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy tsipelina 1135888 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus_carica_o_higuera.jpg|vignette|343x343px|''Ficus carica'']] Ny '''''Ficus carica''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Karazan-kazo madinika misy [[Voankazo|voany]] azo hanina izy io izay teratany any amin' ny faritr' i [[Mediteranea]] sy [[Atsinanana Afovoany|Azia Andrefana]] ary [[Azia Atsimo]] izy io, ary nambolena hatramin' ny [[Andro Taloha]] ary mihamaro manerana izao tontolo izao. Atao hoe '''aviavimbazaha''' na '''aviavy''' ny anarany amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy|Baiboly]] amin' ny dikan-teny malagasy, nefa tsy io ihany no zavamaniry antsoina amin' izany anarana izany. Ny ''Ficus carica'' no karazana fantatra indrindra amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'' (misy karazana maherin' ny 800). Afaka miaina hatramin' ny 300 taona izy io ary 7 taona eo ho eo izy vao afaka mamokatra feno. == Jereo koa == * ''[[Ficus]]'' * [[Amontana]] * [[Aviavy]] * [[Adabo]] * [[Fihamy]] 1xmbydqz7061v12ecudyj7cgg5cbyfl Polux 0 296420 1135915 1135251 2026-04-21T22:46:24Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1135915 wikitext text/x-wiki [[Sary:Polux 5 - Brésil 2.jpg|vignette|Fanadihadiana an'ny Polux 5]] '''Polux''' dia fitaovana fandrefesana ahafahana manamarina ny toetry ny tsato-kazo hazo ampiasaina amin’ny herinaratra sy fifandraisan-davitra. == Famaritana == Ny teknolojia Polux dia ahafahana manao fanombanana momba ny fiarovana sy ny fikojakojana<ref>{{Lien web |titre=Sécurité et durabilité des infrastructures sur poteaux en bois : un enjeu stratégique |url=https://www.construction21.org/france/articles/h/securite-et-durabilite-des-infrastructures-sur-poteaux-en-bois-un-enjeu-strategique.html}}</ref>. Ireo fandrefesana dia manampy amin’ny fiarovana ny fiakarana amin’ny tsato-kazo ataon’ny mpiasa ary manamarina ny toetry ny hazo mba hanombanana ny androm-piainany sisa<ref>{{Lien web |langue=fr |auteur=Fabienne Tisserand |titre=CBS : expertise des bois anciens et préconisations pour leur réemploi |url=http://www.leboisinternational.com/deuxieme-transformation/construction-bois/cbs-expertise-des-bois-anciens-et-preconisations-pour-leur-reemploi-702883.php/?latest |accès url=libre |site=www.leboisinternational.com, Le Bois International |date=2022-07-22 |consulté le=2023-07-30}}</ref>{{,}}<ref name=":0">{{Cite web |url=https://artecbtp.fr/wp-content/uploads/2020/12/IPS-3.pdf |title=kopian'ny arisiva |access-date=2025-11-19 |archive-date=2021-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517133642/https://artecbtp.fr/wp-content/uploads/2020/12/IPS-3.pdf |url-status=dead }}</ref>. Miasa miaraka amin’ny rindranasa Picus izy, izay mampiasa angona azo avy amin’ny fandrefesana ny hakitroky ny hazo eo amin’ny haavon’ny tany sy ny fandrefesana hygroscopique<ref>{{Lien web |titre=The Importance of the Nondestructive Technologies for Wooden Poles Network Asset Management |url=https://www.ndt.net/article/v11n04/benoit/benoit.htm |site=www.ndt.net |consulté le=2023-07-30 }} {{Wayback|url=https://www.ndt.net/article/v11n04/benoit/benoit.htm |date=20150907144000 }}</ref>{{,}}<ref>https://poles.com/WebRoot/Store4/Shops/08fd78c5-abfa-4217-9263-68fec9605ccc/MediaGallery/Internal_Treatment_Data__Doc/SEPOLECONF20112CMikeFreemanInspectionDevices2CCostBenefitAnalysis.pdf</ref>{{,}}<ref>{{Lien web |langue=en |titre=Polux® a Practical Non-Destructive Technology for Measurement of Wood Pole Strength |url=https://electricenergyonline.com/energy/magazine/10/article/Polux-a-Practical-Non-Destructive-Technology-for-Measurement-of-Wood-Pole-Strength.htm |site=Electric Energy Online |consulté le=2023-07-30}}</ref>. == Tantara == Ny teknolojia Polux dia novolavolaina tamin’ny fiandohan’ny taona 1990 nataon’ny profesora [[Jean-Luc Sandoz]], ho setrin’ny fangatahan’ny EDF izay niatrika olana roa: ny fiarovana sy ny faharetan’ny tsato-kazony<ref>{{Lien web |langue=fr |auteur=Jean-Luc Sandoz |titre=Le bois dans la construction: innovations et perspectives |url=https://doi.org/10.5169/seals-80287 |site=Tracés - bulletin technique de la Suisse romande |date=19.06.2002 |doi=10.5169/seals-80287 |consulté le=2023-07-30}}</ref>. Entin’ny orinasa CBS-Lifteam izany<ref name=":1" />. Tamin’ny 2003, naseho tamin’ny faha-17 Congrès international des réseaux électriques de distribution tao Barcelone ity teknolojia ity<ref>{{Lien web |langue=en |auteur=[[Jean-Luc Sandoz]], Yann Benoit |titre=In field non destructive tests for wooden poles for the security and the maintenance of the overhead power lines. |url=http://www.cired.net/publications/cired2003/reports/R%201-52.pdf |format=pdf |accès url=libre |site=cired.net |date=12-15 mai 2003 }} {{Wayback|url=http://www.cired.net/publications/cired2003/reports/R%201-52.pdf |date=20230813200915 }}</ref>. Tamin’ny 2006, ny faha-14 symposium iraisam-pirenena momba ny fitsapana tsy manimba dia nampiseho ny fandrosoana nataon’ity teknolojia ity<ref name=":0" />. Tamin’ny 2011, ny seminera iraisam-pirenena momba ny mpamatsy angovo herinaratra dia nampiseho ny fampiasana ny Polux any Alemaina, indrindra amin’ny ohatra an’ny Deutsche Telekom<ref>[https://www.cired.net/publications/cired2011/part1/papers/CIRED2011_1115_final.pdf CIRED]</ref>. Ny kinova faha-5 dia ahafahana manangona sy manodina angona haingana kokoa, miaraka amin’ny fitaovana kely kokoa sy ny rindranasa Picus azo alaina amin’ny smartphone<ref>{{Lien web|auteur=Sophie Marenne |titre=CBS-CBT, l’expert mondial du bois enraciné en Suisse romande |url=https://agefi.com/actualites/entreprises/cbs-cbt-lexpert-mondial-du-bois-enracine-en-suisse-romande |accès url=limité |site=Agefi.com, L'Agefi |consulté le=2023-07-30}}</ref>{{,}}<ref name=":1">{{Lien web |auteur=Fabienne Tisserand |titre=CBT : le contrôle non destructif du bois au service de son usage efficient |url=http://www.leboisinternational.com/premiere-transformation/exploitation-forestiere/cbt-le-controle-non-destructif-du-bois-au-service-de-son-usage-efficient-701246.php/?latest |accès url=libre |site=Le Bois International |date=2022-06-07 |consulté le=2023-07-30}}</ref>. Ny teknolojia Polux dia ampiasaina any amin’ny firenena maro, indrindra any Etazonia, Kanada ary Aostralia<ref>{{Lien web |langue=en-US |nom=beardsworth |titre=POLUX - Non Destructive Wood Pole Inspection |url=https://www.cleantech.org/1999/06/11/polux-non-destructive-wood-pole-inspection/ |site=Cleantech.Org |date=1999-06-11 |consulté le=2023-07-30}}</ref>{{,}}<ref>[https://img1.wsimg.com/blobby/go/b59b478e-7b06-4b61-a5f0-e89532c5f6cf/downloads/1ch3kglpi_212058.pdf?ver=1552081674329 PowerPoint Presentation]</ref>{{,}}<ref>{{Lien web |titre=Nos anciens ont du talent : Zoom sur Jean-Luc Sandoz, promo 1983 |url=https://www.enstib.univ-lorraine.fr/fr/nos-anciens-ont-du-talent-zoom-sur-jean-luc-sandoz-promo-1983/ |site=École Nationale Supérieure des Technologies et Industries du Bois d'Épinal ENSTIB |date=2021-06-08 |consulté le=2023-07-30}}</ref>{{,}}<ref>{{Lien web |titre=Innovative products for asset life extension {{!}} TEN Group |url=https://www.tengroup.com.au/blogs/news/2019/May/24/innovative_products_for_asset_life_extension |site=tengroup.com.au |consulté le=2023-07-30}}</ref>. == Loka sy mari-boninahitra == * Tamin’ny 2003, ny Wall Street Journal dia nanome ny loka voalohany amin’ny fanavaozana ho an’ny teknolojia Polux<ref>[https://www.wsj.com/articles/SB107004194977850100 Pole Position - WSJ]</ref>. == Fanampiny == === Jereo koa === * [[Sylvatest]] == Fanamarihana == <references /> [[Sokajy:Fitaovana]] k3bp6f7anpe883i3g9pvwiuuo1sy6px Topázio Neto 0 296679 1135919 1129818 2026-04-22T02:41:52Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1135919 wikitext text/x-wiki [[File:Prefeito Topázio Silveira Neto 02 (cropped) (cropped).jpg|thumb|Prefeito Topázio Neto]] '''Topázio Silveira Neto''' (teraka ny 16 Aprily 1962 tao [[Florianópolis]]) dia mpandraharaha sady [[mpanao politika]] <ref>(pt) [https://estadodeexcelencia.com.br/topazio-silveira-neto-da-flex-uma-historia-de-sucesso/ Topázio Silveira Neto, da Flex, uma história de sucesso] {{Wayback|url=https://estadodeexcelencia.com.br/topazio-silveira-neto-da-flex-uma-historia-de-sucesso/ |date=20241203181302 }}</ref>[[Brezila|breziliana]], mifandray amin'ny [[Partido Social Democrático (Brezila)|Antoko Sosial Demokratiko]] (PSD). Izy no ben'ny tanànan'i [[Florianópolis]] amin'izao fotoana izao nanomboka tamin'ny taona 2022. Amin'ny maha-mpandraharaha azy, dia iray amin'ireo mpisava lalana teo amin'ny sehatry ny fifandraisan-davitra tao amin'ny fanjakan'i {{Santa Catarina}} izy. Tamin'ny taona 2020, voafidy ho ben'ny tanàna lefitra tao Florianópolis izy, ary nandray ny andraikiny ho ben'ny tanàna tamin'ny taona 2022, taorian'ny fametraham-pialan'ny filoha teo aloha. Nandresy tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2024 i Topázio, nahazo vato 161.839 ary nahazo vato 58% manankery. ==Jereo koa== {{CLEDETRI:Neto, Topazio}} [[Sokajy:ben'ny tanànan'i Florianópolis]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Santa Catarina]] [[Sokajy:Partido Social Democrático (Brezila)]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1962]] c6hru6lvpzuggdt05ntew397f9bbu6w Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara 0 296715 1135880 1135513 2026-04-21T12:34:13Z Thelezifor 15140 1135880 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sickle-billed Vanga, Ankarafantsika National Park, Madagascar.jpg|vignette|401x401px|''[[Falculea palliata]]'' (''[[Vangidae]]'')ao Ankarafantsika]] Inty ny '''lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara''' izay mitanisa ny [[vorona]] misy eto [[Madagasikara]] ataon' ny [[Ôrnitôlôjia|ôrnitôlôga]]. Ny fandalinana ny vorona eto Madagasikara dia nandalo fivoarana lehibe rehefa nandeha ny fotoana. Tamin' ny taona 1990, ny fitambaran' ny karazam-borona malagasy dia nahitana karazana 294, raha tamin' ny taona 2022 kosa dia nitombo ho 304 izany. Amin' ireo karazana ireo, ny 210 manao akany eto amin' ny nosy, ka ny 110 amin' ireo, izany hoe ny antsasany, dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara. Mihoatra ny 20 ny filaharana misy, manodidina ny 60 ny fianakaviana, == Lisitry ny filaharana sy ny an' ny fianakaviana == === Lisitry ny filaharana === Ireto ny filaharan' ny [[vorona]] misy eto [[Madagasikara]]: # [[Accipitriformes]] # [[Aepyornithidae|Æpyornithiformes]] # [[Anseriformes]] # [[Apodiformes]] # [[Caprimulgiformes]] # [[Charadriiformes]] # [[Ciconiiformes]] # [[Columbiformes]] # [[Coraciiformes]] (nampidirina ao ny [[Euryptigiformes]]) # [[Cuculiformes]] # [[Falconiformes]] # [[Galliformes]] # [[Gruiformes]] # [[Leptosomiformes]] # [[Mesitornithiformes]] # [[Passeriformes]] # [[Pelecaniformes]] # [[Phaethontiformes]] # [[Phoenicopteriformes]] # [[Podicipediformes]] # [[Procellariiformes]] # [[Psittaciformes]] # [[Sphenisciformes]] # [[Strigiformes]] # [[Suliformes]] === Lisitry ny fianakaviana === Inty ny lisitry ny fianakaviam-borona izay ahitana karazana eto Madagasikara: # ''[[Accipitridae]]'' # ''[[Alcedinidae]]'' # ''[[Anatidae]]'' # ''[[Apodidae]]'' # ''[[Ardeidae]]'' # ''[[Bernieridae]]'' # ''[[Brachypteraciidae]]'' # ''[[Burhinidae]]'' # ''[[Caprimulgidae]]'' # ''[[Charadriidae]]'' # ''[[Ciconiidae]]'' # ''[[Columbidae]]'' # ''[[Coraciidae]]'' # ''[[Corvidae]]'' # ''[[Cuculidae]]'' # ''[[Dicruridae]]'' # ''[[Dromadidae]]'' # ''[[Estrildidae]]'' # ''[[Falconidae]]'' # ''[[Glareolidae]]'' # ''[[Hirundinidae]]'' # ''[[Hyposittidae]]'' # ''[[Jacanidae]]'' # ''[[Laridae]]'' # ''[[Leptosomidae]]'' # ''[[Meropidae]]'' # ''[[Mesitornithidae]]'' # ''[[Motacillidae]]'' # ''[[Muscicapidae]]'' # ''[[Nectariniidae]]'' # ''[[Akanga|Numididae]]'' # ''[[Passeridae]]'' # ''[[Pelecanidae]]'' # ''[[Phaethontidae]]'' # ''[[Phalacrocoracidae]]'' # ''[[Phasianidae]]'' # ''[[Philepittidae]]'' # ''[[Phoenicopteridae]]'' # ''[[Ploceidae]]'' # ''[[Podicipedidae]]'' # ''[[Procellariidae]]'' # ''[[Psittaculidae]]'' # ''[[Pteroclidae]]'' # ''[[Rallidae]]'' # ''[[Recurvirostridae]]'' # ''[[Sarothruridae]]'' # ''[[Scolopacidae]]'' # ''[[Stercorariidae]]'' # ''[[Strigidae]]'' # ''[[Sturnidae]]'' # ''[[Sulidae]]'' # ''[[Threskiornithidae]]'' # ''[[Turdidae]]'' # ''[[Turnicidae]]'' # ''[[Upupidae]]'' # ''[[Vangidae]]'' # ''[[Zosteropidae]]'' == Lisitry ny karazam-borona == Inty ny lisitry ny karazam-borona misy eto [[Madagasikara]]: # [[Accipiter francesiae]] ([[Accipitridae]]), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody # [[Accipiter francesii]] (Accipitridae) # [[Accipiter henstii]] (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody # ''[[Accipiter madagascariensis]]'' (Accipitridae) -- firasa, firasambalala, pera, tsipara --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # ''[[Acridotheres tristis]]'' ([[Sturnidae]]), nampidirina # [[Acrocephalus newtoni]] ([[Acrocephalidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa # [[Actitis hypoleucos]] ([[Scolopacidae]]) -- fandiafasika, lavasalaka, triotrio, salahy, seritse # [[Actophilornis africanus]] ([[Jacanidae]]) # [[Actophilornis albinucha]] (Jacanidae), tonga manatody # [[Æpyornis]] spp. ([[Æpyornithiformes]]) # [[Aerodramus francicus]] ([[Apodidae]]), mahalana/hita kisendrasendra, tandindomim-paharinganana # ''[[Agapornis canus]]'' ([[Psittaculidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Anhinga rufa]]'' (Anhingidae) -- # [[Alcedo cristata]] ([[Alcedinidae]]) # [[Alcedo vintsioides]] (Alcedinidae) # [[Alectroenas madagascariensis]] ([[Columbidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa, hita amin' ny faritra mivelatra # [[Amaurornis olivieri]] ([[Rallidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa, toerana tery, tandindomim-paharinganana # [[Anas bernieri]] ([[Anatidae]]) -- hake: tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # ''[[Anas erythrorhyncha]]'' (Anatidae) # ''[[Anas hottentota]]'' (Anatidae) # ''[[Anas melleri]]'' (Anatidae) -- [[angàka]], aka, akaka, akakamainty --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # ''[[Anas platyrhynchos]]'' (Anatidae) -- gana, [[ganagana]], kana, kanakana, vorombazaha --, fiompy, nampidirina # ''[[Anastomus lamelligerus]]'' ([[Ciconiidae]]) -- famakiakora, famakisifotra -- # ''[[Anser anser domesticus]]'' ([[Anatidae]]) -- [[gisa]] -- nampidirina, ompiana # ''[[Anser cygnoides domesticus]]'' (Anatidae) -- [[gisa]] -- nampidirina, ompiana # [[Anous minutus]] (Laridae/Sternidae), tonga manatody # [[Anous stolidus]] ([[Laridae]]/ [[Sternidae]]) # [[Anous tenuirostris]] (Laridae/ Sternidae) # [[Anser anser domesticus]] (Anatidae), fiompy, nampidirina # [[Anser cygnoides]] (Anatidae), fiompy, nampidirina # [[Apus affinis]] ([[Apodidae]]) # [[Apus balstoni]] (Apodidae), tsy misy any an-toeran-kafa # [[Apus barbatus]] (Apodidae) # [[Apus melba]] (Apodidae) # [[Ardea alba]] (Ardeidae) # ''[[Ardea cinerea]]'' (Ardeidae) -- firasa, langoromavo, vanokagira --, # [[Ardea goliath]] (Ardeidae), mahalana/hita kisendrasendra # [[Ardea humbloti]] (Ardeidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # [[Ardea melanocephala]] (Ardeidae), mahalana/hita kisendrasendra # [[Ardea purpurea]] (Ardeidae) # [[Ardenna carneipes]] (Procellariidae), mahalana # [[Ardenna grisea]] (Procellariidae), mpifindra monina, avy any an-dranomasina lavitra # [[Ardeola idae]] (Ardeidae), marefo # [[Ardeola ralloides]] (Ardeidae) # [[Arenaria interpres]] ([[Scolopacidae]]) # ''[[Asio capensis]]'' (Strigidae) -- # ''[[Asio madagascariensis]]'' (Strigidae) -- hankana, matoriandro, vatsy --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Astur henstii]]'' / ''Accipiter henstii'' ([[Accipitridae]]) -- fandrasangara, firasa --, # ''[[Atelornis pittoides]]'' ([[Brachypteraciidae]]) -- [[avoka]], sakoka --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Athene superciliaris]]'' (''[[Strigidae]]'') -- torotoroka --, tsy misy any an-toeran-kafa # [[Aviceda madagascariensis]] (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa # [[Aythya innotata]] (Anatidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Bernieria madagascariensis (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Brachypteracias leptosomus (Brachypteraciidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Bubulcus ibis (Ardeidae) # Bulweria bulwerii (Procellariidae), avy any an-dranomasina lavitra # Buteo brachypterus (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Butorides striata (Ardeidae) # ''[[Cairina moschata]]'' ([[Anatidae]]) -- [[dokotra]] --, fiompy, nampidirina # Calicalicus madagascariensis (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Calicalicus rufocarpalis (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Calidris alba (Scolopacidae) # Calidris ferruginea (Scolopacidae) # Calidris melanotos (Scolopacidae), hita kisendrasendra # Calidris minuta (Scolopacidae) # Calidris subminuta (Scolopacidae), hita kisendrasendra # Calidris temminckii (Scolopacidae), mpifindra monina, avy any amin' ny [[faritra palearktika]] # Calonectris diomedea (Procellariidae), an-dranomasina lavitra, hita mahalana.​ # Canirallus beankaensis (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa, toerana tery # Canirallus kioloides (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Caprimulgus enarratus (Caprimulgidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Caprimulgus madagascariensis (Caprimulgidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Toloho|Centropus toulou]]'' ([[Cuculidae]]) -- toloho, abilimborona --, tsy misy any an-toeran-kafa # Charadrius alexandrinus (Charadriidae), mpifindra monina, avy any amin' ny [[faritra palearktika]] # Charadrius dubius (Charadriidae) # Charadrius hiaticula (Charadriidae) # Charadrius leschenaultii (Charadriidae) # Charadrius marginatus (Charadriidae), tonga manatody # Charadrius mongolus (Charadriidae) # Charadrius pecuarius (Charadriidae), tonga manatody # Charadrius thoracicus (Charadriidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Charadrius tricollaris (Charadriidae), tonga manatody # Chlidonias hybridus (Laridae/ Sternidae) # Chlidonias leucopterus (Laridae/ Sternidae), mahalana/hita kisendrasendra # Chlidonias niger (Laridae/ Sternidae), mahalana/hita kisendrasendra # Cinnyris notatus (Nectariniidae) # ''[[Cinnyris sovimanga]]'' (Nectariniidae) -- [[anatsoy]], antsoy, sainga, sianga, sobitiky, soihy, soikely, soiky, soimanga, soisoy, sovimanga, sovy, soy -- # Circus aeruginosus (Accipitridae), mahalana/hita kisendrasendra. # Circus macrosceles (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Circus maillardi (Accipitridae), tonga manatody. # ''[[Tsintsina|Cisticola cherinus]]'' ([[Cisticolidae]]) -- adibo, [[tsintsina]] -- # Columba livia (Columbidae), fiompy, nampidirina # ''Copsychus albospecularis'' (Muscicapidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coracina cinerea (Campephagidae) # ''[[Coracopsis nigra]]'' ([[Psittaculidae]]) -- -- # ''Coracopsis vasa'' (Psittaculidae) -- -- # Corvus albus (Corvidae) # Corythornis madagascariensis (Alcedinidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Corythornis vintsioides (Alcedinidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coturnix coturnix (Phasianidae) # Coturnix delegorguei (Phasianidae) # Coua caerulea (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua coquereli (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Coua cristata]]'' (Cuculidae) -- [[ambosanga]] --, tsy misy any an-toeran-kafa # Coua cursor (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua delalandei (Cuculidae), lany tamingana, tao amin' ny [[alan' i Sainte-Luce]]. # Coua gigas (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua reynaudii (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua ruficeps (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua serriana (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Coua verreauxi]]'' ([[Cuculidae]]) -- [[arefy]] --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Crex crex (Rallidae), marefo # ''[[Crossleyia tenebrosa]]'' / ''[[Xanthomixis tenebrosa]]'' ([[Bernieridae]]), tsy misy any an-toeran-kafa, noheverna ho lany tamingana nefa hita indray # Crossleyia xanthophrys (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Cryptosylvicola randrianasoloi (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Cuculus poliocephalus (Cuculidae) # Cuculus rochii (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody # Cypsiurus gracilis (Apodidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Cypsiurus parvus (Apodidae) # Daption capense (Procellariidae), mahalana/hita kisendrasendra # Dendrocygna bicolor (Anatidae) # Dendrocygna viduata (Anatidae) # ''[[Dicrurus forficatus]]'' ([[Dicruridae]]) -- [[railovy]], andovy, drongo, leidorongo, love, raidonga, railomba, railombo, railonga, relonga, relove ary tsaramaso -- # Dromaeocercus brunneus (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Dromas ardeola (Dromadidae), tonga manatody # Dryolimnas cuvieri (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa régionale # Egretta ardesiaca (Ardeidae), misy monina eto, misy tonga manatody # Elanus caeruleus (Accipitridae) # Eremopterix hova (Alaudidae), tsy misy any an-toeran-kafa. # Eudyptes chrysocome (Spheniscidae), mahalana/hita kisendrasendra, marefo # Euryceros prevostii (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Eurystomus glaucurus (Coraciidae), tonga manatody # Eutriorchis astur (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Falco concolor (Falconidae) # Falco eleonorae (Falconidae) # Falco newtoni (Falconidae) # Falco peregrinus (Falconidae) # Falco zoniventris (Falconidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Falculea palliata (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Foudia madagascariensis (Ploceidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Foudia omissa (Ploceidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Fregata ariel (Fregatidae) # Fregata minor (Fregatidae) # Fregetta grallaria (Oceanitidae) # Fregetta tropica (Oceanitidae) # Fulica cristata (Rallidae) # Gactornis enarratus (Caprimulgidae), tsy misy any an-toeran-kafa, hita amin' ny faritra mivaletra # Gallinago gallinago (Scolopacidae), mpifindra monina, mahalana # Gallinago macrodactyla (Scolopacidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Otrika (vorona)|Gallinula chloropus]]'' ([[Rallidae]]) -- ahakañy, aretaka, [[Otrika (vorona)|otrika]] --, tonga manatody # ''[[Gallus gallus domesticus]]'' (Phasianidae) -- [[akoho]] --, fiompy, nampidirina # Geobiastes squamiger (Brachypteraciidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Geopelia striata (Columbidae), fiompy, nampidirina # Glareola ocularis (Glareolidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody # Gygis alba (Laridae/ Sternidae), mahalana/hita kisendrasendra # ''[[Haliaeetus vociferoides]]'' / ''Icthyophaga vociferoides'' ([[Accipitridae]]) -- [[ankoay]], ankoe, vorombe --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Harpypsicephala fusicauda (Strigidae): tena mahalana # Hartertula flavoviridis (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Himantopus himantopus (Recurvirostridae) # Hirundo rustica (Hirundinidae), mahalana/hita kisendrasendra # Hirundo smithii (Hirundinidae), tonga mitsidika tsindraindray # Hydrobates monorhis (Oceanitidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Hydroprogne caspia (Laridae (= Sterna caspia). # Hypositta corallirostris (Hyposittidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Ispidina madagascariensis (Alcedinidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Ixobrychus minutus (Ardeidae), mpifindra monina mahalana # Larus cirrocephalus (Laridae) # Larus dominicanus (Laridae) # Larus fuscus (Laridae), mpifindra monina tsindraindray # Larus hemprichii (Laridae) # Leptosomus discolor (Leptosomidae), tsy misy any an-toeran-kafa, hita amin' ny faritra mivelatra # ''[[Lepidopygia nana]]'' / ''Lemuresthes nana'' (''[[Estrildidae]]'') -- [[tsikirity]], angitra --, tsy misy any an-toeran-kafa # Limnodromus scolopaceus (Scolopacidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Limosa lapponica (Scolopacidae) # Limosa limosa (Scolopacidae) # ''[[Akohonala|Lophotibis cristata]]'' ([[Threskiornithidae]]) -- [[akohonala]], akohovohitsa --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Macheiramphus alcinus (Accipitridae) # Macronectes giganteus (Procellariidae), mahalana/hita kisendrasendra, marefo # Margaroperdix madagarensis (Phasianidae), tonga manatody, tsy misy any an-toeran-kafa # Meleagris gallopavo (Phasianidae), fiompy, nampidirina # Merops supercilious (Meropidae), tonga manatody # Mesitornis unicolor (Mesitornithidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Mesitornis variegata (Mesitornithidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody, marefo # Milvus migrans (Accipitridae), tonga manatody # Monias benschi (Mesitornithidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody, marefo # Motacilla alba (Motacillidae), mpifindra monina mahalana # Motacilla flava (Motacillidae), mpifindra monina, avy any amin' ny [[faritra palearktika]] # Motacilla flaviventris (Motacillidae), tsy misy any an-toeran-kafa. # Mullerornis sp. (Æpyornithiformes) # Mycteria ibis (Ciconiidae) # Mystacornis crossleyi (Mystacornithidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Neodrepanis coruscans (Philepittidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Neodrepanis hypoxanthus (Philepittidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Neomixis striatigula (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Neomixis tenella (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Neomixis viridis (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Nesillas brevicaudata (Acrocephalidae), tsy misy any an-toeran-kafa. # ''[[Nesillas lantzii]]'' ([[Cisticolidae]]) -- [[andreta]], andritiky, kabanty, pareteka, peretika, tamefe --, tsy misy any an-toeran-kafa. # Nesillas typica (Cisticolidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Nesoenas picturatus (Columbidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Nettapus auritus (Anatidae) # Newtonia amphichroa (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Newtonia archboldi (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Newtonia brunneicauda (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Newtonia fanovanae (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Ninox superciliaris (Strigidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Numenius arquata (Scolopacidae) # Numenius phaeopus (Scolopacidae) # ''[[Numida meleagris]]'' (Numididae) -- akanga, hanga --, fiompy, nampidirina # Oceanites oceanicus (Oceanitidae) # Oceanodroma tristrami (Oceanitidae), hita kisendrasendra # Oena capensis (Columbidae) # Onychoprion fuscatus (Sternidae) # Oriolia bernieri (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Oriolus oriolus (Oriolidae), mahalana/hita kisendrasendra # ''[[Otus madagascariensis]]'' (Strigidae) -- torotoroka --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Otus rutilus]]'' (Strigidae) -- torotoroka --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''Otus senegalensis'' (Strigidae) # Oxylabes madagascariensis (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Pachycoccyx audeberti (Cuculidae), tonga manatody # Pachyptila salvini (Procellariidae), mahalana/hita kisendrasendra # Pachyptila vittata (Procellariidae), mahalana/hita kisendrasendra # Passer domesticus (Passeridae), nampidirina, fiompy # Pelecanus rufescens (Pelecanidae) # Phaethon aethereus (Phaethontidae), mahalana/hita kisendrasendra # Phaethon lepturus (Phaethontidae) # Phaethon rubricauda (Phaethontidae) # Phalacrocorax africanus (Phalacrocoracidae) # Phedina borbonica (Hirundinidae) # ''[[Philepitta castanea]]'' ([[Philepittidae]]) -- asity --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Philepitta schlegeli]]'' (Philepittidae) -- asity, asaity --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Philomachus pugnax (Scolopacidae) # Phoenicopterus minor (Phoenicopteridae), tonga manatody, tandindomim-paharinganana # Phoenicopterus roseus (Phoenicopteridae), tonga manatody # Platalea alba (Threskiornithidae) # Plegadis falcinellus (Threskiornithidae) # Ploceus nelicourvi (Ploceidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Ploceus sakalava (Ploceidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Pluvialis dominica]]'' ([[Charadriidae]]), mahalana/hita kisendrasendra, avy any [[Amerika]] # Pluvialis fulva (Charadriidae), mahalana/hita kisendrasendra # Pluvialis squatarola (Charadriidae) # Polyboroides radiatus (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Porphyrio alleni (Rallidae) # Porphyrio madagascariensis (Rallidae) # Porphyrio porphyrio (Rallidae) # Porzana parva (Rallidae) # Porzana porzana (Rallidae) # Porzana pusilla (Rallidae) # Pseudocossyphus bensoni (Turdidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Pseudocossyphus imerinus (Turdidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Pseudocossyphus sharpei (Turdidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Pterocles personatus (Pteroclidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''Pterodroma aterrima'' ([[Procellariidae]]), hita mahalana, avy ao amin' ny vondro-nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]] # ''Pterodroma baraui'' ([[Procellariidae]]), tandindomim-paharinganana # ''Pterodroma macroptera'' ([[Procellariidae]]) # ''Pterodroma mollis'' ([[Procellariidae]]) # ''Puffinus bailloni'' ([[Procellariidae]]), tonga manatody, avy any an-dranomasina lavitra # ''Puffinus lherminieri'' ([[Procellariidae]]), mahalana/hita kisendrasendra, avy any an-dranomasina lavitra # ''Puffinus pacificus'' ([[Procellariidae]]), avy any an-dranomasina lavitra manodidina # Rallus aquaticus (Rallidae) # Rallus madagascariensis (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Randia pseudozosterops (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Recurvirostra avosetta (Recurvirostridae) # Riparia paludicola (Hirundinidae) # Riparia riparia (Hirundinidae), mahalana/hita kisendrasendra # Rostratula benghalensis (Rostratulidae), tonga manatody # ''[[Sarkidiornis melanotos]]'' ([[Anatidae]]) -- [[angongo]], ongongo, [[Angongo|arosy]], kaboke, sivongo, ara -- # Saroglossa aurata (Sturnidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Sarothrura insularis (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Sarothrura watersi (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Saxicola torquata (Muscicapidae) # Schetba rufa (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Scopus umbretta (Scopidae) # Stercorarius antarcticus (Stercorariidae) # Stercorarius longicaudus (Stercorariidae) # Stercorarius maccormicki (Stercorariidae) # Stercorarius parasiticus (Stercorariidae), mahalana/hita kisendrasendra # Stercorarius skua (Stercorariidae) # Sterna albifrons (Laridae) # Sterna anaethetus (Laridae/ Sternidae) # Sterna balaenarum (Laridae/ Sternidae), tandindomim-paharinganana # Sterna bengalensis (Laridae/ Sternidae) # Sterna bergii (Laridae/ Sternidae) # Sterna caspia (Laridae/ Sternidae) # Sterna dougallii (Laridae/ Sternidae) # Sterna fuscata (Laridae/ Sternidae) # Sterna hirundo (Laridae), mahalana/hita kisendrasendra # Sterna nilotica (Laridae), mahalana/hita kisendrasendra # Sterna sandvicensis (Laridae) # Sterna saundersi (Laridae), mahalana/hita kisendrasendra # Sterna sumatrana (Sternidae/ Laridae) # Sternula balaenarum (Laridae), tonga manatody, hita amin' ny faritra mivelatra, mahalana # Sternula saundersi (Sternidae/ Laridae) # Streptopelia picturata (Columbidae) # Sula dactylatra (Sulidae) # Sula granti (Sulidae), marin tsindraindray. # Sula leucogaster (Sulidae) # Sula sula (Sulidae) # ''[[Tachybaptus pelzelnii]]'' (Podicipedidae) -- kiborano, [[Vivy (vorona)|vivy]] --, tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # ''[[Tachybaptus ruficolis]]'' (Podicipedidae) -- kiborano, vivy --, tonga manatody # ''[[Tachybaptus rufolavatus]]'' (Podicipedidae) -- kiborano, vivy --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''Tachymarptis melba'' (Apodidae) # Terpsiphone mutata (Monarchidae) # Thalasseus bengalensis (Sternidae) # Thalasseus bergii (Sternidae) # Thalasseus sandvicensis (Sternidae) # ''[[Thalassornis leuconotus]]'' (Anatidae) -- [[Andrandra (vorona)|andrandra]] -- # Thamnornis chloropetoides (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Threskiornis aethiopicus (Threskiornithidae) # Treron australis (Columbidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Tringa erythropus (Scolopacidae), mpifindra monina # Tringa glareola (Scolopacidae), mahalana/hita kisendrasendra # Tringa nebularia (Scolopacidae) # Tringa ochropus (Scolopacidae), mahalana/hita kisendrasendra # Tringa stagnatilis (Scolopacidae), mahalana/hita kisendrasendra # Tringa totanus (Scolopacidae), mpifindra monina # Turnix nigricollis (Turnicidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Andevokorova|Tylas eduardi]]'' ([[Vangidae]]) -- andevokorova -- , tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Tyto alba]]'' (Tytonidae) -- # ''[[Tyto soumagnei]]'' (Tytonidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # ''[[Upupa epops]]'' (Upupidae) -- takadalana, [[takodara]] na tsakodara na takidara na tsikodara -- # ''[[Upupa marginata]]'' (Upupidae) -- berao, [[takodara]] na tsakodara na takidara na tsikodara --, tsy misy any an-toeran-kafa # Vanga curvirostris (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Vorombe titan (Æpyornithiformes) # Xanthomixis cinereiceps (Bernieridae): tandindomim-paharinganana # Xenopirostris damii (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Xenopirostris polleni (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Xenopirostris xenopirostris (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Xenus cinereus (Scolopacidae) # [[Zoonavena grandidieri]] ([[Apodidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa # [[Zosterops maderaspatanus]] ([[Zosteropidae]]) == Jereo koa == * [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy]] * [[Toetanin' i Madagasikara]] * [[Biby eto Madagasikara]] * [[Amphibia eto Madagasikara]] * [[Reptilia eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny biby mampinono eto Madagasikara]] ==Jereo koa== [[Sokajy:Vorona]] [[Sokajy:Vorona any Madagasikara]] aittx2rtzoq681757vimqmuzjn0lb7u 1135882 1135880 2026-04-21T12:45:17Z Thelezifor 15140 1135882 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sickle-billed Vanga, Ankarafantsika National Park, Madagascar.jpg|vignette|401x401px|''[[Falculea palliata]]'' (''[[Vangidae]]'')ao Ankarafantsika]] Inty ny '''lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara''' izay mitanisa ny [[vorona]] misy eto [[Madagasikara]] ataon' ny [[Ôrnitôlôjia|ôrnitôlôga]]. Ny fandalinana ny vorona eto Madagasikara dia nandalo fivoarana lehibe rehefa nandeha ny fotoana. Tamin' ny taona 1990, ny fitambaran' ny karazam-borona malagasy dia nahitana karazana 294, raha tamin' ny taona 2022 kosa dia nitombo ho 304 izany. Amin' ireo karazana ireo, ny 210 manao akany eto amin' ny nosy, ka ny 110 amin' ireo, izany hoe ny antsasany, dia tsy misy afa-tsy eto Madagasikara. Mihoatra ny 20 ny filaharana misy, manodidina ny 60 ny fianakaviana, == Lisitry ny filaharana sy ny an' ny fianakaviana == === Lisitry ny filaharana === Ireto ny filaharan' ny [[vorona]] misy eto [[Madagasikara]]: # [[Accipitriformes]] # [[Aepyornithidae|Æpyornithiformes]] # [[Anseriformes]] # [[Apodiformes]] # [[Caprimulgiformes]] # [[Charadriiformes]] # [[Ciconiiformes]] # [[Columbiformes]] # [[Coraciiformes]] (nampidirina ao ny [[Euryptigiformes]]) # [[Cuculiformes]] # [[Falconiformes]] # [[Galliformes]] # [[Gruiformes]] # [[Leptosomiformes]] # [[Mesitornithiformes]] # [[Passeriformes]] # [[Pelecaniformes]] # [[Phaethontiformes]] # [[Phoenicopteriformes]] # [[Podicipediformes]] # [[Procellariiformes]] # [[Psittaciformes]] # [[Sphenisciformes]] # [[Strigiformes]] # [[Suliformes]] === Lisitry ny fianakaviana === Inty ny lisitry ny fianakaviam-borona izay ahitana karazana eto Madagasikara: # ''[[Accipitridae]]'' # ''[[Alcedinidae]]'' # ''[[Anatidae]]'' # ''[[Apodidae]]'' # ''[[Ardeidae]]'' # ''[[Bernieridae]]'' # ''[[Brachypteraciidae]]'' # ''[[Burhinidae]]'' # ''[[Caprimulgidae]]'' # ''[[Charadriidae]]'' # ''[[Ciconiidae]]'' # ''[[Columbidae]]'' # ''[[Coraciidae]]'' # ''[[Corvidae]]'' # ''[[Cuculidae]]'' # ''[[Dicruridae]]'' # ''[[Dromadidae]]'' # ''[[Estrildidae]]'' # ''[[Falconidae]]'' # ''[[Glareolidae]]'' # ''[[Hirundinidae]]'' # ''[[Hyposittidae]]'' # ''[[Jacanidae]]'' # ''[[Laridae]]'' # ''[[Leptosomidae]]'' # ''[[Meropidae]]'' # ''[[Mesitornithidae]]'' # ''[[Motacillidae]]'' # ''[[Muscicapidae]]'' # ''[[Nectariniidae]]'' # ''[[Akanga|Numididae]]'' # ''[[Passeridae]]'' # ''[[Pelecanidae]]'' # ''[[Phaethontidae]]'' # ''[[Phalacrocoracidae]]'' # ''[[Phasianidae]]'' # ''[[Philepittidae]]'' # ''[[Phoenicopteridae]]'' # ''[[Ploceidae]]'' # ''[[Podicipedidae]]'' # ''[[Procellariidae]]'' # ''[[Psittaculidae]]'' # ''[[Pteroclidae]]'' # ''[[Rallidae]]'' # ''[[Recurvirostridae]]'' # ''[[Sarothruridae]]'' # ''[[Scolopacidae]]'' # ''[[Stercorariidae]]'' # ''[[Strigidae]]'' # ''[[Sturnidae]]'' # ''[[Sulidae]]'' # ''[[Threskiornithidae]]'' # ''[[Turdidae]]'' # ''[[Turnicidae]]'' # ''[[Upupidae]]'' # ''[[Vangidae]]'' # ''[[Zosteropidae]]'' == Lisitry ny karazam-borona == Inty ny lisitry ny karazam-borona misy eto [[Madagasikara]]: # [[Accipiter francesiae]] ([[Accipitridae]]), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody # [[Accipiter francesii]] (Accipitridae) # [[Accipiter henstii]] (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody # ''[[Accipiter madagascariensis]]'' (Accipitridae) -- firasa, firasambalala, pera, tsipara --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # ''[[Acridotheres tristis]]'' ([[Sturnidae]]), nampidirina # [[Acrocephalus newtoni]] ([[Acrocephalidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa # [[Actitis hypoleucos]] ([[Scolopacidae]]) -- fandiafasika, lavasalaka, triotrio, salahy, seritse # [[Actophilornis africanus]] ([[Jacanidae]]) # [[Actophilornis albinucha]] (Jacanidae), tonga manatody # [[Æpyornis]] spp. ([[Æpyornithiformes]]) # [[Aerodramus francicus]] ([[Apodidae]]), mahalana/hita kisendrasendra, tandindomim-paharinganana # ''[[Agapornis canus]]'' ([[Psittaculidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Anhinga rufa]]'' (Anhingidae) -- # [[Alcedo cristata]] ([[Alcedinidae]]) # [[Alcedo vintsioides]] (Alcedinidae) # [[Alectroenas madagascariensis]] ([[Columbidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa, hita amin' ny faritra mivelatra # [[Amaurornis olivieri]] ([[Rallidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa, toerana tery, tandindomim-paharinganana # [[Anas bernieri]] ([[Anatidae]]) -- hake: tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # ''[[Anas erythrorhyncha]]'' (Anatidae) # ''[[Anas hottentota]]'' (Anatidae) # ''[[Anas melleri]]'' (Anatidae) -- [[angàka]], aka, akaka, akakamainty --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # ''[[Anas platyrhynchos]]'' (Anatidae) -- gana, [[ganagana]], kana, kanakana, vorombazaha --, fiompy, nampidirina # ''[[Anastomus lamelligerus]]'' ([[Ciconiidae]]) -- famakiakora, famakisifotra -- # ''[[Anser anser domesticus]]'' ([[Anatidae]]) -- [[gisa]] -- nampidirina, ompiana # ''[[Anser cygnoides domesticus]]'' (Anatidae) -- [[gisa]] -- nampidirina, ompiana # [[Anous minutus]] (Laridae/Sternidae), tonga manatody # [[Anous stolidus]] ([[Laridae]]/ [[Sternidae]]) # [[Anous tenuirostris]] (Laridae/ Sternidae) # [[Anser anser domesticus]] (Anatidae), fiompy, nampidirina # [[Anser cygnoides]] (Anatidae), fiompy, nampidirina # [[Apus affinis]] ([[Apodidae]]) # [[Apus balstoni]] (Apodidae), tsy misy any an-toeran-kafa # [[Apus barbatus]] (Apodidae) # [[Apus melba]] (Apodidae) # [[Ardea alba]] (Ardeidae) # ''[[Ardea cinerea]]'' (Ardeidae) -- firasa, langoromavo, vanokagira --, # [[Ardea goliath]] (Ardeidae), mahalana/hita kisendrasendra # [[Ardea humbloti]] (Ardeidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # [[Ardea melanocephala]] (Ardeidae), mahalana/hita kisendrasendra # [[Ardea purpurea]] (Ardeidae) # [[Ardenna carneipes]] (Procellariidae), mahalana # [[Ardenna grisea]] (Procellariidae), mpifindra monina, avy any an-dranomasina lavitra # [[Ardeola idae]] (Ardeidae), marefo # [[Ardeola ralloides]] (Ardeidae) # [[Arenaria interpres]] ([[Scolopacidae]]) # ''[[Asio capensis]]'' (Strigidae) -- # ''[[Asio madagascariensis]]'' (Strigidae) -- hankana, matoriandro, vatsy --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Astur henstii]]'' / ''Accipiter henstii'' ([[Accipitridae]]) -- fandrasangara, firasa --, # ''[[Atelornis pittoides]]'' ([[Brachypteraciidae]]) -- [[avoka]], sakoka --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Athene superciliaris]]'' (''[[Strigidae]]'') -- torotoroka --, tsy misy any an-toeran-kafa # [[Aviceda madagascariensis]] (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa # [[Aythya innotata]] (Anatidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Bernieria madagascariensis (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Brachypteracias leptosomus (Brachypteraciidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Bubulcus ibis (Ardeidae) # Bulweria bulwerii (Procellariidae), avy any an-dranomasina lavitra # Buteo brachypterus (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Butorides striata (Ardeidae) # ''[[Cairina moschata]]'' ([[Anatidae]]) -- [[dokotra]] --, fiompy, nampidirina # Calicalicus madagascariensis (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Calicalicus rufocarpalis (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Calidris alba (Scolopacidae) # Calidris ferruginea (Scolopacidae) # Calidris melanotos (Scolopacidae), hita kisendrasendra # Calidris minuta (Scolopacidae) # Calidris subminuta (Scolopacidae), hita kisendrasendra # Calidris temminckii (Scolopacidae), mpifindra monina, avy any amin' ny [[faritra palearktika]] # Calonectris diomedea (Procellariidae), an-dranomasina lavitra, hita mahalana.​ # Canirallus beankaensis (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa, toerana tery # Canirallus kioloides (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Caprimulgus enarratus (Caprimulgidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Caprimulgus madagascariensis (Caprimulgidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Toloho|Centropus toulou]]'' ([[Cuculidae]]) -- toloho, abilimborona --, tsy misy any an-toeran-kafa # Charadrius alexandrinus (Charadriidae), mpifindra monina, avy any amin' ny [[faritra palearktika]] # Charadrius dubius (Charadriidae) # Charadrius hiaticula (Charadriidae) # Charadrius leschenaultii (Charadriidae) # Charadrius marginatus (Charadriidae), tonga manatody # Charadrius mongolus (Charadriidae) # Charadrius pecuarius (Charadriidae), tonga manatody # Charadrius thoracicus (Charadriidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Charadrius tricollaris (Charadriidae), tonga manatody # Chlidonias hybridus (Laridae/ Sternidae) # Chlidonias leucopterus (Laridae/ Sternidae), mahalana/hita kisendrasendra # Chlidonias niger (Laridae/ Sternidae), mahalana/hita kisendrasendra # Cinnyris notatus (Nectariniidae) # ''[[Cinnyris sovimanga]]'' (Nectariniidae) -- [[anatsoy]], antsoy, sainga, sianga, sobitiky, soihy, soikely, soiky, soimanga, soisoy, sovimanga, sovy, soy -- # Circus aeruginosus (Accipitridae), mahalana/hita kisendrasendra. # Circus macrosceles (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Circus maillardi (Accipitridae), tonga manatody. # ''[[Tsintsina|Cisticola cherinus]]'' ([[Cisticolidae]]) -- adibo, [[tsintsina]] -- # Columba livia (Columbidae), fiompy, nampidirina # ''Copsychus albospecularis'' (Muscicapidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coracina cinerea (Campephagidae) # ''[[Coracopsis nigra]]'' ([[Psittaculidae]]) -- -- # ''Coracopsis vasa'' (Psittaculidae) -- -- # Corvus albus (Corvidae) # Corythornis madagascariensis (Alcedinidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Corythornis vintsioides (Alcedinidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coturnix coturnix (Phasianidae) # Coturnix delegorguei (Phasianidae) # Coua caerulea (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua coquereli (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Coua cristata]]'' (Cuculidae) -- [[ambosanga]] --, tsy misy any an-toeran-kafa # Coua cursor (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua delalandei (Cuculidae), lany tamingana, tao amin' ny [[alan' i Sainte-Luce]]. # Coua gigas (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua reynaudii (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua ruficeps (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Coua serriana (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Coua verreauxi]]'' ([[Cuculidae]]) -- [[arefy]] --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Crex crex (Rallidae), marefo # ''[[Crossleyia tenebrosa]]'' / ''[[Xanthomixis tenebrosa]]'' ([[Bernieridae]]), tsy misy any an-toeran-kafa, noheverna ho lany tamingana nefa hita indray # Crossleyia xanthophrys (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Cryptosylvicola randrianasoloi (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Cuculus poliocephalus (Cuculidae) # Cuculus rochii (Cuculidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody # Cypsiurus gracilis (Apodidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Cypsiurus parvus (Apodidae) # Daption capense (Procellariidae), mahalana/hita kisendrasendra # Dendrocygna bicolor (Anatidae) # Dendrocygna viduata (Anatidae) # ''[[Dicrurus forficatus]]'' ([[Dicruridae]]) -- [[railovy]], andovy, drongo, leidorongo, love, raidonga, railomba, railombo, railonga, relonga, relove ary tsaramaso -- # Dromaeocercus brunneus (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Dromas ardeola (Dromadidae), tonga manatody # Dryolimnas cuvieri (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa régionale # Egretta ardesiaca (Ardeidae), misy monina eto, misy tonga manatody # Elanus caeruleus (Accipitridae) # Eremopterix hova (Alaudidae), tsy misy any an-toeran-kafa. # Eudyptes chrysocome (Spheniscidae), mahalana/hita kisendrasendra, marefo # Euryceros prevostii (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Eurystomus glaucurus (Coraciidae), tonga manatody # Eutriorchis astur (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Falco concolor (Falconidae) # Falco eleonorae (Falconidae) # Falco newtoni (Falconidae) # Falco peregrinus (Falconidae) # Falco zoniventris (Falconidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Falculea palliata (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Foudia madagascariensis (Ploceidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Foudia omissa (Ploceidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Fregata ariel (Fregatidae) # Fregata minor (Fregatidae) # Fregetta grallaria (Oceanitidae) # Fregetta tropica (Oceanitidae) # Fulica cristata (Rallidae) # Gactornis enarratus (Caprimulgidae), tsy misy any an-toeran-kafa, hita amin' ny faritra mivaletra # Gallinago gallinago (Scolopacidae), mpifindra monina, mahalana # Gallinago macrodactyla (Scolopacidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Otrika (vorona)|Gallinula chloropus]]'' ([[Rallidae]]) -- ahakañy, aretaka, [[Otrika (vorona)|otrika]] --, tonga manatody # ''[[Gallus gallus domesticus]]'' (Phasianidae) -- [[akoho]] --, fiompy, nampidirina # Geobiastes squamiger (Brachypteraciidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Geopelia striata (Columbidae), fiompy, nampidirina # Glareola ocularis (Glareolidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody # Gygis alba (Laridae/ Sternidae), mahalana/hita kisendrasendra # ''[[Haliaeetus vociferoides]]'' / ''Icthyophaga vociferoides'' ([[Accipitridae]]) -- [[ankoay]], ankoe, vorombe --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Harpypsicephala fusicauda (Strigidae): tena mahalana # Hartertula flavoviridis (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Himantopus himantopus (Recurvirostridae) # Hirundo rustica (Hirundinidae), mahalana/hita kisendrasendra # Hirundo smithii (Hirundinidae), tonga mitsidika tsindraindray # Hydrobates monorhis (Oceanitidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Hydroprogne caspia (Laridae (= Sterna caspia). # Hypositta corallirostris (Hyposittidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Ispidina madagascariensis (Alcedinidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Ixobrychus minutus (Ardeidae), mpifindra monina mahalana # Larus cirrocephalus (Laridae) # Larus dominicanus (Laridae) # Larus fuscus (Laridae), mpifindra monina tsindraindray # Larus hemprichii (Laridae) # Leptosomus discolor (Leptosomidae), tsy misy any an-toeran-kafa, hita amin' ny faritra mivelatra # ''[[Lepidopygia nana]]'' / ''Lemuresthes nana'' (''[[Estrildidae]]'') -- [[tsikirity]], angitra --, tsy misy any an-toeran-kafa # Limnodromus scolopaceus (Scolopacidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Limosa lapponica (Scolopacidae) # Limosa limosa (Scolopacidae) # ''[[Akohonala|Lophotibis cristata]]'' ([[Threskiornithidae]]) -- [[akohonala]], akohovohitsa --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Macheiramphus alcinus (Accipitridae) # Macronectes giganteus (Procellariidae), mahalana/hita kisendrasendra, marefo # Margaroperdix madagarensis (Phasianidae), tonga manatody, tsy misy any an-toeran-kafa # Meleagris gallopavo (Phasianidae), fiompy, nampidirina # Merops supercilious (Meropidae), tonga manatody # Mesitornis unicolor (Mesitornithidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Mesitornis variegata (''Mesitornithidae''), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody, marefo # ''[[Papango|Milvus aegyptius]]'' (''[[Accipitridae]]'') -- papango, tsimalaho # ''[[Milvus migrans]]'' (''Accipitridae'') -- papango (tonga manatody) # Monias benschi (Mesitornithidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tonga manatody, marefo # Motacilla alba (Motacillidae), mpifindra monina mahalana # Motacilla flava (Motacillidae), mpifindra monina, avy any amin' ny [[faritra palearktika]] # Motacilla flaviventris (Motacillidae), tsy misy any an-toeran-kafa. # Mullerornis sp. (Æpyornithiformes) # Mycteria ibis (Ciconiidae) # Mystacornis crossleyi (Mystacornithidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Neodrepanis coruscans (Philepittidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Neodrepanis hypoxanthus (Philepittidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Neomixis striatigula (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Neomixis tenella (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Neomixis viridis (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Nesillas brevicaudata (Acrocephalidae), tsy misy any an-toeran-kafa. # ''[[Nesillas lantzii]]'' ([[Cisticolidae]]) -- [[andreta]], andritiky, kabanty, pareteka, peretika, tamefe --, tsy misy any an-toeran-kafa. # Nesillas typica (Cisticolidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Nesoenas picturatus (Columbidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Nettapus auritus (Anatidae) # Newtonia amphichroa (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Newtonia archboldi (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Newtonia brunneicauda (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Newtonia fanovanae (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Ninox superciliaris (Strigidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Numenius arquata (Scolopacidae) # Numenius phaeopus (Scolopacidae) # ''[[Numida meleagris]]'' (Numididae) -- akanga, hanga --, fiompy, nampidirina # Oceanites oceanicus (Oceanitidae) # Oceanodroma tristrami (Oceanitidae), hita kisendrasendra # Oena capensis (Columbidae) # Onychoprion fuscatus (Sternidae) # Oriolia bernieri (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # Oriolus oriolus (Oriolidae), mahalana/hita kisendrasendra # ''[[Otus madagascariensis]]'' (Strigidae) -- torotoroka --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Otus rutilus]]'' (Strigidae) -- torotoroka --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''Otus senegalensis'' (Strigidae) # Oxylabes madagascariensis (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Pachycoccyx audeberti (Cuculidae), tonga manatody # Pachyptila salvini (Procellariidae), mahalana/hita kisendrasendra # Pachyptila vittata (Procellariidae), mahalana/hita kisendrasendra # Passer domesticus (Passeridae), nampidirina, fiompy # Pelecanus rufescens (Pelecanidae) # Phaethon aethereus (Phaethontidae), mahalana/hita kisendrasendra # Phaethon lepturus (Phaethontidae) # Phaethon rubricauda (Phaethontidae) # Phalacrocorax africanus (Phalacrocoracidae) # Phedina borbonica (Hirundinidae) # ''[[Philepitta castanea]]'' ([[Philepittidae]]) -- asity --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Philepitta schlegeli]]'' (Philepittidae) -- asity, asaity --, tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Philomachus pugnax (Scolopacidae) # Phoenicopterus minor (Phoenicopteridae), tonga manatody, tandindomim-paharinganana # Phoenicopterus roseus (Phoenicopteridae), tonga manatody # Platalea alba (Threskiornithidae) # Plegadis falcinellus (Threskiornithidae) # Ploceus nelicourvi (Ploceidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Ploceus sakalava (Ploceidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Pluvialis dominica]]'' ([[Charadriidae]]), mahalana/hita kisendrasendra, avy any [[Amerika]] # Pluvialis fulva (Charadriidae), mahalana/hita kisendrasendra # Pluvialis squatarola (Charadriidae) # Polyboroides radiatus (Accipitridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Porphyrio alleni (Rallidae) # Porphyrio madagascariensis (Rallidae) # Porphyrio porphyrio (Rallidae) # Porzana parva (Rallidae) # Porzana porzana (Rallidae) # Porzana pusilla (Rallidae) # Pseudocossyphus bensoni (Turdidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Pseudocossyphus imerinus (Turdidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Pseudocossyphus sharpei (Turdidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Pterocles personatus (Pteroclidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''Pterodroma aterrima'' ([[Procellariidae]]), hita mahalana, avy ao amin' ny vondro-nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]] # ''Pterodroma baraui'' ([[Procellariidae]]), tandindomim-paharinganana # ''Pterodroma macroptera'' ([[Procellariidae]]) # ''Pterodroma mollis'' ([[Procellariidae]]) # ''Puffinus bailloni'' ([[Procellariidae]]), tonga manatody, avy any an-dranomasina lavitra # ''Puffinus lherminieri'' ([[Procellariidae]]), mahalana/hita kisendrasendra, avy any an-dranomasina lavitra # ''Puffinus pacificus'' ([[Procellariidae]]), avy any an-dranomasina lavitra manodidina # Rallus aquaticus (Rallidae) # Rallus madagascariensis (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Randia pseudozosterops (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Recurvirostra avosetta (Recurvirostridae) # Riparia paludicola (Hirundinidae) # Riparia riparia (Hirundinidae), mahalana/hita kisendrasendra # Rostratula benghalensis (Rostratulidae), tonga manatody # ''[[Sarkidiornis melanotos]]'' ([[Anatidae]]) -- [[angongo]], ongongo, [[Angongo|arosy]], kaboke, sivongo, ara -- # Saroglossa aurata (Sturnidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Sarothrura insularis (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Sarothrura watersi (Rallidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Saxicola torquata (Muscicapidae) # Schetba rufa (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Scopus umbretta (Scopidae) # Stercorarius antarcticus (Stercorariidae) # Stercorarius longicaudus (Stercorariidae) # Stercorarius maccormicki (Stercorariidae) # Stercorarius parasiticus (Stercorariidae), mahalana/hita kisendrasendra # Stercorarius skua (Stercorariidae) # Sterna albifrons (Laridae) # Sterna anaethetus (Laridae/ Sternidae) # Sterna balaenarum (Laridae/ Sternidae), tandindomim-paharinganana # Sterna bengalensis (Laridae/ Sternidae) # Sterna bergii (Laridae/ Sternidae) # Sterna caspia (Laridae/ Sternidae) # Sterna dougallii (Laridae/ Sternidae) # Sterna fuscata (Laridae/ Sternidae) # Sterna hirundo (Laridae), mahalana/hita kisendrasendra # Sterna nilotica (Laridae), mahalana/hita kisendrasendra # Sterna sandvicensis (Laridae) # Sterna saundersi (Laridae), mahalana/hita kisendrasendra # Sterna sumatrana (Sternidae/ Laridae) # Sternula balaenarum (Laridae), tonga manatody, hita amin' ny faritra mivelatra, mahalana # Sternula saundersi (Sternidae/ Laridae) # Streptopelia picturata (Columbidae) # Sula dactylatra (Sulidae) # Sula granti (Sulidae), marin tsindraindray. # Sula leucogaster (Sulidae) # Sula sula (Sulidae) # ''[[Tachybaptus pelzelnii]]'' (Podicipedidae) -- kiborano, [[Vivy (vorona)|vivy]] --, tsy misy any an-toeran-kafa, marefo # ''[[Tachybaptus ruficolis]]'' (Podicipedidae) -- kiborano, vivy --, tonga manatody # ''[[Tachybaptus rufolavatus]]'' (Podicipedidae) -- kiborano, vivy --, tsy misy any an-toeran-kafa # ''Tachymarptis melba'' (Apodidae) # Terpsiphone mutata (Monarchidae) # Thalasseus bengalensis (Sternidae) # Thalasseus bergii (Sternidae) # Thalasseus sandvicensis (Sternidae) # ''[[Thalassornis leuconotus]]'' (Anatidae) -- [[Andrandra (vorona)|andrandra]] -- # Thamnornis chloropetoides (Bernieridae), tsy misy any an-toeran-kafa # Threskiornis aethiopicus (Threskiornithidae) # Treron australis (Columbidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Tringa erythropus (Scolopacidae), mpifindra monina # Tringa glareola (Scolopacidae), mahalana/hita kisendrasendra # Tringa nebularia (Scolopacidae) # Tringa ochropus (Scolopacidae), mahalana/hita kisendrasendra # Tringa stagnatilis (Scolopacidae), mahalana/hita kisendrasendra # Tringa totanus (Scolopacidae), mpifindra monina # Turnix nigricollis (Turnicidae), tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Andevokorova|Tylas eduardi]]'' ([[Vangidae]]) -- andevokorova -- , tsy misy any an-toeran-kafa # ''[[Tyto alba]]'' (Tytonidae) -- # ''[[Tyto soumagnei]]'' (Tytonidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # ''[[Upupa epops]]'' (Upupidae) -- takadalana, [[takodara]] na tsakodara na takidara na tsikodara -- # ''[[Upupa marginata]]'' (Upupidae) -- berao, [[takodara]] na tsakodara na takidara na tsikodara --, tsy misy any an-toeran-kafa # Vanga curvirostris (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Vorombe titan (Æpyornithiformes) # Xanthomixis cinereiceps (Bernieridae): tandindomim-paharinganana # Xenopirostris damii (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Xenopirostris polleni (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa, tandindomim-paharinganana # Xenopirostris xenopirostris (Vangidae), tsy misy any an-toeran-kafa # Xenus cinereus (Scolopacidae) # [[Zoonavena grandidieri]] ([[Apodidae]]), tsy misy any an-toeran-kafa # [[Zosterops maderaspatanus]] ([[Zosteropidae]]) == Jereo koa == * [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy]] * [[Toetanin' i Madagasikara]] * [[Biby eto Madagasikara]] * [[Amphibia eto Madagasikara]] * [[Reptilia eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny biby mampinono eto Madagasikara]] ==Jereo koa== [[Sokajy:Vorona]] [[Sokajy:Vorona any Madagasikara]] n6hfdxlr0nnjvdrxtn6qxlwka1px3sd Carissa spinarum 0 297881 1135929 1130223 2026-04-22T05:07:22Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy tsipelina 1135929 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carissa spinarum near Hyderabad W IMG 7615.jpg|vignette|400x400px|''Carissa spinarum'']] Ny '''''Carissa spinarum''''' na '''''Carissa edulis''''' na '''''Carissa pubescens''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Apocynaceae]]'' izay teratany aty [[Afrika trôpikaly]] fa hita koa [[Azia trôpikaly]], any [[Aostralia]] ary any amin' ny sasany amin' ny nosy ao amin' ny [[Ranomasimbe Indianina]], indrindra fa any [[La Réunion]] izay manao azy ho zavamaniry arovana. [[Hazobotry]] misy [[tsilo]] izy io. Izy io dia maniry amin' ny toerana amorontsiraka somary maina izay miparitaka be aty Afrika. Any [[Kamerona]] dia hita any amin' ny hivoka sodaniana sy gineana izy io, ary koa any amin' ny faritra amorontsiraka akaikin' ny ala manintsan-dravina. Hazobotry maro rantsana, maitso lalandava, be tsilo, 0,5 ka hatramin' ny 5 m ny haavony. Ny taova rehetra amin' ilay zavamaniry dia mamoaka lateksa fotsy mandronono tsy misy poizina. Maitso manjelanjelatra ny raviny, mifanohitra, mibikana atody na lela lefona ary 1–5 sm ny halavany. Ny sampany dia mitondra tsilo 1 hatramin' ny 3 sm. Ny voniny fotsy miendrika kintana manana sakany manodidina ny 1 sm. Maitso miendrika atody ny voany raha mbola manta, manana halava 1 hatramin' ny 2 sm, izay mivadika ho mainty na volomparasy antitra rehefa masaka. Mamorona fandrakofana matevina azo ampiasaina ho fefy velona Izy io. == Famariparitana == === Ravina === [[Sary:Carissa ovata leaves.jpg|vignette|Ravin' ny ''Carissa spinarum'' mibikana atody]] Araka ny filazalazana bôtanika mahazatra, ny ravin' ny ''Carissa spinarum'' dia tsotra, mifanohitra, misy lelany salavalava toa lela lefna na mibikan' atody manana halava ary 1 hatramin' ny 5 sm, ary amin' ny ankapobeny dia manana tangozany fohy. Izy ireo dia somary henjana, tsy misy volovolo sy manjelanjelatra, ary maitso antitra ny lokony, miaraka amin' ny kirany toa volom-borona tsy dia misongadina firy. Feno ny sisiny fa tsy misy mitapatapaka, ny tendrony dia boribory na somary maranitra kely. Ireo toetran-dravina ireo dia heverina fa mifanaraka amin' ny tontolo maina. === Voniny === [[Sary:Carissa edulis HabitusFlowers BotGard0906b.jpg|vignette|313x313px|''Carissa spinarum'' mamony]] Ny vonin' ny ''Carissa spinarum'' dia fotsy na fotsy mavokely, indraindray somary mavokely rehefa antitra, sady lahy no vavy, ary tena manitra. Amin' ny ankapobeny dia mivondrona ao amin' ny vondrom-bony lavalava mipoitra avy eo am-poto-dravina na eny an-tendrom-rantsana izy ireo. Ny voniny dia manana vondron-dravimbony fohy misy sofiny dimy sy vondrom-pelambony miendrika fantsona miafara amin' ny felam-bony dimy matetika miolakolaka ho lasa bokotra (toetra mampiavaka ny fianakaviana ''Apocynaceae''). Mipoitra ao anatin' ny vondrom-pelambony ny lahimbony dimy, ary ny vavimbony dia mipetraka eo ambony, izay lasa voa misy nofony malemy aty aoriana. Ny famony dia matetika mifandray amin' ny famindrana vovobony ataon' ny bibikely, indrindra ny bibikely mandeha amin' ny alina voasinton' ny hanitra. === Voa === [[Sary:Carissa spinosa vaaka Kambhalakonda Visakhapatnam.jpg|ankavia|vignette|Voan' ny ''Carissa spinarum'']] [[Sary:Carissa ovata fruit.jpg|vignette|220x220px|Voan' ny ''Carissa spinarum'']] Ny voan' ny ''Carissa spinarum'' dia nofosana, boribory na miendrika atody. Maitso izy ireo raha mbola manta, avy eo mivadika mena na volomparasy antitra, na volomparasy manopy mainty mihitsy aza, rehefa masaka. Ny nofony, izay be ranony, amin' ny ankapobeny, dia mamy na somary makirana kely, ary misy vihim-voa vitsivitsy (2 hatramin' ny 4). Ny voany dia azo hanina, na hanina eo no ho eo na voahodina, ary manana anjara toerana ara-tontolo iainana noho ny fiparitahan' ny amin' ny alalan' ny biby mihinana azy, indrindra fa ny vorona sy ny biby mampinono. == Fampiasa azy == Misy mampiasa ho fefy velona ny ''Carissa edulis''. Loharano fakan' ny tantely mamim-bony ity zavamaniry ity. Azo atao haingon-tanàna koa izy io. Ampiasaina amin' ny sakafom-biby sy amin' ny fitsaboana any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] izy io. Ny voany azo hanina dia ampiasaina hanamboarana kaonfitiora sy vinaingitra. Izy io dia ampiasaina hampivoahana ny kankana an-tsinay na anaty vavony ao amin' ny olombelona na ao amn' ny biby, ampiasaina koa amin' ny fitsaboana ny [[tazomoka]], hiadiana amin' ny fahasimban' ny nify, ny fivontosan' ny atoditarimo, ny aretim-bavony, ny [[sohika]], ny aretin' ny taovam-pananahana ary ny tsy fahafahana manao firaisana ara-nofo, ary koa amin' ny fanamboarana toaka sy zenevra (zavapisotro misy alikôla). == Ny anarany == === Arana ara-tsiansa === Ity lisitra manaraka ity dia manome ny anarana izay nametrahana ny ''Carissa spinarum'' tao amin' ny vondron-karazana ''[[Carissa]]''. Ankoatra izany, dia nomena anarana isan-karazany koa izy io, tao amin' ny ''Antura'' sy ''Arduina'' (samy anarana iantsoana ny ''Carissa'' ankehitriny), ary koa ''[[Azima]]'', ''[[Cabucala]]'', ''[[Chapelieria]]'', ''[[Damnacanthus]]'', ''[[Strychnos]]'', ''[[Carandas]]'', ary ''[[Jasminonerium]]''. ==== Anarana ao amin' ny ''Antura'' ==== * ''Antura edulis'' <small>Forssk.</small> * ''Antura hadiensis'' <small>J.F.Gmel.</small> ==== Anarana ao amin' ny ''Arduina'' ==== * ''Arduina brownii'' <small>K.Schum.</small> * ''Arduina campenonii'' <small>Drake</small> * ''Arduina edulis'' <small>(Forssk.) Spreng.</small> * ''Arduina inermis'' <small>(Vahl) K.Schum.</small> * ''Arduina laxiflora'' <small>(Benth.) K.Schum.</small> * ''Arduina xylopicron'' <small>(Thouars) Baill.</small> ==== Anarana ao amin' ny ''Azima'' ==== * ''Azima pubescens'' <small>Suess.</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Cabucala'' ==== * ''Cabucala brachyantha'' <small>Pichon</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Cabucala'' ==== * ''Carandas edulis'' <small>(Forssk.) Hiern</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Carissa'' ==== * ''Carissa abyssinica'' <small>R.Br.</small> * ''Carissa africana'' <small>A.DC.</small> * ''Carissa axillaris'' <small>Roxb.</small> * ''Carissa brownii'' <small>F.Muell.</small> * ''Carissa campenonii'' <small>(Drake) Palacky</small> * ''Carissa candolleana'' <small>Jaub. & Spach</small> * ''Carissa carandas'' var. ''congesta'' <small>(Wight) Bedd.</small> * ''Carissa carandas'' var. ''paucinervia'' <small>(A.DC.) Bedd.</small> * ''Carissa cochinchinensis'' <small>Pierre ex Pit.</small> * ''Carissa comorensis'' <small>(Pichon) Markgr.</small> * ''Carissa congesta'' <small>Wight</small> * ''Carissa coriacea'' <small>Wall.</small> * ''Carissa cornifolia'' <small>Jaub. & Spach</small> * ''Carissa dalzellii'' <small>Bedd.</small> * ''Carissa densiflora'' <small>Baker</small> * ''Carissa diffusa'' <small>Roxb.</small> * ''Carissa dulcis'' <small>Schumach. & Thonn.</small> * ''Carissa edulis'' <small>(Forssk.) Vahl</small> * ''Carissa hirsuta'' <small>Roth</small> * ''Carissa horrida'' <small>Pichon</small> * ''Carissa inermis'' <small>Vahl</small> * ''Carissa lanceolata'' <small>R.Br.</small> * ''Carissa laxiflora'' <small>Benth.</small> * ''Carissa macrophylla'' <small>Wall.</small> * ''Carissa madagascariensis'' <small>Thouars ex Poir.</small> * ''Carissa obovata'' <small>Markgr.</small> * ''Carissa oleoides'' <small>Markgr.</small> * ''Carissa ovata'' <small>R.Br.</small> * ''Carissa paucinervia'' <small>A.DC.</small> * ''Carissa pilosa'' <small>Schinz</small> * ''Carissa pubescens'' <small>A.DC.</small> * ''Carissa revoluta'' <small>Scott-Elliot</small> * ''Carissa richardiana'' <small>Jaub. & Spach</small> * ''Carissa scabra'' <small>R.Br.</small> * ''Carissa sechellensis'' <small>Baker</small> * ''Carissa septentrionalis'' * ''Carissa suavissima'' <small>Bedd. ex Hook.f.</small> * ''Carissa tomentosa'' <small>A.Rich.</small> * ''Carissa villosa'' <small>Roxb.</small> * ''Carissa xylopicron'' <small>Thouars</small> * ''Carissa yunnanensis'' <small>Tsiang & P.T.Li</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Damnacanthus'' ==== * ''Damnacanthus esquirolii'' <small>H.Lév.</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Jasminonerium'' ==== * ''Jasminonerium densiflorum'' <small>(Baker) Kuntze</small> * ''Jasminonerium edule'' <small>(Forssk.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium inerme'' <small>(Vahl) Kuntze</small> * ''Jasminonerium laxiflorum'' <small>(Benth.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium madagascariense'' <small>(Thouars) Kuntze</small> * ''Jasminonerium ovatum'' <small>(R.Br.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium pubescens'' <small>(A.DC.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium sechellense'' <small>(Baker) Kuntze</small> * ''Jasminonerium tomentosum'' <small>(A.Rich.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium xylopicron'' <small>(Thouars) Kuntze</small> == Jereo koa == * [[Roy (zavamaniry)|Roy]] * ''[[Carissa]]'' * ''[[Azima]]'' * ''[[Cabucala]]'' * ''[[Chapelieria]]'' * ''[[Carandas]]'' * ''[[Damnacanthus]]'' * ''[[Strychnos]]'' * ''[[Jasminonerium]]'' qrwogcn1tm2hbd8ll2wnnnw17t21y25 1135930 1135929 2026-04-22T05:09:37Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1135930 wikitext text/x-wiki [[Sary:Carissa spinarum near Hyderabad W IMG 7615.jpg|vignette|400x400px|''Carissa spinarum'']] Ny '''''Carissa spinarum''''' na '''''Carissa edulis''''' na '''''Carissa pubescens''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Apocynaceae]]'' izay teratany aty [[Afrika trôpikaly]] fa hita koa [[Azia trôpikaly]], any [[Aostralia]] ary any amin' ny sasany amin' ny nosy ao amin' ny [[Ranomasimbe Indianina]], indrindra fa any [[La Réunion]] izay manao azy ho zavamaniry arovana. [[Hazobotry]] misy [[tsilo]] izy io. Izy io dia maniry amin' ny toerana amorontsiraka somary maina izay miparitaka be aty Afrika. Any [[Kamerona]] dia hita any amin' ny hivoka sodaniana sy gineana izy io, ary koa any amin' ny faritra amorontsiraka akaikin' ny ala manintsan-dravina. Hazobotry maro rantsana, maitso lalandava, be tsilo, 0,5 ka hatramin' ny 5 m ny haavony. Ny taova rehetra amin' ilay zavamaniry dia mamoaka lateksa fotsy mandronono tsy misy poizina. Maitso manjelanjelatra ny raviny, mifanohitra, mibikana atody na lela lefona ary 1–5 sm ny halavany. Ny sampany dia mitondra tsilo 1 hatramin' ny 3 sm. Ny voniny fotsy miendrika kintana manana sakany manodidina ny 1 sm. Maitso miendrika atody ny voany raha mbola manta, manana halava 1 hatramin' ny 2 sm, izay mivadika ho mainty na volomparasy antitra rehefa masaka. Mamorona fandrakofana matevina azo ampiasaina ho fefy velona Izy io. == Famariparitana == === Ravina === [[Sary:Carissa ovata leaves.jpg|vignette|Ravin' ny ''Carissa spinarum'' mibikana atody]] Araka ny filazalazana bôtanika mahazatra, ny ravin' ny ''Carissa spinarum'' dia tsotra, mifanohitra, misy lelany salavalava toa lela lefna na mibikan' atody manana halava ary 1 hatramin' ny 5 sm, ary amin' ny ankapobeny dia manana tangozany fohy. Izy ireo dia somary henjana, tsy misy volovolo sy manjelanjelatra, ary maitso antitra ny lokony, miaraka amin' ny kirany toa volom-borona tsy dia misongadina firy. Feno ny sisiny fa tsy misy mitapatapaka, ny tendrony dia boribory na somary maranitra kely. Ireo toetran-dravina ireo dia heverina fa mifanaraka amin' ny tontolo maina. === Voniny === [[Sary:Carissa edulis HabitusFlowers BotGard0906b.jpg|vignette|313x313px|''Carissa spinarum'' mamony]] Ny vonin' ny ''Carissa spinarum'' dia fotsy na fotsy mavokely, indraindray somary mavokely rehefa antitra, sady lahy no vavy, ary tena manitra. Amin' ny ankapobeny dia mivondrona ao amin' ny vondrom-bony lavalava mipoitra avy eo am-poto-dravina na eny an-tendrom-rantsana izy ireo. Ny voniny dia manana vondron-dravimbony fohy misy sofiny dimy sy vondrom-pelambony miendrika fantsona miafara amin' ny felam-bony dimy matetika miolakolaka ho lasa bokotra (toetra mampiavaka ny fianakaviana ''Apocynaceae''). Mipoitra ao anatin' ny vondrom-pelambony ny lahimbony dimy, ary ny vavimbony dia mipetraka eo ambony, izay lasa voa misy nofony malemy aty aoriana. Ny famony dia matetika mifandray amin' ny famindrana vovobony ataon' ny bibikely, indrindra ny bibikely mandeha amin' ny alina voasinton' ny hanitra. === Voa === [[Sary:Carissa spinosa vaaka Kambhalakonda Visakhapatnam.jpg|ankavia|vignette|Voan' ny ''Carissa spinarum'']] [[Sary:Carissa ovata fruit.jpg|vignette|220x220px|Voan' ny ''Carissa spinarum'']] Ny voan' ny ''Carissa spinarum'' dia nofosana, boribory na miendrika atody. Maitso izy ireo raha mbola manta, avy eo mivadika mena na volomparasy antitra, na volomparasy manopy mainty mihitsy aza, rehefa masaka. Ny nofony, izay be ranony, amin' ny ankapobeny, dia mamy na somary makirana kely, ary misy vihim-voa vitsivitsy (2 hatramin' ny 4). Ny voany dia azo hanina, na hanina eo no ho eo na voahodina, ary manana anjara toerana ara-tontolo iainana noho ny fiparitahan' ny amin' ny alalan' ny biby mihinana azy, indrindra fa ny vorona sy ny biby mampinono. == Fampiasa azy == Misy mampiasa ho fefy velona ny ''Carissa edulis''. Loharano fakan' ny tantely mamim-bony ity zavamaniry ity. Azo atao haingon-tanàna koa izy io. Ampiasaina amin' ny sakafom-biby sy amin' ny fitsaboana any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] izy io. Ny voany azo hanina dia ampiasaina hanamboarana kaonfitiora sy vinaingitra. Izy io dia ampiasaina hampivoahana ny kankana an-tsinay na anaty vavony ao amin' ny olombelona na ao amn' ny biby, ampiasaina koa amin' ny fitsaboana ny [[tazomoka]], hiadiana amin' ny fahasimban' ny nify, ny fivontosan' ny atoditarimo, ny aretim-bavony, ny [[sohika]], ny aretin' ny taovam-pananahana ary ny tsy fahafahana manao firaisana ara-nofo, ary koa amin' ny fanamboarana toaka sy zenevra (zavapisotro misy alikôla). == Ny anarany == === Arana ara-tsiansa === Ity lisitra manaraka ity dia manome ny anarana izay nametrahana ny ''Carissa spinarum'' tao amin' ny vondron-karazana ''[[Carissa]]''. Ankoatra izany, dia nomena anarana isan-karazany koa izy io, tao amin' ny ''Antura'' sy ''Arduina'' (samy anarana iantsoana ny ''Carissa'' ankehitriny), ary koa ''[[Azima]]'', ''[[Cabucala]]'', ''[[Chapelieria]]'', ''[[Damnacanthus]]'', ''[[Strychnos]]'', ''[[Carandas]]'', ary ''[[Jasminonerium]]''. ==== Anarana ao amin' ny ''Antura'' ==== * ''Antura edulis'' <small>Forssk.</small> * ''Antura hadiensis'' <small>J.F.Gmel.</small> ==== Anarana ao amin' ny ''Arduina'' ==== * ''Arduina brownii'' <small>K.Schum.</small> * ''Arduina campenonii'' <small>Drake</small> * ''Arduina edulis'' <small>(Forssk.) Spreng.</small> * ''Arduina inermis'' <small>(Vahl) K.Schum.</small> * ''Arduina laxiflora'' <small>(Benth.) K.Schum.</small> * ''Arduina xylopicron'' <small>(Thouars) Baill.</small> ==== Anarana ao amin' ny ''Azima'' ==== * ''Azima pubescens'' <small>Suess.</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Cabucala'' ==== * ''Cabucala brachyantha'' <small>Pichon</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Carandas'' ==== * ''Carandas edulis'' <small>(Forssk.) Hiern</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Carissa'' ==== * ''Carissa abyssinica'' <small>R.Br.</small> * ''Carissa africana'' <small>A.DC.</small> * ''Carissa axillaris'' <small>Roxb.</small> * ''Carissa brownii'' <small>F.Muell.</small> * ''Carissa campenonii'' <small>(Drake) Palacky</small> * ''Carissa candolleana'' <small>Jaub. & Spach</small> * ''Carissa carandas'' var. ''congesta'' <small>(Wight) Bedd.</small> * ''Carissa carandas'' var. ''paucinervia'' <small>(A.DC.) Bedd.</small> * ''Carissa cochinchinensis'' <small>Pierre ex Pit.</small> * ''Carissa comorensis'' <small>(Pichon) Markgr.</small> * ''Carissa congesta'' <small>Wight</small> * ''Carissa coriacea'' <small>Wall.</small> * ''Carissa cornifolia'' <small>Jaub. & Spach</small> * ''Carissa dalzellii'' <small>Bedd.</small> * ''Carissa densiflora'' <small>Baker</small> * ''Carissa diffusa'' <small>Roxb.</small> * ''Carissa dulcis'' <small>Schumach. & Thonn.</small> * ''Carissa edulis'' <small>(Forssk.) Vahl</small> * ''Carissa hirsuta'' <small>Roth</small> * ''Carissa horrida'' <small>Pichon</small> * ''Carissa inermis'' <small>Vahl</small> * ''Carissa lanceolata'' <small>R.Br.</small> * ''Carissa laxiflora'' <small>Benth.</small> * ''Carissa macrophylla'' <small>Wall.</small> * ''Carissa madagascariensis'' <small>Thouars ex Poir.</small> * ''Carissa obovata'' <small>Markgr.</small> * ''Carissa oleoides'' <small>Markgr.</small> * ''Carissa ovata'' <small>R.Br.</small> * ''Carissa paucinervia'' <small>A.DC.</small> * ''Carissa pilosa'' <small>Schinz</small> * ''Carissa pubescens'' <small>A.DC.</small> * ''Carissa revoluta'' <small>Scott-Elliot</small> * ''Carissa richardiana'' <small>Jaub. & Spach</small> * ''Carissa scabra'' <small>R.Br.</small> * ''Carissa sechellensis'' <small>Baker</small> * ''Carissa septentrionalis'' * ''Carissa suavissima'' <small>Bedd. ex Hook.f.</small> * ''Carissa tomentosa'' <small>A.Rich.</small> * ''Carissa villosa'' <small>Roxb.</small> * ''Carissa xylopicron'' <small>Thouars</small> * ''Carissa yunnanensis'' <small>Tsiang & P.T.Li</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Damnacanthus'' ==== * ''Damnacanthus esquirolii'' <small>H.Lév.</small> ==== ''Anarana ao amin' ny Jasminonerium'' ==== * ''Jasminonerium densiflorum'' <small>(Baker) Kuntze</small> * ''Jasminonerium edule'' <small>(Forssk.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium inerme'' <small>(Vahl) Kuntze</small> * ''Jasminonerium laxiflorum'' <small>(Benth.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium madagascariense'' <small>(Thouars) Kuntze</small> * ''Jasminonerium ovatum'' <small>(R.Br.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium pubescens'' <small>(A.DC.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium sechellense'' <small>(Baker) Kuntze</small> * ''Jasminonerium tomentosum'' <small>(A.Rich.) Kuntze</small> * ''Jasminonerium xylopicron'' <small>(Thouars) Kuntze</small> == Jereo koa == * [[Roy (zavamaniry)|Roy]] * ''[[Carissa]]'' * ''[[Azima]]'' * ''[[Cabucala]]'' * ''[[Chapelieria]]'' * ''[[Carandas]]'' * ''[[Damnacanthus]]'' * ''[[Strychnos]]'' * ''[[Jasminonerium]]'' 6bl1l5rdkv7xk94qgitzh03frtsd8rl Vitis 0 297934 1135913 1130465 2026-04-21T19:35:07Z Thelezifor 15140 1135913 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vitis californica with grapes.jpg|vignette|391x391px|''Vitis californica'' ]] Ny '''''Vitis''''' dia vondron-karazana [[zavamaniry mianika]] ([[vahy]]) sy kirihitra mandadina, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Vitales]]. Ahitana ny karazan-javamaniry fantatra amin' ny anarana manazatra hoe "voaloboka" ity vondron-karazana ity. Karazana 72 hatramin' ny 80 no miparitaka manerana ny faritra manana toetany antonony sy sobtrôpikaly, indrindra any amin' ny [[ila bolantany avaratra]] ([[Eorôpa]] sy ny [[Atsinanana Afovoany|Atsinanana]] [[Atsinanana Afovoany|Afovoany]], [[Azia Atsinanana]] ary [[Amerika Avaratra]] sy [[Amerika Afovoany|Afovoany]]) izy io. Zava-dehibe ara-toekarena ny karazana sasany ao amin' io vondron-karazana io noho ny voany (atao hoe "[[voaloboka]]" ihany koa) izay natao hohanina mivantana na hanamboarana [[divay]]. Amin' ny karazana maro ao aminy, ny tena manan-danja ara-toekarena dia ny voaloboka eorôpeana (''[[Vitis vinifera]]''), izay ambolena indrindra manerana ny faritra manana toetany antonony. Ankoatra an' io karazana io, ny karazana hafa amin' ity vondron-karazana ity dia mifanaraka amin' ny fomba fambolena voaloboka mahazatra dia ny ''Vitis labrusca'', ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''Vitis berlandieri'', ny ''Vitis amurensis'', ny ''Vitis coignetiae'', ny ''Vitis vulpina'', ny ''Vitis acerifolia'', ny ''Vitis aestivalis'', ary ny ''Vitis rotundifolia''. == Lisitry ny karazana == * ''Vitis acerifolia'' Raf. * ''Vitis aestivalis'' Michx. * ''Vitis amurensis'' Rupr. * ''Vitis ×andersonii'' Rehder (''Vitis coignetiae × Vitis riparia'') * ''Vitis arizonica'' Engelm. * ''Vitis balansana'' Planch. * ''Vitis barbata'' Wall. * ''Vitis bashanica'' P.C.He * ''Vitis bellula'' (Rehder) W.T.Wang * ''Vitis berlandieri'' Planch (= ''Vitis cinerea'' var. ''helleri'' (L.H.Bailey) M.O.Moore) * ''Vitis betulifolia'' Diels & Gilg * ''Vitis biformis'' Rose * ''Vitis blancoi'' Munson * ''Vitis bloodworthiana'' Comeaux * ''Vitis bourgaeana'' Planch. * ''Vitis ×bourquina'' Munson ex Viala * ''Vitis bryoniifolia'' Bunge * ''Vitis californica'' Benth. * ''Vitis ×champinii'' Planch. * ''Vitis chunganensis'' Hu * ''Vitis chungii'' F.P.Metcalf * ''Vitis cinerea'' (Engelm.) Engelm. ex Millardet * ''Vitis coignetiae'' Pulliat ex Planch. * ''Vitis davidii'' (Rom.Caill.) Foëx * ''Vitis ×doaniana'' Munson ex Viala * ''Vitis erythrophylla'' W.T.Wang * ''Vitis fengqinensis'' C.L.Li * ''Vitis ficifolia'' Bunge * ''Vitis flexuosa'' Thunb. * ''Vitis girdiana'' Munson * ''Vitis hancockii'' Hance * ''Vitis heyneana'' Roem. & Schult. * ''Vitis hui'' W.C.Cheng * ''Vitis jacquemontii'' R.Parker * ''Vitis jaegeriana'' Comeaux * ''Vitis jinggangensis'' W.T.Wang * ''[[Vitis labrusca]]'' L. * ''Vitis labruscana'' L.H.Bailey * ''Vitis lanceolatifoliosa'' C.L.Li * ''Vitis longquanensis'' P.L.Chiu * ''Vitis luochengensis'' W.T.Wang * ''Vitis menghaiensis'' C.L.Li * ''Vitis mengziensis'' C.L.Li * ''Vitis monticola'' Buckley * ''Vitis mustangensis'' Buckley * ''Vitis nesbittiana'' Comeaux * ''Vitis ×novae-angliae'' Fernald * ''Vitis palmata'' Vahl * ''Vitis peninsularis'' M.E.Jones * ''Vitis piasezkii'' Maxim. * ''Vitis pilosonerva'' F.P.Metcalf * ''Vitis popenoei'' J.H.Fennel * ''Vitis pseudoreticulata'' W.T.Wang * ''Vitis retordii'' Rom.Caill. ex Planch. * ''Vitis riparia'' Michx. * ''Vitis romanetii'' Rom.Caill. * ''Vitis rotundifolia'' Michx. * ''Vitis rupestris'' Scheele * ''Vitis ruyuanensis'' C.L.Li * ''Vitis shenxiensis'' C.L.Li * ''Vitis shuttleworthii'' House * ''Vitis silvestrii'' Pamp. * ''Vitis sinocinerea'' W.T.Wang * ''Vitis ×slavinii'' Rehder (''Vitis argentifolia × Vitis riparia'') * ''Vitis tiliifolia'' Humb. & Bonpl. ex Schult. * ''Vitis treleasei'' Munson ex L.H.Bailey * ''Vitis tsoii'' Merr. * ''[[Vitis vinifera]]'' L. * ''Vitis vulpina'' L. (= ''Vitis cordifolia'' Michx) * ''Vitis wenchouensis'' C.Ling ex W.T.Wang * ''Vitis wilsonae'' hort.Veitch ex anon. * ''Vitis wuhanensis'' C.L.Li * ''Vitis yunnanensis'' C.L.Li * ''Vitis zhejiang-adstricta'' P.L.Chiu === Karazana misy eto Madagasikara === Ankoatry ny voaloboka famboly mahazatra izay nampidirina teto (''[[Vitis vinifera]]'') dia ahitana karazana hafa koa izay samt nampidirina ny eto mba hamokarana divay na hohanina mivantana: * ''Vitis vinifera'' (na raha ny tena marina ''Vitis vinifera'' L. subsp. ''vinifera'' ) -- voalobobazaha * ''Vitis labrusca'' -- voaloboka amerikana * Voaloboka safiotra (avy amin' ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''itis berlandieri'', ny ''Vitis lincecumii'' (= ''Vitis aestivalis'' subsp. ''lincecumii''), voaloboka amerikana hafa ampiasaina ho mpitondra grefy) Ny karazana tena misy eto Madagasikara izay nataon' ny mpanoratra taloha hoe ''Vitis lenticellata'' <small>Baker</small> (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra) dia nafindra vondron-karazana ka lasa antsoina hoe ''[[Cissus lenticellata]]'' <small>(Baker) Suess.</small>, ary ny ''Vitis microdiptera'' <small>Baker</small> (atao amin'ny teny malagasy hoe famakientana) dia niova vondron-karazana koa ka lasa antsoina hoe ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Baker) Desc.</small>. Tsy anisan' ny ''Vitis'' ireo atao hoe "voaloboka maniry hoazy" na "voaloboka dia" fa ao amin' ny vondron-karazana hafa toa ny ''[[Cissus]]'' (ahitana karazana tena betsaka), ny ''[[Cyphostemma]]'' (matetika manana taho mitahiry ranony) ary ny ''[[Rhoicissus]]'', ny ''[[Cayratia]]'' ary ny ''[[Tetrastigma]]'' izay tsy mpamokatra voa toa ny an' ny karazana ao amin' ny ''Vitis''. == Fampiasana azy == Na dia maro aza ny karazana ao amin' ny vondron-karazana ''Vitis'' dia ny ''Vitis vinifera'' no karazana ambolena betsaka indrindra any [[Eorôpa]], sy maneran-tany, dia ny ''Vitis vinifera''. Ity karazana ity, raha ny marina, no niandohan' ny ovan-karazana maro, anisan' izany ny atapo amin' ny teny frantsay hoe "cabernet", "chardonnay", "merlot", "pinot", "sauvignon", sns. Na izany aza dia tsy io ihany karazana volena. Misy karazana hafa azo ampiasaina hamokarana ranom-boankazo, indrindra ny ''[[Vitis labrusca]]'' any [[Amerika]] sy ny ''[[Vitis coignetiae]]'' any [[Azia]]. Tsy mitovy amin' ny an' ny ''Vitis vinifera'' anefa ny tsiro azo avy amin' ny fanotrehana ny voan' izy ireo ka vitsy ny mpankafy. Vokatry ny fampivadiana ny ''Vitis vinifera'' amin' ny karazana hafa (''Vitis berlandieri, Vitis labrusca, Vitis riparia, Vitis rupestris'', sns.) ny ovan-karazana sasany. Farany, ny sasany amin' ireo karazana hafa ireo dia azo ampiasaina ho foto-grefy ho an' ny fambolena ny ovan-karazan' ny ''Vitis vinifera'', mba hiarovana azy ireo amin' ny aretina parasitika toy ny filôksera (aretina vokatry hy bakteria ''Xylella fastidiosa'') na ny aretina vokatry ny holatra bitika sasany. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] (voany) * [[Divay]] * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' ov7mzp467a4jii173l71vpxqfs436jv 1135938 1135913 2026-04-22T07:41:20Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1135938 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vitis californica with grapes.jpg|vignette|391x391px|''Vitis californica'' ]] Ny '''''Vitis''''' dia vondron-karazana [[zavamaniry mianika]] ([[vahy]]) sy kirihitra mandadina, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Vitales]]. Ahitana ny karazan-javamaniry fantatra amin' ny anarana manazatra hoe "voaloboka" ity vondron-karazana ity. Karazana 72 hatramin' ny 80 no miparitaka manerana ny faritra manana toetany antonony sy sobtrôpikaly, indrindra any amin' ny [[ila bolantany avaratra]] ([[Eorôpa]] sy ny [[Atsinanana Afovoany|Atsinanana]] [[Atsinanana Afovoany|Afovoany]], [[Azia Atsinanana]] ary [[Amerika Avaratra]] sy [[Amerika Afovoany|Afovoany]]) izy io. Zava-dehibe ara-toekarena ny karazana sasany ao amin' io vondron-karazana io noho ny voany (atao hoe "[[voaloboka]]" ihany koa) izay natao hohanina mivantana na hanamboarana [[divay]]. Amin' ny karazana maro ao aminy, ny tena manan-danja ara-toekarena dia ny voaloboka eorôpeana (''[[Vitis vinifera]]''), izay ambolena indrindra manerana ny faritra manana toetany antonony. Ankoatra an' io karazana io, ny karazana hafa amin' ity vondron-karazana ity dia mifanaraka amin' ny fomba fambolena voaloboka mahazatra dia ny ''Vitis labrusca'', ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''Vitis berlandieri'', ny ''Vitis amurensis'', ny ''Vitis coignetiae'', ny ''Vitis vulpina'', ny ''Vitis acerifolia'', ny ''Vitis aestivalis'', ary ny ''Vitis rotundifolia''. == Lisitry ny karazana == * ''Vitis acerifolia'' Raf. * ''Vitis aestivalis'' Michx. * ''Vitis amurensis'' Rupr. * ''Vitis ×andersonii'' Rehder (''Vitis coignetiae × Vitis riparia'') * ''Vitis arizonica'' Engelm. * ''Vitis balansana'' Planch. * ''Vitis barbata'' Wall. * ''Vitis bashanica'' P.C.He * ''Vitis bellula'' (Rehder) W.T.Wang * ''Vitis berlandieri'' Planch (= ''Vitis cinerea'' var. ''helleri'' (L.H.Bailey) M.O.Moore) * ''Vitis betulifolia'' Diels & Gilg * ''Vitis biformis'' Rose * ''Vitis blancoi'' Munson * ''Vitis bloodworthiana'' Comeaux * ''Vitis bourgaeana'' Planch. * ''Vitis ×bourquina'' Munson ex Viala * ''Vitis bryoniifolia'' Bunge * ''Vitis californica'' Benth. * ''Vitis ×champinii'' Planch. * ''Vitis chunganensis'' Hu * ''Vitis chungii'' F.P.Metcalf * ''Vitis cinerea'' (Engelm.) Engelm. ex Millardet * ''Vitis coignetiae'' Pulliat ex Planch. * ''Vitis davidii'' (Rom.Caill.) Foëx * ''Vitis ×doaniana'' Munson ex Viala * ''Vitis erythrophylla'' W.T.Wang * ''Vitis fengqinensis'' C.L.Li * ''Vitis ficifolia'' Bunge * ''Vitis flexuosa'' Thunb. * ''Vitis girdiana'' Munson * ''Vitis hancockii'' Hance * ''Vitis heyneana'' Roem. & Schult. * ''Vitis hui'' W.C.Cheng * ''Vitis jacquemontii'' R.Parker * ''Vitis jaegeriana'' Comeaux * ''Vitis jinggangensis'' W.T.Wang * ''[[Vitis labrusca]]'' L. * ''Vitis labruscana'' L.H.Bailey * ''Vitis lanceolatifoliosa'' C.L.Li * ''Vitis longquanensis'' P.L.Chiu * ''Vitis luochengensis'' W.T.Wang * ''Vitis menghaiensis'' C.L.Li * ''Vitis mengziensis'' C.L.Li * ''Vitis monticola'' Buckley * ''Vitis mustangensis'' Buckley * ''Vitis nesbittiana'' Comeaux * ''Vitis ×novae-angliae'' Fernald * ''Vitis palmata'' Vahl * ''Vitis peninsularis'' M.E.Jones * ''Vitis piasezkii'' Maxim. * ''Vitis pilosonerva'' F.P.Metcalf * ''Vitis popenoei'' J.H.Fennel * ''Vitis pseudoreticulata'' W.T.Wang * ''Vitis retordii'' Rom.Caill. ex Planch. * ''Vitis riparia'' Michx. * ''Vitis romanetii'' Rom.Caill. * ''Vitis rotundifolia'' Michx. * ''Vitis rupestris'' Scheele * ''Vitis ruyuanensis'' C.L.Li * ''Vitis shenxiensis'' C.L.Li * ''Vitis shuttleworthii'' House * ''Vitis silvestrii'' Pamp. * ''Vitis sinocinerea'' W.T.Wang * ''Vitis ×slavinii'' Rehder (''Vitis argentifolia × Vitis riparia'') * ''Vitis tiliifolia'' Humb. & Bonpl. ex Schult. * ''Vitis treleasei'' Munson ex L.H.Bailey * ''Vitis tsoii'' Merr. * ''[[Vitis vinifera]]'' L. * ''Vitis vulpina'' L. (= ''Vitis cordifolia'' Michx) * ''Vitis wenchouensis'' C.Ling ex W.T.Wang * ''Vitis wilsonae'' hort.Veitch ex anon. * ''Vitis wuhanensis'' C.L.Li * ''Vitis yunnanensis'' C.L.Li * ''Vitis zhejiang-adstricta'' P.L.Chiu === Karazana misy eto Madagasikara === Ankoatry ny voaloboka famboly mahazatra izay nampidirina teto (''[[Vitis vinifera]]'') dia ahitana karazana hafa koa izay samy nampidirina ny eto mba hamokarana divay na hohanina mivantana: * ''[[Vitis vinifera]]'' (na raha ny tena marina ''Vitis vinifera'' L. subsp. ''vinifera'' ) -- voalobobazaha * ''[[Vitis labrusca]]'' -- voaloboka amerikana * Voaloboka safiotra (avy amin' ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''Vitis berlandieri'', ny ''Vitis lincecumii'' (= ''Vitis aestivalis'' subsp. ''lincecumii''), voaloboka amerikana hafa ampiasaina ho mpitondra grefy) Ny karazana tena misy eto Madagasikara izay nataon' ny mpanoratra taloha hoe ''[[Vitis lenticellata]]'' <small>Baker</small> (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra) dia nafindra vondron-karazana ka lasa antsoina hoe ''[[Cissus lenticellata]]'' <small>(Baker) Suess.</small>, ary ny ''[[Vitis microdiptera]]'' <small>Baker</small> (atao amin' ny teny malagasy hoe famakientana) dia niova vondron-karazana koa ka lasa antsoina hoe ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Baker) Desc.</small>. Tsy anisan' ny ''Vitis'' ireo atao hoe "voaloboka maniry hoazy" na "voaloboka dia" fa ao amin' ny vondron-karazana hafa toa ny ''[[Cissus]]'' (ahitana karazana tena betsaka), ny ''[[Cyphostemma]]'' (matetika manana taho mitahiry ranony) ary ny ''[[Rhoicissus]]'', ny ''[[Cayratia]]'' ary ny ''[[Tetrastigma]]'' izay tsy mpamokatra voa toa ny an' ny karazana ao amin' ny ''Vitis''. == Fampiasana azy == Na dia maro aza ny karazana ao amin' ny vondron-karazana ''Vitis'' dia ny ''Vitis vinifera'' no karazana ambolena betsaka indrindra any [[Eorôpa]], sy maneran-tany, dia ny ''Vitis vinifera''. Ity karazana ity, raha ny marina, no niandohan' ny ovan-karazana maro, anisan' izany ny atapo amin' ny teny frantsay hoe "cabernet", "chardonnay", "merlot", "pinot", "sauvignon", sns. Na izany aza dia tsy io ihany karazana volena. Misy karazana hafa azo ampiasaina hamokarana ranom-boankazo, indrindra ny ''[[Vitis labrusca]]'' any [[Amerika]] sy ny ''[[Vitis coignetiae]]'' any [[Azia]]. Tsy mitovy amin' ny an' ny ''Vitis vinifera'' anefa ny tsiro azo avy amin' ny fanotrehana ny voan' izy ireo ka vitsy ny mpankafy. Vokatry ny fampivadiana ny ''Vitis vinifera'' amin' ny karazana hafa (''Vitis berlandieri, Vitis labrusca, Vitis riparia, Vitis rupestris'', sns.) ny ovan-karazana sasany. Farany, ny sasany amin' ireo karazana hafa ireo dia azo ampiasaina ho foto-grefy ho an' ny fambolena ny ovan-karazan' ny ''Vitis vinifera'', mba hiarovana azy ireo amin' ny aretina parasitika toy ny filôksera (aretina vokatry hy bakteria ''Xylella fastidiosa'') na ny aretina vokatry ny holatra bitika sasany. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] (voany) * [[Divay]] * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' mv1j4yoalya6l1ay6bm75m7v2kc86hy 1135951 1135938 2026-04-22T08:59:45Z Thelezifor 15140 /* Fampiasana azy */ 1135951 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vitis californica with grapes.jpg|vignette|391x391px|''Vitis californica'' ]] Ny '''''Vitis''''' dia vondron-karazana [[zavamaniry mianika]] ([[vahy]]) sy kirihitra mandadina, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Vitales]]. Ahitana ny karazan-javamaniry fantatra amin' ny anarana manazatra hoe "voaloboka" ity vondron-karazana ity. Karazana 72 hatramin' ny 80 no miparitaka manerana ny faritra manana toetany antonony sy sobtrôpikaly, indrindra any amin' ny [[ila bolantany avaratra]] ([[Eorôpa]] sy ny [[Atsinanana Afovoany|Atsinanana]] [[Atsinanana Afovoany|Afovoany]], [[Azia Atsinanana]] ary [[Amerika Avaratra]] sy [[Amerika Afovoany|Afovoany]]) izy io. Zava-dehibe ara-toekarena ny karazana sasany ao amin' io vondron-karazana io noho ny voany (atao hoe "[[voaloboka]]" ihany koa) izay natao hohanina mivantana na hanamboarana [[divay]]. Amin' ny karazana maro ao aminy, ny tena manan-danja ara-toekarena dia ny voaloboka eorôpeana (''[[Vitis vinifera]]''), izay ambolena indrindra manerana ny faritra manana toetany antonony. Ankoatra an' io karazana io, ny karazana hafa amin' ity vondron-karazana ity dia mifanaraka amin' ny fomba fambolena voaloboka mahazatra dia ny ''Vitis labrusca'', ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''Vitis berlandieri'', ny ''Vitis amurensis'', ny ''Vitis coignetiae'', ny ''Vitis vulpina'', ny ''Vitis acerifolia'', ny ''Vitis aestivalis'', ary ny ''Vitis rotundifolia''. == Lisitry ny karazana == * ''Vitis acerifolia'' Raf. * ''Vitis aestivalis'' Michx. * ''Vitis amurensis'' Rupr. * ''Vitis ×andersonii'' Rehder (''Vitis coignetiae × Vitis riparia'') * ''Vitis arizonica'' Engelm. * ''Vitis balansana'' Planch. * ''Vitis barbata'' Wall. * ''Vitis bashanica'' P.C.He * ''Vitis bellula'' (Rehder) W.T.Wang * ''Vitis berlandieri'' Planch (= ''Vitis cinerea'' var. ''helleri'' (L.H.Bailey) M.O.Moore) * ''Vitis betulifolia'' Diels & Gilg * ''Vitis biformis'' Rose * ''Vitis blancoi'' Munson * ''Vitis bloodworthiana'' Comeaux * ''Vitis bourgaeana'' Planch. * ''Vitis ×bourquina'' Munson ex Viala * ''Vitis bryoniifolia'' Bunge * ''Vitis californica'' Benth. * ''Vitis ×champinii'' Planch. * ''Vitis chunganensis'' Hu * ''Vitis chungii'' F.P.Metcalf * ''Vitis cinerea'' (Engelm.) Engelm. ex Millardet * ''Vitis coignetiae'' Pulliat ex Planch. * ''Vitis davidii'' (Rom.Caill.) Foëx * ''Vitis ×doaniana'' Munson ex Viala * ''Vitis erythrophylla'' W.T.Wang * ''Vitis fengqinensis'' C.L.Li * ''Vitis ficifolia'' Bunge * ''Vitis flexuosa'' Thunb. * ''Vitis girdiana'' Munson * ''Vitis hancockii'' Hance * ''Vitis heyneana'' Roem. & Schult. * ''Vitis hui'' W.C.Cheng * ''Vitis jacquemontii'' R.Parker * ''Vitis jaegeriana'' Comeaux * ''Vitis jinggangensis'' W.T.Wang * ''[[Vitis labrusca]]'' L. * ''Vitis labruscana'' L.H.Bailey * ''Vitis lanceolatifoliosa'' C.L.Li * ''Vitis longquanensis'' P.L.Chiu * ''Vitis luochengensis'' W.T.Wang * ''Vitis menghaiensis'' C.L.Li * ''Vitis mengziensis'' C.L.Li * ''Vitis monticola'' Buckley * ''Vitis mustangensis'' Buckley * ''Vitis nesbittiana'' Comeaux * ''Vitis ×novae-angliae'' Fernald * ''Vitis palmata'' Vahl * ''Vitis peninsularis'' M.E.Jones * ''Vitis piasezkii'' Maxim. * ''Vitis pilosonerva'' F.P.Metcalf * ''Vitis popenoei'' J.H.Fennel * ''Vitis pseudoreticulata'' W.T.Wang * ''Vitis retordii'' Rom.Caill. ex Planch. * ''Vitis riparia'' Michx. * ''Vitis romanetii'' Rom.Caill. * ''Vitis rotundifolia'' Michx. * ''Vitis rupestris'' Scheele * ''Vitis ruyuanensis'' C.L.Li * ''Vitis shenxiensis'' C.L.Li * ''Vitis shuttleworthii'' House * ''Vitis silvestrii'' Pamp. * ''Vitis sinocinerea'' W.T.Wang * ''Vitis ×slavinii'' Rehder (''Vitis argentifolia × Vitis riparia'') * ''Vitis tiliifolia'' Humb. & Bonpl. ex Schult. * ''Vitis treleasei'' Munson ex L.H.Bailey * ''Vitis tsoii'' Merr. * ''[[Vitis vinifera]]'' L. * ''Vitis vulpina'' L. (= ''Vitis cordifolia'' Michx) * ''Vitis wenchouensis'' C.Ling ex W.T.Wang * ''Vitis wilsonae'' hort.Veitch ex anon. * ''Vitis wuhanensis'' C.L.Li * ''Vitis yunnanensis'' C.L.Li * ''Vitis zhejiang-adstricta'' P.L.Chiu === Karazana misy eto Madagasikara === Ankoatry ny voaloboka famboly mahazatra izay nampidirina teto (''[[Vitis vinifera]]'') dia ahitana karazana hafa koa izay samy nampidirina ny eto mba hamokarana divay na hohanina mivantana: * ''[[Vitis vinifera]]'' (na raha ny tena marina ''Vitis vinifera'' L. subsp. ''vinifera'' ) -- voalobobazaha * ''[[Vitis labrusca]]'' -- voaloboka amerikana * Voaloboka safiotra (avy amin' ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''Vitis berlandieri'', ny ''Vitis lincecumii'' (= ''Vitis aestivalis'' subsp. ''lincecumii''), voaloboka amerikana hafa ampiasaina ho mpitondra grefy) Ny karazana tena misy eto Madagasikara izay nataon' ny mpanoratra taloha hoe ''[[Vitis lenticellata]]'' <small>Baker</small> (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra) dia nafindra vondron-karazana ka lasa antsoina hoe ''[[Cissus lenticellata]]'' <small>(Baker) Suess.</small>, ary ny ''[[Vitis microdiptera]]'' <small>Baker</small> (atao amin' ny teny malagasy hoe famakientana) dia niova vondron-karazana koa ka lasa antsoina hoe ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Baker) Desc.</small>. Tsy anisan' ny ''Vitis'' ireo atao hoe "voaloboka maniry hoazy" na "voaloboka dia" fa ao amin' ny vondron-karazana hafa toa ny ''[[Cissus]]'' (ahitana karazana tena betsaka), ny ''[[Cyphostemma]]'' (matetika manana taho mitahiry ranony) ary ny ''[[Rhoicissus]]'', ny ''[[Cayratia]]'' ary ny ''[[Tetrastigma]]'' izay tsy mpamokatra voa toa ny an' ny karazana ao amin' ny ''Vitis''. == Fampiasana azy == Na dia maro aza ny karazana ao amin' ny vondron-karazana ''Vitis'' dia ny ''[[Vitis vinifera]]'' no karazana ambolena betsaka indrindra any [[Eorôpa]], sy maneran-tany, dia ny ''Vitis vinifera''. Ity karazana ity, raha ny marina, no niandohan' ny ovan-karazana maro, anisan' izany ny atapo amin' ny teny frantsay hoe "cabernet", "chardonnay", "merlot", "pinot", "sauvignon", sns. Na izany aza dia tsy io ihany karazana volena. Misy karazana hafa azo ampiasaina hamokarana ranom-boankazo, indrindra ny ''[[Vitis labrusca]]'' any [[Amerika]] sy ny ''[[Vitis coignetiae]]'' any [[Azia]]. Tsy mitovy amin' ny an' ny ''Vitis vinifera'' anefa ny tsiro azo avy amin' ny fanotrehana ny voan' izy ireo ka vitsy ny mpankafy. Vokatry ny fampivadiana ny ''Vitis vinifera'' amin' ny karazana hafa (''Vitis berlandieri, Vitis labrusca, Vitis riparia, Vitis rupestris'', sns.) ny ovan-karazana sasany. Farany, ny sasany amin' ireo karazana hafa ireo dia azo ampiasaina ho foto-grefy ho an' ny fambolena ny ovan-karazan' ny ''Vitis vinifera'', mba hiarovana azy ireo amin' ny aretina parasitika toy ny filôksera (aretina vokatry hy bakteria ''Xylella fastidiosa'') na ny aretina vokatry ny holatra bitika sasany. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] (voany) * [[Divay]] * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' 4z1wu4gqlkt3kagv8zwjzn9yn81n3no Cyphostemma 0 297937 1135940 1130527 2026-04-22T08:12:27Z Thelezifor 15140 1135940 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cyphostemma juttae IMG 2792.JPG|vignette|530x530px|''Cyphostemma juttae'']] Ny '''''Cyphostemma''''' dia vondron-karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', izay misy karazana 250 eo ho eo miparitaka manerana ny faritra trôpikaly sy ny sobtrôpikaly. Ireo karazany ireo dia misy fotony mibontsina ary noheverina tany aloha fa anisan' ny tao amin' ny vondrn-karazana ''[[Cissus]]''. Ao anatin' ny ''Vitaceae'', ny ''Cyphostemma'' no mifandray akaiky indrindra amin' ny ''[[Cayratia]]'' sy ny ''[[Tetrastigma]]''. Ny karazana ao amin'ny ''Cyphostemma'' rehetra dia nampidirina tao amin' ny vondron-karazana ''Cissus'' teo aloha, fa ankehitriny dia heverina ho miavaka. Avy any [[Afrika Avaratra-Atsinanana]] ka hatrany amin' ny faritra atsimon' i [[Arabia]] izy ireo, ary koa fa avy any [[Madagasikara]] ka hatrany [[Indôsina]]. == Lisitry ny karazana == Tamin' ny Desambra 2025, ny [[Plants of the World Online]] dia manaiky ireto karazana 245 manaraka ireto: * ''Cyphostemma abercornense'' Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma adamii'' Desc. * ''Cyphostemma adenanthum'' (Fresen.) Desc. * ''Cyphostemma adenocarpum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma adenocaule'' (Steud. ex A.Rich.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma adenopodum'' (Sprague) Desc. * ''Cyphostemma allophylloides'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma alnifolium'' (Schweinf. ex Planch.) Desc. * ''Cyphostemma amplexicaule'' Desc. * ''Cyphostemma anatomicum'' (C.A.Sm.) Wild & R.B.Drumm. * ''[[Cyphostemma andavadoakense]]'' Rabarij. & L.M.Lu * ''[[Cyphostemma ankaranense]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma ankirihitrense]]'' Desc. * ''Cyphostemma auriculatum'' (Roxb.) P.Singh & B.V.Shetty * ''Cyphostemma bainesii'' (Hook.) Desc. * ''Cyphostemma bambuseti'' (Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma barbosae'' Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma betiforme'' (Chiov.) Vollesen * ''Cyphostemma bidgoodiae'' Verdc. * ''Cyphostemma biternatum'' (Baker) Desc. * ''Cyphostemma boranense'' Vollesen * ''Cyphostemma bororense'' (Klotzsch) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma braunii'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma brieyi'' (De Wild.) Compère * ''Cyphostemma buchananii'' (Planch.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma bullatum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma burgeri'' Vollesen * ''Cyphostemma cabui'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma caerulans'' Desc. * ''Cyphostemma calcarium'' Rabarij. & L.M.Lu * ''Cyphostemma camerounense'' Desc. * ''Cyphostemma chloroleucum'' (Welw. ex Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma chrysadenium'' (Gilg) Desc. * ''Cyphostemma cirrhosum'' (Thunb.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma comorense'' Desc. * ''Cyphostemma congestum'' (Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma congoense'' (Anon.) Desc. * ''Cyphostemma cornigera'' Desc. * ''Cyphostemma cornus-africani'' Thulin * ''Cyphostemma crassiusculum'' (Baker) Desc. * ''Cyphostemma crinitum'' (Planch.) Desc. * ''Cyphostemma cristigera'' Desc. * ''Cyphostemma crithmifolium'' (Chiov.) Desc. * ''Cyphostemma crotalarioides'' (Planch.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma cryptoglandulosum'' Verdc. * ''Cyphostemma cuneatum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma currorii'' (Hook.f.) Desc. * ''Cyphostemma curvipodum'' (Baker) Desc. * ''Cyphostemma cymosum'' (Schumach. & Thonn.) Desc. * ''Cyphostemma cyphopetalum'' (Fresen.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''[[Cyphostemma darainense]]'' Wahlert & Phillipson * ''Cyphostemma dasycarpum'' Verdc. * ''Cyphostemma dasypleurum'' (C.A.Sm.) J.J.M.van der Merwe * ''Cyphostemma degraeri'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma dehongense'' L.M.Lu & V.C.Dang * ''Cyphostemma delphinense'' Desc. * ''Cyphostemma dembianense'' (Chiov.) Vollesen * ''Cyphostemma descoingsii'' Lavie * ''Cyphostemma desenfansii'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma dhufarense'' T.A.McCoy & Lavranos * ''Cyphostemma digitatum'' (Lam.) Desc. * ''Cyphostemma duparquettii'' (Planch.) Desc. * ''Cyphostemma echinocarpum'' Desc. * ''Cyphostemma elephantopus'' Desc. * ''Cyphostemma elisabethvilleanum'' (Dewit) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma eminii'' (Gilg) Desc. * ''Cyphostemma erythrocephalum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma feddeanum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma flavicans'' (Baker) Desc. * ''Cyphostemma flaviflorum'' (Sprague) Desc. * ''Cyphostemma fragariifolium'' (Bojer) Desc. * ''Cyphostemma fugosioides'' (Gilg) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma gigantophyllum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma gilletii'' (De Wild. & T.Durand) Desc. * ''Cyphostemma glandulosissimum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma glandulosopilosum'' Desc. * ''Cyphostemma gracillimum'' (Werderm.) Desc. * ''Cyphostemma grahamii'' Verdc. * ''Cyphostemma grandistipulatum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma graniticum'' (Wild & R.B.Drumm.) Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma greenwayi'' Verdc. * ''Cyphostemma greveanum'' Desc. * ''Cyphostemma griseorubrum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma hardyi'' Retief * ''Cyphostemma haumanii'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma hereroense'' (Schinz) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma heterotrichum'' (Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma hildebrandtii'' (Gilg) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma hispidiflorum'' (C.A.Sm.) J.J.M.van der Merwe * ''Cyphostemma homblei'' (De Wild.) Desc. * ''[[Cyphostemma horombense]]'' Desc. * ''Cyphostemma huillense'' (Exell & Mendonça) Desc. * ''Cyphostemma humile'' (N.E.Br.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma hypoleucum'' (Harv.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma jiguu'' Verdc. * ''Cyphostemma johannis'' (Exell & Mendonça) Desc. * ''Cyphostemma junceum'' (Webb) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma juttae'' (Dinter & Gilg) Desc. * ''Cyphostemma kaniamae'' (Mullend. ex Dewit) Desc. * ''Cyphostemma kapiriense'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma keilii'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma kibweziense'' Verdc. * ''Cyphostemma kilimandscharicum'' (Gilg) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma kirkianum'' (Planch.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma kiwakishiense'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma knittelii'' (Gilg) Desc. * ''Cyphostemma kundelunguense'' Malaisse * ''Cyphostemma labatii'' Desc. * ''Cyphostemma lageniflorum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma lanigerum'' (Harv.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''[[Cyphostemma laza]]'' Desc. * ''Cyphostemma leandrii'' Desc. * ''Cyphostemma ledermannii'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma lelyi'' (Hutch.) Desc. * ''Cyphostemma lentianum'' (Volkens & Gilg) Desc. * ''Cyphostemma letouzeyanum'' Desc. * ''Cyphostemma leucorufescens'' Desc. * ''Cyphostemma leucotrichum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma libenii'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma lovemorei'' Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma luteum'' (Exell & Mendonça) Desc. * ''Cyphostemma lynesii'' (Dewit) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma macrocarpum'' Desc. * ''[[Cyphostemma manambovensis]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma mandrakense]]'' Desc. * ''Cyphostemma manikense'' (De Wild.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma mannii'' (Baker) Desc. * ''Cyphostemma mappia'' (Lam.) Galet * ''Cyphostemma maranguense'' (Gilg) Desc. * ''Cyphostemma marlothii'' (Dinter & Gilg) Desc. * ''Cyphostemma marojejyense'' Desc. * ''Cyphostemma marunguense'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma masukuense'' (Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma megabotrys'' (Collett & Hemsl.) B.V.Shetty * ''Cyphostemma mendesii'' F.Sousa * ''Cyphostemma meyeri-johannis'' (Gilg & M.Brandt) Verdc. * ''Cyphostemma michelii'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma micradenium'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' (Baker) Desc. * ''Cyphostemma mildbraedii'' (Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma milleri'' Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma molle'' (Baker) Desc. * ''Cyphostemma montagnacii'' Desc. * ''Cyphostemma montanum'' Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma muhuluense'' (Mildbr.) Desc. * ''Cyphostemma nanellum'' (Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma natalitium'' (Szyszył.) J.J.M.van der Merwe * ''Cyphostemma nigroglandulosum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma niveum'' (Hochst. ex Schweinf.) Desc. * ''Cyphostemma njegerre'' (Gilg) Desc. * ''Cyphostemma obovato-oblongum'' (De Wild.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma odontadenium'' (Gilg) Desc. * ''Cyphostemma oleraceum'' (Bolus) J.J.M.van der Merwe * ''Cyphostemma omburense'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma ornatum'' (A.Chev. ex Hutch. & Dalziel) Desc. * ''Cyphostemma ouakense'' Desc. * ''Cyphostemma overlaetii'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma oxyphyllum'' (A.Rich.) Vollesen * ''Cyphostemma pachyanthum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma pachypus'' Desc. * ''Cyphostemma pannosum'' Vollesen * ''Cyphostemma passargei'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma paucidentatum'' (Klotzsch) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma pendulum'' (Welw. ex Baker) Desc. * ''Cyphostemma perforatum'' (Louis ex Dewit) Desc. * ''Cyphostemma pobeguinianum'' Desc. * ''Cyphostemma princeae'' (Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma pruriens'' (Welw. ex Baker) Desc. * ''Cyphostemma pseudoburgeri'' Verdc. * ''Cyphostemma pseudonjegerre'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma pseudorhodesiae'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma pseudosesquipedale'' Verdc. * ''Cyphostemma pseudoupembaense'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma puberulum'' (C.A.Sm.) Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma pumilum'' Desc. * ''Cyphostemma quinatum'' (Dryand.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma rhodesiae'' (Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma richardsiae'' Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma rivae'' (Gilg) Desc. * ''Cyphostemma robsonii'' Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma robynsii'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma roseiglandulosum'' Desc. * ''Cyphostemma rotundistipulatum'' Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma ruacanense'' (Exell & Mendonça) Desc. * ''Cyphostemma rubroglandulosum'' Retief & A.E.van Wyk * ''Cyphostemma rubromarginatum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma rubrosetosum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma rupicola'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma rutilans'' Desc. * ''[[Cyphostemma sakalavense]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma sambiranense]]'' Rabarij. & L.M.Lu * ''Cyphostemma sanctuarium-selousii'' Verdc. * ''Cyphostemma sarcospathulum'' (Chiov.) Desc. * ''Cyphostemma saxicola'' (Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma schimperi'' (Hochst. ex A.Rich.) Desc. * ''Cyphostemma schlechteri'' (Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma schliebenii'' (Mildbr.) Desc. * ''Cyphostemma segmentatum'' (C.A.Sm.) J.J.M.van der Merwe * ''Cyphostemma seitzianum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma serpens'' (Hochst. ex A.Rich.) Desc. * ''Cyphostemma sessilifolium'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma setosum'' (Roxb.) Alston * ''Cyphostemma shinyangense'' Verdc. * ''Cyphostemma simplicifolium'' A.Bjørnstad * ''Cyphostemma simulans'' (C.A.Sm.) Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma sokodense'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma spinosopilosum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma stefanianum'' (Chiov.) Desc. * ''Cyphostemma stegosaurus'' Verdc. * ''Cyphostemma stenolobum'' (Welw. ex Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma stipulaceum'' (Baker) Desc. * ''Cyphostemma strigosum'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma subciliatum'' (Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma sulcatum'' (C.A.Sm.) J.J.M.van der Merwe * ''Cyphostemma taborense'' Verdc. * ''Cyphostemma tenuissimum'' (Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma ternatum'' (J.F.Gmel.) Desc. * ''Cyphostemma thomasii'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma tisserantii'' Desc. * ''Cyphostemma trachyphyllum'' (Werderm.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma trilobatum'' (Lam.) M.R.Almeida * ''[[Cyphostemma tsaratananensis]]'' Desc. * ''Cyphostemma ukerewense'' (Gilg) Desc. * ''Cyphostemma urophyllum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma uter'' (Exell & Mendonça) Desc. * ''Cyphostemma uwanda'' Verdc. * ''Cyphostemma vandenbergheae'' Malaisse & Matamba * ''Cyphostemma vandenbrandeanum'' (Dewit) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma vanderbenii'' (Dewit) Desc. * ''Cyphostemma vanmeelii'' (Lawalrée) Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma vezensis'' Desc. * ''Cyphostemma villosicaule'' Verdc. * ''Cyphostemma villosum'' Rabarij. & L.M.Lu * ''Cyphostemma violaceoglandulosum'' (Gilg) Desc. * ''Cyphostemma viscosum'' (Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma vogelii'' (Hook.f.) Desc. * ''Cyphostemma vollesenii'' Verdc. * ''Cyphostemma waterlotii'' (A.Chev.) Desc. * ''Cyphostemma wilmsii'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma wittei'' (Staner) Wild & R.B.Drumm. * ''Cyphostemma woodii'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma zanzibaricum'' Verdc. * ''Cyphostemma zechianum'' (Gilg & M.Brandt) Desc. * ''Cyphostemma zimmermannii'' Verdc. * ''Cyphostemma zombense'' (Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm. === Karazana misy eto Madagasikara === Araka ny angon-drakitra momba ny taksonômia sy ny floristika, ny karazana Cyphostemma dia ahitana karazana 20-30 eo ho eo eto Madagasikara, ary maro amin'izy ireo no tsy fahita firy ary mifanaraka amin'ny tontolo iainana samihafa ao amin'ny nosy (ala maina, tontolo karst, garrigue, sns.). * ''[[Cyphostemma amplexicaule]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma andavadoakense]]'' Rabarij. & L.M.Lu * ''[[Cyphostemma ankaranense]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma ankirihitrense]]'' Desc. * <u>''[[Cyphostemma biternatum]]'' (Baker) Desc.</u> * ''[[Cyphostemma caerulans]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma calcarium]]'' Rabarij. & L.M.Lu * ''[[Cyphostemma cornigera]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma cristigera]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma darainense]]'' Hearn & Phillipson * ''[[Cyphostemma delphinense]]'' Desc. -- nonotandraka * ''[[Cyphostemma echinocarpum]]'' Desc. -- vahita * ''[[Cyphostemma elephantopus]]'' Desc. -- voalobokala * ''[[Cyphostemma glanduloso-pilosum]]'' Desc. -- tako * ''[[Cyphostemma greveanum]]'' Desc. -- tankasona, vahimboamena * ''[[Cyphostemma horombense]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma laza]]'' Desc. -- laza, mangeboky * ''[[Cyphostemma leandrii]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma macrocarpum]]'' Desc. -- tankasona * ''[[Cyphostemma manambovensis]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma mandrakense]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma marojejyense]]'' Desc * ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' (Baker) Desc. -- famakientana, fandribaratra, langotity, mahasarobaratra, masonomby, vahifamakientana, voafamakientana, voakisonamboa, voalobokamboa, voamasonomby, voambombona * ''[[Cyphostemma montagnacii]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma roseiglandulosum]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma sakalavense]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma sambiranense]]'' Rabarij. & L.M.Lu * ''[[Cyphostemma tsaratananensis]]'' Desc. * ''[[Cyphostemma vezensis]]'' Desc. == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' 6eushbwkmkw8u6cuds3tipfmaluv83y Eleocharis dulcis 0 298250 1135896 1132210 2026-04-21T16:53:25Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy tsipelina 1135896 wikitext text/x-wiki [[Sary:Eleocharis dulcis Blanco1.15.jpg|vignette|''Eleocharis dulcis'']] Ny '''''Eleocharis dulcis''''' dia karazana zavamaniry anaty rano ao amin' ny fianakaviana ''[[Cyperaceae]]''. Teratany any [[Azia]] sy aty [[Afrika trôpikaly]] ary any [[Ôseania]] ity zavamaniry ity. Ambolena any amin' ny firenena maro izy io hahazoana ny vodiny (taho milevina sy mihangeza) azo hanina, fa raha hanina tsy masaka izy dia mety hamindra aretin' ny tsinay atao hoe ''fasciolopsiasis''. Atao hoe '''''Eleocharis plantaginea''''' koa izy io. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''harefo''', '''hareforefo''', '''herefo''', na '''horefo'''. Tsy tokony hafangaro amin' ny zavamaniry anaty rano roa hafa azo hanina ao amin' ny fianakaviana ''[[Trapaceae]]'' izy io: ny ''Trapa natans'' sy ny ''Trapa bicornis''. == Famariparitana == Zavamaniry an-dranomamy maharitra mihoatra ny roa taona ny ''Eleocharis dulcis''. Fitambarana tsimoka mipoitra avy any ambanin' ny tany, efatra na enina, mitsangana izy io, izay mahatratra 1,5 m ny haavony. Miendrika ravina sy varingarina izy ireo, ary 3 hatramin' ny 7 mm ny savaivony. Telo na efatra ny zanapelana fototra izay miloko volontany na mainty. === Vony === Hita eo amin' ny tendron' ireo tsimoka ireo ny voniny kely, misy kirany miendrika varingarina mifanindry, 1,5 hatramin' ny 4 sm ny lavany ary 6 hatramin' ny 7 mm ny sakany. === Voa === Misy nofony saronan' ny fonony mafy ny voany. === Faka === Taranja madinika toy ny kofehy ny fakany, izay miafara amin' ny vodiny ambanin' ny tany mirefy 2,5 hatramin' ny 4 sm. Fotsy ny ao anatin' ireo vodiny ireo izay misy rano 80 %, hodidinin' ny hodiny be kirany manana hatevina 0,75 mm. Ao amin' ireo vodiny ireo dia misy tsimoka kitsoloha. Mihinana ny vodiny ny voron-drano sasany, toy ny ''Anseranas semipalmata''. == Fampiasana == Mety amin' ny fandrahoan-tsakafo ny voan' ny harefo ary mitazona ny firafiny tamin' ny izy mbola manta na dia avy nahadroina ela aza. Ny nofony fotsy dia somary mamy. Voasana toy ny paoma izy io. Ampiasaina amin' ny sakafo aziatika maro ity zavamaniry ity izay azo hanina manta ihany koa. Na izany aza, ilaina ny mitandrina amin' ity fihinanana manta ity, satria ny eny amin' ny hodiny dia mety mitahiry dintan-tsinay ''Fasciolopsis buski'' ([[Katsentsitra|katsentsitry]] ny olombelona sy ny kisoa). Ampiasaina any [[Sina]] mba hanaovana zava-pisotro mamy ny tavolo avy amin' ny vodiny maina, fa ny mololon' ilay zavamaniry kosa atao tsihy sy harona ary satroka. Anamboaran' ny [[Malagasy (vahoaka)]] fitafiana nentim-paharazana ny zavamaniry ao amin' ny ''[[Eleocharis]]'', any amin' ny faritra aniriany. Ahazoana akora marefo ny harefo nefa fanamboarana [[tsihy]] sy [[harona]] ary [[satroka]]. Misy [[tavolo]] miangona ny tahony ka azo atao sakafo amin' ny fotoana tsy mahampy sakafo. == Jereo koa == * ''[[Eleocharis]]'' * Karazana mitovy narana malagasy aminy: ''[[Eleocharis limosa]]'' (harefo na horefo) * [[Harefo]] gw2sysxymnobhcoruunj72hqwrd6aoi 1135897 1135896 2026-04-21T16:58:44Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1135897 wikitext text/x-wiki [[Sary:Eleocharis dulcis Blanco1.15.jpg|vignette|''Eleocharis dulcis'']] Ny '''''Eleocharis dulcis''''' dia karazana zavamaniry anaty rano ao amin' ny fianakaviana ''[[Cyperaceae]]''. Teratany any [[Azia]] sy aty [[Afrika trôpikaly]] ary any [[Ôseania]] ity zavamaniry ity. Ambolena any amin' ny firenena maro izy io hahazoana ny vodiny (taho milevina sy mihangeza) azo hanina, fa raha hanina tsy masaka izy dia mety hamindra aretin' ny tsinay atao hoe ''fasciolopsiasis''. Atao hoe '''''Eleocharis plantaginea''''' koa izy io. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''harefo''', '''hareforefo''', '''herefo''', na '''horefo'''. Tsy tokony hafangaro amin' ny zavamaniry anaty rano roa hafa azo hanina ao amin' ny fianakaviana ''[[Trapaceae]]'' izy io: ny ''Trapa natans'' sy ny ''Trapa bicornis''. == Famariparitana == Zavamaniry an-dranomamy maharitra mihoatra ny roa taona ny ''Eleocharis dulcis''. Fitambarana tsimoka mipoitra avy any ambanin' ny tany, efatra na enina, mitsangana izy io, izay mahatratra 1,5 m ny haavony. Miendrika ravina sy varingarina izy ireo, ary 3 hatramin' ny 7 mm ny savaivony. Telo na efatra ny zanapelana fototra izay miloko volontany na mainty. === Vony === Hita eo amin' ny tendron' ireo tsimoka ireo ny voniny kely, misy kirany miendrika varingarina mifanindry, 1,5 hatramin' ny 4 sm ny lavany ary 6 hatramin' ny 7 mm ny sakany. === Voa === Misy nofony saronan' ny fonony mafy ny voany. === Faka === [[Sary:Wasserkastanie 2.jpg|vignette|160x160px|Taranjan' ny harefo]] [[Taranja (taova)|Taranja]] madinika toy ny kofehy ny fakany, izay miafara amin' ny vodiny ambanin' ny tany mirefy 2,5 hatramin' ny 4 sm. Fotsy ny ao anatin' ireo vodiny ireo izay misy rano 80 %, hodidinin' ny hodiny be kirany manana hatevina 0,75 mm. Ao amin' ireo vodiny ireo dia misy tsimoka kitsoloha. Mihinana ny vodiny ny voron-drano sasany, toy ny ''Anseranas semipalmata''. == Fampiasana == Mety amin' ny fandrahoan-tsakafo ny voan' ny harefo ary mitazona ny firafiny tamin' ny izy mbola manta na dia avy nahadroina ela aza. Ny nofony fotsy dia somary mamy. Voasana toy ny paoma izy io. Ampiasaina amin' ny sakafo aziatika maro ity zavamaniry ity izay azo hanina manta ihany koa. Na izany aza, ilaina ny mitandrina amin' ity fihinanana manta ity, satria ny eny amin' ny hodiny dia mety mitahiry dintan-tsinay ''Fasciolopsis buski'' ([[Katsentsitra|katsentsitry]] ny olombelona sy ny kisoa). Ampiasaina any [[Sina]] mba hanaovana zava-pisotro mamy ny tavolo avy amin' ny vodiny maina, fa ny mololon' ilay zavamaniry kosa atao tsihy sy harona ary satroka. Anamboaran' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] fitafiana nentim-paharazana ny zavamaniry ao amin' ny ''[[Eleocharis]]'', any amin' ny faritra aniriany. Ahazoana akora marefo ny harefo nefa fanamboarana [[tsihy]] sy [[harona]] ary [[satroka]]. Misy [[tavolo]] miangona ny tahony ka azo atao sakafo amin' ny fotoana tsy mahampy sakafo. == Jereo koa == * ''[[Eleocharis]]'' * Karazana mitovy narana malagasy aminy: ''[[Eleocharis limosa]]'' (harefo na horefo) * [[Harefo]] dj2f8g71stb4cgq576abpdabe3d1ymm 1135898 1135897 2026-04-21T17:09:13Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1135898 wikitext text/x-wiki [[Sary:Eleocharis dulcis Blanco1.15.jpg|vignette|''Eleocharis dulcis'']] Ny '''''Eleocharis dulcis''''' dia karazana zavamaniry anaty rano ao amin' ny fianakaviana ''[[Cyperaceae]]''. Teratany any [[Azia]] sy aty [[Afrika trôpikaly]] ary any [[Ôseania]] ity zavamaniry ity. Ambolena any amin' ny firenena maro izy io hahazoana ny vodiny (taho milevina sy mihangeza) azo hanina, fa raha hanina tsy masaka izy dia mety hamindra aretin' ny tsinay atao hoe ''fasciolopsiasis''. Atao hoe '''''Eleocharis plantaginea''''' koa izy io. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''harefo''', '''hareforefo''', '''herefo''', na '''horefo'''. Tsy tokony hafangaro amin' ny zavamaniry anaty rano roa hafa azo hanina ao amin' ny fianakaviana ''[[Trapaceae]]'' izy io: ny ''Trapa natans'' sy ny ''Trapa bicornis''. == Famariparitana == [[Sary:Eleocharis dulcis.jpg|ankavia|vignette|''Eleocharis dulcis'']] Zavamaniry an-dranomamy maharitra mihoatra ny roa taona ny ''Eleocharis dulcis''. Fitambarana tsimoka mipoitra avy any ambanin' ny tany, efatra na enina, mitsangana izy io, izay mahatratra 1,5 m ny haavony. Miendrika ravina sy varingarina izy ireo, ary 3 hatramin' ny 7 mm ny savaivony. Telo na efatra ny zanapelana fototra izay miloko volontany na mainty. === Vony === Hita eo amin' ny tendron' ireo tsimoka ireo ny voniny kely, misy kirany miendrika varingarina mifanindry, 1,5 hatramin' ny 4 sm ny lavany ary 6 hatramin' ny 7 mm ny sakany. === Voa === Misy nofony saronan' ny fonony mafy ny voany. === Faka === [[Sary:Wasserkastanie 2.jpg|vignette|160x160px|Taranjan' ny harefo]] [[Taranja (taova)|Taranja]] madinika ny fakany, izay miafara amin' ny vodiny ambanin' ny tany mirefy 2,5 hatramin' ny 4 sm. Fotsy ny ao anatin' ireo vodiny ireo izay misy rano 80 %, hodidinin' ny hodiny be kirany manana hatevina 0,75 mm. Ao amin' ireo vodiny ireo dia misy tsimoka kitsoloha. Mihinana ny vodiny ny voron-drano sasany, toy ny ''Anseranas semipalmata''. == Fampiasana == [[Sary:Roasted water chestnut, closeup.jpg|vignette|213x213px|Taranjany nahandroina hatao sakafo]] [[Sary:Eleocharis dulcis (153).jpg|ankavia|vignette|181x181px|Taranjany]] Mety amin' ny fandrahoan-tsakafo ny voan' ny harefo ary mitazona ny firafiny tamin' ny izy mbola manta na dia avy nahadroina ela aza. Ny nofony fotsy dia somary mamy. Voasana toy ny paoma izy io. Ampiasaina amin' ny sakafo aziatika maro ity zavamaniry ity izay azo hanina manta ihany koa. Na izany aza, ilaina ny mitandrina amin' ity fihinanana manta ity, satria ny eny amin' ny hodiny dia mety mitahiry dintan-tsinay ''Fasciolopsis buski'' ([[Katsentsitra|katsentsitry]] ny olombelona sy ny kisoa). Ampiasaina any [[Sina]] mba hanaovana zava-pisotro mamy ny tavolo avy amin' ny vodiny maina, fa ny mololon' ilay zavamaniry kosa atao tsihy sy harona ary satroka. Anamboaran' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] fitafiana nentim-paharazana ny zavamaniry ao amin' ny ''[[Eleocharis]]'', any amin' ny faritra aniriany. Ahazoana akora marefo ny harefo nefa fanamboarana [[tsihy]] sy [[harona]] ary [[satroka]]. Misy [[tavolo]] miangona ny tahony ka azo atao sakafo amin' ny fotoana tsy mahampy sakafo. == Jereo koa == * ''[[Eleocharis]]'' * Karazana mitovy narana malagasy aminy: ''[[Eleocharis limosa]]'' (harefo na horefo) * [[Harefo]] ti7zr8po6i88k8gmxmgkeqle8b6njf8 Wikipedia:Efemerida/22 Aprily 4 298536 1135887 1135860 2026-04-21T14:54:53Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135887 wikitext text/x-wiki '''Androany [[22 Aprily|22 avrily]]''': * '''[[1821]]''' - Nahantona teo am-baravaran'ny fiangonana iray tao Constantinople, araka ny baikon' ny Sultan [[Mahmud II]] ny [[Patriarika Ekiomenika]] Gregory V noho ny adim-pahaleovantena Grika. * '''[[1864]]''' - Nolanian' ny Kongresin'i Etazonia ny famoahana vola madinika asiana soratra hoe "In God we Trust" fa tsy ny "E pluribus unum" toy ny teo aloha intsony. Izay soratra izay no mipetaka amin'ireo vola taratasy rehetra any Etazonia. * '''[[1971]]''' - Nanao fianianana amin'ny maha-filohan'i [[Haitỳ|Haiti]] azy mandra-maty i [[Jean-Claude Duvalier]]. * '''[[1997]]''' - Vita ny fanavotana ireo olona ambony takalon'aina (700 tany am-boalohany) nandritra ny 126 andro tao amin'ny trano fonenan'ny masoivohon'i [[Japàna]] tao [[Lima]], renivohitr'i [[Però]], nantsoina hoe : Bemidina Chavín de Huántar.<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Op%C3%A9ration_Chav%C3%ADn_de_Hu%C3%A1ntar</ref> * '''[[2004]]''' - Fiaran-dalamby nipoaka tao Ryongchon, Faritanin'i Pyongan Avaratra, [[Kôrea Avaratra|Korea Avaratra]], ka nahafaty olona hatramin'ny 200, maherin'ny 1.500 no naratra ary maherin'ny 8.000 ny trano rava. snx5s7ifcklfhmxgcudzufphmmpeqjv 1135890 1135887 2026-04-21T15:08:24Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135890 wikitext text/x-wiki '''Androany [[22 Aprily|22 avrily]]''': * '''[[1821]]''' - Nahantona teo am-baravaran'ny fiangonana iray tao Constantinople, araka ny baikon' ny Sultan [[Mahmud II]] ny [[Patriarika Ekiomenika]] Gregory V noho ny adim-pahaleovantena Grika. * '''[[1864]]''' - Nolanian' ny Kongresin'i Etazonia ny famoahana vola madinika asiana soratra hoe "In God we Trust" fa tsy ny "E pluribus unum" toy ny teo aloha intsony. Izay soratra izay no mipetaka amin'ireo vola taratasy rehetra any Etazonia. * '''[[1948]]''' - Azon'ny hery mitam-piadiana [[jiosy]] ny [[tanàna]]n'i [[Haifa]] * '''[[1971]]''' - Nanao fianianana amin'ny maha-filohan'i [[Haitỳ|Haiti]] azy mandra-maty i [[Jean-Claude Duvalier]]. * '''[[1997]]''' - Vita ny fanavotana ireo olona ambony takalon'aina (700 tany am-boalohany) nandritra ny 126 andro tao amin'ny trano fonenan'ny masoivohon'i [[Japàna]] tao [[Lima]], renivohitr'i [[Però]], nantsoina hoe : Bemidina Chavín de Huántar.<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Op%C3%A9ration_Chav%C3%ADn_de_Hu%C3%A1ntar</ref> * '''[[2004]]''' - Fiaran-dalamby nipoaka tao Ryongchon, Faritanin'i Pyongan Avaratra, [[Kôrea Avaratra|Korea Avaratra]], ka nahafaty olona hatramin'ny 200, maherin'ny 1.500 no naratra ary maherin'ny 8.000 ny trano rava. 9g63wkhj2tr2zm068gjhldy644pwrla 1135935 1135890 2026-04-22T06:32:36Z ZoAndriamifidisoa 36396 1135935 wikitext text/x-wiki '''Androany [[22 Aprily|22 avrily]]''': [[File:1in god we trust.jpg|thumb|in god we trust]] * '''[[1821]]''' - Nahantona teo am-baravaran'ny fiangonana iray tao Constantinople, araka ny baikon' ny Sultan [[Mahmud II]] ny [[Patriarika Ekiomenika]] Gregory V noho ny adim-pahaleovantena Grika. * '''[[1864]]''' - Nolanian' ny Kongresin'i Etazonia ny famoahana vola madinika asiana soratra hoe "In God we Trust" fa tsy ny "E pluribus unum" toy ny teo aloha intsony. Izay soratra izay no mipetaka amin'ireo vola taratasy rehetra any Etazonia. * '''[[1948]]''' - Azon'ny hery mitam-piadiana [[jiosy]] ny [[tanàna]]n'i [[Haifa]] * '''[[1971]]''' - Nanao fianianana amin'ny maha-filohan'i [[Haitỳ|Haiti]] azy mandra-maty i [[Jean-Claude Duvalier]]. * '''[[1997]]''' - Vita ny fanavotana ireo olona ambony takalon'aina (700 tany am-boalohany) nandritra ny 126 andro tao amin'ny trano fonenan'ny masoivohon'i [[Japàna]] tao [[Lima]], renivohitr'i [[Però]], nantsoina hoe : Bemidina Chavín de Huántar.<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Op%C3%A9ration_Chav%C3%ADn_de_Hu%C3%A1ntar</ref> * '''[[2004]]''' - Fiaran-dalamby nipoaka tao Ryongchon, Faritanin'i Pyongan Avaratra, [[Kôrea Avaratra|Korea Avaratra]], ka nahafaty olona hatramin'ny 200, maherin'ny 1.500 no naratra ary maherin'ny 8.000 ny trano rava. dhr7a3o7vw7hkprbaqmqf2zis5colgv Rainandriamampandry 0 298986 1135917 1134855 2026-04-21T23:35:14Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1135917 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rainandriamampandry, ca. 1894.jpg|vignette|391x391px|Rainandriamampandry]] '''Rabezandrina Rainandriamampandry''' dia pasitera prôtestanta, mpanao pôlitika, mpitondra fanjakana, jeneraly tao amin' ny Tafika Malagasy sady governoran' i [[Toamasina]] izy ary mpanoratra malagasy nafana fo tamin' ny fiafaran' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]]<ref name=":0"><small>"[https://data.bnf.fr/fr/ark:/12148/cb12175576w Rabezandrina Rainandriamampandry (1836-1896)]", ''data.bnf.fr'' [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fdata.bnf.fr%2Ffr%2Fark%3A%2F12148%2Fcb12175576w Arsiva]]</small></ref><ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/rainandriamampandry-1836-1896-la-biographie-dun-hero-meconnu/ Rainandriamampandry (1836-1896) : La biographie d’un héro méconnu]", ''midimadagascar'', 16 octobre 2020 [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fmidi-madagasikara.mg%2Frainandriamampandry-1836-1896-la-biographie-dun-hero-meconnu%2F Arsiva]]</small></ref>. Teraka tamin' ny 4 Mey 1836 ary maty tamin' ny 15 Oktobra 1896. Voatendry ho minisitry ny Atitany tamin' ny taona 1895 tao amin' ny fanjakana malagasy, izay vao avy noterena ho eo ambany prôtektôrata frantsay. Noho ny fikomian' ny [[Menalamba]], dia nosamborina niaraka tamin' ny [[Printsy Ratsimamanga]] izy araka ny baikon' ny jeneraly frantsay [[Joseph Simon Gallieni|Joseph Gallieni]] tamin' ny 11 Oktobra 1896, andro iray monja taorian' ny nialan' i Laroche, jeneraly résident général teo aloha. Nentina teo anatrehan' ny fitsarana miaramila noho ny fikomiana sy ny "fahavalisma" izy. Tamin' ny 15 Oktobra, taorian' ny fitsarana sarintsariny<ref><small>Stephen Ellis, ''Un complot colonial à Madagascar : L'affaire Rainandriamampandry'', Karthala, 1990, <abbr>p.</abbr> 61.</small></ref>, dia samy nohelohina ho faty sy novonoina ho ohatra i Rainandriamampandry sy Ratsimamanga, mba hampitahorana mafy ny Malagasy. Ny iray amin' ny mpikambana ao amin' ilay fitsarana miaramila (''Conseil de guerre'') dia nanamafy taty aoriana fa nomelohina noho ny baikon' i Gallieni ireo voampanga roa ireo. Nopotehin' i Gallieni ny fitanana an-tsoratra fa tsy nalefa tany amin' ny arisiva miaramila<ref><small>Stephen Ellis, ''Un complot colonial à Madagascar : L'affaire Rainandriamampandry'', Karthala, 1990, <abbr>p.</abbr> 63.</small></ref>. Nanoratra ny gazety ''Le Petit Journal'' tamin' ny 22 Novambra 1896 fa noho ny nila fianarana ny mpikomy, dia nosamborina ny olo-manan-kaja roa nifanao dina tamin' izy ireo, dia ny Printsy Ratsimamanga sy ny Minisitry ny Atitany, Rainandriamampandry, izay samy notsaraina sy nohelohina ary notifirina, tamin' ny fomba haingana mba hiteraka fampieritrereta ny mpiray tsikombakomba aminy. == Tantaram-piainana == === Fisandratana === Teraka tamin' ny 4 Mey 1836 tao [[Antananarivo]] Rabezandrina Rainandriamampandry, tao amin' ny fianakaviana nanana ny maha izy azy: ny rainy Ratsimiziva dia manamboninahitra tao an-dapa, ary Ramahery dadabeny no governoran' i [[Mananjary]]. Avy amin' ny [[Tsimiamboholahy]] ao amin' ny foko [[Hova]] izy. Mbola tanora i Rainandriamampandry dia efa niditra tao amin' ny asam-panjaka tao amin' ny mpajaka tamin' ny naha manamboninahitra an-dapa azy ary nalefa hanao iraka diplômatika tany ivelany. Nanaraka fiofanana tao amin' ny Kôlejy Pastôralin' ny [[London Missionary Society]] koa izy, izay nitarika azy hitana toerana ara-pivavahana sy ara-panabeazana teo anivon' ny Fiangonana Pôtestanta eto Madagasikara (FPM). Nandritra ny asany dia notendrena ho governoran' i [[Toamasina]] izy ary tompon' andraikitra ambony tao amin' ny governemanta. Ankoatra ny andraikiny teo amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana, dia mpampianatra sy mpahay tantara ary mpanoratra koa izy, ka namela asasoratra maro, anisan' izany ny voambolana anglisy-malagasy sy ny fanangonana lovantsofina sy fomba amam-panao malagasy (Tantara sy fomban-drazana)<ref name=":0" />. Tamin' ny taona 1895, tao anatin' ny toe-javatra nisian' ny tsindry nataon' i Frantsa mpanjanantany, raha mbola tsy rava ny Fanjakan' i Madagasikara, dia notendrena ho minisitry ny Atitany tao amin' ny governemanta malagasy izy. === Fiampangana sy famonoana === [[Sary:Execution of rebels, Madagascar, 1896 (impa-m418).jpg|vignette|298x298px|Fitifirana ny [[Printsy Ratsimamanga]] sy ny Minisitra Rainandriamampandry, araka ny baikon' i [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]], tamin' ny 11 Oktobra 1896.]] Tamin' ny taona 1896, nandritra ny fitroaran' ny [[Menalamba]], izay fikomiana nalaza nanoherana ny fitondrana frantsay sy ny fitaomana vahiny, dia nosamborina i Rainandriamampandry araka ny baikon' ny résident général, [[Joseph Simon Gallieni|Joseph Gallieni]], niaraka tamin' ny [[Printsy Ratsimamanga]] izay anisan' ny fianakavian' ny mpanjaka. Nentina teo anatrehan' ny fitsarana miaramila (Conseil de guerre) izy ireo noho ny fiampangana azy amin' ny fikomiana sy "fahavalisme". Ny vadin-dRatsimamanga dia nanandrana nanakarama ''agent d'affaire'' iray, antsoina hoe Louveau, hiaro ny vadiny. Nandefa hafatra avy hatrany tamin' i Louveau Gallieni mba tsy hiaro ny voampanga. Nanaiky i Louveau ary nanendry ny lehiben' ny sampam-pitsikilovana miaramila hiaro ny voampanga ny Etamazaoro. Ny Etamazaoro dia nampanomana fampandrenesana havoaka ao amin' ny gazetim-panjakana tamin' ny 16 Oktobra, izay nanambara, na talohan' ny famaranana ny fitsarana, ny fandavana ny fangatahan' ny voampanga hampakatra ny raharaha sy ny famonoana azy ireo. Nohelohina ho faty izy ireo ka tamin' ny 15 Oktobra 1896 i Rainandriamampandry sy Ratsimamanga no novonoina ampahibemaso tao Antaninarenina (Antananarivo)<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2/Rainandriamampandry-Rabezandrina Rainandriamampandry-Rabezandrina]", ''motmalgache.org'' [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fmotmalgache.org%2Fbins%2Fteny2%2FRainandriamampandry-Rabezandrina Arsiva]]</small></ref>. Izany dia noheverina ho ohatra natao hanakiviana ny fanoherana ny fanjanahantany. Ampahatsiahivin' ny mpahay tantara fa ny zavatra nataony dia maneho ny fiatrehan' ny olona ambony malagasy ny fiafaran' ny Fanjakan' Imerina izay nanana ny fiandrianany manoloana ny fanitaran-tany nataon' ny Frantsay tamin' ny fiafaran' ny taonjato faha-19.<ref><small>Randria Maeva, "[https://www.madagascar-tribune.com/Rainandriamampandry-commemoration,22551.html Rainandriamampandry, commémoration de son exécution avec le Prince Ratsimamanga]", ''madagascartribune.com'', 11 octobre 2016 [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.madagascar-tribune.com%2FRainandriamampandry-commemoration%2C22551.html Arsiva]]</small></ref> == Lova sy vokatry ny hetsika nataony == Talohan' ny nidirany tamin' ny fanaovana pôlitika dia efa niavaka Rainandriamampandry Rabezandrina amin' ny maha mpitandrina, mpampianatra, mpahay tantara ary mpanoratra azy, ka nitondra ny anjara birikiny tamin' ny fampivoarana ny fanabeazana sy ny fampitana fahalalana teto Madagasikara, ankoatra ny sehatry ny fivavahana. Taorian' ny famonoana azy, ny pôlitikan' ny governora jeneraly frantsay [[Victor Augagneur]], mifototra amin' ny fampiharana hentitra ny lalàna momba ny [[Fanjakana laîka|fanjakana laika]], dia nitarika ny fihenan' ny fianarana any amin' ny faritra sasany teto amin' ny firenena<ref><small>"[https://lexpress.mg/11/05/2018/une-belle-lecon-a-tirer-de-rainandriamampandry/ Une belle leçon à tirer de Rainandriamampandry]", ''L'Express de Madagascar'', 20 octobre 2023 [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Flexpress.mg%2F11%2F05%2F2018%2Fune-belle-lecon-a-tirer-de-rainandriamampandry%2F Arsiva]]</small></ref>. Tsindrian' ny mpahay tantara sy ny mpanoratra sasany fa nahatonga ny vina ara-pinoana sy ara-kolontsain' i Rainandriamampandry, izay fintinin' ny fitenenana hoe "Aza miala amin' ny Andriamanitsika", dia niteraka fisaintsainana momba ny andraikitry ny fivavahana sy ny fanabeazana eto Madagasikara. Indraindray izy dia tsaroana adihevitra momba ny fanjakana laika sy ny fanabeazana eto amin' ny firenena, indrindra eo amin' ny sehatry ny fifandraisana amin' ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|vondron-tany miteny frantsay]]. == Jereo koa == * [[Menalamba]] * [[Printsy Ratsimamanga]] == Fanovozan-kevitra == * "[https://www.madagascar-tribune.com/Commemoration-de-son-execution,22551.html Commémoration de l'exécution de Rainandriamampandry avec le Prince Ratsimamanga] {{Wayback|url=https://www.madagascar-tribune.com/Commemoration-de-son-execution,22551.html |date=20220816034659 }}", ''madagascar-tribune.com'', Randria Maeva, 11 octobre 2016. [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.madagascar-tribune.com%2FCommemoration-de-son-execution%2C22551.html Arsiva]] * "[https://pages.perso.orange.fr/morel67/jacques/ccfo/crimcol/node96.html 15 octobre 1896: Exécution sur ordre de Galliéni du ministre Rainandriamampandry (Madagascar)]", synthèse sur le site de Jacques Morel, 3 mai 2003 [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fjacques.morel67.pagesperso-orange.fr%2Fccfo%2Fcrimcol%2Fnode96.html Arsiva]] * Stephen Ellis, ''L'insurrection des menalamba'', Karthala, 1998, p. 157. * Janine Harovelo, ''La SFIO et Madagascar - 1947'', l'Harmattan, 1995, p. 115. == Loharano == sstwnc60egovqkxw48kjkcm9m2qctmy Printsy Ratsimamanga 0 298987 1135916 1134859 2026-04-21T23:02:48Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1135916 wikitext text/x-wiki [[Sary:P Ratsimamanga.png|vignette|327x327px|Printsy Ratsimamanga]] Ny '''Printsy Ratsimamanga''' dia [[Andriana|andriana merina]], ao amin' ny firazanana [[Zazamarolahy]], dadatoan-d[[Ranavalona III]], mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]]. Teraka tamin' ny taona 1836 izy ary maty tamin' ny taona 1896. Nampangaina ho nanohana ny fikomian' ny [[Menalamba]] izy sy i [[Rainandriamampandry]], ka ny fanamelohana azy ireo dia nikendry indrindra ny fanitsakitsahana ny fiandrianan' ny Fanjakan' i Madagasikara sy ny fametrahana ny fahefana fenon' i [[Joseph Simon Gallieni|Joseph Gallieni]]<ref><small>"[https://gw.geneanet.org/taniko?lang=en&n=ratsimamanga&p=prince Family tree of Prince Ratsimamanga]", ''geneanet'' [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fgw.geneanet.org%2Ftaniko%3Flang%3Den%26n%3Dratsimamanga%26p%3Dprince Arsiva]].</small></ref>. == Tantaram-piainana == === Fianakaviana === Zanak' Andriantsirangy sy Razafinandriamanitra II ny Printsy Ratsimamanga. Nanambady an-dRamasy izay niteraka roa lahy, izy: Razafindrakoto Ratsimamanga sy Razanamanga. Anadahin-dRazafinimanjaka Raketaka, izay renin' ny mpanjakavavy [[Ranavalona III]] (izay voaongana volana vitsivitsy taty aoriana) izy. Izy no raiben' ny mpahay siansa [[Albert Rakoto Ratsimamanga]]. === Fiampangana sy fanamelohana ho faty === [[Sary:Execution of rebels, Madagascar, 1896 (impa-m418).jpg|vignette|286x286px|Famonoana ny Printsy Ratsimamanga sy ny Minisitra [[Rainandriamampandry]], araka ny baikon' i [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]], tamin' ny 11 Oktobra 1896.]] Taorian' ny fikomian' ny [[Menalamba]] dia nosamborina niaraka tamin' ny minisitry ny Atitany malagasy [[Rainandriamampandry]] izy, araka ny baikon' ny résident général frantsay [[Joseph Simon Gallieni|Joseph Gallieni]] tamin' ny 11 Oktobra 1896, ny ampitson' ny nialan' i Laroche, résident général teo aloha. Nentina teo anatrehan' ny fitsarana miaramila (Conseil de guerre) noho ny fikomiana sy ny "fahavalisma" izy. Tamin' ny 15 Oktobra, taorian' ny fitsarana sarintsariny<ref><small>Stephen Ellis, ''Un complot colonial à Madagascar : L'affaire Rainandriamampandry'', Karthala, 1990, p. 61.</small></ref>. Nanandrana nanakarama ''agent d'affaire'' iray, antsoina hoe Louveau, ny vadin-dRatsimamanga mba hiaro azy. Nandefa hafatra avy hatrany tamin' i Louveau Gallieni mba tsy hiaro ny voampanga. Nanaiky i Louveau ary nanendry ny lehiben' ny sampam-pitsikilovana miaramila hiaro ny voampanga ny Etamazaoro. Nampanomana fampandrenesana havoaka ao amin' ny gazetim-panjakana tamin' ny 16 Oktobra ny Etamazaoro, izay nanambara, talohan' ny famaranana ny fitsarana, ny fandavana ny fangatahan' ny voampanga hampakatra ny raharaha sy ny famonoana azy ireo. Samy nohelohina ho faty sy novonoina izy Ratsimamanga sy i Rainandriampandry mba ho ohatra hampitahorana ny Malagasy. Nanamafy ny iray tamin' ny mpikambana ao amin' ny fitsarana miaramila taty aoriana fa nomelohina araka ny baikon' i Gallieni ireo voampanga roa ireo ary nopotehin' i Gallieni ny fitanana an-tsoratra ny fakana am-bavany fa tsy nalefa tany amin' ny arisiva miaramila<ref><small>Stephen Ellis, ''Un complot colonial à Madagascar : L'affaire Rainandriamampandry'', Karthala, 1990, p. 63.</small></ref>. Nanoratra ny gazety ''Le Petit Journal'' tamin' ny 22 Novambra 1896 fa noho ny nila fianarana ny mpikomy, dia nosamborina ny olo-manan-kaja roa nifanao dina tamin' izy ireo, dia ny Printsy Ratsimamanga sy ny Minisitry ny Atitany, Rainandriamampandry, izay samy notsaraina sy nohelohina ary notifirina, tamin' ny fomba haingana mba hiteraka fampieritrereta ny mpiray tsikombakomba aminy. == Fanovozan-kevitra == * "[https://www.madagascar-tribune.com/Commemoration-de-son-execution,22551.html Commémoration de l'exécution de Rainandriamampandry avec le Prince Ratsimamanga] {{Wayback|url=https://www.madagascar-tribune.com/Commemoration-de-son-execution,22551.html |date=20220816034659 }}", ''madagascar-tribune.com'', Randria Maeva, 11 octobre 2016. [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.madagascar-tribune.com%2FCommemoration-de-son-execution%2C22551.html Arsiva]] * "[https://pages.perso.orange.fr/morel67/jacques/ccfo/crimcol/node96.html 15 octobre 1896: Exécution sur ordre de Galliéni du ministre Rainandriamampandry (Madagascar)]", synthèse sur le site de Jacques Morel, 3 mai 2003 [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fjacques.morel67.pagesperso-orange.fr%2Fccfo%2Fcrimcol%2Fnode96.html Arsiva]] * Stephen Ellis, ''L'insurrection des menalamba'', Karthala, 1998, p. 157. * Janine Harovelo, ''La SFIO et Madagascar - 1947'', l'Harmattan, 1995, p. 115. == Loharano == 20m0tbqjmvpyd8qd7g204nuhjxclwq7 Remby 0 299215 1135872 1135871 2026-04-21T12:00:51Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1135872 wikitext text/x-wiki [[Sary:Lion with buffalo cropped.jpg|vignette|369x369px|Liona nahazo remby (bofalô)]] Ny '''remby''' dia [[zavamananaina]] azo sambo-belona sy ​​novonoina, ary avy eo hanin' ny zavamananaina hafa izay fantatra amin' ny anarana hoe [[mpiremby]]. Azo atao hoe '''haza''' na '''toha''' koa ny remby. [[Sary:Peregrine Falcon with Kill.jpg|vignette|''[[Falco peregrinus]]'' nahazo remby ([[voromailala]])]] Hazain' ny mpiremby (karazana mpiremby) ny remby (karazana rembena). Misy fiantraikany mivantana amin' ny hetsiky ny zavamananaina atao remby sy ny zavamananaina mpiremby ny isa sy ny hakitroky ny mpiremby oharina amin' ny isa sy ny hakitroky ny remby. == Ohabolana == * [[Papango]] nahazo [[sokatra]]: ny remby ka azo fa ny fihinana anazy tsy hita. * Rembin' [[akoho]], tsy mitondra mody. * Remby tsy azo an' ala, vatam-be tsy nahazo an-tanàna. * Tany hatra ody remby. * [[Voronkontsy]] nihoatr' ala : levona ny raha tsara ratsy remby. == Jereo koa == * [[Firembena]] * [[Mpiremby]] ag7e0xq4alxnerwvswe2t0tody32ucr 1135876 1135872 2026-04-21T12:26:57Z Thelezifor 15140 1135876 wikitext text/x-wiki [[Sary:Lion with buffalo cropped.jpg|vignette|369x369px|[[Liona]] nahazo remby ([[bofalô]])]] Ny '''remby''' dia [[zavamananaina]] azo sambo-belona sy ​​novonoina, ary avy eo hanin' ny zavamananaina hafa izay fantatra amin' ny anarana hoe [[mpiremby]]. Azo atao hoe '''haza''' na '''toha''' koa ny remby. [[Sary:Peregrine Falcon with Kill.jpg|vignette|''[[Falco peregrinus]]'' nahazo remby ([[voromailala]])]] Hazain' ny mpiremby (karazana mpiremby) ny remby (karazana rembena). Misy fiantraikany mivantana amin' ny hetsiky ny zavamananaina atao remby sy ny zavamananaina mpiremby ny isa sy ny hakitroky ny mpiremby oharina amin' ny isa sy ny hakitroky ny remby. == Ohabolana == * [[Papango]] nahazo [[sokatra]]: ny remby ka azo fa ny fihinana anazy tsy hita. * Rembin' [[akoho]], tsy mitondra mody. * Remby tsy azo an' ala, vatam-be tsy nahazo an-tanàna. * Tany hatra ody remby. * [[Voronkontsy]] nihoatr' ala : levona ny raha tsara ratsy remby. == Jereo koa == * [[Firembena]] * [[Mpiremby]] cpz7ipbuteabo7xw0k1xaaq2rwgcya8 Hitsikitsika peregrinina 0 299216 1135874 2026-04-21T12:01:38Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Hitsikitsika peregrinina]] ho [[Falco peregrinus]] i Thelezifor 1135874 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Falco peregrinus]] rbr3jzal79bdgchnq8kjfd1w431qp24 Voronkontsy 0 299217 1135877 2026-04-21T12:28:24Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1135877 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Vorompotsy]] 9ckilnjxnb6i7vlvjpijil94lgfonh3 Milvus aegyptius 0 299218 1135881 2026-04-21T12:35:58Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1135881 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Papango]] 0a4v2kuzj1ihhuzzmtrcsx0yrx6mrn4 Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly 0 299219 1135883 2026-04-21T14:06:25Z Thelezifor 15140 Zavamaniry ao amin' ny Baiboly 1135883 wikitext text/x-wiki Ity '''lisitry ny zavamaniry ao amin'''' '''ny Baiboly''' ity (tsy feno) dia ahitana zavamaniry resahin' ny [[Baiboly]], nalamina araka ny [[abidy]]. Ho an' ny zavamaniry izay tsy voamarina na iadian-kevitra ny mombamomba azy, dia voatanisa ny karazana mety ho izy indrindra. Nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny zavamaniry ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] (Baiboly hebreo na [[Tanakh]]), fa ireo izay voalaza ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] kosa dia nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. Ny zavamaniry resahin' ny Baiboly dia ahitana karazana manodidina ny 110 amin' ny karazany 2&nbsp;600 eo ho eo izay teratany any [[Israely]]. Matetika no tsy feno ny famantarana mazava tsara azy ireo noho ny antony samihafa. Nisy lanjany lehibe ho an' ny olona tamin' izany fotoana izany ny ankamaroan' ireo zavamaniry ireo: nampiasaina hatao sakafo, hatao fanafody, na ho an' ny tanjona ara-pivavahana, na ho fitaovam-panorenana. == Lisitra == {| class="wikitable sortable" !Anarana ao amin' ny Baiboly !Anarana ao amin' ny Baiboly malagasy !Anarana ara-tsiansa !Fanoroana |- |ἄψινθος, ''apsinthos'' לענה ''la‘ănāh'' | |''[[Artemisia absinthium]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 8:11 |- |שטה ''šiṭṭāh'' | |''[[Acacia raddiana]]'' Savi |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 25:10 |- |סרפד ''sirpaḏ'' | |''[[Acanthus spinosus]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |שום ''šūm'' | |''[[Allium sativum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana/Nomery]] 11:5 |- |נטפ ''nāṭāf'' | |''[[Styrax officinalis]]'', ''[[Liquidambar orientalis]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:34 |- |שקד ''šāqêḏ'' | |''[[Amygdalus communis]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |κρίνον, ''krinon'' | |''[[Anemone coronaria]]'' L. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 6:28 |- |ἄνηθον, ''anēthon'' | |''[[Pimpinella anisum]]'', ''[[Anethum graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |n/a | |''[[Cercis siliquastrum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:5 |- |מלוח ''mallūaḥ'' | |''[[Atriplex halimus]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 30:4 |- |בשמ ''bōśem'', בכא ''bəḵā’îm'' | |''[[Commiphora gileadensis]]'', |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]], [[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] |- |בדלח ''bəḏōlaḥ'' | |''[[Commiphora africana]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:12 ; [[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |חטה ''ḥiṭṭāh'' חנטא ''ḥinṭa’'' | |''[[Triticum]]'' sp. |[[Bokin' i Ezra|Ezra]] 7:22; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |עצ ''‘êts'' | | |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 12:12 |- |אהלים ''’ăhālîm'' | |''[[Aquilaria malaccensis]]'' na ''[[Aloe succotrina]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |תאשור ''ṯə’aššūr'' | |''[[Buxus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 41:19 |- |קוצ ''qōts'' | |''[[Vachellia tortilis]]'' na mitovitovy |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 4:3 |- |קנמון ''qinnāmōn'' | |''[[Cinnamomum zeylanicum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |אביונה ''’ăḇîyōnāh'' | |''[[Capparis spinosa]]'' L. |[[Bokin' ny Mpitoriteny|Mpitoriteny]] 12:5 |- |κεράτιον, ''keration'' | |''[[Ceratonia siliqua]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 15:16, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 3:1 |- |קדה ''qiddāh'' | |''[[Cinnamomum iners]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:24, [[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 45 (44):8, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 42:14 |- |ארז ''’ārez'' | |''[[Cedrus libani]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 5:10, [[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 19:23 |- |חוח ''ḥōwaḥ'' | |''[[Cardueae]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40, [[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 25:18 |- |אלונ ''’allōn'' | |''[[Quercus calliprinos]]'' Webb |[[Bokin' i Jôsoa|Jôsoa]] 24:26 |- |קשא ''qiššu’a'' | |''[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 1:8 |- |גד ''gad'' | |''[[Coriandrum sativum]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 16:31 |- |כרפס ''karpas'' | |''[[Gossypium herbaceum]]'' |[[Bokin' i Estera|Estera]] 1:6 |- |חבצלת ''ḥăḇatseleṯ'' | |''[[Crocus sativus]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 35:1 |- |כמן ''kammōn''; κύμινον, ''kuminon'' | |''[[Cuminum cyminum]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:27 |- |קצח ''qetsaḥ'' | |''[[Nigella sativa]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |תרזה ''tirzāh'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |ברוש ''bərōš'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |θύϊνος, ''thyinos'' | |''[[Tetraclinis articulata]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 18:12 |- |קטרת ''qaṭṭərāh'' | |''[[Boswellia sacra]]'' |[[Bokin' i Hôsea|Hôsea]] 4:13 |- |לבונה ''ləḇōnāh'' | |''[[Boswellia thurifera]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:10, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:11 |- |כסמת ''kussemeṯ'' | |''[[Triticum spelta]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:25; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אלמגים ''’almuggîm'' | |''[[Pterocarpus santalinus]]'' ''[[Santalum album]]'' ''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 2:8; 9:10, 11; [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:11, 12 |- |פול ''p̄ōl'' | |''[[Vicia faba]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תאנ ''ṯə’ênāh'' | |''[[Ficus carica]]'' L. |[[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7 |- |פרח ''peraḥ'' | | |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:26 |- |סנה ''səneh'' | |''[[Vitex agnus-castus]]'', ''[[Rubus sanctus]]'' na ''[[Loranthus acaciae]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 3:2 |- |רתמ ''rōṯem'' | |''[[Calicotome villosa]]'', ''[[Retama raetam]]'' na ''[[Spartium junceum]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 120 (119):4, [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 19:4 |- |ערוער ''‘ărō‘êr'' | |''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 17:6, 48:6 |- |ראש ''rōš'' | |''[[Conium maculatum]]'', ''[[Papaver somniferum]]'' |[[Bokin' i Amôsa|Amôsa]] 6:12 |- |רמונ ''rimmōn'' | |''[[Punica granatum]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 7:12 |- |כפר ''kōp̄er'' | |''[[Lawsonia inermis]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 1:14 |- |חציר ''ḥătsîr'' | | |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |אזוב ''’êzōḇ'' ὕσσωπος, ''hysōpos'' | |''[[Hyssopus officinalis]]'' |[[Bokin' ny Levitikôsy|Levitikôsy]] 14:52 |- |שושנ ''šōšannāh'' | |''[[Iris palaestina]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:22 |- |ζιζάνιον, ''zizanion'' | |''[[Lolium temulentum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:25–40 |- |אגמון ''’aḡmōn'' | |''[[Juncus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 9:14 |- |ἄκανθα, ''akantha'' | |''[[Ziziphus spina-christi]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:29 |- |עדש ''‘ăḏāša'' | |''[[Lens culinaris]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 17:28; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אזרח ''bā’ezrāḥ'' | |''[[Laurus nobilis]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 37 (36):35 |- |פשתה ''pešeth'' שש ''šêš'' | |''[[Linum usitatissimum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 31:13 [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 35:25 |- |צאל ''tse’ĕlîm'' | |''[[Nelumbo nucifera]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21–22 |- |צנ ''tsin'' | |''[[Lycium europaeum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 22:5 |- |מלוח ''ḏūḏā’î'' | |''[[Mandragora autumnalis]]'' Bertol. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:15 |- |מן ''man'' | |''[[Alhagi camelorum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |ἡδύοσμον, ''hēduosmon'' | |''[[Mentha]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |כמשכת חדק ''kimśuḵaṯ ḥāḏeq'' | |''[[Solanum incanum]]'' L. |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 15:19 |- |σίναπι, ''sinapi'' | |''[[Brassica nigra]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:31 |- |שושנת העמקים ''šōwōšannaṯ hā-‘ămāqîm'' | |''[[Convallaria majalis]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |לט ''lōṭ'' | |''[[Commiphora guidotti]]'' Engl. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 37:25, 43:11 |- |הדס ''hăḏas'' | |''[[Myrtus communis]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |נרד ''nêrəd'' | |''[[Nardostachys jatamansi]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |באשה ''ḇā’əšāh'' | |''[[Agrostemma githago]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40 |- |בצל ''bətsāl'' | |''[[Allium cepa]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |זית ''zāyiṯ'' | |''[[Olea europaea]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:9 |- |שערה ''śə‘ōrāh'' | |''[[Hordeum]]'' spp. |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 5:15; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תדהר ''tiḏhār'' | |''[[Ulmus minor subsp. canescens]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |דביונים ''diḇyōnîm'' | |''[[Ornithogalum narbonense]]'' |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 6:25 |- |תמר ''tāmār'' φοίνιξ, ''phoinix'' | |''[[Phoenix dactylifera]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |בטנ ''beten'' | |''[[Pistacia vera]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11 |- |ערמון ''‘armōn'' | |''[[Platanus orientalis]]'' L. |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 31:8, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:37 |- |לבנה ''liḇneh'' | |''[[Populus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:4 |- |חציר ''ḥātsîr'' | |''[[Allium porrum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |תפוחי ''tappūaḥ'' | |''[[Malus domestica]]'' na ''[[Citrus medica]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:7; [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:39; [[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 15:9 |- |חלמות ''ḥallāmūṯ'' | |''[[Portulaca oleracea]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 6:6 |- |קיקיון ''qîqōnāh'' | |''[[Kinana|Ricinus communis]]'' L. |[[Bokin' i Jônà|Jônà]] 4:9 |- |אטד ''’āṭāḏ'' | |''[[Rubus ulmifolius]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:15 |- |אבה ''’êḇeh'' | |''[[Phragmites]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 40:''vv.'', [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |πήγανον, ''pēganon'' | |''[[Ruta graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 11:42 |- |אגוז ''’ĕḡōz'' | |''[[Juglans regia]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |אבטיח ''’ăḇaṭṭiḥ'' | |''[[Voajabo|Citrullus lanatus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |כרכם ''karkōm'' | |''[[Crocus]]'' sp. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |ארן ''’ōren'' | |''[[Abies cilicica]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] sns. |- |ערב ''‘ărāḇ'' | |''[[Salix alba]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:22 |- |συκάμινος, ''sykaminos'' | |''[[Morus]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 17:6 |- |אשל ''’ešel'' | |''[[Tamarix aphylla]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 21:33 |- |אלה ''’êlāh'' | |''[[Pistacia terebinthus]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 18:9 |- |השרון שושנת ''hă-ḇatseleṯ ha-Šārōn'' | |''[[Tulipa agenensis]]'' (''[[Tulipa sharonensis]]'') |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |גמא ''gōme'' | |''[[Typha]]'' spp. ''[[Cyperus papyrus]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 2:3, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |ענב ''‘ănāḇ'' | |''[[Vitis vinifera]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 40:10 sns. |} == Jereo koa == * [[Biby ao amin' ny Baiboly]] * [[Aviavy ao amin' ny Baiboly]] 8moy1k3zuxq2h7ar62blys933nkznv0 1135885 1135883 2026-04-21T14:50:44Z Thelezifor 15140 Nanitatra votoatiny 1135885 wikitext text/x-wiki [[Sary:Edle Weinrebe, 'Vitis vinifera' subsp. 'vinifera.jpg|vignette|410x410px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]] Ity '''lisitry ny zavamaniry ao amin'''' '''ny Baiboly''' ity (tsy feno) dia ahitana zavamaniry resahin' ny [[Baiboly]], nalamina araka ny [[abidy]]. Ho an' ny zavamaniry izay tsy voamarina na iadian-kevitra ny mombamomba azy, dia voatanisa ny karazana mety ho izy indrindra. Nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny zavamaniry ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] (Baiboly hebreo na [[Tanakh]]), fa ireo izay voalaza ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] kosa dia nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. [[Sary:Olive tree (Olea europaea) branch with immature olives, Praça João do Rio, Lisbon, Portugal julesvernex2.jpg|ankavia|vignette|[[Ôliva (zavamaniry)|Ôliva]] (''[[Olea europaea]]'')]] Ny zavamaniry resahin' ny Baiboly dia ahitana karazana manodidina ny 110 amin' ny karazany 2&nbsp;600 eo ho eo izay teratany any [[Israely]]. Matetika no tsy feno ny famantarana mazava tsara azy ireo noho ny antony samihafa. Nisy lanjany lehibe ho an' ny olona tamin' izany fotoana izany ny ankamaroan' ireo zavamaniry ireo: nampiasaina hatao sakafo, hatao fanafody, na ho an' ny tanjona ara-pivavahana, na ho fitaovam-panorenana. == Famaritana ny anaran' ny zavamaniry == [[Sary:Fig tree.jpg|vignette|Aviavy (''[[Ficus carica]]'')]] Ao amin' ny bokiny hoe ''Plants of the Bible'', iazy navoaka tamin' ny taona 1952 ary heverina ho ny asa filamatra momba ny zavamaniry voalaza ao amin' ny [[Baiboly]], ny bôtanista roa Harold sy Alma Moldenke dia nampitaha ny hevitry ny mpikaroka momba ny Baiboly momba ny zavamaniry izay nisy nandritra ny 400 taona taloha, tamin' ny an' ny [[Fandikana ny Baiboly|mpandika Baiboly]] amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary namorona ny lisitr' izy ireo manokana izay misy taksôna 242. Tamin' ny taona 1982 dia namoaka boky hoe ''Plants of the Bible'', izay nitanisany sy nanehoany sarin' ny taksôna 200 amin' ny zavamaniry ara-Baiboly, i Michael Zohary. Tamin' ny taona 1992 i Frank Nigel Hepper, talen' ny jaridaina bôtanika malazan' ny Kew Botanical Gardens any [[Britaina Lehibe]], dia nanao lisitry ny karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 180 eo ho eo, izay navondrony araka ny lohahevitra. [[Sary:Triticum aestivum (ripe) 3.jpg|ankavia|vignette|Vary tritika (''[[Triticum aestivum]]'')]] Famoaham-boky maro mamintina ny asa momba ny zavamaniry ara-Baiboly no nomanin' ilay bôtanista israeliana, Noga Hareuveni, tamin' ny taona 1988–1996. Ny asa farany indrindra dia ny an' i Jean sy Solange Maillat navoaka tamin' ny taona 1999, izay mitanisa karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 174. [[Sary:Triticum durum.jpg|vignette|Vary tritika (''[[Triticum durum]]'')]] Ilay mpanoratra pôlôney, Zofia Włodarczyk (mpampianatra ao amin' ny Oniversiten' ny Fambolena Hugo-Kołątaj ao Krakow), dia namaritra taksôna 290 tao amin' ny lahatsoratra momba ny zavamaniry ara-Baiboly navoaka nanomboka tamin' ny taona 1952, ary nitazona 206 taorian' ny nanesorana ny anarana mitovy zavatra tondroina, ny karazana mifanakaiky sy ny ovan-karazana bôtanika mifandraika amin' ny zavamaniry iray ao amin' ny Baiboly. Mampiseho ny valin' ny famakafakana fampitahana nataony fa, amin' ireo taksôna 206 ireo, ny mpikaroka rehetra - i Moldenke sy i Moldenke (1952), i Zohary (1982), i Hepper (1992), ary i Maillat sy Maillat (1999) - dia nanaiky hatramin' izao ny famantarana ny karazana 95, izay azo heverina ho eken' ny rehetra. Misy mpikaroka sasany manaiky, fa ny hafa kosa tsy manohitra ny famantarana karazana 111. Farany, ho an' ny karazana 50 eo ho eo, dia avo ny tsy fahazoana antoka. == Lisitra == {| class="wikitable sortable" !Anarana ao amin' ny Baiboly !Anarana ao amin' ny Baiboly malagasy !Anarana ara-tsiansa !Fanoroana |- |ἄψινθος, ''apsinthos'' לענה ''la‘ănāh'' | |''[[Artemisia absinthium]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 8:11 |- |שטה ''šiṭṭāh'' | |''[[Acacia raddiana]]'' Savi |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 25:10 |- |סרפד ''sirpaḏ'' | |''[[Acanthus spinosus]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |שום ''šūm'' | |''[[Allium sativum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana/Nomery]] 11:5 |- |נטפ ''nāṭāf'' | |''[[Styrax officinalis]]'', ''[[Liquidambar orientalis]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:34 |- |שקד ''šāqêḏ'' | |''[[Amygdalus communis]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |κρίνον, ''krinon'' | |''[[Anemone coronaria]]'' L. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 6:28 |- |ἄνηθον, ''anēthon'' | |''[[Pimpinella anisum]]'', ''[[Anethum graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |n/a | |''[[Cercis siliquastrum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:5 |- |מלוח ''mallūaḥ'' | |''[[Atriplex halimus]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 30:4 |- |בשמ ''bōśem'', בכא ''bəḵā’îm'' | |''[[Commiphora gileadensis]]'', |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]], [[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] |- |בדלח ''bəḏōlaḥ'' | |''[[Commiphora africana]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:12 ; [[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |חטה ''ḥiṭṭāh'' חנטא ''ḥinṭa’'' | |''[[Triticum]]'' sp. |[[Bokin' i Ezra|Ezra]] 7:22; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |עצ ''‘êts'' | | |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 12:12 |- |אהלים ''’ăhālîm'' | |''[[Aquilaria malaccensis]]'' na ''[[Aloe succotrina]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |תאשור ''ṯə’aššūr'' | |''[[Buxus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 41:19 |- |קוצ ''qōts'' | |''[[Vachellia tortilis]]'' na mitovitovy |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 4:3 |- |קנמון ''qinnāmōn'' | |''[[Cinnamomum zeylanicum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |אביונה ''’ăḇîyōnāh'' | |''[[Capparis spinosa]]'' L. |[[Bokin' ny Mpitoriteny|Mpitoriteny]] 12:5 |- |κεράτιον, ''keration'' | |''[[Ceratonia siliqua]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 15:16, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 3:1 |- |קדה ''qiddāh'' | |''[[Cinnamomum iners]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:24, [[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 45 (44):8, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 42:14 |- |ארז ''’ārez'' | |''[[Cedrus libani]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 5:10, [[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 19:23 |- |חוח ''ḥōwaḥ'' | |''[[Cardueae]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40, [[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 25:18 |- |אלונ ''’allōn'' | |''[[Quercus calliprinos]]'' Webb |[[Bokin' i Jôsoa|Jôsoa]] 24:26 |- |קשא ''qiššu’a'' | |''[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 1:8 |- |גד ''gad'' | |''[[Coriandrum sativum]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 16:31 |- |כרפס ''karpas'' | |''[[Gossypium herbaceum]]'' |[[Bokin' i Estera|Estera]] 1:6 |- |חבצלת ''ḥăḇatseleṯ'' | |''[[Crocus sativus]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 35:1 |- |כמן ''kammōn''; κύμινον, ''kuminon'' | |''[[Cuminum cyminum]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:27 |- |קצח ''qetsaḥ'' | |''[[Nigella sativa]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |תרזה ''tirzāh'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |ברוש ''bərōš'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |θύϊνος, ''thyinos'' | |''[[Tetraclinis articulata]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 18:12 |- |קטרת ''qaṭṭərāh'' | |''[[Boswellia sacra]]'' |[[Bokin' i Hôsea|Hôsea]] 4:13 |- |לבונה ''ləḇōnāh'' | |''[[Boswellia thurifera]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:10, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:11 |- |כסמת ''kussemeṯ'' | |''[[Triticum spelta]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:25; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אלמגים ''’almuggîm'' | |''[[Pterocarpus santalinus]]'' ''[[Santalum album]]'' ''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 2:8; 9:10, 11; [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:11, 12 |- |פול ''p̄ōl'' | |''[[Vicia faba]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תאנ ''ṯə’ênāh'' | |''[[Ficus carica]]'' L. |[[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7 |- |פרח ''peraḥ'' | | |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:26 |- |סנה ''səneh'' | |''[[Vitex agnus-castus]]'', ''[[Rubus sanctus]]'' na ''[[Loranthus acaciae]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 3:2 |- |רתמ ''rōṯem'' | |''[[Calicotome villosa]]'', ''[[Retama raetam]]'' na ''[[Spartium junceum]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 120 (119):4, [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 19:4 |- |ערוער ''‘ărō‘êr'' | |''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 17:6, 48:6 |- |ראש ''rōš'' | |''[[Conium maculatum]]'', ''[[Papaver somniferum]]'' |[[Bokin' i Amôsa|Amôsa]] 6:12 |- |רמונ ''rimmōn'' | |''[[Punica granatum]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 7:12 |- |כפר ''kōp̄er'' | |''[[Lawsonia inermis]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 1:14 |- |חציר ''ḥătsîr'' | | |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |אזוב ''’êzōḇ'' ὕσσωπος, ''hysōpos'' | |''[[Hyssopus officinalis]]'' |[[Bokin' ny Levitikôsy|Levitikôsy]] 14:52 |- |שושנ ''šōšannāh'' | |''[[Iris palaestina]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:22 |- |ζιζάνιον, ''zizanion'' | |''[[Lolium temulentum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:25–40 |- |אגמון ''’aḡmōn'' | |''[[Juncus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 9:14 |- |ἄκανθα, ''akantha'' | |''[[Ziziphus spina-christi]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:29 |- |עדש ''‘ăḏāša'' | |''[[Lens culinaris]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 17:28; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אזרח ''bā’ezrāḥ'' | |''[[Laurus nobilis]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 37 (36):35 |- |פשתה ''pešeth'' שש ''šêš'' | |''[[Linum usitatissimum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 31:13 [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 35:25 |- |צאל ''tse’ĕlîm'' | |''[[Nelumbo nucifera]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21–22 |- |צנ ''tsin'' | |''[[Lycium europaeum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 22:5 |- |מלוח ''ḏūḏā’î'' | |''[[Mandragora autumnalis]]'' Bertol. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:15 |- |מן ''man'' | |''[[Alhagi camelorum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |ἡδύοσμον, ''hēduosmon'' | |''[[Mentha]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |כמשכת חדק ''kimśuḵaṯ ḥāḏeq'' | |''[[Solanum incanum]]'' L. |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 15:19 |- |σίναπι, ''sinapi'' | |''[[Brassica nigra]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:31 |- |שושנת העמקים ''šōwōšannaṯ hā-‘ămāqîm'' | |''[[Convallaria majalis]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |לט ''lōṭ'' | |''[[Commiphora guidotti]]'' Engl. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 37:25, 43:11 |- |הדס ''hăḏas'' | |''[[Myrtus communis]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |נרד ''nêrəd'' | |''[[Nardostachys jatamansi]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |באשה ''ḇā’əšāh'' | |''[[Agrostemma githago]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40 |- |בצל ''bətsāl'' | |''[[Allium cepa]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |זית ''zāyiṯ'' | |''[[Olea europaea]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:9 |- |שערה ''śə‘ōrāh'' | |''[[Hordeum]]'' spp. |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 5:15; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תדהר ''tiḏhār'' | |''[[Ulmus minor subsp. canescens]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |דביונים ''diḇyōnîm'' | |''[[Ornithogalum narbonense]]'' |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 6:25 |- |תמר ''tāmār'' φοίνιξ, ''phoinix'' | |''[[Phoenix dactylifera]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |בטנ ''beten'' | |''[[Pistacia vera]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11 |- |ערמון ''‘armōn'' | |''[[Platanus orientalis]]'' L. |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 31:8, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:37 |- |לבנה ''liḇneh'' | |''[[Populus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:4 |- |חציר ''ḥātsîr'' | |''[[Allium porrum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |תפוחי ''tappūaḥ'' | |''[[Malus domestica]]'' na ''[[Citrus medica]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:7; [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:39; [[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 15:9 |- |חלמות ''ḥallāmūṯ'' | |''[[Portulaca oleracea]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 6:6 |- |קיקיון ''qîqōnāh'' | |''[[Kinana|Ricinus communis]]'' L. |[[Bokin' i Jônà|Jônà]] 4:9 |- |אטד ''’āṭāḏ'' | |''[[Rubus ulmifolius]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:15 |- |אבה ''’êḇeh'' | |''[[Phragmites]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 40:''vv.'', [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |πήγανον, ''pēganon'' | |''[[Ruta graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 11:42 |- |אגוז ''’ĕḡōz'' | |''[[Juglans regia]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |אבטיח ''’ăḇaṭṭiḥ'' | |''[[Voajabo|Citrullus lanatus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |כרכם ''karkōm'' | |''[[Crocus]]'' sp. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |ארן ''’ōren'' | |''[[Abies cilicica]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] sns. |- |ערב ''‘ărāḇ'' | |''[[Salix alba]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:22 |- |συκάμινος, ''sykaminos'' | |''[[Morus]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 17:6 |- |אשל ''’ešel'' | |''[[Tamarix aphylla]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 21:33 |- |אלה ''’êlāh'' | |''[[Pistacia terebinthus]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 18:9 |- |השרון שושנת ''hă-ḇatseleṯ ha-Šārōn'' | |''[[Tulipa agenensis]]'' (''[[Tulipa sharonensis]]'') |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |גמא ''gōme'' | |''[[Typha]]'' spp. ''[[Cyperus papyrus]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 2:3, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |ענב ''‘ănāḇ'' | |''[[Vitis vinifera]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 40:10 sns. |} == Jereo koa == * [[Biby ao amin' ny Baiboly]] * [[Aviavy ao amin' ny Baiboly]] 46csb1x4cr3euhcj65o45d7z72q6a2m 1135906 1135885 2026-04-21T18:30:05Z Thelezifor 15140 Anarana malagasy 1135906 wikitext text/x-wiki [[Sary:Edle Weinrebe, 'Vitis vinifera' subsp. 'vinifera.jpg|vignette|410x410px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]] Ity '''lisitry ny zavamaniry ao amin'''' '''ny Baiboly''' ity (tsy feno) dia ahitana zavamaniry resahin' ny [[Baiboly]], nalamina araka ny [[abidy]]. Ho an' ny zavamaniry izay tsy voamarina na iadian-kevitra ny mombamomba azy, dia voatanisa ny karazana mety ho izy indrindra. Nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny zavamaniry ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] (Baiboly hebreo na [[Tanakh]]), fa ireo izay voalaza ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] kosa dia nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. [[Sary:Olive tree (Olea europaea) branch with immature olives, Praça João do Rio, Lisbon, Portugal julesvernex2.jpg|ankavia|vignette|[[Ôliva (zavamaniry)|Ôliva]] (''[[Olea europaea]]'')]] Ny zavamaniry resahin' ny Baiboly dia ahitana karazana manodidina ny 110 amin' ny karazany 2&nbsp;600 eo ho eo izay teratany any [[Israely]]. Matetika no tsy feno ny famantarana mazava tsara azy ireo noho ny antony samihafa. Nisy lanjany lehibe ho an' ny olona tamin' izany fotoana izany ny ankamaroan' ireo zavamaniry ireo: nampiasaina hatao sakafo, hatao fanafody, na ho an' ny tanjona ara-pivavahana, na ho fitaovam-panorenana. == Famaritana ny anaran' ny zavamaniry == [[Sary:Fig tree.jpg|vignette|Aviavy (''[[Ficus carica]]'')]] Ao amin' ny bokiny hoe ''Plants of the Bible'', iazy navoaka tamin' ny taona 1952 ary heverina ho ny asa filamatra momba ny zavamaniry voalaza ao amin' ny [[Baiboly]], ny bôtanista roa Harold sy Alma Moldenke dia nampitaha ny hevitry ny mpikaroka momba ny Baiboly momba ny zavamaniry izay nisy nandritra ny 400 taona taloha, tamin' ny an' ny [[Fandikana ny Baiboly|mpandika Baiboly]] amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary namorona ny lisitr' izy ireo manokana izay misy taksôna 242. Tamin' ny taona 1982 dia namoaka boky hoe ''Plants of the Bible'', izay nitanisany sy nanehoany sarin' ny taksôna 200 amin' ny zavamaniry ara-Baiboly, i Michael Zohary. Tamin' ny taona 1992 i Frank Nigel Hepper, talen' ny jaridaina bôtanika malazan' ny Kew Botanical Gardens any [[Britaina Lehibe]], dia nanao lisitry ny karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 180 eo ho eo, izay navondrony araka ny lohahevitra. [[Sary:Triticum aestivum (ripe) 3.jpg|ankavia|vignette|Vary tritika (''[[Triticum aestivum]]'')]] Famoaham-boky maro mamintina ny asa momba ny zavamaniry ara-Baiboly no nomanin' ilay bôtanista israeliana, Noga Hareuveni, tamin' ny taona 1988–1996. Ny asa farany indrindra dia ny an' i Jean sy Solange Maillat navoaka tamin' ny taona 1999, izay mitanisa karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 174. [[Sary:Triticum durum.jpg|vignette|Vary tritika (''[[Triticum durum]]'')]] Ilay mpanoratra pôlôney, Zofia Włodarczyk (mpampianatra ao amin' ny Oniversiten' ny Fambolena Hugo-Kołątaj ao Krakow), dia namaritra taksôna 290 tao amin' ny lahatsoratra momba ny zavamaniry ara-Baiboly navoaka nanomboka tamin' ny taona 1952, ary nitazona 206 taorian' ny nanesorana ny anarana mitovy zavatra tondroina, ny karazana mifanakaiky sy ny ovan-karazana bôtanika mifandraika amin' ny zavamaniry iray ao amin' ny Baiboly. Mampiseho ny valin' ny famakafakana fampitahana nataony fa, amin' ireo taksôna 206 ireo, ny mpikaroka rehetra - i Moldenke sy i Moldenke (1952), i Zohary (1982), i Hepper (1992), ary i Maillat sy Maillat (1999) - dia nanaiky hatramin' izao ny famantarana ny karazana 95, izay azo heverina ho eken' ny rehetra. Misy mpikaroka sasany manaiky, fa ny hafa kosa tsy manohitra ny famantarana karazana 111. Farany, ho an' ny karazana 50 eo ho eo, dia avo ny tsy fahazoana antoka. == Lisitra == {| class="wikitable sortable" !Anarana ao amin' ny Baiboly !Anarana ao amin' ny Baiboly malagasy !Anarana ara-tsiansa !Fanoroana |- |ἄψινθος, ''apsinthos'' לענה ''la‘ănāh'' |Zava-mangidy (pro), Imangidy (kat) |''[[Artemisia absinthium]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 8:11 |- |שטה ''šiṭṭāh'' | |''[[Acacia raddiana]]'' Savi |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 25:10 |- |סרפד ''sirpaḏ'' | |''[[Acanthus spinosus]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |שום ''šūm'' | |''[[Allium sativum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana/Nomery]] 11:5 |- |נטפ ''nāṭāf'' | |''[[Styrax officinalis]]'', ''[[Liquidambar orientalis]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:34 |- |שקד ''šāqêḏ'' | |''[[Amygdalus communis]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |κρίνον, ''krinon'' | |''[[Anemone coronaria]]'' L. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 6:28 |- |ἄνηθον, ''anēthon'' | |''[[Pimpinella anisum]]'', ''[[Anethum graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |n/a | |''[[Cercis siliquastrum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:5 |- |מלוח ''mallūaḥ'' | |''[[Atriplex halimus]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 30:4 |- |בשמ ''bōśem'', בכא ''bəḵā’îm'' | |''[[Commiphora gileadensis]]'', |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]], [[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] |- |בדלח ''bəḏōlaḥ'' | |''[[Commiphora africana]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:12 ; [[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |חטה ''ḥiṭṭāh'' חנטא ''ḥinṭa’'' |vary tritika (pro), varimbazaha (kat) |''[[Triticum]]'' sp. |[[Bokin' i Ezra|Ezra]] 7:22; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |עצ ''‘êts'' | | |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 12:12 |- |אהלים ''’ăhālîm'' | |''[[Aquilaria malaccensis]]'' na ''[[Aloe succotrina]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |תאשור ''ṯə’aššūr'' | |''[[Buxus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 41:19 |- |קוצ ''qōts'' | |''[[Vachellia tortilis]]'' na mitovitovy |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 4:3 |- |קנמון ''qinnāmōn'' | |''[[Cinnamomum zeylanicum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |אביונה ''’ăḇîyōnāh'' | |''[[Capparis spinosa]]'' L. |[[Bokin' ny Mpitoriteny|Mpitoriteny]] 12:5 |- |κεράτιον, ''keration'' | |''[[Ceratonia siliqua]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 15:16, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 3:1 |- |קדה ''qiddāh'' | |''[[Cinnamomum iners]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:24, [[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 45 (44):8, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 42:14 |- |ארז ''’ārez'' | |''[[Cedrus libani]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 5:10, [[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 19:23 |- |חוח ''ḥōwaḥ'' | |''[[Cardueae]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40, [[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 25:18 |- |אלונ ''’allōn'' | |''[[Quercus calliprinos]]'' Webb |[[Bokin' i Jôsoa|Jôsoa]] 24:26 |- |קשא ''qiššu’a'' | |''[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 1:8 |- |גד ''gad'' | |''[[Coriandrum sativum]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 16:31 |- |כרפס ''karpas'' | |''[[Gossypium herbaceum]]'' |[[Bokin' i Estera|Estera]] 1:6 |- |חבצלת ''ḥăḇatseleṯ'' | |''[[Crocus sativus]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 35:1 |- |כמן ''kammōn''; κύμινον, ''kuminon'' | |''[[Cuminum cyminum]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:27 |- |קצח ''qetsaḥ'' | |''[[Nigella sativa]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |תרזה ''tirzāh'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |ברוש ''bərōš'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |θύϊνος, ''thyinos'' |hazo mani-pofona (pro), hazo manitra (kat) |''[[Tetraclinis articulata]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 18:12 |- |קטרת ''qaṭṭərāh'' | |''[[Boswellia sacra]]'' |[[Bokin' i Hôsea|Hôsea]] 4:13 |- |לבונה ''ləḇōnāh'' | |''[[Boswellia thurifera]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:10, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:11 |- |כסמת ''kussemeṯ'' | |''[[Triticum spelta]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:25; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אלמגים ''’almuggîm'' | |''[[Pterocarpus santalinus]]'' ''[[Santalum album]]'' ''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 2:8; 9:10, 11; [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:11, 12 |- |פול ''p̄ōl'' | |''[[Vicia faba]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תאנ ''ṯə’ênāh'' |Aviavy |''[[Ficus carica]]'' L. |[[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7 |- |פרח ''peraḥ'' | | |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:26 |- |סנה ''səneh'' | |''[[Vitex agnus-castus]]'', ''[[Rubus sanctus]]'' na ''[[Loranthus acaciae]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 3:2 |- |רתמ ''rōṯem'' | |''[[Calicotome villosa]]'', ''[[Retama raetam]]'' na ''[[Spartium junceum]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 120 (119):4, [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 19:4 |- |ערוער ''‘ărō‘êr'' | |''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 17:6, 48:6 |- |ראש ''rōš'' | |''[[Conium maculatum]]'', ''[[Papaver somniferum]]'' |[[Bokin' i Amôsa|Amôsa]] 6:12 |- |רמונ ''rimmōn'' | |''[[Punica granatum]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 7:12 |- |כפר ''kōp̄er'' | |''[[Lawsonia inermis]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 1:14 |- |חציר ''ḥătsîr'' | | |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |אזוב ''’êzōḇ'' ὕσσωπος, ''hysōpos'' | |''[[Hyssopus officinalis]]'' |[[Bokin' ny Levitikôsy|Levitikôsy]] 14:52 |- |שושנ ''šōšannāh'' | |''[[Iris palaestina]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:22 |- |ζιζάνιον, ''zizanion'' | |''[[Lolium temulentum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:25–40 |- |אגמון ''’aḡmōn'' | |''[[Juncus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 9:14 |- |ἄκανθα, ''akantha'' | |''[[Ziziphus spina-christi]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:29 |- |עדש ''‘ăḏāša'' | |''[[Lens culinaris]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 17:28; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אזרח ''bā’ezrāḥ'' | |''[[Laurus nobilis]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 37 (36):35 |- |פשתה ''pešeth'' שש ''šêš'' | |''[[Linum usitatissimum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 31:13 [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 35:25 |- |צאל ''tse’ĕlîm'' | |''[[Nelumbo nucifera]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21–22 |- |צנ ''tsin'' | |''[[Lycium europaeum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 22:5 |- |מלוח ''ḏūḏā’î'' | |''[[Mandragora autumnalis]]'' Bertol. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:15 |- |מן ''man'' | |''[[Alhagi camelorum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |ἡδύοσμον, ''hēduosmon'' | |''[[Mentha]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |כמשכת חדק ''kimśuḵaṯ ḥāḏeq'' | |''[[Solanum incanum]]'' L. |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 15:19 |- |σίναπι, ''sinapi'' | |''[[Brassica nigra]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:31 |- |שושנת העמקים ''šōwōšannaṯ hā-‘ămāqîm'' | |''[[Convallaria majalis]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |לט ''lōṭ'' | |''[[Commiphora guidotti]]'' Engl. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 37:25, 43:11 |- |הדס ''hăḏas'' | |''[[Myrtus communis]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |נרד ''nêrəd'' | |''[[Nardostachys jatamansi]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |באשה ''ḇā’əšāh'' | |''[[Agrostemma githago]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40 |- |בצל ''bətsāl'' | |''[[Allium cepa]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |זית ''zāyiṯ'' | |''[[Olea europaea]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:9 |- |שערה ''śə‘ōrāh'' | |''[[Hordeum]]'' spp. |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 5:15; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תדהר ''tiḏhār'' | |''[[Ulmus minor subsp. canescens]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |דביונים ''diḇyōnîm'' | |''[[Ornithogalum narbonense]]'' |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 6:25 |- |תמר ''tāmār'' φοίνιξ, ''phoinix'' | |''[[Phoenix dactylifera]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |בטנ ''beten'' | |''[[Pistacia vera]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11 |- |ערמון ''‘armōn'' | |''[[Platanus orientalis]]'' L. |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 31:8, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:37 |- |לבנה ''liḇneh'' | |''[[Populus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:4 |- |חציר ''ḥātsîr'' | |''[[Allium porrum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |תפוחי ''tappūaḥ'' | |''[[Malus domestica]]'' na ''[[Citrus medica]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:7; [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:39; [[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 15:9 |- |חלמות ''ḥallāmūṯ'' | |''[[Portulaca oleracea]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 6:6 |- |קיקיון ''qîqōnāh'' | |''[[Kinana|Ricinus communis]]'' L. |[[Bokin' i Jônà|Jônà]] 4:9 |- |אטד ''’āṭāḏ'' | |''[[Rubus ulmifolius]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:15 |- |אבה ''’êḇeh'' | |''[[Phragmites]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 40:''vv.'', [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |πήγανον, ''pēganon'' | |''[[Ruta graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 11:42 |- |אגוז ''’ĕḡōz'' | |''[[Juglans regia]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |אבטיח ''’ăḇaṭṭiḥ'' | |''[[Voajabo|Citrullus lanatus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |כרכם ''karkōm'' | |''[[Crocus]]'' sp. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |ארן ''’ōren'' | |''[[Abies cilicica]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] sns. |- |ערב ''‘ărāḇ'' | |''[[Salix alba]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:22 |- |συκάμινος, ''sykaminos'' | |''[[Morus]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 17:6 |- |אשל ''’ešel'' | |''[[Tamarix aphylla]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 21:33 |- |אלה ''’êlāh'' | |''[[Pistacia terebinthus]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 18:9 |- |השרון שושנת ''hă-ḇatseleṯ ha-Šārōn'' | |''[[Tulipa agenensis]]'' (''[[Tulipa sharonensis]]'') |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |גמא ''gōme'' | |''[[Typha]]'' spp. ''[[Cyperus papyrus]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 2:3, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |ענב ''‘ănāḇ'' |voaloboka |''[[Vitis vinifera]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 40:10 sns. |} == Jereo koa == * [[Biby ao amin' ny Baiboly]] * [[Aviavy ao amin' ny Baiboly]] hbsa05wvd3wsm2zcgrgc5oarpo382gc 1135910 1135906 2026-04-21T18:48:40Z Thelezifor 15140 Anarana malagasy 1135910 wikitext text/x-wiki [[Sary:Edle Weinrebe, 'Vitis vinifera' subsp. 'vinifera.jpg|vignette|410x410px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]] Ity '''lisitry ny zavamaniry ao amin'''' '''ny Baiboly''' ity (tsy feno) dia ahitana zavamaniry resahin' ny [[Baiboly]], nalamina araka ny [[abidy]]. Ho an' ny zavamaniry izay tsy voamarina na iadian-kevitra ny mombamomba azy, dia voatanisa ny karazana mety ho izy indrindra. Nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny zavamaniry ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] (Baiboly hebreo na [[Tanakh]]), fa ireo izay voalaza ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] kosa dia nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. [[Sary:Olive tree (Olea europaea) branch with immature olives, Praça João do Rio, Lisbon, Portugal julesvernex2.jpg|ankavia|vignette|[[Ôliva (zavamaniry)|Ôliva]] (''[[Olea europaea]]'')]] Ny zavamaniry resahin' ny Baiboly dia ahitana karazana manodidina ny 110 amin' ny karazany 2&nbsp;600 eo ho eo izay teratany any [[Israely]]. Matetika no tsy feno ny famantarana mazava tsara azy ireo noho ny antony samihafa. Nisy lanjany lehibe ho an' ny olona tamin' izany fotoana izany ny ankamaroan' ireo zavamaniry ireo: nampiasaina hatao sakafo, hatao fanafody, na ho an' ny tanjona ara-pivavahana, na ho fitaovam-panorenana. == Famaritana ny anaran' ny zavamaniry == [[Sary:Fig tree.jpg|vignette|Aviavy (''[[Ficus carica]]'')]] Ao amin' ny bokiny hoe ''Plants of the Bible'', iazy navoaka tamin' ny taona 1952 ary heverina ho ny asa filamatra momba ny zavamaniry voalaza ao amin' ny [[Baiboly]], ny bôtanista roa Harold sy Alma Moldenke dia nampitaha ny hevitry ny mpikaroka momba ny Baiboly momba ny zavamaniry izay nisy nandritra ny 400 taona taloha, tamin' ny an' ny [[Fandikana ny Baiboly|mpandika Baiboly]] amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary namorona ny lisitr' izy ireo manokana izay misy taksôna 242. Tamin' ny taona 1982 dia namoaka boky hoe ''Plants of the Bible'', izay nitanisany sy nanehoany sarin' ny taksôna 200 amin' ny zavamaniry ara-Baiboly, i Michael Zohary. Tamin' ny taona 1992 i Frank Nigel Hepper, talen' ny jaridaina bôtanika malazan' ny Kew Botanical Gardens any [[Britaina Lehibe]], dia nanao lisitry ny karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 180 eo ho eo, izay navondrony araka ny lohahevitra. [[Sary:Triticum aestivum (ripe) 3.jpg|ankavia|vignette|Vary tritika (''[[Triticum aestivum]]'')]] Famoaham-boky maro mamintina ny asa momba ny zavamaniry ara-Baiboly no nomanin' ilay bôtanista israeliana, Noga Hareuveni, tamin' ny taona 1988–1996. Ny asa farany indrindra dia ny an' i Jean sy Solange Maillat navoaka tamin' ny taona 1999, izay mitanisa karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 174. [[Sary:Triticum durum.jpg|vignette|Vary tritika (''[[Triticum durum]]'')]] Ilay mpanoratra pôlôney, Zofia Włodarczyk (mpampianatra ao amin' ny Oniversiten' ny Fambolena Hugo-Kołątaj ao Krakow), dia namaritra taksôna 290 tao amin' ny lahatsoratra momba ny zavamaniry ara-Baiboly navoaka nanomboka tamin' ny taona 1952, ary nitazona 206 taorian' ny nanesorana ny anarana mitovy zavatra tondroina, ny karazana mifanakaiky sy ny ovan-karazana bôtanika mifandraika amin' ny zavamaniry iray ao amin' ny Baiboly. Mampiseho ny valin' ny famakafakana fampitahana nataony fa, amin' ireo taksôna 206 ireo, ny mpikaroka rehetra - i Moldenke sy i Moldenke (1952), i Zohary (1982), i Hepper (1992), ary i Maillat sy Maillat (1999) - dia nanaiky hatramin' izao ny famantarana ny karazana 95, izay azo heverina ho eken' ny rehetra. Misy mpikaroka sasany manaiky, fa ny hafa kosa tsy manohitra ny famantarana karazana 111. Farany, ho an' ny karazana 50 eo ho eo, dia avo ny tsy fahazoana antoka. == Lisitra == {| class="wikitable sortable" !Anarana ao amin' ny Baiboly !Anarana ao amin' ny Baiboly malagasy !Anarana ara-tsiansa !Fanoroana |- |ἄψινθος, ''apsinthos'' לענה ''la‘ănāh'' |"Zava-mangidy" (pro), "Imangidy" (kat) |''[[Artemisia absinthium]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 8:11 |- |שטה ''šiṭṭāh'' |akasia (pro), akasià (kat) |''[[Vachellia tortilis]]'' na ''[[Acacia raddiana]]'' Savi |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 25:10 |- |סרפד ''sirpaḏ'' | |''[[Acanthus spinosus]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |שום ''šūm'' | |''[[Allium sativum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana/Nomery]] 11:5 |- |נטפ ''nāṭāf'' | |''[[Styrax officinalis]]'', ''[[Liquidambar orientalis]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:34 |- |שקד ''šāqêḏ'' | |''[[Amygdalus communis]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |κρίνον, ''krinon'' | |''[[Anemone coronaria]]'' L. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 6:28 |- |ἄνηθον, ''anēthon'' | |''[[Pimpinella anisum]]'', ''[[Anethum graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |n/a | |''[[Cercis siliquastrum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:5 |- |מלוח ''mallūaḥ'' | |''[[Atriplex halimus]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 30:4 |- |בשמ ''bōśem'', בכא ''bəḵā’îm'' | |''[[Commiphora gileadensis]]'', |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]], [[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] |- |בדלח ''bəḏōlaḥ'' | |''[[Commiphora africana]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:12 ; [[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |חטה ''ḥiṭṭāh'' חנטא ''ḥinṭa’'' |vary tritika (pro), varimbazaha (kat) |''[[Triticum]]'' sp. |[[Bokin' i Ezra|Ezra]] 7:22; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |עצ ''‘êts'' | | |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 12:12 |- |אהלים ''’ăhālîm'' | |''[[Aquilaria malaccensis]]'' na ''[[Aloe succotrina]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |תאשור ''ṯə’aššūr'' | |''[[Buxus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 41:19 |- |קוצ ''qōts'' | |''[[Vachellia tortilis]]'' na mitovitovy |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 4:3 |- |קנמון ''qinnāmōn'' | |''[[Cinnamomum zeylanicum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |אביונה ''’ăḇîyōnāh'' | |''[[Capparis spinosa]]'' L. |[[Bokin' ny Mpitoriteny|Mpitoriteny]] 12:5 |- |κεράτιον, ''keration'' | |''[[Ceratonia siliqua]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 15:16, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 3:1 |- |קדה ''qiddāh'' | |''[[Cinnamomum iners]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:24, [[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 45 (44):8, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 42:14 |- |ארז ''’ārez'' | |''[[Cedrus libani]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 5:10, [[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 19:23 |- |חוח ''ḥōwaḥ'' | |''[[Cardueae]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40, [[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 25:18 |- |אלונ ''’allōn'' | |''[[Quercus calliprinos]]'' Webb |[[Bokin' i Jôsoa|Jôsoa]] 24:26 |- |קשא ''qiššu’a'' | |''[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 1:8 |- |גד ''gad'' | |''[[Coriandrum sativum]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 16:31 |- |כרפס ''karpas'' | |''[[Gossypium herbaceum]]'' |[[Bokin' i Estera|Estera]] 1:6 |- |חבצלת ''ḥăḇatseleṯ'' | |''[[Crocus sativus]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 35:1 |- |כמן ''kammōn''; κύμινον, ''kuminon'' | |''[[Cuminum cyminum]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:27 |- |קצח ''qetsaḥ'' | |''[[Nigella sativa]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |תרזה ''tirzāh'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |ברוש ''bərōš'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |θύϊνος, ''thyinos'' |hazo mani-pofona (pro), hazo manitra (kat) |''[[Tetraclinis articulata]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 18:12 |- |קטרת ''qaṭṭərāh'' | |''[[Boswellia sacra]]'' |[[Bokin' i Hôsea|Hôsea]] 4:13 |- |לבונה ''ləḇōnāh'' | |''[[Boswellia thurifera]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:10, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:11 |- |כסמת ''kussemeṯ'' | |''[[Triticum spelta]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:25; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אלמגים ''’almuggîm'' | |''[[Pterocarpus santalinus]]'' ''[[Santalum album]]'' ''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 2:8; 9:10, 11; [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:11, 12 |- |פול ''p̄ōl'' | |''[[Vicia faba]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תאנ ''ṯə’ênāh'' |Aviavy |''[[Ficus carica]]'' L. |[[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7 |- |פרח ''peraḥ'' | | |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:26 |- |סנה ''səneh'' | |''[[Vitex agnus-castus]]'', ''[[Rubus sanctus]]'' na ''[[Loranthus acaciae]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 3:2 |- |רתמ ''rōṯem'' | |''[[Calicotome villosa]]'', ''[[Retama raetam]]'' na ''[[Spartium junceum]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 120 (119):4, [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 19:4 |- |ערוער ''‘ărō‘êr'' | |''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 17:6, 48:6 |- |ראש ''rōš'' | |''[[Conium maculatum]]'', ''[[Papaver somniferum]]'' |[[Bokin' i Amôsa|Amôsa]] 6:12 |- |רמונ ''rimmōn'' | |''[[Punica granatum]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 7:12 |- |כפר ''kōp̄er'' | |''[[Lawsonia inermis]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 1:14 |- |חציר ''ḥătsîr'' | | |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |אזוב ''’êzōḇ'' ὕσσωπος, ''hysōpos'' | |''[[Hyssopus officinalis]]'' |[[Bokin' ny Levitikôsy|Levitikôsy]] 14:52 |- |שושנ ''šōšannāh'' | |''[[Iris palaestina]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:22 |- |ζιζάνιον, ''zizanion'' | |''[[Lolium temulentum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:25–40 |- |אגמון ''’aḡmōn'' | |''[[Juncus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 9:14 |- |ἄκανθα, ''akantha'' | |''[[Ziziphus spina-christi]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:29 |- |עדש ''‘ăḏāša'' | |''[[Lens culinaris]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 17:28; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אזרח ''bā’ezrāḥ'' | |''[[Laurus nobilis]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 37 (36):35 |- |פשתה ''pešeth'' שש ''šêš'' | |''[[Linum usitatissimum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 31:13 [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 35:25 |- |צאל ''tse’ĕlîm'' | |''[[Nelumbo nucifera]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21–22 |- |צנ ''tsin'' | |''[[Lycium europaeum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 22:5 |- |מלוח ''ḏūḏā’î'' | |''[[Mandragora autumnalis]]'' Bertol. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:15 |- |מן ''man'' | |''[[Alhagi camelorum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |ἡδύοσμον, ''hēduosmon'' | |''[[Mentha]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |כמשכת חדק ''kimśuḵaṯ ḥāḏeq'' | |''[[Solanum incanum]]'' L. |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 15:19 |- |σίναπι, ''sinapi'' | |''[[Brassica nigra]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:31 |- |שושנת העמקים ''šōwōšannaṯ hā-‘ămāqîm'' | |''[[Convallaria majalis]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |לט ''lōṭ'' | |''[[Commiphora guidotti]]'' Engl. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 37:25, 43:11 |- |הדס ''hăḏas'' | |''[[Myrtus communis]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |נרד ''nêrəd'' | |''[[Nardostachys jatamansi]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |באשה ''ḇā’əšāh'' | |''[[Agrostemma githago]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40 |- |בצל ''bətsāl'' | |''[[Allium cepa]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |זית ''zāyiṯ'' | |''[[Olea europaea]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:9 |- |שערה ''śə‘ōrāh'' | |''[[Hordeum]]'' spp. |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 5:15; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תדהר ''tiḏhār'' | |''[[Ulmus minor subsp. canescens]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |דביונים ''diḇyōnîm'' | |''[[Ornithogalum narbonense]]'' |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 6:25 |- |תמר ''tāmār'' φοίνιξ, ''phoinix'' | |''[[Phoenix dactylifera]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |בטנ ''beten'' | |''[[Pistacia vera]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11 |- |ערמון ''‘armōn'' | |''[[Platanus orientalis]]'' L. |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 31:8, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:37 |- |לבנה ''liḇneh'' | |''[[Populus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:4 |- |חציר ''ḥātsîr'' | |''[[Allium porrum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |תפוחי ''tappūaḥ'' | |''[[Malus domestica]]'' na ''[[Citrus medica]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:7; [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:39; [[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 15:9 |- |חלמות ''ḥallāmūṯ'' | |''[[Portulaca oleracea]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 6:6 |- |קיקיון ''qîqōnāh'' | |''[[Kinana|Ricinus communis]]'' L. |[[Bokin' i Jônà|Jônà]] 4:9 |- |אטד ''’āṭāḏ'' | |''[[Rubus ulmifolius]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:15 |- |אבה ''’êḇeh'' | |''[[Phragmites]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 40:''vv.'', [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |πήγανον, ''pēganon'' | |''[[Ruta graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 11:42 |- |אגוז ''’ĕḡōz'' | |''[[Juglans regia]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |אבטיח ''’ăḇaṭṭiḥ'' | |''[[Voajabo|Citrullus lanatus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |כרכם ''karkōm'' | |''[[Crocus]]'' sp. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |ארן ''’ōren'' | |''[[Abies cilicica]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] sns. |- |ערב ''‘ărāḇ'' | |''[[Salix alba]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:22 |- |συκάμινος, ''sykaminos'' | |''[[Morus]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 17:6 |- |אשל ''’ešel'' | |''[[Tamarix aphylla]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 21:33 |- |אלה ''’êlāh'' | |''[[Pistacia terebinthus]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 18:9 |- |השרון שושנת ''hă-ḇatseleṯ ha-Šārōn'' | |''[[Tulipa agenensis]]'' (''[[Tulipa sharonensis]]'') |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |גמא ''gōme'' | |''[[Typha]]'' spp. ''[[Cyperus papyrus]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 2:3, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |ענב ''‘ănāḇ'' |voaloboka |''[[Vitis vinifera]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 40:10 sns. |} == Jereo koa == * [[Biby ao amin' ny Baiboly]] * [[Aviavy ao amin' ny Baiboly]] 73cwc0be8hmnsaa7kqautc9i250zjfp 1135912 1135910 2026-04-21T19:16:33Z Thelezifor 15140 Anarana malagasy 1135912 wikitext text/x-wiki [[Sary:Edle Weinrebe, 'Vitis vinifera' subsp. 'vinifera.jpg|vignette|410x410px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]] Ity '''lisitry ny zavamaniry ao amin'''' '''ny Baiboly''' ity (tsy feno) dia ahitana zavamaniry resahin' ny [[Baiboly]], nalamina araka ny [[abidy]]. Ho an' ny zavamaniry izay tsy voamarina na iadian-kevitra ny mombamomba azy, dia voatanisa ny karazana mety ho izy indrindra. Nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny zavamaniry ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] (Baiboly hebreo na [[Tanakh]]), fa ireo izay voalaza ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] kosa dia nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. [[Sary:Olive tree (Olea europaea) branch with immature olives, Praça João do Rio, Lisbon, Portugal julesvernex2.jpg|ankavia|vignette|[[Ôliva (zavamaniry)|Ôliva]] (''[[Olea europaea]]'')]] Ny zavamaniry resahin' ny Baiboly dia ahitana karazana manodidina ny 110 amin' ny karazany 2&nbsp;600 eo ho eo izay teratany any [[Israely]]. Matetika no tsy feno ny famantarana mazava tsara azy ireo noho ny antony samihafa. Nisy lanjany lehibe ho an' ny olona tamin' izany fotoana izany ny ankamaroan' ireo zavamaniry ireo: nampiasaina hatao sakafo, hatao fanafody, na ho an' ny tanjona ara-pivavahana, na ho fitaovam-panorenana. == Famaritana ny anaran' ny zavamaniry == [[Sary:Fig tree.jpg|vignette|Aviavy (''[[Ficus carica]]'')]] Ao amin' ny bokiny hoe ''Plants of the Bible'', iazy navoaka tamin' ny taona 1952 ary heverina ho ny asa filamatra momba ny zavamaniry voalaza ao amin' ny [[Baiboly]], ny bôtanista roa Harold sy Alma Moldenke dia nampitaha ny hevitry ny mpikaroka momba ny Baiboly momba ny zavamaniry izay nisy nandritra ny 400 taona taloha, tamin' ny an' ny [[Fandikana ny Baiboly|mpandika Baiboly]] amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary namorona ny lisitr' izy ireo manokana izay misy taksôna 242. Tamin' ny taona 1982 dia namoaka boky hoe ''Plants of the Bible'', izay nitanisany sy nanehoany sarin' ny taksôna 200 amin' ny zavamaniry ara-Baiboly, i Michael Zohary. Tamin' ny taona 1992 i Frank Nigel Hepper, talen' ny jaridaina bôtanika malazan' ny Kew Botanical Gardens any [[Britaina Lehibe]], dia nanao lisitry ny karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 180 eo ho eo, izay navondrony araka ny lohahevitra. [[Sary:Triticum aestivum (ripe) 3.jpg|ankavia|vignette|Vary tritika / varimbazaha (''[[Triticum aestivum]]'')]] Famoaham-boky maro mamintina ny asa momba ny zavamaniry ara-Baiboly no nomanin' ilay bôtanista israeliana, Noga Hareuveni, tamin' ny taona 1988–1996. Ny asa farany indrindra dia ny an' i Jean sy Solange Maillat navoaka tamin' ny taona 1999, izay mitanisa karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 174. [[Sary:Triticum durum.jpg|vignette|Vary tritika / varimbazaha (''[[Triticum durum]]'')]] Ilay mpanoratra pôlôney, Zofia Włodarczyk (mpampianatra ao amin' ny Oniversiten' ny Fambolena Hugo-Kołątaj ao Krakow), dia namaritra taksôna 290 tao amin' ny lahatsoratra momba ny zavamaniry ara-Baiboly navoaka nanomboka tamin' ny taona 1952, ary nitazona 206 taorian' ny nanesorana ny anarana mitovy zavatra tondroina, ny karazana mifanakaiky sy ny ovan-karazana bôtanika mifandraika amin' ny zavamaniry iray ao amin' ny Baiboly. Mampiseho ny valin' ny famakafakana fampitahana nataony fa, amin' ireo taksôna 206 ireo, ny mpikaroka rehetra - i Moldenke sy i Moldenke (1952), i Zohary (1982), i Hepper (1992), ary i Maillat sy Maillat (1999) - dia nanaiky hatramin' izao ny famantarana ny karazana 95, izay azo heverina ho eken' ny rehetra. Misy mpikaroka sasany manaiky, fa ny hafa kosa tsy manohitra ny famantarana karazana 111. Farany, ho an' ny karazana 50 eo ho eo, dia avo ny tsy fahazoana antoka. == Lisitra == {| class="wikitable sortable" !Anarana ao amin' ny Baiboly !Anarana ao amin' ny Baiboly malagasy !Anarana ara-tsiansa !Fanoroana |- |ἄψινθος, ''apsinthos'' לענה ''la‘ănāh'' |"Zava-mangidy" (pro), "Imangidy" (kat) |''[[Artemisia absinthium]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 8:11 |- |שטה ''šiṭṭāh'' |akasia (pro), akasià (kat) |''[[Vachellia tortilis]]'' na ''[[Acacia raddiana]]'' Savi |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 25:10 |- |סרפד ''sirpaḏ'' |"tsilo" (pro sy kat), |''[[Acanthus spinosus]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |שום ''šūm'' | |''[[Allium sativum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana/Nomery]] 11:5 |- |נטפ ''nāṭāf'' | |''[[Styrax officinalis]]'', ''[[Liquidambar orientalis]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:34 |- |שקד ''šāqêḏ'' | |''[[Amygdalus communis]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |κρίνον, ''krinon'' | |''[[Anemone coronaria]]'' L. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 6:28 |- |ἄνηθον, ''anēthon'' | |''[[Pimpinella anisum]]'', ''[[Anethum graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |n/a | |''[[Cercis siliquastrum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:5 |- |מלוח ''mallūaḥ'' | |''[[Atriplex halimus]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 30:4 |- |בשמ ''bōśem'', בכא ''bəḵā’îm'' | |''[[Commiphora gileadensis]]'', |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]], [[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] |- |בדלח ''bəḏōlaḥ'' | |''[[Commiphora africana]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:12 ; [[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |חטה ''ḥiṭṭāh'' חנטא ''ḥinṭa’'' |vary tritika (pro), varimbazaha (kat) |''[[Triticum]]'' sp. |[[Bokin' i Ezra|Ezra]] 7:22; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |עצ ''‘êts'' | | |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 12:12 |- |אהלים ''’ăhālîm'' | |''[[Aquilaria malaccensis]]'' na ''[[Aloe succotrina]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |תאשור ''ṯə’aššūr'' | |''[[Buxus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 41:19 |- |קוצ ''qōts'' | |''[[Vachellia tortilis]]'' na mitovitovy |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 4:3 |- |קנמון ''qinnāmōn'' | |''[[Cinnamomum zeylanicum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |אביונה ''’ăḇîyōnāh'' | |''[[Capparis spinosa]]'' L. |[[Bokin' ny Mpitoriteny|Mpitoriteny]] 12:5 |- |κεράτιον, ''keration'' | |''[[Ceratonia siliqua]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 15:16, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 3:1 |- |קדה ''qiddāh'' | |''[[Cinnamomum iners]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:24, [[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 45 (44):8, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 42:14 |- |ארז ''’ārez'' | |''[[Cedrus libani]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 5:10, [[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 19:23 |- |חוח ''ḥōwaḥ'' | |''[[Cardueae]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40, [[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 25:18 |- |אלונ ''’allōn'' | |''[[Quercus calliprinos]]'' Webb |[[Bokin' i Jôsoa|Jôsoa]] 24:26 |- |קשא ''qiššu’a'' | |''[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 1:8 |- |גד ''gad'' | |''[[Coriandrum sativum]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 16:31 |- |כרפס ''karpas'' | |''[[Gossypium herbaceum]]'' |[[Bokin' i Estera|Estera]] 1:6 |- |חבצלת ''ḥăḇatseleṯ'' | |''[[Crocus sativus]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 35:1 |- |כמן ''kammōn''; κύμινον, ''kuminon'' | |''[[Cuminum cyminum]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:27 |- |קצח ''qetsaḥ'' | |''[[Nigella sativa]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |תרזה ''tirzāh'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |ברוש ''bərōš'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |θύϊνος, ''thyinos'' |hazo mani-pofona (pro), hazo manitra (kat) |''[[Tetraclinis articulata]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 18:12 |- |קטרת ''qaṭṭərāh'' | |''[[Boswellia sacra]]'' |[[Bokin' i Hôsea|Hôsea]] 4:13 |- |לבונה ''ləḇōnāh'' | |''[[Boswellia thurifera]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:10, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:11 |- |כסמת ''kussemeṯ'' | |''[[Triticum spelta]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:25; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אלמגים ''’almuggîm'' | |''[[Pterocarpus santalinus]]'' ''[[Santalum album]]'' ''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 2:8; 9:10, 11; [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:11, 12 |- |פול ''p̄ōl'' | |''[[Vicia faba]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תאנ ''ṯə’ênāh'' |Aviavy |''[[Ficus carica]]'' L. |[[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7 |- |פרח ''peraḥ'' | | |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:26 |- |סנה ''səneh'' | |''[[Vitex agnus-castus]]'', ''[[Rubus sanctus]]'' na ''[[Loranthus acaciae]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 3:2 |- |רתמ ''rōṯem'' | |''[[Calicotome villosa]]'', ''[[Retama raetam]]'' na ''[[Spartium junceum]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 120 (119):4, [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 19:4 |- |ערוער ''‘ărō‘êr'' | |''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 17:6, 48:6 |- |ראש ''rōš'' | |''[[Conium maculatum]]'', ''[[Papaver somniferum]]'' |[[Bokin' i Amôsa|Amôsa]] 6:12 |- |רמונ ''rimmōn'' | |''[[Punica granatum]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 7:12 |- |כפר ''kōp̄er'' | |''[[Lawsonia inermis]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 1:14 |- |חציר ''ḥătsîr'' | | |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |אזוב ''’êzōḇ'' ὕσσωπος, ''hysōpos'' | |''[[Hyssopus officinalis]]'' |[[Bokin' ny Levitikôsy|Levitikôsy]] 14:52 |- |שושנ ''šōšannāh'' | |''[[Iris palaestina]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:22 |- |ζιζάνιον, ''zizanion'' | |''[[Lolium temulentum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:25–40 |- |אגמון ''’aḡmōn'' | |''[[Juncus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 9:14 |- |ἄκανθα, ''akantha'' | |''[[Ziziphus spina-christi]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:29 |- |עדש ''‘ăḏāša'' | |''[[Lens culinaris]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 17:28; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אזרח ''bā’ezrāḥ'' | |''[[Laurus nobilis]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 37 (36):35 |- |פשתה ''pešeth'' שש ''šêš'' | |''[[Linum usitatissimum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 31:13 [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 35:25 |- |צאל ''tse’ĕlîm'' | |''[[Nelumbo nucifera]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21–22 |- |צנ ''tsin'' | |''[[Lycium europaeum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 22:5 |- |מלוח ''ḏūḏā’î'' | |''[[Mandragora autumnalis]]'' Bertol. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:15 |- |מן ''man'' | |''[[Alhagi camelorum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |ἡδύοσμον, ''hēduosmon'' | |''[[Mentha]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |כמשכת חדק ''kimśuḵaṯ ḥāḏeq'' | |''[[Solanum incanum]]'' L. |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 15:19 |- |σίναπι, ''sinapi'' | |''[[Brassica nigra]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:31 |- |שושנת העמקים ''šōwōšannaṯ hā-‘ămāqîm'' | |''[[Convallaria majalis]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |לט ''lōṭ'' | |''[[Commiphora guidotti]]'' Engl. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 37:25, 43:11 |- |הדס ''hăḏas'' | |''[[Myrtus communis]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |נרד ''nêrəd'' | |''[[Nardostachys jatamansi]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |באשה ''ḇā’əšāh'' | |''[[Agrostemma githago]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40 |- |בצל ''bətsāl'' | |''[[Allium cepa]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |זית ''zāyiṯ'' | |''[[Olea europaea]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:9 |- |שערה ''śə‘ōrāh'' | |''[[Hordeum]]'' spp. |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 5:15; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תדהר ''tiḏhār'' | |''[[Ulmus minor subsp. canescens]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |דביונים ''diḇyōnîm'' | |''[[Ornithogalum narbonense]]'' |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 6:25 |- |תמר ''tāmār'' φοίνιξ, ''phoinix'' | |''[[Phoenix dactylifera]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |בטנ ''beten'' | |''[[Pistacia vera]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11 |- |ערמון ''‘armōn'' | |''[[Platanus orientalis]]'' L. |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 31:8, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:37 |- |לבנה ''liḇneh'' | |''[[Populus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:4 |- |חציר ''ḥātsîr'' | |''[[Allium porrum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |תפוחי ''tappūaḥ'' | |''[[Malus domestica]]'' na ''[[Citrus medica]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:7; [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:39; [[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 15:9 |- |חלמות ''ḥallāmūṯ'' | |''[[Portulaca oleracea]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 6:6 |- |קיקיון ''qîqōnāh'' | |''[[Kinana|Ricinus communis]]'' L. |[[Bokin' i Jônà|Jônà]] 4:9 |- |אטד ''’āṭāḏ'' | |''[[Rubus ulmifolius]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:15 |- |אבה ''’êḇeh'' | |''[[Phragmites]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 40:''vv.'', [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |πήγανον, ''pēganon'' | |''[[Ruta graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 11:42 |- |אגוז ''’ĕḡōz'' | |''[[Juglans regia]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |אבטיח ''’ăḇaṭṭiḥ'' | |''[[Voajabo|Citrullus lanatus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |כרכם ''karkōm'' | |''[[Crocus]]'' sp. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |ארן ''’ōren'' | |''[[Abies cilicica]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] sns. |- |ערב ''‘ărāḇ'' | |''[[Salix alba]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:22 |- |συκάμινος, ''sykaminos'' | |''[[Morus]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 17:6 |- |אשל ''’ešel'' | |''[[Tamarix aphylla]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 21:33 |- |אלה ''’êlāh'' | |''[[Pistacia terebinthus]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 18:9 |- |השרון שושנת ''hă-ḇatseleṯ ha-Šārōn'' | |''[[Tulipa agenensis]]'' (''[[Tulipa sharonensis]]'') |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |גמא ''gōme'' | |''[[Typha]]'' spp. ''[[Cyperus papyrus]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 2:3, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |ענב ''‘ănāḇ'' |voaloboka |''[[Vitis vinifera]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 40:10 sns. |} == Jereo koa == * [[Biby ao amin' ny Baiboly]] * [[Aviavy ao amin' ny Baiboly]] 1ggazwis7hyrz7f65vraxf3lq4xojv7 1135956 1135912 2026-04-22T09:47:23Z Thelezifor 15140 1135956 wikitext text/x-wiki [[Sary:Edle Weinrebe, 'Vitis vinifera' subsp. 'vinifera.jpg|vignette|410x410px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]] Ity '''lisitry ny zavamaniry ao amin'''' '''ny Baiboly''' ity (tsy feno) dia ahitana zavamaniry resahin' ny [[Baiboly]], nalamina araka ny [[abidy]]. Ho an' ny zavamaniry izay tsy voamarina na iadian-kevitra ny mombamomba azy, dia voatanisa ny karazana mety ho izy indrindra. Nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny zavamaniry ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] (Baiboly hebreo na [[Tanakh]]), fa ireo izay voalaza ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] kosa dia nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. Ny zavamaniry resahin' ny Baiboly dia ahitana karazana manodidina ny 110 amin' ny karazany 2&nbsp;600 eo ho eo izay teratany any [[Israely]]. Matetika no tsy feno ny famantarana mazava tsara azy ireo noho ny antony samihafa. Nisy lanjany lehibe ho an' ny olona tamin' izany fotoana izany ny ankamaroan' ireo zavamaniry ireo: nampiasaina hatao sakafo, hatao fanafody, na ho an' ny tanjona ara-pivavahana, na ho fitaovam-panorenana. == Famaritana ny anaran' ny zavamaniry == [[Sary:Fig tree.jpg|vignette|Aviavy (''[[Ficus carica]]'')]] [[Sary:Olive tree (Olea europaea) branch with immature olives, Praça João do Rio, Lisbon, Portugal julesvernex2.jpg|vignette|[[Ôliva (zavamaniry)|Ôliva]] (''[[Olea europaea]]'')]] Ao amin' ny bokiny hoe ''Plants of the Bible'', iazy navoaka tamin' ny taona 1952 ary heverina ho ny asa filamatra momba ny zavamaniry voalaza ao amin' ny [[Baiboly]], ny bôtanista roa Harold sy Alma Moldenke dia nampitaha ny hevitry ny mpikaroka momba ny Baiboly momba ny zavamaniry izay nisy nandritra ny 400 taona taloha, tamin' ny an' ny [[Fandikana ny Baiboly|mpandika Baiboly]] amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary namorona ny lisitr' izy ireo manokana izay misy taksôna 242. Tamin' ny taona 1982 dia namoaka boky hoe ''Plants of the Bible'', izay nitanisany sy nanehoany sarin' ny taksôna 200 amin' ny zavamaniry ara-Baiboly, i Michael Zohary. Tamin' ny taona 1992 i Frank Nigel Hepper, talen' ny jaridaina bôtanika malazan' ny Kew Botanical Gardens any [[Britaina Lehibe]], dia nanao lisitry ny karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 180 eo ho eo, izay navondrony araka ny lohahevitra. [[Sary:Triticum aestivum (ripe) 3.jpg|ankavia|vignette|Vary tritika / varimbazaha (''[[Triticum aestivum]]'')]] Famoaham-boky maro mamintina ny asa momba ny zavamaniry ara-Baiboly no nomanin' ilay bôtanista israeliana, Noga Hareuveni, tamin' ny taona 1988–1996. Ny asa farany indrindra dia ny an' i Jean sy Solange Maillat navoaka tamin' ny taona 1999, izay mitanisa karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 174. [[Sary:Triticum durum.jpg|vignette|Vary tritika / varimbazaha (''[[Triticum durum]]'')]] Ilay mpanoratra pôlôney, Zofia Włodarczyk (mpampianatra ao amin' ny Oniversiten' ny Fambolena Hugo-Kołątaj ao Krakow), dia namaritra taksôna 290 tao amin' ny lahatsoratra momba ny zavamaniry ara-Baiboly navoaka nanomboka tamin' ny taona 1952, ary nitazona 206 taorian' ny nanesorana ny anarana mitovy zavatra tondroina, ny karazana mifanakaiky sy ny ovan-karazana bôtanika mifandraika amin' ny zavamaniry iray ao amin' ny Baiboly. Mampiseho ny valin' ny famakafakana fampitahana nataony fa, amin' ireo taksôna 206 ireo, ny mpikaroka rehetra - i Moldenke sy i Moldenke (1952), i Zohary (1982), i Hepper (1992), ary i Maillat sy Maillat (1999) - dia nanaiky hatramin' izao ny famantarana ny karazana 95, izay azo heverina ho eken' ny rehetra. Misy mpikaroka sasany manaiky, fa ny hafa kosa tsy manohitra ny famantarana karazana 111. Farany, ho an' ny karazana 50 eo ho eo, dia avo ny tsy fahazoana antoka. == Lisitra == {| class="wikitable sortable" !Anarana ao amin' ny Baiboly !Anarana ao amin' ny Baiboly malagasy !Anarana ara-tsiansa !Fanoroana |- |ἄψινθος, ''apsinthos'' לענה ''la‘ănāh'' |"Zava-mangidy" (pro), "Imangidy" (kat) |''[[Artemisia absinthium]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 8:11 |- |שטה ''šiṭṭāh'' |akasia (pro), akasià (kat) |''[[Vachellia tortilis]]'' na ''[[Acacia raddiana]]'' Savi |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 25:10 |- |סרפד ''sirpaḏ'' |"tsilo" (pro sy kat), |''[[Acanthus spinosus]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |שום ''šūm'' | |''[[Allium sativum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana/Nomery]] 11:5 |- |נטפ ''nāṭāf'' | |''[[Styrax officinalis]]'', ''[[Liquidambar orientalis]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:34 |- |שקד ''šāqêḏ'' | |''[[Amygdalus communis]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |κρίνον, ''krinon'' | |''[[Anemone coronaria]]'' L. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 6:28 |- |ἄνηθον, ''anēthon'' | |''[[Pimpinella anisum]]'', ''[[Anethum graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |n/a | |''[[Cercis siliquastrum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:5 |- |מלוח ''mallūaḥ'' | |''[[Atriplex halimus]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 30:4 |- |בשמ ''bōśem'', בכא ''bəḵā’îm'' | |''[[Commiphora gileadensis]]'', |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]], [[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] |- |בדלח ''bəḏōlaḥ'' | |''[[Commiphora africana]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:12 ; [[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |חטה ''ḥiṭṭāh'' חנטא ''ḥinṭa’'' |vary tritika (pro), varimbazaha (kat) |''[[Triticum]]'' sp. |[[Bokin' i Ezra|Ezra]] 7:22; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |עצ ''‘êts'' | | |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 12:12 |- |אהלים ''’ăhālîm'' | |''[[Aquilaria malaccensis]]'' na ''[[Aloe succotrina]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |תאשור ''ṯə’aššūr'' | |''[[Buxus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 41:19 |- |קוצ ''qōts'' | |''[[Vachellia tortilis]]'' na mitovitovy |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 4:3 |- |קנמון ''qinnāmōn'' | |''[[Cinnamomum zeylanicum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |אביונה ''’ăḇîyōnāh'' | |''[[Capparis spinosa]]'' L. |[[Bokin' ny Mpitoriteny|Mpitoriteny]] 12:5 |- |κεράτιον, ''keration'' | |''[[Ceratonia siliqua]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 15:16, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 3:1 |- |קדה ''qiddāh'' | |''[[Cinnamomum iners]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:24, [[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 45 (44):8, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 42:14 |- |ארז ''’ārez'' | |''[[Cedrus libani]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 5:10, [[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 19:23 |- |חוח ''ḥōwaḥ'' | |''[[Cardueae]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40, [[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 25:18 |- |אלונ ''’allōn'' | |''[[Quercus calliprinos]]'' Webb |[[Bokin' i Jôsoa|Jôsoa]] 24:26 |- |קשא ''qiššu’a'' | |''[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 1:8 |- |גד ''gad'' | |''[[Coriandrum sativum]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 16:31 |- |כרפס ''karpas'' | |''[[Gossypium herbaceum]]'' |[[Bokin' i Estera|Estera]] 1:6 |- |חבצלת ''ḥăḇatseleṯ'' | |''[[Crocus sativus]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 35:1 |- |כמן ''kammōn''; κύμινον, ''kuminon'' | |''[[Cuminum cyminum]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:27 |- |קצח ''qetsaḥ'' | |''[[Nigella sativa]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |תרזה ''tirzāh'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |ברוש ''bərōš'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |θύϊνος, ''thyinos'' |hazo mani-pofona (pro), hazo manitra (kat) |''[[Tetraclinis articulata]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 18:12 |- |קטרת ''qaṭṭərāh'' | |''[[Boswellia sacra]]'' |[[Bokin' i Hôsea|Hôsea]] 4:13 |- |לבונה ''ləḇōnāh'' | |''[[Boswellia thurifera]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:10, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:11 |- |כסמת ''kussemeṯ'' | |''[[Triticum spelta]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:25; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אלמגים ''’almuggîm'' | |''[[Pterocarpus santalinus]]'' ''[[Santalum album]]'' ''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 2:8; 9:10, 11; [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:11, 12 |- |פול ''p̄ōl'' | |''[[Vicia faba]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תאנ ''ṯə’ênāh'' |Aviavy |''[[Ficus carica]]'' L. |[[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7 |- |פרח ''peraḥ'' | | |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:26 |- |סנה ''səneh'' | |''[[Vitex agnus-castus]]'', ''[[Rubus sanctus]]'' na ''[[Loranthus acaciae]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 3:2 |- |רתמ ''rōṯem'' | |''[[Calicotome villosa]]'', ''[[Retama raetam]]'' na ''[[Spartium junceum]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 120 (119):4, [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 19:4 |- |ערוער ''‘ărō‘êr'' | |''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 17:6, 48:6 |- |ראש ''rōš'' | |''[[Conium maculatum]]'', ''[[Papaver somniferum]]'' |[[Bokin' i Amôsa|Amôsa]] 6:12 |- |רמונ ''rimmōn'' | |''[[Punica granatum]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 7:12 |- |כפר ''kōp̄er'' | |''[[Lawsonia inermis]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 1:14 |- |חציר ''ḥătsîr'' | | |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |אזוב ''’êzōḇ'' ὕσσωπος, ''hysōpos'' | |''[[Hyssopus officinalis]]'' |[[Bokin' ny Levitikôsy|Levitikôsy]] 14:52 |- |שושנ ''šōšannāh'' | |''[[Iris palaestina]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:22 |- |ζιζάνιον, ''zizanion'' | |''[[Lolium temulentum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:25–40 |- |אגמון ''’aḡmōn'' | |''[[Juncus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 9:14 |- |ἄκανθα, ''akantha'' | |''[[Ziziphus spina-christi]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:29 |- |עדש ''‘ăḏāša'' | |''[[Lens culinaris]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 17:28; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אזרח ''bā’ezrāḥ'' | |''[[Laurus nobilis]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 37 (36):35 |- |פשתה ''pešeth'' שש ''šêš'' | |''[[Linum usitatissimum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 31:13 [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 35:25 |- |צאל ''tse’ĕlîm'' | |''[[Nelumbo nucifera]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21–22 |- |צנ ''tsin'' | |''[[Lycium europaeum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 22:5 |- |מלוח ''ḏūḏā’î'' | |''[[Mandragora autumnalis]]'' Bertol. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:15 |- |מן ''man'' | |''[[Alhagi camelorum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |ἡδύοσμον, ''hēduosmon'' | |''[[Mentha]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |כמשכת חדק ''kimśuḵaṯ ḥāḏeq'' | |''[[Solanum incanum]]'' L. |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 15:19 |- |σίναπι, ''sinapi'' | |''[[Brassica nigra]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:31 |- |שושנת העמקים ''šōwōšannaṯ hā-‘ămāqîm'' | |''[[Convallaria majalis]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |לט ''lōṭ'' | |''[[Commiphora guidotti]]'' Engl. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 37:25, 43:11 |- |הדס ''hăḏas'' | |''[[Myrtus communis]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |נרד ''nêrəd'' | |''[[Nardostachys jatamansi]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |באשה ''ḇā’əšāh'' | |''[[Agrostemma githago]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40 |- |בצל ''bətsāl'' | |''[[Allium cepa]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |זית ''zāyiṯ'' | |''[[Olea europaea]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:9 |- |שערה ''śə‘ōrāh'' | |''[[Hordeum]]'' spp. |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 5:15; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תדהר ''tiḏhār'' | |''[[Ulmus minor subsp. canescens]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |דביונים ''diḇyōnîm'' | |''[[Ornithogalum narbonense]]'' |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 6:25 |- |תמר ''tāmār'' φοίνιξ, ''phoinix'' | |''[[Phoenix dactylifera]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |בטנ ''beten'' | |''[[Pistacia vera]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11 |- |ערמון ''‘armōn'' | |''[[Platanus orientalis]]'' L. |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 31:8, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:37 |- |לבנה ''liḇneh'' | |''[[Populus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:4 |- |חציר ''ḥātsîr'' | |''[[Allium porrum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |תפוחי ''tappūaḥ'' | |''[[Malus domestica]]'' na ''[[Citrus medica]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:7; [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:39; [[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 15:9 |- |חלמות ''ḥallāmūṯ'' | |''[[Portulaca oleracea]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 6:6 |- |קיקיון ''qîqōnāh'' | |''[[Kinana|Ricinus communis]]'' L. |[[Bokin' i Jônà|Jônà]] 4:9 |- |אטד ''’āṭāḏ'' | |''[[Rubus ulmifolius]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:15 |- |אבה ''’êḇeh'' | |''[[Phragmites]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 40:''vv.'', [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |πήγανον, ''pēganon'' | |''[[Ruta graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 11:42 |- |אגוז ''’ĕḡōz'' | |''[[Juglans regia]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |אבטיח ''’ăḇaṭṭiḥ'' | |''[[Voajabo|Citrullus lanatus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |כרכם ''karkōm'' | |''[[Crocus]]'' sp. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |ארן ''’ōren'' | |''[[Abies cilicica]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] sns. |- |ערב ''‘ărāḇ'' | |''[[Salix alba]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:22 |- |συκάμινος, ''sykaminos'' | |''[[Morus]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 17:6 |- |אשל ''’ešel'' | |''[[Tamarix aphylla]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 21:33 |- |אלה ''’êlāh'' | |''[[Pistacia terebinthus]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 18:9 |- |השרון שושנת ''hă-ḇatseleṯ ha-Šārōn'' | |''[[Tulipa agenensis]]'' (''[[Tulipa sharonensis]]'') |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |גמא ''gōme'' | |''[[Typha]]'' spp. ''[[Cyperus papyrus]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 2:3, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |ענב ''‘ănāḇ'' |voaloboka |''[[Vitis vinifera]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 40:10 sns. |} == Jereo koa == * [[Biby ao amin' ny Baiboly]] * [[Aviavy ao amin' ny Baiboly]] 4wc4r41sj785k3bjnnrlb7nl3d9xy1j 1135972 1135956 2026-04-22T11:03:56Z Thelezifor 15140 /* Lisitra */ Anarana malagasy 1135972 wikitext text/x-wiki [[Sary:Edle Weinrebe, 'Vitis vinifera' subsp. 'vinifera.jpg|vignette|410x410px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]] Ity '''lisitry ny zavamaniry ao amin'''' '''ny Baiboly''' ity (tsy feno) dia ahitana zavamaniry resahin' ny [[Baiboly]], nalamina araka ny [[abidy]]. Ho an' ny zavamaniry izay tsy voamarina na iadian-kevitra ny mombamomba azy, dia voatanisa ny karazana mety ho izy indrindra. Nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny zavamaniry ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] (Baiboly hebreo na [[Tanakh]]), fa ireo izay voalaza ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] kosa dia nomena ny anarany amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. Ny zavamaniry resahin' ny Baiboly dia ahitana karazana manodidina ny 110 amin' ny karazany 2&nbsp;600 eo ho eo izay teratany any [[Israely]]. Matetika no tsy feno ny famantarana mazava tsara azy ireo noho ny antony samihafa. Nisy lanjany lehibe ho an' ny olona tamin' izany fotoana izany ny ankamaroan' ireo zavamaniry ireo: nampiasaina hatao sakafo, hatao fanafody, na ho an' ny tanjona ara-pivavahana, na ho fitaovam-panorenana. == Famaritana ny anaran' ny zavamaniry == [[Sary:Fig tree.jpg|vignette|Aviavy (''[[Ficus carica]]'')]] [[Sary:Olive tree (Olea europaea) branch with immature olives, Praça João do Rio, Lisbon, Portugal julesvernex2.jpg|vignette|[[Ôliva (zavamaniry)|Ôliva]] (''[[Olea europaea]]'')]] Ao amin' ny bokiny hoe ''Plants of the Bible'', iazy navoaka tamin' ny taona 1952 ary heverina ho ny asa filamatra momba ny zavamaniry voalaza ao amin' ny [[Baiboly]], ny bôtanista roa Harold sy Alma Moldenke dia nampitaha ny hevitry ny mpikaroka momba ny Baiboly momba ny zavamaniry izay nisy nandritra ny 400 taona taloha, tamin' ny an' ny [[Fandikana ny Baiboly|mpandika Baiboly]] amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]], ary namorona ny lisitr' izy ireo manokana izay misy taksôna 242. Tamin' ny taona 1982 dia namoaka boky hoe ''Plants of the Bible'', izay nitanisany sy nanehoany sarin' ny taksôna 200 amin' ny zavamaniry ara-Baiboly, i Michael Zohary. Tamin' ny taona 1992 i Frank Nigel Hepper, talen' ny jaridaina bôtanika malazan' ny Kew Botanical Gardens any [[Britaina Lehibe]], dia nanao lisitry ny karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 180 eo ho eo, izay navondrony araka ny lohahevitra. [[Sary:Triticum aestivum (ripe) 3.jpg|ankavia|vignette|Vary tritika / varimbazaha (''[[Triticum aestivum]]'')]] Famoaham-boky maro mamintina ny asa momba ny zavamaniry ara-Baiboly no nomanin' ilay bôtanista israeliana, Noga Hareuveni, tamin' ny taona 1988–1996. Ny asa farany indrindra dia ny an' i Jean sy Solange Maillat navoaka tamin' ny taona 1999, izay mitanisa karazana zavamaniry ara-Baiboly miisa 174. [[Sary:Triticum durum.jpg|vignette|Vary tritika / varimbazaha (''[[Triticum durum]]'')]] Ilay mpanoratra pôlôney, Zofia Włodarczyk (mpampianatra ao amin' ny Oniversiten' ny Fambolena Hugo-Kołątaj ao Krakow), dia namaritra taksôna 290 tao amin' ny lahatsoratra momba ny zavamaniry ara-Baiboly navoaka nanomboka tamin' ny taona 1952, ary nitazona 206 taorian' ny nanesorana ny anarana mitovy zavatra tondroina, ny karazana mifanakaiky sy ny ovan-karazana bôtanika mifandraika amin' ny zavamaniry iray ao amin' ny Baiboly. Mampiseho ny valin' ny famakafakana fampitahana nataony fa, amin' ireo taksôna 206 ireo, ny mpikaroka rehetra - i Moldenke sy i Moldenke (1952), i Zohary (1982), i Hepper (1992), ary i Maillat sy Maillat (1999) - dia nanaiky hatramin' izao ny famantarana ny karazana 95, izay azo heverina ho eken' ny rehetra. Misy mpikaroka sasany manaiky, fa ny hafa kosa tsy manohitra ny famantarana karazana 111. Farany, ho an' ny karazana 50 eo ho eo, dia avo ny tsy fahazoana antoka. == Lisitra == {| class="wikitable sortable" !Anarana ao amin' ny Baiboly !Anarana ao amin' ny Baiboly malagasy !Anarana ara-tsiansa !Fanoroana |- |ἄψινθος, ''apsinthos'' לענה ''la‘ănāh'' |"Zava-mangidy" (pro), "Imangidy" (kat): tsy anaran-javamaniry ireo. |''[[Artemisia absinthium]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 8:11 |- |שטה ''šiṭṭāh'' |Akasia (prô), akasià (kat) |''[[Vachellia tortilis]]'' na ''[[Acacia raddiana]]'' Savi |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 25:10 |- |סרפד ''sirpaḏ'' |"Tsilo" (prô/kat): tsy anaran-javamaniry io |''[[Acanthus spinosus]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |שום ''šūm'' |Tongolo (prô/kat): [[tongologasy]] raha ny marina kokoa |''[[Allium sativum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana/Nomery]] 11:5 |- |נטפ ''nāṭāf'' | |''[[Styrax officinalis]]'', ''[[Liquidambar orientalis]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:34 |- |שקד ''šāqêḏ'' | |''[[Amygdalus communis]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |κρίνον, ''krinon'' | |''[[Anemone coronaria]]'' L. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 6:28 |- |ἄνηθον, ''anēthon'' | |''[[Pimpinella anisum]]'', ''[[Anethum graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |n/a | |''[[Cercis siliquastrum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:5 |- |מלוח ''mallūaḥ'' | |''[[Atriplex halimus]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 30:4 |- |בשמ ''bōśem'', בכא ''bəḵā’îm'' | |''[[Commiphora gileadensis]]'', |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]], [[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] |- |בדלח ''bəḏōlaḥ'' | |''[[Commiphora africana]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:12 ; [[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |חטה ''ḥiṭṭāh'' חנטא ''ḥinṭa’'' |vary tritika (pro), varimbazaha (kat) |''[[Triticum]]'' sp. |[[Bokin' i Ezra|Ezra]] 7:22; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |עצ ''‘êts'' | | |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 12:12 |- |אהלים ''’ăhālîm'' | |''[[Aquilaria malaccensis]]'' na ''[[Aloe succotrina]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |תאשור ''ṯə’aššūr'' | |''[[Buxus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 41:19 |- |קוצ ''qōts'' | |''[[Vachellia tortilis]]'' na mitovitovy |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 4:3 |- |קנמון ''qinnāmōn'' | |''[[Cinnamomum zeylanicum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 7:17 |- |אביונה ''’ăḇîyōnāh'' | |''[[Capparis spinosa]]'' L. |[[Bokin' ny Mpitoriteny|Mpitoriteny]] 12:5 |- |κεράτιον, ''keration'' | |''[[Ceratonia siliqua]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 15:16, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 3:1 |- |קדה ''qiddāh'' | |''[[Cinnamomum iners]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 30:24, [[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 45 (44):8, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 42:14 |- |ארז ''’ārez'' | |''[[Cedrus libani]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 5:10, [[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 19:23 |- |חוח ''ḥōwaḥ'' | |''[[Cardueae]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40, [[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 25:18 |- |אלונ ''’allōn'' | |''[[Quercus calliprinos]]'' Webb |[[Bokin' i Jôsoa|Jôsoa]] 24:26 |- |קשא ''qiššu’a'' | |''[[Kôkômbra|Cucumis sativus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 1:8 |- |גד ''gad'' | |''[[Coriandrum sativum]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 16:31 |- |כרפס ''karpas'' | |''[[Gossypium herbaceum]]'' |[[Bokin' i Estera|Estera]] 1:6 |- |חבצלת ''ḥăḇatseleṯ'' | |''[[Crocus sativus]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1, [[Bokin' i Isaia|Isaia]] 35:1 |- |כמן ''kammōn''; κύμινον, ''kuminon'' | |''[[Cuminum cyminum]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:27 |- |קצח ''qetsaḥ'' | |''[[Nigella sativa]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |תרזה ''tirzāh'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |ברוש ''bərōš'' | |''[[Cupressus sempervirens]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:14 |- |θύϊνος, ''thyinos'' |hazo mani-pofona (pro), hazo manitra (kat) |''[[Tetraclinis articulata]]'' |[[Apôkalipsan' i Joany|Apôkalipsy]] 18:12 |- |קטרת ''qaṭṭərāh'' | |''[[Boswellia sacra]]'' |[[Bokin' i Hôsea|Hôsea]] 4:13 |- |לבונה ''ləḇōnāh'' | |''[[Boswellia thurifera]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:10, [[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 2:11 |- |כסמת ''kussemeṯ'' | |''[[Triticum spelta]]'' |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 28:25; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אלמגים ''’almuggîm'' | |''[[Pterocarpus santalinus]]'' ''[[Santalum album]]'' ''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Boky faharoan' ny Tantara|2Tantara]] 2:8; 9:10, 11; [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:11, 12 |- |פול ''p̄ōl'' | |''[[Vicia faba]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תאנ ''ṯə’ênāh'' |Aviavy |''[[Ficus carica]]'' L. |[[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7 |- |פרח ''peraḥ'' | | |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:26 |- |סנה ''səneh'' | |''[[Vitex agnus-castus]]'', ''[[Rubus sanctus]]'' na ''[[Loranthus acaciae]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 3:2 |- |רתמ ''rōṯem'' | |''[[Calicotome villosa]]'', ''[[Retama raetam]]'' na ''[[Spartium junceum]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 120 (119):4, [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 19:4 |- |ערוער ''‘ărō‘êr'' | |''[[Juniperus excelsa]]'' |[[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 17:6, 48:6 |- |ראש ''rōš'' | |''[[Conium maculatum]]'', ''[[Papaver somniferum]]'' |[[Bokin' i Amôsa|Amôsa]] 6:12 |- |רמונ ''rimmōn'' | |''[[Punica granatum]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 7:12 |- |כפר ''kōp̄er'' | |''[[Lawsonia inermis]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 1:14 |- |חציר ''ḥătsîr'' | | |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |אזוב ''’êzōḇ'' ὕσσωπος, ''hysōpos'' | |''[[Hyssopus officinalis]]'' |[[Bokin' ny Levitikôsy|Levitikôsy]] 14:52 |- |שושנ ''šōšannāh'' | |''[[Iris palaestina]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 7:22 |- |ζιζάνιον, ''zizanion'' | |''[[Lolium temulentum]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:25–40 |- |אגמון ''’aḡmōn'' | |''[[Juncus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 9:14 |- |ἄκανθα, ''akantha'' | |''[[Ziziphus spina-christi]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 27:29 |- |עדש ''‘ăḏāša'' | |''[[Lens culinaris]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 17:28; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |אזרח ''bā’ezrāḥ'' | |''[[Laurus nobilis]]'' |[[Bokin' ny Salamo|Salamo]] 37 (36):35 |- |פשתה ''pešeth'' שש ''šêš'' | |''[[Linum usitatissimum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 31:13 [[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 35:25 |- |צאל ''tse’ĕlîm'' | |''[[Nelumbo nucifera]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21–22 |- |צנ ''tsin'' | |''[[Lycium europaeum]]'' |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 22:5 |- |מלוח ''ḏūḏā’î'' | |''[[Mandragora autumnalis]]'' Bertol. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:15 |- |מן ''man'' | |''[[Alhagi camelorum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:7 |- |ἡδύοσμον, ''hēduosmon'' | |''[[Mentha]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 23:23 |- |כמשכת חדק ''kimśuḵaṯ ḥāḏeq'' | |''[[Solanum incanum]]'' L. |[[Bokin' ny Ohabolana|Ohabolana]] 15:19 |- |σίναπι, ''sinapi'' | |''[[Brassica nigra]]'' |[[Filazantsara araka an' i Matio|Matio]] 13:31 |- |שושנת העמקים ''šōwōšannaṯ hā-‘ămāqîm'' | |''[[Convallaria majalis]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |לט ''lōṭ'' | |''[[Commiphora guidotti]]'' Engl. |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 37:25, 43:11 |- |הדס ''hăḏas'' | |''[[Myrtus communis]]'' L. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 55:13 |- |נרד ''nêrəd'' | |''[[Nardostachys jatamansi]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |באשה ''ḇā’əšāh'' | |''[[Agrostemma githago]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:40 |- |בצל ''bətsāl'' | |''[[Allium cepa]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |זית ''zāyiṯ'' | |''[[Olea europaea]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:9 |- |שערה ''śə‘ōrāh'' | |''[[Hordeum]]'' spp. |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 5:15; [[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 4:9 |- |תדהר ''tiḏhār'' | |''[[Ulmus minor subsp. canescens]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |דביונים ''diḇyōnîm'' | |''[[Ornithogalum narbonense]]'' |[[Boky faharoan' ny Mpanjaka|2Mpanjaka]] 6:25 |- |תמר ''tāmār'' φοίνιξ, ''phoinix'' | |''[[Phoenix dactylifera]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 5:11; 7:7, 8, [[Evanjely araka an' i Joany|Joany]] 12:13 |- |בטנ ''beten'' | |''[[Pistacia vera]]'' L. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11 |- |ערמון ''‘armōn'' | |''[[Platanus orientalis]]'' L. |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 31:8, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 30:37 |- |לבנה ''liḇneh'' | |''[[Populus]]'' sp. |[[Bokin' i Isaia|Isaia]] 44:4 |- |חציר ''ḥātsîr'' | |''[[Allium porrum]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |תפוחי ''tappūaḥ'' | |''[[Malus domestica]]'' na ''[[Citrus medica]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 2:7; [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 31:39; [[Bokin' i Jeremia|Jeremia]] 15:9 |- |חלמות ''ḥallāmūṯ'' | |''[[Portulaca oleracea]]'' |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 6:6 |- |קיקיון ''qîqōnāh'' | |''[[Kinana|Ricinus communis]]'' L. |[[Bokin' i Jônà|Jônà]] 4:9 |- |אטד ''’āṭāḏ'' | |''[[Rubus ulmifolius]]'' |[[Bokin' ny Mpitsara|Mpitsara]] 9:15 |- |אבה ''’êḇeh'' | |''[[Phragmites]]'' |[[Bokin' i Ezekiela|Ezekiela]] 40:''vv.'', [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |πήγανον, ''pēganon'' | |''[[Ruta graveolens]]'' |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 11:42 |- |אגוז ''’ĕḡōz'' | |''[[Juglans regia]]'' |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 6:11, [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 43:11 |- |אבטיח ''’ăḇaṭṭiḥ'' | |''[[Voajabo|Citrullus lanatus]]'' |[[Bokin' ny Nomery|Fanisana]] 11:5 |- |כרכם ''karkōm'' | |''[[Crocus]]'' sp. |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 4:14 |- |ארן ''’ōren'' | |''[[Abies cilicica]]'' |[[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] sns. |- |ערב ''‘ărāḇ'' | |''[[Salix alba]]'' L. |[[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:22 |- |συκάμινος, ''sykaminos'' | |''[[Morus]]'' sp. |[[Filazantsara araka an' i Lioka|Lioka]] 17:6 |- |אשל ''’ešel'' | |''[[Tamarix aphylla]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 21:33 |- |אלה ''’êlāh'' | |''[[Pistacia terebinthus]]'' |[[Boky faharoan' i Samoela|2Samoela]] 18:9 |- |השרון שושנת ''hă-ḇatseleṯ ha-Šārōn'' | |''[[Tulipa agenensis]]'' (''[[Tulipa sharonensis]]'') |[[Tononkira Fanaperana|Tononkira]] 2:1 |- |גמא ''gōme'' | |''[[Typha]]'' spp. ''[[Cyperus papyrus]]'' |[[Bokin' ny Eksôdôsy|Eksôdôsy]] 2:3, [[Bokin' i Jôba|Jôba]] 40:21 |- |ענב ''‘ănāḇ'' |voaloboka |''[[Vitis vinifera]]'' |[[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] 40:10 sns. |} == Jereo koa == * [[Biby ao amin' ny Baiboly]] * [[Aviavy ao amin' ny Baiboly]] dvdelu1cqpru31gz0mgiq7mxpyzljyy Zavamaniry ao amin' ny Baiboly 0 299220 1135886 2026-04-21T14:51:58Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1135886 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] r2pd2r969ic65dkprogjs2cabyqejjg Artemisia absinthium 0 299221 1135900 2026-04-21T17:34:14Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Asteraceae 1135900 wikitext text/x-wiki [[Sary:Artemisia absinthium P1210748.jpg|vignette|366x366px|''Artemisia absinthium'']] Ny '''''Artemisia absinthium''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]''. Teratany any [[Afrika Avaratra]] sy any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] any [[Eorazia]] izy, ary novolena sy lasa maniry hoazy any [[Kanada]] sy any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Etazonia]]. Ambolena ho zavamaniry haingo izy io ary ampiasaina ho akora ao amin' ny zavapisotro misy alikôla isan-katazany. == Jereo koa == * ''[[Artemisia]]'' * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] bset9c1yn9bqek7yeutc2seh5sa0jol 1135901 1135900 2026-04-21T17:35:45Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1135901 wikitext text/x-wiki [[Sary:Artemisia absinthium P1210748.jpg|vignette|366x366px|''Artemisia absinthium'']] Ny '''''Artemisia absinthium''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Asteraceae]]''. [[Sary:Artemisia absinthium 0002.JPG|ankavia|vignette|282x282px|Vondrombonin' ny ''Artemisia absinthium'']] Teratany any [[Afrika Avaratra]] sy any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] any [[Eorazia]] izy, ary novolena sy lasa maniry hoazy any [[Kanada]] sy any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Etazonia]]. Ambolena ho zavamaniry haingo izy io ary ampiasaina ho akora ao amin' ny zavapisotro misy alikôla isan-katazany. == Jereo koa == * ''[[Artemisia]]'' * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] 1gyo8wb17wadsptz77rx19sojzuwd2g Vitis vinifera 0 299222 1135902 2026-04-21T17:57:02Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Vitaceae 1135902 wikitext text/x-wiki [[Sary:CSIRO ScienceImage 1981 Pinot Noir grapes at the Main Ridge Estate.jpg|vignette|357x357px|Voaloboka (''Vitis vinifera'')]] Ny '''''Vitis vinifera''''' dia karazana zavamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'' (zana-pianakaviana ''Vitoideae''), teratany any [[Atsinanana Akaiky]], nefa efa ambolena any amin' ny kôntinanta rehetra ankoatra an' i [[Antarktika]]. '''Voalobobazaha''' na '''voaloboka''' ny anarany amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Hazo kirihitra manana sampana mianika, izay mifikitra amin' ny tohana amin' ny alalan' ny [[tangolika]], izy io, ary mahatratra 6 m ny halavany. Ambolena hahazoana ny voany mivondrona (sampaho), izay atao hoe voaloboka ihany koa, ity zavamaniry ity, ary hanina avy hatrany na avela ho maina vao izay hanina ny voany, na aotrika mba hamokarana [[divay]]. Izy no karazana voaloboka ambolena indrindra any [[Eorôpa]] sy maneran-tany. == Jereo koa == * ''[[Vitis]]'' * [[Voaloboka]] * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] d27q1srv98yre6cpgf5y63ld55hhcis Triticum 0 299223 1135905 2026-04-21T18:24:15Z Thelezifor 15140 Antokon-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Poaceae 1135905 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vehnäpelto 6.jpg|vignette|351x351px|''[[Triticum aestivum]]'']] Ny '''''Triticum''''' dia antokon-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'' (ahitra), zana-pianakaviana ''Pooideae'', teratany any [[Eorazia]], ahitana karazana folo ka hatramin' ny telopolo arakaraka ny mpanoratra. Izy ireo dia bozaka maniry isan-taona, misy rantsana mitsangana sy [[vondrombony]] atao hoe [[salohy]]. Itỳ antoko (vonron-karazana) itỳ dia ahitana karazana varimbazaha maro samihafa, indrindra fa ny varimbazaha mahazatra (''Triticum aestivum''), izay anisan' ny [[voamadinika]] manan-danja indrindra. == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana: * ''[[Triticum aestivum]]'' <small>L. (1753)</small> * ''Triticum carthlicum'' * ''Triticum compactum'' * ''Triticum dicoccoides'' * ''Triticum × duelongatum'' <small>Poleva (1995)</small> * ''[[Triticum durum]]'' * ''Triticum macha'' * ''Triticum monococcum'' <small>L. (1753)</small> * ''Triticum soveticum'' * ''Triticum sphaerococcum'' * ''Triticum timopheevii'' <small>(Zhuk.) Zhuk. (1928)</small> * ''Triticum turanicum'' * ''Triticum turgidum'' <small>L. (1753)</small> * ''Triticum urartu'' <small>Thumanjan ex Gandilyan (1972)</small>     * ''Triticum × zhukovskyi'' <small>Menabde & Ericzjan (1960)</small> == Jereo koa == * [[Varimbazaha]] * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] 2pm9izozpto0je3zeec37e08bfjrm64 1135963 1135905 2026-04-22T10:30:50Z Thelezifor 15140 1135963 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vehnäpelto 6.jpg|vignette|351x351px|''[[Triticum aestivum]]'']] Ny '''''Triticum''''' dia antokon-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'' (ahitra), zana-pianakaviana ''Pooideae'', teratany any [[Eorazia]], ahitana karazana folo ka hatramin' ny telopolo arakaraka ny mpanoratra. Izy ireo dia bozaka maniry isan-taona, misy rantsana mitsangana sy [[vondrombony]] atao hoe [[salohy]]. Itỳ antoko (vonron-karazana) itỳ dia ahitana karazana varimbazaha maro samihafa, indrindra fa ny varimbazaha mahazatra (''Triticum aestivum''), izay anisan' ny [[voamadinika]] manan-danja indrindra. == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana: * ''[[Triticum aestivum]]'' <small>L. (1753)</small> * ''Triticum carthlicum'' * ''Triticum compactum'' * ''Triticum dicoccoides'' * ''Triticum × duelongatum'' <small>Poleva (1995)</small> * ''[[Triticum durum]]'' * ''Triticum macha'' * ''Triticum monococcum'' <small>L. (1753)</small> * ''Triticum soveticum'' * ''Triticum sphaerococcum'' * ''Triticum timopheevii'' <small>(Zhuk.) Zhuk. (1928)</small> * ''Triticum turanicum'' * ''[[Triticum turgidum]]'' <small>L. (1753)</small> * ''Triticum urartu'' <small>Thumanjan ex Gandilyan (1972)</small>     * ''Triticum × zhukovskyi'' <small>Menabde & Ericzjan (1960)</small> == Jereo koa == * [[Varimbazaha]] * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] shu7edkic55m6k9q0tlfks4u19sb9mg 1135964 1135963 2026-04-22T10:31:26Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1135964 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vehnäpelto 6.jpg|vignette|351x351px|''[[Triticum aestivum]]'']] Ny '''''Triticum''''' dia antokon-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'' (ahitra), zana-pianakaviana ''Pooideae'', teratany any [[Eorazia]], ahitana karazana folo ka hatramin' ny telopolo arakaraka ny mpanoratra. Izy ireo dia bozaka maniry isan-taona, misy rantsana mitsangana sy [[vondrombony]] atao hoe [[salohy]]. Itỳ antoko (vonron-karazana) itỳ dia ahitana karazana varimbazaha maro samihafa, indrindra fa ny varimbazaha mahazatra (''[[Triticum aestivum]]''), izay anisan' ny [[voamadinika]] manan-danja indrindra. == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana: * ''[[Triticum aestivum]]'' <small>L. (1753)</small> * ''Triticum carthlicum'' * ''Triticum compactum'' * ''Triticum dicoccoides'' * ''Triticum × duelongatum'' <small>Poleva (1995)</small> * ''[[Triticum durum]]'' * ''Triticum macha'' * ''Triticum monococcum'' <small>L. (1753)</small> * ''Triticum soveticum'' * ''Triticum sphaerococcum'' * ''Triticum timopheevii'' <small>(Zhuk.) Zhuk. (1928)</small> * ''Triticum turanicum'' * ''[[Triticum turgidum]]'' <small>L. (1753)</small> * ''Triticum urartu'' <small>Thumanjan ex Gandilyan (1972)</small>     * ''Triticum × zhukovskyi'' <small>Menabde & Ericzjan (1960)</small> == Jereo koa == * [[Varimbazaha]] * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] 209v33dl0sbryzi76aixbioc2hvjkm6 Vachellia tortilis 0 299224 1135907 2026-04-21T18:43:59Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Fabaceae 1135907 wikitext text/x-wiki [[Sary:Acacia tortilis 1.JPG|vignette|363x363px|''Vachelia tortilis'']] Ny '''''Vachellia tortilis''''' dia karazana zavamaniry misy tsilo, [[Angiospermae|mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Teo aloha izy io dia nantsoina hoe '''''Acacia raddiana''''' na '''''Acacia tortilis'''''. Ela no heverina ho anisan' ny vondron-karazana ''[[Acacia]]'', fa ankehitriny dia mametraka azy ao amin' ny ''[[Vachellia]]'' ny [[fanasokajiana APG III]]. Ity karazana hazo ity dia avy any amin' ny faritra an-tany efitra aty [[Afrika]] ([[Sahara]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|faritra atsimo amin' i Afrika]]) ary any amin' ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosy Arabo]]. Loharano tena ilaina ho an' ny bibidia toy ny [[antilôpa]] sy [[jirafa]] izy io, ary ho an' ny biby fiompy toy ny [[rameva tokan-trafo]], ary koa ho an' ny mponina any ambanivohitra izay mihinana ny voany, mampiasa ny hazony, ary mandray soa avy amin' ny fanaovana azy ho fanafody. == Jereo koa == * ''[[Acacia]]'' * ''[[Vachellia]]'' * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] euasf9jagpwx6ving68kowi2b6cfz2l 1135908 1135907 2026-04-21T18:44:18Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Acacia raddiana]] ho [[Vachellia tortilis]] i Thelezifor 1135907 wikitext text/x-wiki [[Sary:Acacia tortilis 1.JPG|vignette|363x363px|''Vachelia tortilis'']] Ny '''''Vachellia tortilis''''' dia karazana zavamaniry misy tsilo, [[Angiospermae|mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Teo aloha izy io dia nantsoina hoe '''''Acacia raddiana''''' na '''''Acacia tortilis'''''. Ela no heverina ho anisan' ny vondron-karazana ''[[Acacia]]'', fa ankehitriny dia mametraka azy ao amin' ny ''[[Vachellia]]'' ny [[fanasokajiana APG III]]. Ity karazana hazo ity dia avy any amin' ny faritra an-tany efitra aty [[Afrika]] ([[Sahara]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|faritra atsimo amin' i Afrika]]) ary any amin' ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosy Arabo]]. Loharano tena ilaina ho an' ny bibidia toy ny [[antilôpa]] sy [[jirafa]] izy io, ary ho an' ny biby fiompy toy ny [[rameva tokan-trafo]], ary koa ho an' ny mponina any ambanivohitra izay mihinana ny voany, mampiasa ny hazony, ary mandray soa avy amin' ny fanaovana azy ho fanafody. == Jereo koa == * ''[[Acacia]]'' * ''[[Vachellia]]'' * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] euasf9jagpwx6ving68kowi2b6cfz2l 1135921 1135908 2026-04-22T04:37:38Z ~2026-96630-1 38575 Rohy anatiny 1135921 wikitext text/x-wiki [[Sary:Acacia tortilis 1.JPG|vignette|363x363px|''Vachelia tortilis'']] Ny '''''Vachellia tortilis''''' dia karazana zavamaniry misy tsilo, [[Angiospermae|mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Teo aloha izy io dia nantsoina hoe '''''Acacia raddiana''''' na '''''Acacia tortilis'''''. Ela no heverina ho anisan' ny vondron-karazana ''[[Acacia]]'', fa ankehitriny dia mametraka azy ao amin' ny ''[[Vachellia]]'' ny [[fanasokajiana APG III]]. Ity karazana hazo ity dia avy any amin' ny faritra an-tany efitra aty [[Afrika]] ([[Sahara]] sy [[Faritra Atsimo ao Afrika|faritra atsimo amin' i Afrika]]) ary any amin' ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosy Arabo]]. Loharano tena ilaina ho an' ny bibidia toy ny [[antilôpa]] sy [[jirafa]] izy io, ary ho an' ny biby fiompy toy ny [[rameva tokan-trafo]], ary koa ho an' ny mponina any ambanivohitra izay mihinana ny voany, mampiasa ny hazony, ary mandray soa avy amin' ny fanaovana azy ho fanafody. == Jereo koa == * ''[[Acacia]]'' * ''[[Vachellia]]'' * ''[[Senegalia]]'' * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] 8tvux6vbld6oeqefnqf8huv5lcabubu Acacia raddiana 0 299225 1135909 2026-04-21T18:44:18Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Acacia raddiana]] ho [[Vachellia tortilis]] i Thelezifor 1135909 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Vachellia tortilis]] 8263vxjkiaiwqf924e4fvxahlpv629e Acanthus spinosus 0 299226 1135911 2026-04-21T19:08:19Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Acanthaceae 1135911 wikitext text/x-wiki [[Sary:P1000255 Acanthus spinosus (Spiny bear's breeches) (Acanthaceae) Plant.JPG|vignette|480x480px|''Acanthus spinosus'']] Ny '''''Acanthus spinosus''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Acanthaceae]]'', teratany any atsimon' i [[Eorôpa]], avy any [[Italia]] ka hatrany andrefan' i [[Torkia]]. Izy io dia ahitra maniry isan-taona, mitombo hatramin' ny 150 sm ny haavony ary 60–90 sm ny sakany. Misy sisiny misy tsilo ny raviny mitapatapaka lalina, ary amin' ny fiandohan' ny fahavaratra dia mahatratra 1 m ny halavany ary misy voniny fotsy misy felambony manja. Heverina fa samy nampidirina tany [[Britaina Lehibe]] hatao zavamaniry haingo sy zavamaniry fanafody hatrany Mediteranea tamin' ny andron' ny Rômanina ny ''Acanthus'' ''spinosus'' sy ny havany akaiky [[Acanthus mollis|''Acanthus'' ''mollis'']]. Nambolena tsindraindray izy io hatrizay. Nandritra ny taonjato maro dia natao haingo teo amin' ny maritrano sy amin' ny fanaka sasany ny ravin' ny ''Acanthus'' ''spinosus'' vita amin' ny vato na alimo. Fantatra amin' ny fananana toetra maha betsaka amany itỳ zavamaniry itỳ. == Jereo koa == * ''[[Acanthus]]'' * [[Lisitry ny zavamaniry ao amin' ny Baiboly|Zavamaniry ao amin' ny Baiboly]] 7v9sii237krfo040r68mz66s68gub17 Vitales 0 299227 1135937 2026-04-22T07:36:36Z Thelezifor 15140 Filaharana zavamaniry mamony roa ravin-tsimoka 1135937 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vineyard in Montone.jpg|vignette|355x355px|Voaloboka (''[[Vitis vinifera]]'')]] Ny '''''Vitales''''' dia filaharana zavamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] izay nampidirina ao amin' ny ''[[Angiosperm Phylogeny Website]]'' ary tsy ahitana afa-tsy fianakaviana tokana, dia ny ''[[Vitaceae]]'' (fianakavian' ny [[voaloboka]]) Noho izany dia tsy misy ao amin' ny [[Fanasokajian' i Cronquist|fanasokajiana klasikan' i Cronquist]] (1981) izy io. Tsy misy ao amin' ny [[fanasokajiana APG II]] (2003), izay nametraka ny fianakaviana ''Vitaceae'' ho eo amin' ny fototry ny ''[[Rosanae]]''. Nohamafisin' ny [[fanasokajiana APG III]] ny mampitombina azy io. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] 1fuqykettuv6g344qnf76dtuo9qmvvl Vitis labrusca 0 299228 1135939 2026-04-22T07:54:59Z Thelezifor 15140 Karazam-boaloboka avy any Amerika Avaratra 1135939 wikitext text/x-wiki [[Sary:ConcordGrapes.jpg|vignette|363x363px|''Vitis labrusca'' 'Concord']] Ny '''''Vitis labrusca''''', izay karazam-boaloboka amerikanina, dia kirihitra manana sampana mianika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Ambolena izy io mba hahazoana ny voany izay mitambatra ho salohy. Ny voany dia manana fofona sy tsiro miavaka. Izy io dia teratany any [[Amerika Avaratra]] (any amin' ny faritra avaratra-atsinanana amin' i [[Etazonia]] sy amin' i [[Kanada]]) ary nentina any [[Eorôpa]] ka maniry tsara ao. Maro ny endrika mety hisehoany ka anisan' izany ny Catawba, ny Delaware, ny Isabelle, ary ny Niagara. Maro koa ny safiotra, ka ohatra amin' izany ny Concord sy ny Noah. == Jereo koa == * ''[[Vitis]]'' * ''[[Vitis vinifera]]'' * [[Voaloboka]] lkthoem48tttqnis35to6j4hu9c9dfr Cissus lenticellata 0 299229 1135942 2026-04-22T08:22:47Z Thelezifor 15140 Karazana vahy ao amin' ny fianakaviana Vitaceae 1135942 wikitext text/x-wiki Ny '''''Cissus lenticellata''''' na '''''Cissus floribunda''''' dia karazan-javamaniry vahy mitovitovy amin' ny voaloboka, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', izay nofaritan' i Jules Émile Planchon. Tsy hita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] ity zavamaniry ity dia atao hoe '''vahintakifitra''' sy '''vahintankifitra''' ary '''vahintankifotra'''. Taloha izy io dia nantsoina hoe '''''Vitis lenticellata'''''. == Anarana == Manana anarana ara-tsiansa telo ity zavamaniry ity: * ''Vitis lenticellata <small>Baker</small>'' * ''Cissus floribunda'' <small>Planch</small>''.'' * ''Cissus lenicellata'' <small>(Baker) Suess.</small> Manana anarana malagasy maro koa izy io, anisan' izany ireto: * Vahintakifitra * Vahintankifitra * Vahintankifotra == Zana-karazana == Manana zana-karazana roa ny ''Cissus floribunda''<ref><small>Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (2019). "[https://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist]". Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53480630. Retrieved 2019-11-11.</small></ref>: * ''Cissus floribunda'' ''boivinii'' * ''Cissus floribunda'' ''hispidifolia'' == Ekôlojia sy tsinjara toerana == Ity karazana ity dia maniry amin' ny tontolo iainana mando, matetika hita eny amin' ny sisin' ny ala na any amin' ny zavamaniry faharoa. Manao tohana ny hazo eo akaikiny izy io amin' ny fampiasana [[tangolika]], ary mandray anjara amin'ny fihetsehan'ny fiakarana sosona. Mety aminy ny tany tsy ihandronan-drano sady misy akora ôrganika. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] ity zavamaniry ity. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] * ''[[Cissus]]'' * ''[[Vitis]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' == Loharano == * 7ehja0wq43eemcyo2fs1mb4wfaxelvs 1135943 1135942 2026-04-22T08:24:30Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Vitis lenticellata]] ho [[Cissus lenticellata]] i Thelezifor 1135942 wikitext text/x-wiki Ny '''''Cissus lenticellata''''' na '''''Cissus floribunda''''' dia karazan-javamaniry vahy mitovitovy amin' ny voaloboka, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', izay nofaritan' i Jules Émile Planchon. Tsy hita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] ity zavamaniry ity dia atao hoe '''vahintakifitra''' sy '''vahintankifitra''' ary '''vahintankifotra'''. Taloha izy io dia nantsoina hoe '''''Vitis lenticellata'''''. == Anarana == Manana anarana ara-tsiansa telo ity zavamaniry ity: * ''Vitis lenticellata <small>Baker</small>'' * ''Cissus floribunda'' <small>Planch</small>''.'' * ''Cissus lenicellata'' <small>(Baker) Suess.</small> Manana anarana malagasy maro koa izy io, anisan' izany ireto: * Vahintakifitra * Vahintankifitra * Vahintankifotra == Zana-karazana == Manana zana-karazana roa ny ''Cissus floribunda''<ref><small>Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (2019). "[https://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist]". Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53480630. Retrieved 2019-11-11.</small></ref>: * ''Cissus floribunda'' ''boivinii'' * ''Cissus floribunda'' ''hispidifolia'' == Ekôlojia sy tsinjara toerana == Ity karazana ity dia maniry amin' ny tontolo iainana mando, matetika hita eny amin' ny sisin' ny ala na any amin' ny zavamaniry faharoa. Manao tohana ny hazo eo akaikiny izy io amin' ny fampiasana [[tangolika]], ary mandray anjara amin'ny fihetsehan'ny fiakarana sosona. Mety aminy ny tany tsy ihandronan-drano sady misy akora ôrganika. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] ity zavamaniry ity. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] * ''[[Cissus]]'' * ''[[Vitis]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' == Loharano == * 7ehja0wq43eemcyo2fs1mb4wfaxelvs Vitis lenticellata 0 299230 1135944 2026-04-22T08:24:30Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Vitis lenticellata]] ho [[Cissus lenticellata]] i Thelezifor 1135944 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Cissus lenticellata]] 6kqtr8rhk2e3eavp3h0eh83mfn83y4a Cissus floribunda 0 299231 1135945 2026-04-22T08:25:49Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1135945 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Cissus lenticellata]] e0rh7og7ji51cqabtotrttv8qtghbhr Cyphostemma microdipterum 0 299232 1135946 2026-04-22T08:32:16Z Thelezifor 15140 Karazana vahy ao amin' ny fianakaviana Vitaceae 1135946 wikitext text/x-wiki Ny '''''Cyphostemma microdipterum''''' dia karazana vahy ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. == Jereo koa == * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Vitis]]'' htknrv4nq5dy6dnqjsvpzx8yl734fcm 1135947 1135946 2026-04-22T08:46:14Z Thelezifor 15140 Nanitatra votoatiny 1135947 wikitext text/x-wiki Ny '''''Cyphostemma microdipterum''''' dia karazana vahy ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Taoha izy dia nantsoina hoe '''''Vitis microdiptera'''''. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''famakientana'''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Fantatra amin' ny fananany vatana minofon-kazo amin' ny ankapobeny ity karazana ity, indraindray somary lehibe eo amin' ny fotony. Manana taho afaka mihamatevina sy mitahiry rano izay ahafahany hahatohitra ny [[Haintany|hain-tany]] izy. Fitambarana zanapelana ny raviny sady mifanaraka amin' ny toetany maina ary matetika somary henjana. Kely sy tsy tena miseho ho hita ny vondromboniny, izay misy vony manopy maitso na mavo, araka ny mahazatra ao amin' ny fianakaviana ''Vitaceae''. Be nofony ny voany, matetika manintona ny vorona izay manampy amin' ny fanaparitahana ny [[vihim-boa]] any amin' ny tontolo manodidina. Amin' ny lafiny ekôlôjika dia hita any amin' ny tontolo trôpikaly maina hatramin' ny somary mando ny ''Cyphostemma microdipterum'', matetika any amin' ny faritry ny [[hivoka]] misy ala, kirihitr' ala na ala mahalana. == Jereo koa == * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Vitis]]'' * ''[[Cissus]]'' 1h7s6pgmaql393y4eumsux5a2bzii94 1135948 1135947 2026-04-22T08:46:33Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Vitis microdiptera]] ho [[Cyphostemma microdipterum]] i Thelezifor 1135947 wikitext text/x-wiki Ny '''''Cyphostemma microdipterum''''' dia karazana vahy ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Taoha izy dia nantsoina hoe '''''Vitis microdiptera'''''. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''famakientana'''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Fantatra amin' ny fananany vatana minofon-kazo amin' ny ankapobeny ity karazana ity, indraindray somary lehibe eo amin' ny fotony. Manana taho afaka mihamatevina sy mitahiry rano izay ahafahany hahatohitra ny [[Haintany|hain-tany]] izy. Fitambarana zanapelana ny raviny sady mifanaraka amin' ny toetany maina ary matetika somary henjana. Kely sy tsy tena miseho ho hita ny vondromboniny, izay misy vony manopy maitso na mavo, araka ny mahazatra ao amin' ny fianakaviana ''Vitaceae''. Be nofony ny voany, matetika manintona ny vorona izay manampy amin' ny fanaparitahana ny [[vihim-boa]] any amin' ny tontolo manodidina. Amin' ny lafiny ekôlôjika dia hita any amin' ny tontolo trôpikaly maina hatramin' ny somary mando ny ''Cyphostemma microdipterum'', matetika any amin' ny faritry ny [[hivoka]] misy ala, kirihitr' ala na ala mahalana. == Jereo koa == * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Vitis]]'' * ''[[Cissus]]'' 1h7s6pgmaql393y4eumsux5a2bzii94 1135950 1135948 2026-04-22T08:50:09Z Thelezifor 15140 Rohy ivelany 1135950 wikitext text/x-wiki Ny '''''Cyphostemma microdipterum''''' dia karazana vahy ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Taoha izy dia nantsoina hoe '''''Vitis microdiptera'''''. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''famakientana'''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Fantatra amin' ny fananany vatana minofon-kazo amin' ny ankapobeny ity karazana ity, indraindray somary lehibe eo amin' ny fotony. Manana taho afaka mihamatevina sy mitahiry rano izay ahafahany hahatohitra ny [[Haintany|hain-tany]] izy. Fitambarana zanapelana ny raviny sady mifanaraka amin' ny toetany maina ary matetika somary henjana. Kely sy tsy tena miseho ho hita ny vondromboniny, izay misy vony manopy maitso na mavo, araka ny mahazatra ao amin' ny fianakaviana ''Vitaceae''. Be nofony ny voany, matetika manintona ny vorona izay manampy amin' ny fanaparitahana ny [[vihim-boa]] any amin' ny tontolo manodidina. Amin' ny lafiny ekôlôjika dia hita any amin' ny tontolo trôpikaly maina hatramin' ny somary mando ny ''Cyphostemma microdipterum'', matetika any amin' ny faritry ny [[hivoka]] misy ala, kirihitr' ala na ala mahalana. == Jereo koa == * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Vitis]]'' * ''[[Cissus]]'' == Rohy ivelany == * "[https://botany.cz/cs/cyphostemma-microdipterum/ ''Cyphostemma microdipterum'' (Baker) Desc.]", ''botany.cz'' 1vhhc1660cbkfqqotp7g07anpu61805 Vitis microdiptera 0 299233 1135949 2026-04-22T08:46:33Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Vitis microdiptera]] ho [[Cyphostemma microdipterum]] i Thelezifor 1135949 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Cyphostemma microdipterum]] hl8iakls5su1f5p8qa0guki2r41cfy8 Rhoicissus 0 299234 1135952 2026-04-22T09:01:23Z Thelezifor 15140 Antokon-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Vitaceae 1135952 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rhoicissus tomentosa - Cape Grape Creeper - Cape Town - 6.JPG|vignette|359x359px|''Rhoicissus tomentosa'']] Ny '''''Rhoicissus''''' dia antokon-javamaniry afrôtrôpikaly ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'' sy zana-pianakaviana ''Vitoideae''. Misy karazany 9 hatramin' ny 30 ekena izy io arakaraka ny mpanoratra. Hanin' ny fandain' ny lolo ''Hippotion celerio'' ny ravin' ny karaza ''Rhoicissus'' ''tomentosa'' sy ''Rhoicissus'' ''tridentata''. == Karazana notsongaina == [[Sary:Rhoicissus tomentosa capensis creeper - Cape Town 2.JPG|vignette|''Rhoicissus tomentosa'']] Ny antokon' ny ''Rhoicissus'' dia ahitana ireto karazana manaraka ireto: * ''Rhoicissus digitata'' (L.f.) Gilg & Brandt * ''Rhoicissus drepanophylla'' Gilg * ''Rhoicissus edulis'' De Wild. * ''Rhoicissus holstii'' Engl. * ''Rhoicissus kougabergensis'' Retief & van Jaarsv. * ''Rhoicissus laetans'' Retief * ''Rhoicissus megalismontanus'' Oberm. * ''Rhoicissus napaeus'' C.A.Sm. * ''Rhoicissus revoilii'' Planch. * ''Rhoicissus rhomboidea'' (E.Mey. ex Harv.) Planch. * ''Rhoicissus sansibarensis'' Gilg * ''Rhoicissus schlechteri'' Gilg & Brandt * ''Rhoicissus sekhukhuniensis'' Retief, S.J.Siebert & A.E.van Wyk * ''Rhoicissus sessilifolia'' Retief * ''Rhoicissus tomentosa'' (Lam.) Wild & R.B.Drumm. * ''Rhoicissus tridentata'' (L.f.) Wild & R.B.Drumm. * ''Rhoicissus usambarensis'' Gilg * ''Rhoicissus verdickii'' De Wild. == Jereo koa == * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' * ''[[Vitis]]'' k2u99jqfs2s4r2x00hloq9eids5tzyc Vitis coignetiae 0 299235 1135953 2026-04-22T09:27:53Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Vitaceae 1135953 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vitis Coignetiae DSCN3786.TIF|vignette|360x360px|''Vitis coignetiae'']] Ny '''''Vitis coignetiae''''' dia karazana voaloboka, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', misy voany mena, teratany any [[Azia Avaratra-Atsinanana|Azia]] [[Azia Avaratra-Atsinanana|Avaratra Atsinanana]]. == Famariparitana == [[Sary:Vitis coignetiae (fruits s1).jpg|vignette|243x243px|Voan' ny ''Vitis coignetiae'']] Zavamaniry mianika sy matanjaka ary mamoaka tsimoka tanora miloko volomparasy ny ''Vitis coignetiae''. Lehibe ny raviny (savaivo: 15 hatramin' ny 30 sm) izay tsotra sy misy nifinifiny. Maitso ireo ravina ireo amin' ny voalohany, fa mivadika mena manopy volomboasary kosa amin' ny fararano. Ahitana zavamaniry misy voniny vavy, ao koa ny misy voniny lahy, ary ao ny misy voniny sady lahy no vavy, ny karazana maniry hoazy (karazana dia). Lehibe ny sampaho izay misy voany volomparasy kely sy vihim-boany lehibe. [[Sary:Château de Breteuil 2010 071.jpg|vignette|233x233px|Ravina menan' ny ''Vitis coignetiae'']] Manomboka any [[Japàna]] (Hokkaido sy Honshu ary Shikoku), any amin' ny nosy [[Sakhalin]] ([[Rosia]]), ka hatrany [[Kôrea]] ny tsinjara toerana tany am-boalohany. Maniry any amin' ny faritra mangatsiaka sy mando ny ''Vitis coignetiae''. Hita any amin' ny faritra be tendrombohitra any Japàna izy io ary mahatratra 1&nbsp;300 m ny haambo any Kôrea. 3jgpn8brx375i882x6jglvxsh3m07z0 1135954 1135953 2026-04-22T09:41:23Z Thelezifor 15140 Fampiasana 1135954 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vitis Coignetiae DSCN3786.TIF|vignette|360x360px|''Vitis coignetiae'']] Ny '''''Vitis coignetiae''''' dia karazana voaloboka, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', misy voany mena, teratany any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] any [[Azia Avaratra-Atsinanana|Azia]] [[Azia Avaratra-Atsinanana|Avaratra Atsinanana]]. == Famariparitana == Zavamaniry mianika sy matanjaka ary mamoaka tsimoka tanora miloko volomparasy ny ''Vitis coignetiae''. Lehibe ny raviny (savaivo: 15 hatramin' ny 30 sm) izay tsotra sy misy nifinifiny. Maitso ireo ravina ireo amin' ny voalohany, fa mivadika mena manopy volomboasary kosa amin' ny fararano. Ahitana zavamaniry misy voniny vavy, ao koa ny misy voniny lahy, ary ao ny misy voniny sady lahy no vavy, ny karazana maniry hoazy (karazana dia). Lehibe ny sampaho izay misy voany volomparasy kely sy vihim-boany lehibe. Manomboka any [[Japàna]] (Hokkaido sy Honshu ary Shikoku), any amin' ny nosy [[Sakhalin]] ([[Rosia]]), ka hatrany [[Kôrea]] ny tsinjara toerana tany am-boalohany. Maniry any amin' ny faritra mangatsiaka sy mando ny ''Vitis coignetiae''. Hita any amin' ny faritra be tendrombohitra any Japàna izy io ary mahatratra 1&nbsp;300 m ny haambo any Kôrea. == Fampiasana == === Sakafo === [[Sary:Vitis coignetiae (fruits s1).jpg|vignette|243x243px|Voan' ny ''Vitis coignetiae''|ankavia]]Any [[Kôrea]] dia hanina ny voan' ny ''Vitis coignetiae'' raha mbola vaovao ary nampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana mba hanamboarana [[Zavapisotro misy alikaola|zavapisotro misy alikôla]]. Amin' izao fotoana izao dia ambolena ho an' ny famokarana [[divay]] izy io. Any [[Japàna]] dia tamin' ny taompolo 1980 no nambolena voalohany ny ''Vitis coignetiae'' ho an' ny famokarana divay. Misy orinasa vitsivitsy izay mamokatra divay somary maisatra sy marikivy kely izay tovanana siramamy mba hahamamy azy. Ankoatra ny divay, ny ''Vitis coignetiae'' dia atao ranom-boankazo sy kaonfitira. === Haingo === [[Sary:Château de Breteuil 2010 071.jpg|vignette|233x233px|Ravina menan' ny ''Vitis coignetiae'']]Ampiasaina ho zavamaniry fanao haingo ny ''Vitis coignetiae'' noho ny raviny amin' ny fararano izay miova ho mena. === Fitsaboana === Nampiasaina tamin' ny fitsaboana nentim-paharazana kôreana ho fitsaboana ny areti-maso sy ny homamiadana ny voan' ny ''Vitis coignetiae''. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] (voany) * ''[[Vitis]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' b85t4aw6f3vf44w1vuifq4vrocslsq7 1135955 1135954 2026-04-22T09:42:45Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1135955 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vitis Coignetiae DSCN3786.TIF|vignette|360x360px|''Vitis coignetiae'']] Ny '''''Vitis coignetiae''''' dia karazana voaloboka, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', misy voany mena, teratany any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] any [[Azia Avaratra-Atsinanana|Azia]] [[Azia Avaratra-Atsinanana|Avaratra Atsinanana]]. == Famariparitana == [[Sary:Vitis coignetiae kz01.jpg|vignette|Raviny maitso sy tsimoka]] Zavamaniry mianika sy matanjaka ary mamoaka tsimoka tanora miloko volomparasy ny ''Vitis coignetiae''. Lehibe ny raviny (savaivo: 15 hatramin' ny 30 sm) izay tsotra sy misy nifinifiny. Maitso ireo ravina ireo amin' ny voalohany, fa mivadika mena manopy volomboasary kosa amin' ny fararano. Ahitana zavamaniry misy voniny vavy, ao koa ny misy voniny lahy, ary ao ny misy voniny sady lahy no vavy, ny karazana maniry hoazy (karazana dia). Lehibe ny sampaho izay misy voany volomparasy kely sy vihim-boany lehibe. Manomboka any [[Japàna]] (Hokkaido sy Honshu ary Shikoku), any amin' ny nosy [[Sakhalin]] ([[Rosia]]), ka hatrany [[Kôrea]] ny tsinjara toerana tany am-boalohany. Maniry any amin' ny faritra mangatsiaka sy mando ny ''Vitis coignetiae''. Hita any amin' ny faritra be tendrombohitra any Japàna izy io ary mahatratra 1&nbsp;300 m ny haambo any Kôrea. == Fampiasana == === Sakafo === [[Sary:Vitis coignetiae (fruits s1).jpg|vignette|243x243px|Voan' ny ''Vitis coignetiae'']]Any [[Kôrea]] dia hanina ny voan' ny ''Vitis coignetiae'' raha mbola vaovao ary nampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana mba hanamboarana [[Zavapisotro misy alikaola|zavapisotro misy alikôla]]. Amin' izao fotoana izao dia ambolena ho an' ny famokarana [[divay]] izy io. Any [[Japàna]] dia tamin' ny taompolo 1980 no nambolena voalohany ny ''Vitis coignetiae'' ho an' ny famokarana divay. Misy orinasa vitsivitsy izay mamokatra divay somary maisatra sy marikivy kely izay tovanana siramamy mba hahamamy azy. Ankoatra ny divay, ny ''Vitis coignetiae'' dia atao ranom-boankazo sy kaonfitira. === Haingo === [[Sary:Château de Breteuil 2010 071.jpg|vignette|233x233px|Ravina menan' ny ''Vitis coignetiae'']]Ampiasaina ho zavamaniry fanao haingo ny ''Vitis coignetiae'' noho ny raviny amin' ny fararano izay miova ho mena. === Fitsaboana === Nampiasaina tamin' ny fitsaboana nentim-paharazana kôreana ho fitsaboana ny areti-maso sy ny homamiadana ny voan' ny ''Vitis coignetiae''. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] (voany) * ''[[Vitis]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' jwca6618cww3426udtcjj1sed76z72l Triticum aestivum 0 299236 1135957 2026-04-22T10:07:55Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Poaceae 1135957 wikitext text/x-wiki [[Sary:Blé tendre (GRAPELLI) AO-5-cliche Jean Weber (5) (23975019962).jpg|vignette|358x358px|''Triticum aestivum'']] Ny '''''Triticum aestivum''''' dia karazana zavamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', zana-pianakaviana ''Pooideae''. Tafiditra ao anatin' izany ny voamadinika maromaro volena izay zana-karazana amin' ity zavamaniry ity. Manodidina ny 95% amin' ny [[varimbazaha]] vokarina eran-tany dia ity karazana ity. izy no be mpitia indrindra amin' ny voly rehetra sy ny voamadinika ahazoana vola be indrindra. == Taksônômia == Teo aloha, ny ''Triticum aestivum'' dia tsy nanonadoana ny varimbazaha mahazatra, ary nisy voamadinika hafa izay noheverina ho karazana bôtanika miavaka (ohatra, ny ''Triticum spelta''). Tamn' ny taona 2024, ny ankamaroan' ny angon-drakitra momba ny bôtanika dia mihevitra ireo voamadinika ireo ho zana-karazan' ny ''Triticum aestivum''. Araka ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(21</small> <small>Jolay 2024)</small> esy ny ''Catalogue of Life'' <small>(21</small> <small>Jolay 2024)</small>: * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' * ''Triticum aestivum'' subsp. ''compactum'' (Host) H.Messik. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''macha'' (Dekapr. & Menabde) McKey * ''Triticum aestivum'' subsp. ''spelta'' (L.) Thell. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''sphaerococcum'' (Percival) Mac Key Araka ny ''[[BioLib]]'' <small>(21</small> <small>Jolay 2024):</small> * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' L. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''compactum'' (Host) MacKey * ''Triticum aestivum'' subsp. ''hadropyrum'' (Flaksb.) Tzvelev * ''Triticum aestivum'' subsp. ''spelta'' (L.) Thell. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''sphaerococcum'' (Percival) MacKey * ''Triticum aestivum'' subsp. ''vavilovi'' (Tuman) Sears Araka ny ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' <small>(21</small> <small>Jolay 2024)</small>: * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' * ''Triticum aestivum'' subsp. ''compactum'' (Host) Mac Key * ''Triticum aestivum'' subsp. ''macha'' (Dekapr. & Menabde) Mac Key * ''Triticum aestivum'' subsp. ''spelta'' (L.) Thell. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''sphaerococcum'' (Percival) Mac Key * ''Triticum aestivum'' subsp. ''tibeticum'' J. Z. Shao * ''Triticum aestivum'' subsp. ''yunnanense'' King ex S. L. Chen Araka ny ''[[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]]'' <small>(21</small> <small>Jolay 2024)</small>: * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' L. Araka ny ''[[World Flora Online]]'' (WFO) <small>(21 juillet 2024)</small>: * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' * ''Triticum aestivum'' subsp. ''compactum'' (Host) H.Messik. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''macha'' (Dekapr. & Menabde) McKey * ''Triticum aestivum'' subsp. ''spelta'' (L.) Thell. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''sphaerococcum'' (Percival) Mac Key * ''Triticum aestivum'' var. ''vavilovii'' (Tumanian) Sears == Jereo koa == * ''[[Triticum]]'' * ''[[Triticum durum]]'' * [[Varimbazaha]] c33iyibj1shs8m3dg47uht9j40u0h72 1135958 1135957 2026-04-22T10:10:34Z Thelezifor 15140 1135958 wikitext text/x-wiki [[Sary:Blé tendre (GRAPELLI) AO-5-cliche Jean Weber (5) (23975019962).jpg|vignette|358x358px|''Triticum aestivum'']] Ny '''''Triticum aestivum''''' dia karazana zavamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', zana-pianakaviana ''Pooideae''. Tafiditra ao anatin' izany ny voamadinika maromaro volena izay zana-karazana amin' ity zavamaniry ity. Manodidina ny 95% amin' ny [[varimbazaha]] vokarina eran-tany dia ity karazana ity. izy no be mpitia indrindra amin' ny voly rehetra sy ny voamadinika ahazoana vola be indrindra. == Taksônômia == Teo aloha, ny ''Triticum aestivum'' dia tsy nanonadoana ny varimbazaha mahazatra, ary nisy voamadinika hafa izay noheverina ho karazana bôtanika miavaka (ohatra, ny ''Triticum spelta''). Tamn' ny taona 2024, ny ankamaroan' ny angon-drakitra momba ny bôtanika dia mihevitra ireo voamadinika ireo ho zana-karazan' ny ''Triticum aestivum''. Araka ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(21</small> <small>Jolay 2024)</small> esy ny ''Catalogue of Life'' <small>(21</small> <small>Jolay 2024)</small>: * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' * ''Triticum aestivum'' subsp. ''compactum'' (Host) H.Messik. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''macha'' (Dekapr. & Menabde) McKey * ''Triticum aestivum'' subsp. ''spelta'' (L.) Thell. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''sphaerococcum'' (Percival) Mac Key Araka ny ''[[BioLib]]'' <small>(21</small> <small>Jolay 2024):</small> * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' L. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''compactum'' (Host) MacKey * ''Triticum aestivum'' subsp. ''hadropyrum'' (Flaksb.) Tzvelev * ''Triticum aestivum'' subsp. ''spelta'' (L.) Thell. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''sphaerococcum'' (Percival) MacKey * ''Triticum aestivum'' subsp. ''vavilovi'' (Tuman) Sears Araka ny ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' <small>(21</small> <small>Jolay 2024)</small>: * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' * ''Triticum aestivum'' subsp. ''compactum'' (Host) Mac Key * ''Triticum aestivum'' subsp. ''macha'' (Dekapr. & Menabde) Mac Key * ''Triticum aestivum'' subsp. ''spelta'' (L.) Thell. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''sphaerococcum'' (Percival) Mac Key * ''Triticum aestivum'' subsp. ''tibeticum'' J. Z. Shao * ''Triticum aestivum'' subsp. ''yunnanense'' King ex S. L. Chen Araka ny ''[[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]]'' <small>(21</small> <small>Jolay 2024)</small>: * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' L. Araka ny ''[[World Flora Online]]'' (WFO) <small>(21 juillet 2024)</small>: * ''Triticum aestivum'' subsp. ''aestivum'' * ''Triticum aestivum'' subsp. ''compactum'' (Host) H.Messik. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''macha'' (Dekapr. & Menabde) McKey * ''Triticum aestivum'' subsp. ''spelta'' (L.) Thell. * ''Triticum aestivum'' subsp. ''sphaerococcum'' (Percival) Mac Key * ''Triticum aestivum'' var. ''vavilovii'' (Tumanian) Sears == Jereo koa == * ''[[Triticum]]'' * ''[[Triticum durum]]'' * ''[[Triticum turgidum]]'' * [[Varimbazaha]] lu2r6zj4pqajv1kpxpe9tbwvz485l1q Triticum turgidum subsp. durum 0 299237 1135959 2026-04-22T10:28:20Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Poaceae 1135959 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pšenica tvrdá, Triricum durum.JPG|vignette|465x465px|''Triricum durum'']] Ny '''''Triticum turgidum'' subsp. ''durum''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', karazana [[varimbazaha]] fantatra amin' ny nofom-boany izay mafy sy mangarangarana. Teo aloha izy io diaz nantsoina hoe '''''Triticum'' ''durum'''''. Nambolena hatramin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara ity voamadinka ity izay be prôteinina, indrindra fa ireo izay glotenina rehefa akamban' ny rano. Tsy afaka mamokatra mofo afa-tsy ny tsy mitombo tsara izy io, nefa mety tsara amin' ny fanaovana paty sy sakafo hafa. [[Sary:Triticum durum grains on porcelain plate (cropped).JPG|vignette|Voan' ny ''Triticum durum'']] Io no karazana varimbazaha faharoa be ambolena indrindra aorian' ny varimbazaha mahazatra (''[[Triticum aestivum]]''), na dia tsy miantoka afa-tsy 5 hatramin' ny 8 % amin' ny famokarana varimbazaha manerantany. == Jereo koa == * ''[[Triticum]]'' * [[Varimbazaha]] * ''[[Triticum aestivum]]'' * ''[[Triticum turgidum]]'' 8mlqykfiufdf3lgzgimqeahta7w4r0x 1135960 1135959 2026-04-22T10:28:43Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Triticum durum]] ho [[Triticum turgidum subsp. durum]] i Thelezifor 1135959 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pšenica tvrdá, Triricum durum.JPG|vignette|465x465px|''Triricum durum'']] Ny '''''Triticum turgidum'' subsp. ''durum''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', karazana [[varimbazaha]] fantatra amin' ny nofom-boany izay mafy sy mangarangarana. Teo aloha izy io diaz nantsoina hoe '''''Triticum'' ''durum'''''. Nambolena hatramin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara ity voamadinka ity izay be prôteinina, indrindra fa ireo izay glotenina rehefa akamban' ny rano. Tsy afaka mamokatra mofo afa-tsy ny tsy mitombo tsara izy io, nefa mety tsara amin' ny fanaovana paty sy sakafo hafa. [[Sary:Triticum durum grains on porcelain plate (cropped).JPG|vignette|Voan' ny ''Triticum durum'']] Io no karazana varimbazaha faharoa be ambolena indrindra aorian' ny varimbazaha mahazatra (''[[Triticum aestivum]]''), na dia tsy miantoka afa-tsy 5 hatramin' ny 8 % amin' ny famokarana varimbazaha manerantany. == Jereo koa == * ''[[Triticum]]'' * [[Varimbazaha]] * ''[[Triticum aestivum]]'' * ''[[Triticum turgidum]]'' 8mlqykfiufdf3lgzgimqeahta7w4r0x 1135962 1135960 2026-04-22T10:30:15Z Thelezifor 15140 Namindra sary 1135962 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pšenica tvrdá, Triricum durum.JPG|vignette|465x465px|''Triricum durum'']] Ny '''''Triticum turgidum'' subsp. ''durum''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', karazana [[varimbazaha]] fantatra amin' ny nofom-boany izay mafy sy mangarangarana. Teo aloha izy io diaz nantsoina hoe '''''Triticum'' ''durum'''''. Nambolena hatramin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara ity voamadinka ity izay be prôteinina, indrindra fa ireo izay glotenina rehefa akamban' ny rano. Tsy afaka mamokatra mofo afa-tsy ny tsy mitombo tsara izy io, nefa mety tsara amin' ny fanaovana paty sy sakafo hafa. [[Sary:Triticum durum grains on porcelain plate (cropped).JPG|vignette|Voan' ny ''Triticum durum''|ankavia]] Io no karazana varimbazaha faharoa be ambolena indrindra aorian' ny varimbazaha mahazatra (''[[Triticum aestivum]]''), na dia tsy miantoka afa-tsy 5 hatramin' ny 8 % amin' ny famokarana varimbazaha manerantany. == Jereo koa == * ''[[Triticum]]'' * [[Varimbazaha]] * ''[[Triticum aestivum]]'' * ''[[Triticum turgidum]]'' dc3nf2rjnztn5t85c2rets8s0yihu0y Triticum durum 0 299238 1135961 2026-04-22T10:28:43Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Triticum durum]] ho [[Triticum turgidum subsp. durum]] i Thelezifor 1135961 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Triticum turgidum subsp. durum]] hpzikmg09sil4e0ne3xr44u2c99oc9q Triticum turgidum 0 299239 1135965 2026-04-22T10:41:07Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Poaceae 1135965 wikitext text/x-wiki [[Sary:Blé dur DURIAC (obtention INRA)-1-cliche Jean Weber (24000350341).jpg|vignette|537x537px|[[Triticum turgidum subsp. durum|''Triticum turgidum'' subsp''. durum'']]]] Ny '''''Triticum turgidum''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', zana-pianakaviana ''Pooideae'', izay miseho amin' ny zana-karazana maromaro volena, indrindra ny [[Triticum turgidum subsp. durum|''Triticum turgidum'' subsp''. durum'']]. Araka ny voalazan' ny mpanoratra sasany dia misy zana-karazana maro izy io: * ''Triticum turgidum'' subsp. ''dicoccum'' * [[Triticum turgidum subsp. durum|''Triticum turgidum'' subsp. ''durum'']] = ''Triticum'' ''durum'' * ''Triticum turgidum'' subsp. ''turgidum'' * ''Triticum turgidum'' subsp. ''polonicum'' * ''Triticum turgidum'' subsp. ''turanicum'' = ''Triticum turanicum'' * ''Triticum turgidum'' subsp. ''carthlicum'' = ''Triticum carthlicum'' * ''Triticum turgidum'' subsp. ''paleocolchicum'' Na izany aza, ny mpanoratra hafa dia mandà ny fisian' ireo zana-karazana rehetra ireo ary mihevitra ireo taksôna ireo ho karazana miavaka na tsy misy antony tokony hisiany. == Jereo koa == * ''[[Triticum]]'' * ''[[Triticum aestivum]]'' * [[Varimbazaha]] ekdseig7i9hxaywe7p67awzf1hl59g2 Dicotyledonae 0 299240 1135966 2026-04-22T10:43:50Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1135966 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Tokan-dravin-tsimoka]] j3vc9bobva1lbg6g8nl2anb65z8002q 1135967 1135966 2026-04-22T10:45:04Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1135967 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Roa ravin-tsimoka]] 5asui2rentenylbdc8yykd3nmaq9yfe Monocotyledonae 0 299241 1135969 2026-04-22T10:46:41Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1135969 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Tokan-dravin-tsimoka]] j3vc9bobva1lbg6g8nl2anb65z8002q Allium sativum 0 299242 1135970 2026-04-22T10:50:34Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1135970 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Tongologasy]] re38ac2imy787srnm7gs73ktprxerve