Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 1131 1136240 1059007 2026-04-25T08:00:31Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1136240 wikitext text/x-wiki Ny volana '''Nôvambra''' dia volana fahiraika ambin' ny folo ao amin' ny [[tetiandro gregôriana]] sy [[Tetiandro joliana|joliana]]. Maharitra 30 andro ity volana ity. Io no volana fahatelo amin' ny [[fararano]] any amin' ny [[ila-bolantany]] avaratra, fa volana fahatelo amin' ny lohataona kosa any amin' ny ila-bolantany atsimo, ary koa ny volana [[ririnina]] voalohany amin' ny [[ila-bolantany]] avaratra, fa volana fahavaratra voalohany any amin' ny ila-bolantany atsimo. Avy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] hoe “''novem''” ny anarany, izay midika hoe "sivy" satria io no volana fahasivy tao amin' ny [[tetiandro rômana]] fahiny. == Tantara == === Fiandohana === Tany am-boalohany, tao amin' ny [[tetiandro rômana]] antsoina hoe "tetiandro rômoleana", izay ahitana volana miisa folo, ny volana Nôvambra dia volana fahasivy amin' ny taona. Io anarana io dia avy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] hoe ''November'', izay avy amin' ny hoe ''novem'', "sivy" sy ny [[Tovana (fitsipiteny)|tovana]] -''bris'' izay avy amin' ny teny latina hoe ''ber'' "mitondra", na avy amin' ny andian-teny hoe ''ab imbre'', "aorian' ny oram-panala". Ny [[Rôma Taloha|Rômana]], rehefa zatra naneho ho olona na [[Andriamanitra (ankapobeny)|andriamanitra]] ny zavatra rehetra izay nanahirana ny nanazava azy (toy ny tsingerina isan-taona), dia nametraka ny andriamanitra "tsara" amin' ny lafiny iray ary ny andriamanitra "ratsy" amin' ny lafiny ilany, ary nitandrina mba ho eo ambanin' ny fiarovan' ny voalohany, ka hiaro ny tenany tsy ho azon' ny faharoa. Ny volana efatra voalohany amin' ny taona ihany no mifandray amin' ny andriamanitra mpiaro, ka ny telo amin' izy ireo dia andriamanibavy: ny ''Martius'' (volana Marsa) natokana ho an' ny andriamanitra rômanina [[Marsa (andriamanitra)|Marsa]], ny ''Aprilis'' (volana Aprily) ho an' i [[Afrôdita]], ny ''Maius'' (volana Mey) ho fanomezam-boninahitra an' i [[Maia (andriamanibavy)|Maia]], ny ''Iunius'' (volana Jona) ho fanomezam-boninahitra an' i [[Jonô (andriamanibavy)|Jonô]]. Ny enim-bolana farany dia notondroina amin' ny isa izay natao mba hahafaha-manavaka azy ireo mandritra ny taona: ny ''Quintilis'' ho an' ny volana fahadimy, ny ''Sextilis'' ho an' ny fahenina, ny ''September'' ho an' ny fahafito, ny ''October'' ho an' ny fahavalo, ny ''November'' ho an' ny fahasivy, ny ''December'' ho an' ny fahafolo. Amin' io tetiandro io, ny volana Marsa no volana voalohany amin' ny taona rômana. === Tetiandro pômpiliana sy joliana === Araka ny lovantsofina notantarain' ny mpanoratra latinina (Ôvidio, Varô), dia lasa nisy 12 volana ny tetiandro, na io tamin' ny naha mpanjaka an' i [[Noma Pômôlio]] (''Numa Pompilius''), na io tamin' ny fitondran' ny ''Decemviri'' manodidina ny taona 450 tal. J.K. ary ny [[Janoary]] no lasa volana voalohany amin' ity antsoina hoe "tetiandro pômpiliana" ity mba hanakaiky kokoa ny fiandohan' ny taona amin' ny [[sôlstisy]] ririnina izay mamarana ny vanim-potoana tsy isian' ny famokarana ary manomboka ny fanavaozan' ny [[Masoandro]]. Na izany aza, ny taona rômana dia fantatra amin' ny daty nifidianana ny kônsoly roa, izay nandray ny fahefana tamin' ny 1 Mey sy 15 Marsa talohan' ny taona 153 tal. J.K. Ny fiandohan' ny taon' ny kônsoly dia napetraka amin' ny 1 Janoary tamin' ny nampidirana ny [[tetiandro joliana]] tamin' ny 45 tal. J.K., i [[Jolio Kaisara]] dia nampanombka izany, tsy tamin' ny [[sôlstisy]] ririnina, fa tamin' ny tsinam-bolana manaraka mivantana an' io sôlstisy io, mba hifanaraka amin' ny toetsain' ny Rômana, izay zatra ny taom-bolana. === Tamin' ny Andro Antenatenany sy taty aoriany === Tamin' ny [[Andro Antenatenany]], ny firenena kristiana dia mampiasa ny [[tetiandro joliana]] ary nanomboka ny fanisana ny taona amin' ny fety ara-pivavahana lehibe iray, dia ny 25 Desambra (''fomban' ny Fahaterahan' i Jesoa''), ny 25 Martsa (''fomba flôrentina'' na ''fomban' ny Fanambaràna''), na amin' ny Paska (''fomban' ny Paska'') toy ny any amin' ny faritra frantsay sasany. Na izany aza, ny tetiandro tamin' ny Andro Antenatenany dia manohy mampiseho ny taona araka ny fomba amam-panao romana, amin' ny tsanganana roa ambin' ny folo manomboka amin' ny Janoary ka hatramin' ny Desambra. Tany [[Frantsa]], ny volana Nôvambra dia lasa volana faha-11 rehefa nanapa-kevitra ny mpanjaka Charles IX, tamin’ ny alalan' ny Didin' i Roussillon tamin' ny 1564, fa hanomboka ny 1 Janoary ny taona. Ny papa [[Gregôrio XIII]] dia manitatra izany fepetra izany ho an' ny firenena kristiana rehetra tamin' ny fandraisana tamin' ny taona 1582 ny [[tetiandro gregôriana]] izay napetraka miandalana ao amin' ireo fanjakana katôlika. === Ankehitriny === Nandeha tsikelikely ny fampiasana ny tetiandro gregôriana izay mampitonda laharana fahiraika ambin' ny folo ny volana Nôvambra. Taty amin' ny taona 1926 izany tao [[Torkia]]. Ny fiforonan-teny latina momba ny volana Nôvambra dia mbola mampahatsiahy hatramin' izao ny filaharan' ity volana ity ao amin' ny taonan' ny "tetiandro pômpiliana": ankehitriny izy dia volana fahiraika ambn' ny folo, raha laharana fahasivy taloha.{{Novambra}} == Ireo zavatra nitranga tamin' ny Nôvambra == === Teraka === * [[1859]] : [[Nikolaï Tikhomirov]] — injeniera === Maty === == Jereo koa == * [[Janoary]] - [[Febroary]] - [[Martsa|Marsa]] - [[Avrily]] - [[Mey]] - [[Jona (volana)|Jona]] - [[Jolay]] - [[Aogositra]] - [[Septambra]] - [[Ôktôbra]] - [[Nôvambra]] - [[Desambra]] * [[Tetiandro]] * [[Tetiandro malagasy]] *[[Tetiandro gregôriana]] *[[Tetiandro joliana]] *[[Fizaràn-taona]] [[sokajy:Daty]] [[sokajy:Andron'ny volana Novambra]] 6i76jqzw9kmvcis3zcfx07jtmkj0iv5 0 6672 1136221 1127919 2026-04-24T17:31:07Z Thelezifor 15140 Sarin-tany 1136221 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pays| nom_local1=República Bolivariana de Venezuela| langue1=es |pas vrai prononciation1=Es-Venezuela.ogg| nom_malgache=Repoblika Bolivarianin'i Venezoela | image_drapeau=Flag of Venezuela.svg | lien_drapeau=Sainan'i Venezoela | image_blason=| lien_blason=Evan'ny Venezoela | image_carte=VEN orthographic.svg | devise=Dios y Federación| langues_officielles=[[fiteny espaniola]]| capitale=[[Caracas]]| coordonnées_capitale=55°30'5''N, 37°20'3''E | lien_villes=Tanana any Venezoela | titre_plus_grande_ville=Tanàna ngeza indrindra | plus_grande_ville=[[Caracas]] | type_gouvernement=Repoblika| titres_dirigeants=[[Filoha]] | noms_dirigeants=[[Delcy Rodríguez]]| superficie_rang=32 | superficie_totale={{formatnum:916445}} | pourcentage_eau=0,3 %| population_rang=40 | population_totale={{formatnum:28517000}} | population_année=2025 | densité=31,1 | type_indépendance=Date | pays_indépendance=avy amin'ny [[Espaina]] | date_indépendance=[[5 Juillet 1811]] | pays frontaliers={{BRA}}{{-}}{{COL}}{{-}}{{GUY}}| gentilé=Venezoelianina| monnaie=[[Bolívar (vola)|Bolívar fuerte]] | code_monnaie=VEF | fuseau_horaire=-4h |hymne_national=[[es:Gloria al bravo pueblo|Gloria al bravo pueblo]] |domaine_internet=.ve | indicatif_téléphonique=58 | notes=| }} Ny '''Venezoela''', na '''Repoblika Bôlivarianin' i Venezoela''', dia [[firenena]] any avaratra amin' i [[Amerika Atsimo]], izay manana morontsiraka ao amin' ny [[Ranomasina Karaîba|Ranomasina Karaiba]] sy ao amin' ny [[Ranomasimbe Atlantika]]. I [[Caracas]] no renivohiny. Manana velarana mirefy 916 445 km² izy. NIisa 28 517 000 <abbr>ny mponina tao aminy tamin' ny taona 2025.</abbr> Ny vohon' ny tanin' i Venezoelà dia miavaka noho ny fisian' ny faritra voajanahary maromaro: any avaratra sy avaratra-andrefana ny faritra be tendrombohitra, ahitana ny Tandavan-tendrombohitra Andes Venezoeliana (ny tendrombohitra Bolívar no tendro avo indrindra ao amin' ilay firenena, mahatratra 5 007 m). [[Sary:Ve-map.png|ankavia|vignette|Sarin-tanin' i Venezoela]] Eo afovoan' ilay firenena no ahitana ny lemaka midadasika izay antsoina hoe ''llanos'' amin' ny teny espaniôla. Manerinerina any atsimo ny Tangoron-tendrombohitra Guianas, izay faritra amazôniana anjakan' ny ala trôpikaly mikitroka. Lava ny morontsirak' i Venezoela (mihoatra ny 2 500 km). Manana nosy miisa70 eo ho eo i Venezoela. I [[Orinoco]] no ony lehibe indrindra ao amin' ilay firenena, izay manondraka ny roa ampahatelon' ny tanim-pirenen' i Venezoela izy. Madrakotra ny antsasa-manilan' ny velaran' i Venezoela ny ala izay misy karazan-kazo maro (hazo palmie, [[manga]], sns.). Maro isan-karazany ny biby: [[jagoara]], [[rajako]], [[bera]] (na orsa), [[serfa]], [[voay]], [[Sama (vorona)|sama]], [[vano]], sns. Ny [[katôlisisma]] no fivavahana be mpanaraka ao Venezoela. Mifototra amin' ny fitrandrahana [[solitany]] ny toekaren’ i Venezoela: isan' ny firenena mpamokatra solitany lehibe indrindra eran-tany ity firenena ity. Zanatany espaniôla taloha i Venezoelà izay nahaleotena nanomboka tamin' ny taona 1811. == Jereo koa == * '''Tanana lehibe''': [[Barcelona (Venezoela)]], [[Caracas]], [[Ciudad Bolívar]], [[Guanta]], [[Lechería]], [[Maracaibo]], [[Maturín]], [[Puerto La Cruz]], [[Valencia (Venezoela)]] * '''Firenena ao Amerika:''' [[Antigoa-sy-Barboda]] - [[Arjentina]] - [[Bahamasy]] - [[Barbady]] - [[Belizy]] - [[Bôlivia]] - [[Brezila]] - [[Dôminika]] - [[Ekoadôra]] - [[Etazonia]] - [[Goatemala]] - [[Goiana]] - [[Grenady]] - [[Haitỳ|Haity]] -[[Hôndorasy]] - [[Jamaîka]] - [[Kanada]] - [[Kiobà|Kioba]] - [[Kôlômbia]] - [[Kôsta Rika]] - [[Meksika]] - [[Nikaragoa]] - [[Orogoay]] - [[Panamà|Panama]] - [[Paragoay]] - [[Però]] - [[Pôrtô-Rikô|Pôrtô Rikô]] - [[Repoblika Dôminikana]] - [[Salvadôro]] - [[Santa Losia]] - [[Santa-Kity-sy-Nevisy]] - [[Santa-Vinsanta-sy-Grenadina]] - [[Silia]] - [[Sorinama]] - [[Trinite-sy-Tôbagô]] -[[Venezoela]] * '''Kôntinenta eto an-tany:''' [[Afrika]] - [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) - [[Azia]] - [[Eorôpa]] - [[Ôseania]] - [[Antarktika]] == Rohy ivelany == * {{es}} [http://www.gobiernoenlinea.ve/ Tranonkala ofisialin' ny governemanta Venezoelianina] {{Wayback|url=http://www.gobiernoenlinea.ve/ |date=20010625100419 }} * {{es}} [http://www.venezuela.gov.ve Fitondranan' ny Repoblika Venezoelianina] {{Wayback|url=http://www.venezuela.gov.ve/ |date=20090319201106 }} * {{fr}} {{dmoz|Venezuela|http://www.dmoz.org//World/Fran%C3%A7ais/R%C3%A9gional/Am%C3%A9rique/Venezuela/}} {{vangovango}} [[Sokajy:Venezoela|*]] [[Sokajy:Firenena ao Amerika Atsimo]] [[Sokajy:Amerika Atsimo]] qwpjrluxldwf1z01zs4ux8njied8aab 0 11062 1136198 1132319 2026-04-24T14:41:20Z Thelezifor 15140 /* Toe-javatra niteraka azy */ Tsipelina 1136198 wikitext text/x-wiki [[Sary:School Madagascar EPP Ambodiriana.jpg|vignette|382x382px|Sekoly any ambanivohitr' i Madagasikara, EPP Ambodiriana (Septambra 2007)]] Ny '''fanagasiana''' dia pôlitika sy dingana natao hampiroboroboana sy hanamafisana ny maha izy azy ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], izay nampiharina taorian' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]], indrindra nandritra ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]], mba hanamafisana ny lafiny ara-[[Fanabeazana|panabeazana]], ara-[[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], ara-[[Fiteny malagasy|piteny]], ara-[[toekarena]] ary ara-[[Tantaran' i Madagasikara|tantara]]<nowiki/>n' i [[Madagasikara]]. Nampiharin' ny governemanta malagasy izany taorian' ny [[Rotaka tamin' ny taona 1972|rotaky ny mpianatra tamin' ny taona 1972]]: tamin' ny fitondran' ny filoham-pirenena [[Ratsiraka Didier]] sy taty aoriana nandritry ny fitondran' ny filoham-pirenena [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]] fanindroany tamin' ny taona 2007. Mikasika ny fampianarana indrindraindrindra ny fanagasiana satria araka ny dinika nataon' ny [[Firenena Mikambana]] dia moramora kokoa ho an' ny [[ankizy]] ny mianatra amin' ny [[Fiteny nibeazana|tenin-dreniny]]. Maro ny tombontsoa azo amin' ny fanagasiana: fanamafisana ny maha izy azy ny firenena sy ny hambom-pom-pirenena, fiarovana ny vakoka ara-kolontsaina sy ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary fampandrosoana ny [[Toekarena malagasy|toekarena]] izay tokony hizaka tena kokoa. Misy ny olana sy fanamby atrehin' ny fanagasiana, ka anisan' izany: ny fahasamihafan' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] eto Madagasikara izay mahatonga ny fampiraisana amin' ny fitenim-pirenena tokana ho sarotra, ny tsy fahampian' ny fitaovana sy [[fotodrafitrasa]] hampiharana ny pôlitikan' ny fanagasiana, ny fiantraikan' ny kolontsaina frantsay izay maharitra, ary ny [[fanatontoloana]]. Niseho tamin' ny sehatra samihafa ny pôlitikan' ny fanagasiana. Nisy ny fampiharana teo amin' ny [[fanabeazana]], toy ny fampidirana ny fampianarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manomboka amin' ny [[sekoly ambaratonga fototra]] sy ny famoronana boky fianarana amin' ny [[teny malagasy]] ary ny famoronana [[Oniversite eto Madagasikara|oniversite malagasy]]. Ao ny fampandrosoana ny [[haino aman-jery]] amin' ny teny malagasy toy ny [[Onjam-peo|onjampeo]] sy [[fahitalavitra]] ary ny [[gazety]] an-tsoratra. Nisy koa ny fampiharana teo amin' ny [[Fitantanan-draharaha|fitantanan-draharaham-panjakana]], toy ny fampiasana ny teny malagasy eo amin' ny tahirin-kevitra sy ny antontan-taratasy ara-pitantanana ary ny fampitam-vaovao ôfisialy. Nisy koa ny ezaka fampiroboroboana ny [[Zavakanto malagasy|zavakanto]] sy ny [[kolontsaina malagasy]], anisan' izany ny fikarakarana lanonana sy hetsika ara-kolontsaina. == Famaritana sy tanjon' ny fanagasiana == === Famaritana ankapobeny === Samy manana ny famaritany ny atao hoe "fanagasiana" ny mpanoratra. "Fanamboarana, fanaovana hifanentana amin' ny toetra amam-pomba sy fisainana malagasy" ny fanagasiana, hoy ny ao amin' ny [[Akademia Malagasy]]<ref><small>Akademiam-pirenena Malagasy, ''Rakibolana Rakipahalalana, 2005.''</small></ref>. Izao koa no lazain' i [[Emilson Daniel Andriamalala]] hamaritany ny fanagasiana: "Ny atao hoe Fanagasiana dia fanandratana izay maha-malagasy, ary ny fanandratana dia tsy fanafoanana ny zavatra hafa fa fametrahana zavatra sasany eo ambonin' ny zavatra hafa rehetra"<ref><small>Emilson Daniel Andriamalala, ''Ny Fanagasiana'', Edition Mixte, Antananarivo, 1974, p. 6.</small></ref><ref><small>[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/nyfanagasiana#mg.nt "Fanagasiana"] in ''tenymalagasy.org''</small></ref>. Ao amin' ny tahirin-kevitra ara-pôlitikan' ny Repoblika faharoa, ny fanagasiana ny fampianarana dia fandrindrana ny votoatiny sy ny fomba fampianarana amin' ny zavatra takian' ny [[Revôlisiôna sôsialista|revôlisiôna]] sy ny fananganana Fanjakana malagasy tena izy<ref><small>Didier Ratsiraka, "[https://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/madagascar-malgachisation.htm La malgachisation]", ''Charte de la Révolution socialiste malagasy'' / ''Boky Mena''. (Tonon-tsiahy nataon' ny Université Laval.</small></ref>. === Tanjon' ny fanagasiana === Anisan' ny tanjon' ny fanagasiana ny fampiroboroboana ny fampiasana ny [[fiteny malagasy|teny malagasy]] amin' ny sehatra rehetra eo amin' ny lafiny [[sôsialy]] sy [[toekarena]] ary [[pôlitika]], hisolo tsikelikely ny [[fiteny frantsay|teny frantsay]] izay nolovaina tamin' ny [[fanjanahantany]]; hanomezan-danja ny fomba amam-panao sy ny [[zavakanto]] ary ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran' ny Malagasy]], amin' ny fampidirana azy ireo ao amin' ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fandaharam-pianarana]] sy ao amin' ny pôlitika ara-kolontsaina; hanohanana ny orinasa malagasy sy hampiroboroboana ny toekarem-pirenena, amin' ny alalan' ny fampihenana ny fiankinan-doha amin' ny zava-bita avy any ivelany. == Votoatin' ny fanagasiana == Nozarain' i [[Emilson Daniel Andriamalala|E. D. Andriamalala]] telo ny votoatin' ny atao hoe "fanagasiana", dia ny fanagasiana ny [[Fampianarana eto Madagasikara|fampianarana]] sy ny fanagasiana ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]] ary ny fanagasiana ny toe-tsaina<ref name=":1"><small>Emilson Daniel Andriamalala, ''Ny Fanagasiana'', Edition Mixte, Antananarivo, 1974, p. 7.</small></ref>. === Fanagasiana ny fampianarana === Mahakasika ny rafi-pampianarana ny fanavaozana hita indrindra. Anisan' ny fepetra noraisina ny fampidirana ny teny malagasy ho teny enti-mampianatra eny amin' ny [[Sekoly ambaratonga fototra|ambaratonga fototra]] sy ny amin' ny ampahan' ny fampianarana [[Sdekoly ambaratonga faharoa|ambaratonga faharoa]]; ao koa ny fanavaozana ny fandaharam-pianarana any an-tsekoly mba hampidirana bebe kokoa ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaram-pirenena]] sy ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] [[Kolontsaina malagasy|malagasy]], ary ny fanofanana ny mpampianatra malagasy hisolo tsikelikely ny mpiara-miasa vahiny<ref name=":3"><small>Pela Ravailtera, "[https://lexpress.mg/25/05/2020/echec-dun-enseignement-issu-de-la-politique-de-cooperation Échec d’un enseignement issu de la politique de coopération]", ''L'Express de Madagascar'', 25/05/2020</small></ref>. Mikendry indrindra ny fampitomboana ny fampiasana ny teny malagasy ao amin' ny fanabeazana, ny fampifanarahana ny fandaharam-pianarana any an-tsekoly amin' ny zava-misy eo amin' ny firenena koa ny fanavaozana kasaina<ref name=":3" />. Roa ny tanjona: hanatsarana ny fahazoana fampianarana ho an' ny mpianatra tsy mahay teny frantsay, sy hanangana ny maha izy azy matanjaka ho an' ny firenena amin' ny alalan' ny sekoly. Hoy i [[Emilson Daniel Andriamalala|E. D. Andriamalala]]: "Ny fanagasiana ny fampianarana dia ilaina mba hahafahana mampitovy lenta ny zaza Malagasy rehetra. Ho mora voaray manko ny lesona rehefa amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Ho vita ihany koa ny hamokatra olom-banona feno: manam-pahaizana, mahay miaina sy mijoro amin' ny [[Kolontsaina malagasy|maha-Malagasy]]. Dia hanana vintana sahala ny Malagasy entina miatrika ny fiainana"<ref name=":2"><small>"[https://blaogyvoniary.com/2016/07/12/ny-fanagasiana/ Ny Fanagasiana] {{Wayback|url=https://blaogyvoniary.com/2016/07/12/ny-fanagasiana/ |date=20240224115817 }}", ''Blaogin' i Voniary, fampivoaran-tena sy maha Malagasy'',</small></ref>. Mitaky asa momba ny teny koa ny fanagasiana: famoronana voambolana siantifika amin' ny teny malagasy, fandikana rijanteny ara-pitantanana, ara-panabeazana ary ara-teknika; ary adihevitra momba ny tsipelina sy ny fampanaraham-penitra ny teny malagasy. Ezaka maro eo amn' ny sehatra pedagôjika sy akademika no takina amin' izany: fitadiavana voanteny malagasy efa misy rahateo handikana ny voateny vahiny, fanomezana endrika malagasy ny voanteny vahiny, fandikana ny voankevitra siantifika na filôzôfika izay tsy misy amin' ny fomba fiteny malagasy nentim-paharazana. === Fanagasiana ny fitantanan-draharaha sy ny toekarena === Mikasika ihany koa ny fitantanan-draharaham-panjakana sy ny toekarena koa ny pôlitikan' ny fanagasiana. Eo amin' ny lafiny fitantanana dia soloina tsikelikely ny tompon' andraikitra vahiny, asondrotana ny tompon' andraiki-panjakana malagasy amin' ny toeran' ny fitaleavana, ampitomboina ny fampiasana ny teny malagasy ao amin' ny antontan-taratasim-panjakana. Eo amin' ny lafiny toekarena, amin' ny sehatra sasany, ny tanjona dia ny fanamafisana ny fandraisan' ny olom-pirenena anjara amin' ny fisahanana orinasa sy amin' ny rafi-toekarena. Io fomba fiasa io no nivoatra indrindra nandritra ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Demôkratika]] notarihin' i [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] nanomboka ny taona 1975, izay nampitambatra ny fanagasiana sy ny pôlitika [[Sôsialisma|sôsialista]]. Hoy i [[Emilson Daniel Andriamalala|E. D. Andriamalala]]: "Ny <u>fanagasiana ny toe-karena</u> indray dia mifototra amin' ny fampiasana ny kely ananan' ny tena sy ny fiezahana tsy hiankina amin' ny sasany. Antoka iray lehibe ahatongavana amin' izany ny fanindrahindrana ny [[Toekaren' i Madagasikara#Taozava-baventy|vita malagasy]] sy ny fanatsarana hatrany ny vokatra"<ref name=":2" />". === Fanagasiana ny toe-tsaina sy fomba fisaina === "Ny <u>fanagasiana ny toe-tsaina sy fomba fisaina</u> koa dia tsy azo atao ambanin-javatra. Trandrahina izay ampiharana ny soatoavina malagasy eo amin' ny fiainana an-davanandro. Ho fanampin' izany, tokony tsy haka tahaka be fahatany ny ribam-bazaha ny Malagasy fa tsy izany no atao hoe fandrosoana<ref name=":2" />.<big>"</big> ([[Emilson Daniel Andriamalala|E. D. Andriamalala]]) == Tantaran' ny fitakiana fanagasiana == === Toe-javatra niteraka azy === Ny filana ny fanagasiana dia efa nanangasanga tao amin' ny fampianaran' ny misiônera tamin' ny taonjato faha-19 sy ny rafi-pianaran' ny mpanjanaka frantsay. Hoy [[Randriamarolaza Louis Paul]]: <blockquote>"Ny hoe fanagasiana dia teny sy hevitra teraka teo am-pifampikasohan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] tamin' ny [[Vazaha eto Madagasikara|Vazaha]] raha vao nanomboka ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany]] nandritra ny taompolo voalohan' ny taonjato faha-XX.<ref><small>Randriamarolaza Louis Paul, "Fanagasiana", ao amin' ny Akademiam-pirenena malagasy, ''Rakibolana Rakipahalalana'', 2005.</small></ref>"</blockquote>Tamin' ny fiafaran' ny taompolo 1950 no niorenan' ny [[antoko pôlitika]] roa lehibe: ny [[Parti Social Démocrate de Madagascar]] (PSD) izay notarihin' i [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]], mpankasitraka ny [[fizakantena]] ary nitazona fifandraisana akaiky tamin' i [[Frantsa]], andaniny, sy ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) izay manohana ny [[fahaleovantena]] tanteraka amin' i Frantsa, teo ambany fitarihan' i [[Richard Andriamanjato]], ankilany. Anisan' ny zavatra notakin' ny AKFM (ankoatry ny [[fanaovana ho fananam-pirenena]] ny orinasan' ny vahiny, fanaovana fananana iombonana ny tany famokarana sy ny maro hafa) ny fanagasiana ny [[fiarahamonina]], lavitry ny [[soatoavina]] sy ny fomba amam-panao frantsay (indrindra fa ny fampiasana ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]). Taorian' ny nahazoan' i Madagasikara fahaleovanten' ny taona 1960, ny rafi-pitantanan-draharaham-panjakana sy ny fanabeazana ary ny toekarena dia mbola nahitana dian-tanana sy fisian' i Frantsa. Nanjakazaka ny teny frantsay teo amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana sy teo amin' ny fampianarana ambaratonga faharoa ary teo amin' ny fampianarana ambony, ary koa teo amin' ny sehatra ara-toekarena sasany. Ao anatin' izany toe-javatra izany, ny ampahany amin' ny antoko pôlitika sy ny hetsiky ny mpianatra dia nitaky fanavaozana mikendry ny fampiroboroboana ny teny malagasy sy ny fampihenana ny herin' ny Frantsay eo amin' ny fitantanan-draharaha ary ,ny fanamorana ny fidiran' ny Malagasy amin' ny fisahanana andraikitra. Nisongadina bebe kokoa ireo fitakiana ireo nandritra ny [[Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972|krizy pôlitika tamin' ny 1972]] izay nitarika ny fionganan' ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]]. Namolavola pôlitika ôfisialy momba ny fanagasiana ny fitondrana tetezamita notarihin' i [[Ramanantsoa Gabriel|Gabriel Ramanantsoa]]. Hoy i [[Emilson Daniel Andriamalala]]:<blockquote>"Antony iray lehibe nitarika ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hiady ny hiverenan' ny fahaleovantenany ny Fanagasiana, ary anisan' ny fitakiana fototra nametrahany ny tolona handravana ny fitondrana teo aloha, ka nijoroan' ny fitantanan' ny miaramila ny firenena."<ref name=":1" /></blockquote> === Ny rotaka nitakiana ny fanagasiana === Tamin' ny 13 Mey 1972 dia nanao [[Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972|fitokonana faobe ny mpianatra]] niisa 100&nbsp;000 any ho any tao amin' ny ambaratonga faharoa manerana an' i [[Madagasikara]], hanaovana fitakiana amin' ny fitondran' i [[Tsiranana Philibert]]. Anisan' ny zavatra notakina tamin' izay ny fanafoanana ny fifanaraham-piaraha-miasa ara-kolontsaina amin' i [[Frantsa]] sy ny fanoloana ny fandaharam-pampianarana izay natao ho an' ny sekoly any Frantsa sy ampianarin' ny mpampianatra frantsay, izay tokony hosoloana ny fandaharam-pianarana manasongadina ny fiainana sy ny [[kolontsaina malagasy]] ary hampianarin' ny mpampianatra malagasy, izany hoe fanagasiana ny fampianarana<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2 Fanagasiana]", ''motmalgache.org'', tsongan-tsoratra avy ao amin' ny boky ''[[Rakibolana Rakipahalalana]]'', nosoratan' ny [[Akademia Malagasy|Akademiam-pirenena malagasy]], 2005.</small></ref><ref><small>"[https://www.studiosifaka.org/magazines/question-a-ho-aho/item/5956-13-mai-1972.html 13 Mai 1973]", in ''[https://www.studiosifaka.org/ Studio Sifaka]'', 12 mai 2022.</small></ref><ref><small>Ariane Bonzon, "[https://www.slate.fr/story/227698/13-mai-1972-madagascar-independance-malgachisation-etudiants-insurrection 13 mai 1972 : le jour où Madagascar a conquis une nouvelle indépendance]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.slate.fr%2Fstory%2F227698%2F13-mai-1972-madagascar-independance-malgachisation-etudiants-insurrection Arsiva]], ''slate.fr'', 13 mai 2022.</small></ref>. Tamin' ny fiandohan' ny volana Mey 1972 dia nanao izay hampitsaharana ny fitokonan' ny mpianatra tamin' ny fomba rehetra ny fitondrana. Nosamborin' ny fanjakana ny mpitarika an-jatony maro ary natao sesitany any [[Nosy Lava]]. Nakaton' ny manampahefana ihany koa ny sekoly ary norarana ny fihetsiketsehana. == Ny fanatanterahana ny fanagasiana == === Fanagasiana tamin' ny Repoblika Voalohany === ==== Fanagasiana ny teny enti-mitantan-draharaha ==== Efa tany am-piandohan' ny taona 1960 dia nananganana vaomieran' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] momba ny teknika sy momba ny [[lalàna]] ny governemantan' ny filoha [[Tsiranana Philibert|Tsiranana]], ka noheverina ho fitaovana ilaina amin' ny fanatrarana ny fanagasiana izay be mpaniry izany, na teo amin' ny fitantanan-draharaha na teo amin' ny fanabeazana. Nitaky ny fampandrosoana ny [[fandikan-teny]] avy amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] ho amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izany. Namolavola voambolana manandrify ny sehatra iasany avy ny sampan-draharaha isan-karazany, ka anisan' ny nisongadina ny an' ny Minisiteran' ny Fitsarana (1964) sy ny an' ny Minisiteran' ny Fambolena (1965). Tsy nahafa-po ny mpitaky fanagasiana ity nataon' ny mpitondra tamin' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika voalohany]] ity, araka izao lazain' i [[Emilson Daniel Andriamalala]] izao: <blockquote>"Tao ny antokon' ny maro an' isa sy ny forongony, sarontava niafenan' ny mpitsentsitra, fiasan' ny mpanani-bohitra na ny sampany miandany amin' ny vy hanapaka ny hazo ... Nony ela, nirodana tamin' ny ampiantanin' ny 13 Mey 1972 !...<ref><small>[[Emilson Daniel Andriamalala]], ''Ny Fanagasiana'', Edition Mixte, Antananarivo, 1974, p. 6-7.</small></ref>" </blockquote> === Fanagasiana tamin' ny Repoblika Faharoa === ==== Zava-misy manodidina ==== Tamin' ny Janoary 1976 no lany ho filohan' ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy]] i [[Didier Ratsiraka]]. Nanangana fitondrana [[Sôsialisma|sôsialista]] izy ary niezaka ny hampifanaraka ny pôlitikany amin' ny an' ny [[Firaisan' ny Repoblika Sôsialista Sôvietika|Firaisana Sôvietika]]. Namoaka ny ''[[Boky Mena]]'', izay miresaka mahakasika ny Revôlisiôna na Tolom-piavotana, i Didier Ratsiraka. Tao anatin' ny volana vitsivitsy dia noroahin' ny fanjakana malagasy ny tafika frantsay, nakatona ny masoivoho sy ny kônsolata frantsay, navadika ho orinasam-pirenena ny orinasa frantsay lehibe sady nohagasina ny fampianarana malagasy<ref name=":0"><small>[https://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/madagas.htm "Madagascar"] in ''axl.cefan.ulaval.ca''</small></ref>. ==== Rijan-teny momba ny fanagasiana ==== Ao amin' ny ''Boky Mena'', [[Ratsiraka Didier|Ratsiraka]] dia manamarina ny fanagasiana amin' ny faniriany ny hampifanaraka ny votoatin' ny fomba fampianarana amin' ny fepetra takian' ny Revôlisiôna ary manaiky fa mbola ilaina ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]. Ny Lalàna n°78-040 tamin' ny 17 Jolay 1978 mikasika ny rafitra ankapoben' ny fanabeazana sy ny fanofanana dia nanangana vaomiera natao hamolavola sy handrafetana ny "[[malagasy iombonana]]", izay raha ny marina, dia ho karazana fandravonana eo amin' ny [[fiteny malagasy ôfisialy]] (izay avy amin' ny [[Fiteny merina|teny merina]]) sy ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] isan-karazany<ref name=":0" />. ==== Fampiharana ny fanagasiana: fampiasana ny teny malagasy ==== Ny pôlitikan' ny fanagasiana dia niafara tamin' ny fandraisana avy hatrany ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] ho teny enti-mampianatra manerana ny sekoly ambaratonga fototra, ary nisy ny prôgrama natao hanoloana tsikelikely ny [[teny frantsay]] amin' ny teny malagasy ao amin' ny fampianarana ambaratonga faharoan ka hatrany amin' ny [[oniversite]]. Na izany aza, hatramin' ny taona 1990, dia sekoly maromaro no nanohy nampianatra tamin' ny teny frantsay. Mbola mampiasa ny teny frantsay ihany koa ny mpampianatra izay sahirana amin' ny fampianarana amin' ny teny malagasy<ref name=":0" />. Nihena be ny anjara asan' ny teny frantsay tao amin' ny sekoly vaovao, saingy ny fandavana mafy ny teny frantsay dia nitarika fahavoazana lehibe. Vokatr' izany dia nitazona vonjimaika ny teny frantsay, izay eken' ny [[Tanindrana|mponina amorontsiraka]] noho ny [[teny malagasy ôfisialy]], ny fitondram-panjakana malagasy<ref name=":0" />. ==== Tsy fahombiazan' ny fanagasiana ==== Nandiso fanantenana ny vahoaka ny fanagasiana ny fampianarana. Nanatsoa-kevitra ny ankamaroan' ireo izay nandray anjara tamin' ny fanabeazana fa tsy nahafehy ny teny malagasy voasoratra ny mpianatra tamin' ity vanim-potoanan' ny fanagasiana ity<ref name=":0" /><ref><small>Adrien Barbier, "[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2016/11/24/a-madagascar-la-langue-francaise-en-recul_5037231_3212.html La langue française en recul à Madagascar]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fafrique%2Farticle%2F2016%2F11%2F24%2Fa-madagascar-la-langue-francaise-en-recul_5037231_3212.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Arsiva]], ''lemonde.fr'', 24 novembre 2016</small></ref>. Noheverin' ny mponina [[tanindrana]] ho fikasana hampanjakazaka ny [[Merina]] ny fanaovana ny [[fiteny merina]] ho [[fiteny malagasy ôfisialy]]<ref name=":0" />. Ny fanandratana ny fiteny merina mantsy dia nampametra-panontaniana tamin' ny fotoana nanafainganana ny fanagasiana tamin' ny taona 1972, ka nandidiana ny fampiasana ny fitenim-paritra io eo amin' ny fampianarana ary izany dia niteraka fanoherana tany amin' ny faritra samihafa eto [[Madagasikara]], mba hiarovana ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] hafa. Mba hampitony ny sain' ny maro dia nolazaina fa mandalo fotsiny izany satria andrasana ny fivoaran' ny "[[Fiteny malagasy iombonana|malagasy iombonana]]". Izany dia natomboka amin' ny fikarohana momba ny fitenim-paritra malagasy rehetra izay nampandrosoina nanomboka tamin' ny taona 1973. Hipoitra avy amin' ny fifamenoan' ireo fitenim-paritra samihafa ireo ny "malagasy iombonana", izay ho lasa fiteny malagasy ranoray hampiasaina manerana ny Nosy, ka hasolo ny "fiteny malagasy ôfisialy", izay fiteny manasongadina ny maha merina ny fiaviany. Nanomboka tamin' ny taona 1983 dia tsy nahita asa tamin' ny alalan' ny diplôma malagasy ny ankamaroan' ny mpianatra. Tsy afaka nanome boky fianarana ampy amin' ny teny malagasy akory ny fanjakana sady ratsy kalitao ny boky novokarina. Tsy nampiofanina sady tsy ampy isa rahateo ny mpampianatra, ary tsy nisy ny fanaraha-maso ny fampianarana. Samy tsy voafehin' ny mpianatra na ny teny malagasy na ny teny frantsay<ref name=":0" />. === Fanagasiana taorian' ny Repoblika Faharoa === Taorian' ny fianjeran-d[[Ratsiraka Didier|Ratsiraka]] tamin' ny taona 1993 dia nisy ihany ny fivoaran' ny fomba fijery teo amin' ny pôlitikan' ny fanagasiana. Tsy niova ny tanjona amin' ny fanamafisana ny [[Kolontsaina malagasy|maha Malagasy]] nefa nasiam-pandinihana indray ny fomba fampiharana izany. Na dia nampametra-panontaniana aza ny lafiny sasany tamin' ny fanagasiana mahery vaika, indrindra fa ny famindrana orinasa tsy miankina [[Fanaovana ho fananam-pirenena|ho fananam-pirenena]] izay hita fa tafahoatra, dia nitoetra ny hevitra momba ny fampiroboroboana ny [[Fiteny malagasy|fiteny]] sy ny [[kolontsaina malagasy]]. Nisy ny fikatsahan' ny mpitondra vaovao ny fisokafan' i [[Madagasikara]] bebe kokoa amin' izao tontolo izao, sy ny fiarovana ny [[Fiandrianana|fiandrianan]]' i Madagasikara. Niteraka pôlitikam-piaraha-miasa iraisam-pirenena mavitrika kokoa izany ary nisy ny faniriana hiditra ao amin' ny sehatry ny toekarena maneran-tany. Nanjary nalefaka kokoa ny [[pôlitikan' ny teny]] noho ny fahatsapana fa ilaina ny mahafehy fiteny maro, indrindra ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny anglisy]] ao anatin' ny [[fanatontoloana]]. Na izany aza dia miatrika olana hatrany ny fanandratana ny maha Malagasy satria voafetra ny fitaovana natokana ho an' ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] sy ho an' ny [[kolontsaina]], izany dia manakana ny fampiharana ny pôlitikan' ny teny. Ao koa ny [[fanatontoloana]] sy ny fielezan' ny kolontsaina vahiny izay manohintohina ny fitahirizana ny kolontsaina malagasy. == Vokatry ny fanagasiana == === Voka-tsoa azo tamin' ny fanagasiana === Na dia tojo fahasahiranana sy tsy nahomby aza ny pôlitikan' ny fanagasiana ary na dia teo ny vokatr' izany dia nisy ny voka-tsoa izay tsy azo tsinontsinoavina azo tamin' ny fanatanterahana azy. ==== Fanamafisana ny maha izy azy ny firenena sy ny kolontsaina malagasy ==== Nitondra hambom-pirenena sy firaisankina teo amin' ny samy [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny fanagasiana. Ny fampiasana ny [[Fitenim-pirenena|tenim-pirenena]] amin' ny fitantanan-draharaha sy ny fanabeazana dia dingana iray mankany amin' ny tena fahaleovantena ara-kolontsaina sy ara-tsaina. Niteraka adihevitra eo amin' ny sehatry ny firenena manontolo momba ny maha Malagasy sy ny toeran' ny fiteny amin' izany maha Malagasy izany ny fanagasiana. Nandray anjara tamin' ny fanentanana amin' ny fahatongavan-tsaina ny amin' ny maha zava-dehibe ny lova ara-piteny sy ara-kolontsaina eo amin 'ny firenena izany. Nandray anjara amin' ny fanomezana lanja ny fomban-drazana sy ny [[fahalalana nentim-paharazana]] (''[[:fr:Savoirs_traditionnels|fr]]''), izay matetika ampitaina am-bava amin' ny teny malagasy, ny fanagasiana. Na dia niteraka tsy fitovian-kevitra aza io adihevitra io indraindray, dia nanana ny lanjany izany noho ny fanasongadinany ny olana sy ny fanamby lehibe atrehin' ny [[fiarahamonina malagasy]]. ==== Finiavana hahatonga ny rehetra hahazo fampianarana sy fahalalana ==== Nahatonga ny fampianarana ho azon' ny vahoaka manontolo ny fanagasiana, anisan' izany ny mponina any ambanivohitra izay tsy mahafehy ny teny frantsay. Niteraka tsy fitoviana vaovao teo amin' ny samy Malagasy anefa ny tsy fahampian' ny fitaovana enti-mampianatra sy sy fahampian' ny fanofanana mpampianatra amin' ny teny malagasy. Mba hanomezana fahafaham-po ny filan' ny fanabeazana sy ny fitantanan-draharaha dia nisy ny ezaka lehibe natao tamin' ny famoronana sy fampanaraham-penitra ny [[voambolana]] ara-[[teknika]] sy ara-t[[siansa]] ary ara-pitantanan-draharaha amin' ny teny malagasy. Izany ezaka izany dia nampitombo ny voambolan' ny fiteny malagasy sady nahafahana nampifanentana azy amin' ny filan' ny fiarahamonina ankehitriny amin' ny sehatra mivelatra kokoa. Na dia tsy nahomby tamin' ny sehatra rehetra aza io ezaka io dia nanampy tamin' ny fanavaozana ny teny malagasy. ==== Fampandrosoana sy fanavaozana ny teny malagasy ==== Tsy azo lavina fa nanamafy ny fampiasana sy ny satan' ny teny malagasy ny fanagasiana. Lasa fiteny enti-mampianatra any amin' ny sekoly ambaratonga voalohany sy faharoa izy io, ary nitombo ny fampiasana azy teo amin' ny fampitam-baovao sy ny fiainam-pirenena. Izany dia nanampy tamin' ny fampielezana azy manerana ny firenena. Na dia mitana toerana manan-danja aza ny teny frantsay, dia nijanona ho [[Fiteny nibeazana|tenin-dreni]]<nowiki/>n' ny ankamaroan' ny mponina sady teny ifanakalozana amin' ny fiainana andavanandro ny teny malagasy. Nandrisika ny famoronana asasoratra sy [[zavakanto]] amin' ny teny malagasy ny fampiroboroboana an' io fiteny io. Na dia tsy vokatra goavana sy tsy vokatry ny fanagasiana samirery aza izany, dia marihina fa niteraka firoboroboana teo amin' ny sehatry ny [[mozika malagasy]] sy ny teatra ary ny asasoratra amin' ny teny malagasy nandritra io vanim-potoan' ny fanagasiana io sy taorian' izay. === Vokatry ny tsy fahombiazany === Toa tsy nahitana vokatra nahomby izay rehetra natao hanatanterahana ny fanagasiana<ref><small>"[http://myrakoto.over-blog.com/2014/06/ny-fanagasiana-d-emilson-daniel-andriamalala-1918-1979.html Ny Fanagasiana d'Emilson Daniel Andriamalala (1918 - 1979)]", in ''myrakoto.over-blog.com''</small></ref>. Ny tsy fahombiazan' ny pôlitikan' ny fanagasiana teto Madagasikara, izay natao indrindra tamin' ny taompolo 1970, dia nisy fiantraikany ratsy teo amin' ny firenena. Tsy nahomby ny fanagasiana noho ny paika tsy ampy nentina niatrika azy. Tsy tratra ny tanjona hanoloana tanteraka ny teny frantsay teo amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana sy teo amin' ny fampianarana ambony. ==== Fahasahiranana eo amin' ny rafi-pampianarana ==== Anisan' ny anton' ny tsy fahombiazan' ny fanagasiana ny tsy fahampian' ny boky fampianarana sy ny fitaovana pedagôjika amin' ny teny malagasy, indrindra ho an' ny fampianarana ambaratonga ambony sy eo amin' ny sehatry ny [[siansa]] sy teknika. Niteraka sakana ho an' ny mpianatra izany, ka matetika izy ireo no voatery hiverina amin' ny teny frantsay raha te handranto fianarana ambony. Niteraka fisarahana teo amin' ny mahay teny frantsay sy ireo izay tsy mahafehy an' izany ny fanagasiana, indrindra teo amin' ny mponina an-drenivohitra sy ambanivohitra. Nandray anjara amin' ny fanamafisana ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena izany. Misy ny mpandinika izay mihevitra fa ny fanagasiana, miaraka amin' ny antony hafa toy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana, no nahatonga ny fitontongan' ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fampianarana teto Madagasikara]]. ==== Olana ara-pitantanan-draharaha sy ara-toekarena ==== Miteraka fahasahiranana ara-pitenenana ny fitazonana ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] amin' ny sehatra sasany eo amin' ny fitantanan-draharaha, ka ilaina ny fandikan-teny, izay mety nampitarazoka ny fikarakarana raharaha ary manasarotra ny fahazoan' ny ampahany amin' ny mponina ny tolotra avy amin' ny sampan-draharaham-panjakana. Manasarotra ny fifandraisan' i Madagasikara ara-toekarena sy ara-diplômasia amin' ny firenena sasany koa ny tsy fahaizana teny frantsay, izay [[fiteny iraisam-pirenena]]. == Jereo koa == * [[Fiteny eto Madagasikara]] - [[Fitenim-paritra malagasy]] - [[Teny malagasy iombonana]] - [[Teny frantsay eto Madagasikara]] * [[Fanabeazana eto Madagasikara]] - [[Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972|Tolon' ny mpianatra tamin' ny taona 1971]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] - [[Repoblika Malagasy]] -- [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] - [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Demokratika Malagasy]] -- [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] * [[Henri Rahaingoson]] * [[Emilson Daniel Andriamalala]] == Ahazoana manovo hevitra == === Rohy ivelany === * Dimbiniaina Tsilavina Jules, "[https://www.rdb.mg/kolontsaina/filira/18250-ny-fanagasiana.html Ny fanagasiana] ({{Wayback|url=https://www.rdb.mg/kolontsaina/filira/18250-ny-fanagasiana.html |date=20240224115818 }}"), in ''Radio Don Bosco'' ([https://www.rdb.mg/ rdb.mg/]), 10 Oktobra 2023 * Dimbiniaina Tsilavina Jules, "[https://www.rdb.mg/kolontsaina/filira/19035-ny-fanagasiana-3.html Ny fanagasiana (3)] {{Wayback|url=https://www.rdb.mg/kolontsaina/filira/19035-ny-fanagasiana-3.html |date=20240224130236 }} ", in ''Radio Don Bosco'' ([https://www.rdb.mg/ rdb.mg/]), 5 Desambra 2023 * "[https://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/madagas.htm L'aménagement linguistique dans le monde - Madagascar]", in [https://www.axl.cefan.ulaval.ca/ ''axl.cefan.ulaval.ca''/] * [[Emilson Daniel Andriamalala]], ''[https://books.google.mg/books/about/Ny_Fanagasiana.html?id=G-b9HAAACAAJ&redir_esc=y Ny Fanagasiana]'', Edition Mixte, Antananarivo, 1974. * "[http://myrakoto.over-blog.com/2014/06/ny-fanagasiana-d-emilson-daniel-andriamalala-1918-1979.html Ny Fanagasiana d'Emilson Daniel Andriamalala (1918 - 1979)]", in ''myrakoto.over-blog.com'' * Nasolo-Valiavo Andriamihaja, "[https://www.lexpress.mg/2024/01/fanagasiana-ny-tantara-sy-jeografiani.html Fanagasiana ny Tantara sy Jeografian' i Madagasikara]", in ''[https://www.lexpress.mg/ L'Express de Madagascar]'', 17 janoary 2024. * Noëline Razanavao, ''[http://cadreeducation.over-blog.com/article-didactique-42928923.html La malgachisation de l'enseignement]'', article, 2009 <small>[[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fcadreeducation.over-blog.com%2Farticle-didactique-42928923.html#& archive]]</small> * "[https://www.lalanguefrancaise.com/dictionnaire/definition/malgachisation Malgachisation]", in ''La langue française'' * "[https://books.openedition.org/pupvd/31227?lang=fr La politique de malgachisation de la deuxième république : un bilan contrasté]", in ''books.openedition.org'' * Soloalijaona Randriamasinony, "[https://books.openedition.org/pupvd/31227 La politique de malgachisation de la deuxième république : un bilan contrasté"], in Chrystelle Burban et Christian Lagarde (dir)., ''L'école, instrument de sauvegarde des langues menacées ? : Actes du colloque du 30 septembre et 1er octobre 2005, Université de Perpignan Via Domitia - CRILAUP'', Perpignan, Presses universitaires de Perpignan, 2007 [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.openedition.org%2Fpupvd%2F31227#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Arsiva]], p. 59-66 * Jean-Baptiste Bing, "[https://journals.openedition.org/oceanindien/1687 Du bon usage de la malgachisation]", ''Études Océan Indien'', 48 | 2012, mis en ligne le 17 septembre 2015, consulté le 27 janvier 2025. === Boky sy gazetiboky === * [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]], ''Charte de la Révolution socialiste malagasy (Boky Mena),'' Antananarivo : Gouvernement de la République démocratique de Madagascar, 1975. * [[Françoise Raison-Jourde]], ''Bible et pouvoir à Madagascar au XIXe siècle,'' Paris : Karthala, 1991. * Jacques Leclerc, ''L’aménagement linguistique dans le monde,'' Québec : Université Laval, première version 1999 . * [[Jean-Pierre Domenichini]], ''Madagascar: histoire et géographie,'' Antananarivo : Ambozontany, 1996 (edisiona maro taty aoriana). * Michel Lafon & Salikoko Mufwene, ''The Languages of Africa and the Diaspora,'' Bristol : Multilingual Matters, 2007. * [[Régis Rajemisa Raolison|Régis Rajemisa-Raolison]], ''Rakibolana malagasy,'' Antananarivo : Librairie Ambozontany, 1985 (edisiona maro taty aoriana). * Robert K. Herbert, ''Language and Society in Africa,'' Johannesburg : Witwatersrand University Press, 1992. * [[Solofo Randrianja]] & [[Stephen Ellis]], ''Madagascar: A Short History,'' London: C. Hurst & Co., 2009; Chicago: University of Chicago Press, 2009. == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] 16066ffjkahosh42k9x12yg1kp7g33g 1136199 1136198 2026-04-24T14:52:19Z Thelezifor 15140 /* Finiavana hahatonga ny rehetra hahazo fampianarana sy fahalalana */ Tsipelina 1136199 wikitext text/x-wiki [[Sary:School Madagascar EPP Ambodiriana.jpg|vignette|382x382px|Sekoly any ambanivohitr' i Madagasikara, EPP Ambodiriana (Septambra 2007)]] Ny '''fanagasiana''' dia pôlitika sy dingana natao hampiroboroboana sy hanamafisana ny maha izy azy ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], izay nampiharina taorian' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]], indrindra nandritra ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]], mba hanamafisana ny lafiny ara-[[Fanabeazana|panabeazana]], ara-[[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]], ara-[[Fiteny malagasy|piteny]], ara-[[toekarena]] ary ara-[[Tantaran' i Madagasikara|tantara]]<nowiki/>n' i [[Madagasikara]]. Nampiharin' ny governemanta malagasy izany taorian' ny [[Rotaka tamin' ny taona 1972|rotaky ny mpianatra tamin' ny taona 1972]]: tamin' ny fitondran' ny filoham-pirenena [[Ratsiraka Didier]] sy taty aoriana nandritry ny fitondran' ny filoham-pirenena [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]] fanindroany tamin' ny taona 2007. Mikasika ny fampianarana indrindraindrindra ny fanagasiana satria araka ny dinika nataon' ny [[Firenena Mikambana]] dia moramora kokoa ho an' ny [[ankizy]] ny mianatra amin' ny [[Fiteny nibeazana|tenin-dreniny]]. Maro ny tombontsoa azo amin' ny fanagasiana: fanamafisana ny maha izy azy ny firenena sy ny hambom-pom-pirenena, fiarovana ny vakoka ara-kolontsaina sy ny [[Fiteny malagasy|fiteny]], ary fampandrosoana ny [[Toekarena malagasy|toekarena]] izay tokony hizaka tena kokoa. Misy ny olana sy fanamby atrehin' ny fanagasiana, ka anisan' izany: ny fahasamihafan' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] eto Madagasikara izay mahatonga ny fampiraisana amin' ny fitenim-pirenena tokana ho sarotra, ny tsy fahampian' ny fitaovana sy [[fotodrafitrasa]] hampiharana ny pôlitikan' ny fanagasiana, ny fiantraikan' ny kolontsaina frantsay izay maharitra, ary ny [[fanatontoloana]]. Niseho tamin' ny sehatra samihafa ny pôlitikan' ny fanagasiana. Nisy ny fampiharana teo amin' ny [[fanabeazana]], toy ny fampidirana ny fampianarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manomboka amin' ny [[sekoly ambaratonga fototra]] sy ny famoronana boky fianarana amin' ny [[teny malagasy]] ary ny famoronana [[Oniversite eto Madagasikara|oniversite malagasy]]. Ao ny fampandrosoana ny [[haino aman-jery]] amin' ny teny malagasy toy ny [[Onjam-peo|onjampeo]] sy [[fahitalavitra]] ary ny [[gazety]] an-tsoratra. Nisy koa ny fampiharana teo amin' ny [[Fitantanan-draharaha|fitantanan-draharaham-panjakana]], toy ny fampiasana ny teny malagasy eo amin' ny tahirin-kevitra sy ny antontan-taratasy ara-pitantanana ary ny fampitam-vaovao ôfisialy. Nisy koa ny ezaka fampiroboroboana ny [[Zavakanto malagasy|zavakanto]] sy ny [[kolontsaina malagasy]], anisan' izany ny fikarakarana lanonana sy hetsika ara-kolontsaina. == Famaritana sy tanjon' ny fanagasiana == === Famaritana ankapobeny === Samy manana ny famaritany ny atao hoe "fanagasiana" ny mpanoratra. "Fanamboarana, fanaovana hifanentana amin' ny toetra amam-pomba sy fisainana malagasy" ny fanagasiana, hoy ny ao amin' ny [[Akademia Malagasy]]<ref><small>Akademiam-pirenena Malagasy, ''Rakibolana Rakipahalalana, 2005.''</small></ref>. Izao koa no lazain' i [[Emilson Daniel Andriamalala]] hamaritany ny fanagasiana: "Ny atao hoe Fanagasiana dia fanandratana izay maha-malagasy, ary ny fanandratana dia tsy fanafoanana ny zavatra hafa fa fametrahana zavatra sasany eo ambonin' ny zavatra hafa rehetra"<ref><small>Emilson Daniel Andriamalala, ''Ny Fanagasiana'', Edition Mixte, Antananarivo, 1974, p. 6.</small></ref><ref><small>[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/nyfanagasiana#mg.nt "Fanagasiana"] in ''tenymalagasy.org''</small></ref>. Ao amin' ny tahirin-kevitra ara-pôlitikan' ny Repoblika faharoa, ny fanagasiana ny fampianarana dia fandrindrana ny votoatiny sy ny fomba fampianarana amin' ny zavatra takian' ny [[Revôlisiôna sôsialista|revôlisiôna]] sy ny fananganana Fanjakana malagasy tena izy<ref><small>Didier Ratsiraka, "[https://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/madagascar-malgachisation.htm La malgachisation]", ''Charte de la Révolution socialiste malagasy'' / ''Boky Mena''. (Tonon-tsiahy nataon' ny Université Laval.</small></ref>. === Tanjon' ny fanagasiana === Anisan' ny tanjon' ny fanagasiana ny fampiroboroboana ny fampiasana ny [[fiteny malagasy|teny malagasy]] amin' ny sehatra rehetra eo amin' ny lafiny [[sôsialy]] sy [[toekarena]] ary [[pôlitika]], hisolo tsikelikely ny [[fiteny frantsay|teny frantsay]] izay nolovaina tamin' ny [[fanjanahantany]]; hanomezan-danja ny fomba amam-panao sy ny [[zavakanto]] ary ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran' ny Malagasy]], amin' ny fampidirana azy ireo ao amin' ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fandaharam-pianarana]] sy ao amin' ny pôlitika ara-kolontsaina; hanohanana ny orinasa malagasy sy hampiroboroboana ny toekarem-pirenena, amin' ny alalan' ny fampihenana ny fiankinan-doha amin' ny zava-bita avy any ivelany. == Votoatin' ny fanagasiana == Nozarain' i [[Emilson Daniel Andriamalala|E. D. Andriamalala]] telo ny votoatin' ny atao hoe "fanagasiana", dia ny fanagasiana ny [[Fampianarana eto Madagasikara|fampianarana]] sy ny fanagasiana ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]] ary ny fanagasiana ny toe-tsaina<ref name=":1"><small>Emilson Daniel Andriamalala, ''Ny Fanagasiana'', Edition Mixte, Antananarivo, 1974, p. 7.</small></ref>. === Fanagasiana ny fampianarana === Mahakasika ny rafi-pampianarana ny fanavaozana hita indrindra. Anisan' ny fepetra noraisina ny fampidirana ny teny malagasy ho teny enti-mampianatra eny amin' ny [[Sekoly ambaratonga fototra|ambaratonga fototra]] sy ny amin' ny ampahan' ny fampianarana [[Sdekoly ambaratonga faharoa|ambaratonga faharoa]]; ao koa ny fanavaozana ny fandaharam-pianarana any an-tsekoly mba hampidirana bebe kokoa ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaram-pirenena]] sy ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] [[Kolontsaina malagasy|malagasy]], ary ny fanofanana ny mpampianatra malagasy hisolo tsikelikely ny mpiara-miasa vahiny<ref name=":3"><small>Pela Ravailtera, "[https://lexpress.mg/25/05/2020/echec-dun-enseignement-issu-de-la-politique-de-cooperation Échec d’un enseignement issu de la politique de coopération]", ''L'Express de Madagascar'', 25/05/2020</small></ref>. Mikendry indrindra ny fampitomboana ny fampiasana ny teny malagasy ao amin' ny fanabeazana, ny fampifanarahana ny fandaharam-pianarana any an-tsekoly amin' ny zava-misy eo amin' ny firenena koa ny fanavaozana kasaina<ref name=":3" />. Roa ny tanjona: hanatsarana ny fahazoana fampianarana ho an' ny mpianatra tsy mahay teny frantsay, sy hanangana ny maha izy azy matanjaka ho an' ny firenena amin' ny alalan' ny sekoly. Hoy i [[Emilson Daniel Andriamalala|E. D. Andriamalala]]: "Ny fanagasiana ny fampianarana dia ilaina mba hahafahana mampitovy lenta ny zaza Malagasy rehetra. Ho mora voaray manko ny lesona rehefa amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Ho vita ihany koa ny hamokatra olom-banona feno: manam-pahaizana, mahay miaina sy mijoro amin' ny [[Kolontsaina malagasy|maha-Malagasy]]. Dia hanana vintana sahala ny Malagasy entina miatrika ny fiainana"<ref name=":2"><small>"[https://blaogyvoniary.com/2016/07/12/ny-fanagasiana/ Ny Fanagasiana] {{Wayback|url=https://blaogyvoniary.com/2016/07/12/ny-fanagasiana/ |date=20240224115817 }}", ''Blaogin' i Voniary, fampivoaran-tena sy maha Malagasy'',</small></ref>. Mitaky asa momba ny teny koa ny fanagasiana: famoronana voambolana siantifika amin' ny teny malagasy, fandikana rijanteny ara-pitantanana, ara-panabeazana ary ara-teknika; ary adihevitra momba ny tsipelina sy ny fampanaraham-penitra ny teny malagasy. Ezaka maro eo amn' ny sehatra pedagôjika sy akademika no takina amin' izany: fitadiavana voanteny malagasy efa misy rahateo handikana ny voateny vahiny, fanomezana endrika malagasy ny voanteny vahiny, fandikana ny voankevitra siantifika na filôzôfika izay tsy misy amin' ny fomba fiteny malagasy nentim-paharazana. === Fanagasiana ny fitantanan-draharaha sy ny toekarena === Mikasika ihany koa ny fitantanan-draharaham-panjakana sy ny toekarena koa ny pôlitikan' ny fanagasiana. Eo amin' ny lafiny fitantanana dia soloina tsikelikely ny tompon' andraikitra vahiny, asondrotana ny tompon' andraiki-panjakana malagasy amin' ny toeran' ny fitaleavana, ampitomboina ny fampiasana ny teny malagasy ao amin' ny antontan-taratasim-panjakana. Eo amin' ny lafiny toekarena, amin' ny sehatra sasany, ny tanjona dia ny fanamafisana ny fandraisan' ny olom-pirenena anjara amin' ny fisahanana orinasa sy amin' ny rafi-toekarena. Io fomba fiasa io no nivoatra indrindra nandritra ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Demôkratika]] notarihin' i [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] nanomboka ny taona 1975, izay nampitambatra ny fanagasiana sy ny pôlitika [[Sôsialisma|sôsialista]]. Hoy i [[Emilson Daniel Andriamalala|E. D. Andriamalala]]: "Ny <u>fanagasiana ny toe-karena</u> indray dia mifototra amin' ny fampiasana ny kely ananan' ny tena sy ny fiezahana tsy hiankina amin' ny sasany. Antoka iray lehibe ahatongavana amin' izany ny fanindrahindrana ny [[Toekaren' i Madagasikara#Taozava-baventy|vita malagasy]] sy ny fanatsarana hatrany ny vokatra"<ref name=":2" />". === Fanagasiana ny toe-tsaina sy fomba fisaina === "Ny <u>fanagasiana ny toe-tsaina sy fomba fisaina</u> koa dia tsy azo atao ambanin-javatra. Trandrahina izay ampiharana ny soatoavina malagasy eo amin' ny fiainana an-davanandro. Ho fanampin' izany, tokony tsy haka tahaka be fahatany ny ribam-bazaha ny Malagasy fa tsy izany no atao hoe fandrosoana<ref name=":2" />.<big>"</big> ([[Emilson Daniel Andriamalala|E. D. Andriamalala]]) == Tantaran' ny fitakiana fanagasiana == === Toe-javatra niteraka azy === Ny filana ny fanagasiana dia efa nanangasanga tao amin' ny fampianaran' ny misiônera tamin' ny taonjato faha-19 sy ny rafi-pianaran' ny mpanjanaka frantsay. Hoy [[Randriamarolaza Louis Paul]]: <blockquote>"Ny hoe fanagasiana dia teny sy hevitra teraka teo am-pifampikasohan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] tamin' ny [[Vazaha eto Madagasikara|Vazaha]] raha vao nanomboka ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany]] nandritra ny taompolo voalohan' ny taonjato faha-XX.<ref><small>Randriamarolaza Louis Paul, "Fanagasiana", ao amin' ny Akademiam-pirenena malagasy, ''Rakibolana Rakipahalalana'', 2005.</small></ref>"</blockquote>Tamin' ny fiafaran' ny taompolo 1950 no niorenan' ny [[antoko pôlitika]] roa lehibe: ny [[Parti Social Démocrate de Madagascar]] (PSD) izay notarihin' i [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]], mpankasitraka ny [[fizakantena]] ary nitazona fifandraisana akaiky tamin' i [[Frantsa]], andaniny, sy ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) izay manohana ny [[fahaleovantena]] tanteraka amin' i Frantsa, teo ambany fitarihan' i [[Richard Andriamanjato]], ankilany. Anisan' ny zavatra notakin' ny AKFM (ankoatry ny [[fanaovana ho fananam-pirenena]] ny orinasan' ny vahiny, fanaovana fananana iombonana ny tany famokarana sy ny maro hafa) ny fanagasiana ny [[fiarahamonina]], lavitry ny [[soatoavina]] sy ny fomba amam-panao frantsay (indrindra fa ny fampiasana ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]). Taorian' ny nahazoan' i Madagasikara fahaleovanten' ny taona 1960, ny rafi-pitantanan-draharaham-panjakana sy ny fanabeazana ary ny toekarena dia mbola nahitana dian-tanana sy fisian' i Frantsa. Nanjakazaka ny teny frantsay teo amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana sy teo amin' ny fampianarana ambaratonga faharoa ary teo amin' ny fampianarana ambony, ary koa teo amin' ny sehatra ara-toekarena sasany. Ao anatin' izany toe-javatra izany, ny ampahany amin' ny antoko pôlitika sy ny hetsiky ny mpianatra dia nitaky fanavaozana mikendry ny fampiroboroboana ny teny malagasy sy ny fampihenana ny herin' ny Frantsay eo amin' ny fitantanan-draharaha ary ,ny fanamorana ny fidiran' ny Malagasy amin' ny fisahanana andraikitra. Nisongadina bebe kokoa ireo fitakiana ireo nandritra ny [[Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972|krizy pôlitika tamin' ny 1972]] izay nitarika ny fionganan' ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]]. Namolavola pôlitika ôfisialy momba ny fanagasiana ny fitondrana tetezamita notarihin' i [[Ramanantsoa Gabriel|Gabriel Ramanantsoa]]. Hoy i [[Emilson Daniel Andriamalala]]:<blockquote>"Antony iray lehibe nitarika ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hiady ny hiverenan' ny fahaleovantenany ny Fanagasiana, ary anisan' ny fitakiana fototra nametrahany ny tolona handravana ny fitondrana teo aloha, ka nijoroan' ny fitantanan' ny miaramila ny firenena."<ref name=":1" /></blockquote> === Ny rotaka nitakiana ny fanagasiana === Tamin' ny 13 Mey 1972 dia nanao [[Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972|fitokonana faobe ny mpianatra]] niisa 100&nbsp;000 any ho any tao amin' ny ambaratonga faharoa manerana an' i [[Madagasikara]], hanaovana fitakiana amin' ny fitondran' i [[Tsiranana Philibert]]. Anisan' ny zavatra notakina tamin' izay ny fanafoanana ny fifanaraham-piaraha-miasa ara-kolontsaina amin' i [[Frantsa]] sy ny fanoloana ny fandaharam-pampianarana izay natao ho an' ny sekoly any Frantsa sy ampianarin' ny mpampianatra frantsay, izay tokony hosoloana ny fandaharam-pianarana manasongadina ny fiainana sy ny [[kolontsaina malagasy]] ary hampianarin' ny mpampianatra malagasy, izany hoe fanagasiana ny fampianarana<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2 Fanagasiana]", ''motmalgache.org'', tsongan-tsoratra avy ao amin' ny boky ''[[Rakibolana Rakipahalalana]]'', nosoratan' ny [[Akademia Malagasy|Akademiam-pirenena malagasy]], 2005.</small></ref><ref><small>"[https://www.studiosifaka.org/magazines/question-a-ho-aho/item/5956-13-mai-1972.html 13 Mai 1973]", in ''[https://www.studiosifaka.org/ Studio Sifaka]'', 12 mai 2022.</small></ref><ref><small>Ariane Bonzon, "[https://www.slate.fr/story/227698/13-mai-1972-madagascar-independance-malgachisation-etudiants-insurrection 13 mai 1972 : le jour où Madagascar a conquis une nouvelle indépendance]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.slate.fr%2Fstory%2F227698%2F13-mai-1972-madagascar-independance-malgachisation-etudiants-insurrection Arsiva]], ''slate.fr'', 13 mai 2022.</small></ref>. Tamin' ny fiandohan' ny volana Mey 1972 dia nanao izay hampitsaharana ny fitokonan' ny mpianatra tamin' ny fomba rehetra ny fitondrana. Nosamborin' ny fanjakana ny mpitarika an-jatony maro ary natao sesitany any [[Nosy Lava]]. Nakaton' ny manampahefana ihany koa ny sekoly ary norarana ny fihetsiketsehana. == Ny fanatanterahana ny fanagasiana == === Fanagasiana tamin' ny Repoblika Voalohany === ==== Fanagasiana ny teny enti-mitantan-draharaha ==== Efa tany am-piandohan' ny taona 1960 dia nananganana vaomieran' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] momba ny teknika sy momba ny [[lalàna]] ny governemantan' ny filoha [[Tsiranana Philibert|Tsiranana]], ka noheverina ho fitaovana ilaina amin' ny fanatrarana ny fanagasiana izay be mpaniry izany, na teo amin' ny fitantanan-draharaha na teo amin' ny fanabeazana. Nitaky ny fampandrosoana ny [[fandikan-teny]] avy amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] ho amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izany. Namolavola voambolana manandrify ny sehatra iasany avy ny sampan-draharaha isan-karazany, ka anisan' ny nisongadina ny an' ny Minisiteran' ny Fitsarana (1964) sy ny an' ny Minisiteran' ny Fambolena (1965). Tsy nahafa-po ny mpitaky fanagasiana ity nataon' ny mpitondra tamin' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika voalohany]] ity, araka izao lazain' i [[Emilson Daniel Andriamalala]] izao: <blockquote>"Tao ny antokon' ny maro an' isa sy ny forongony, sarontava niafenan' ny mpitsentsitra, fiasan' ny mpanani-bohitra na ny sampany miandany amin' ny vy hanapaka ny hazo ... Nony ela, nirodana tamin' ny ampiantanin' ny 13 Mey 1972 !...<ref><small>[[Emilson Daniel Andriamalala]], ''Ny Fanagasiana'', Edition Mixte, Antananarivo, 1974, p. 6-7.</small></ref>" </blockquote> === Fanagasiana tamin' ny Repoblika Faharoa === ==== Zava-misy manodidina ==== Tamin' ny Janoary 1976 no lany ho filohan' ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy]] i [[Didier Ratsiraka]]. Nanangana fitondrana [[Sôsialisma|sôsialista]] izy ary niezaka ny hampifanaraka ny pôlitikany amin' ny an' ny [[Firaisan' ny Repoblika Sôsialista Sôvietika|Firaisana Sôvietika]]. Namoaka ny ''[[Boky Mena]]'', izay miresaka mahakasika ny Revôlisiôna na Tolom-piavotana, i Didier Ratsiraka. Tao anatin' ny volana vitsivitsy dia noroahin' ny fanjakana malagasy ny tafika frantsay, nakatona ny masoivoho sy ny kônsolata frantsay, navadika ho orinasam-pirenena ny orinasa frantsay lehibe sady nohagasina ny fampianarana malagasy<ref name=":0"><small>[https://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/madagas.htm "Madagascar"] in ''axl.cefan.ulaval.ca''</small></ref>. ==== Rijan-teny momba ny fanagasiana ==== Ao amin' ny ''Boky Mena'', [[Ratsiraka Didier|Ratsiraka]] dia manamarina ny fanagasiana amin' ny faniriany ny hampifanaraka ny votoatin' ny fomba fampianarana amin' ny fepetra takian' ny Revôlisiôna ary manaiky fa mbola ilaina ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]. Ny Lalàna n°78-040 tamin' ny 17 Jolay 1978 mikasika ny rafitra ankapoben' ny fanabeazana sy ny fanofanana dia nanangana vaomiera natao hamolavola sy handrafetana ny "[[malagasy iombonana]]", izay raha ny marina, dia ho karazana fandravonana eo amin' ny [[fiteny malagasy ôfisialy]] (izay avy amin' ny [[Fiteny merina|teny merina]]) sy ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] isan-karazany<ref name=":0" />. ==== Fampiharana ny fanagasiana: fampiasana ny teny malagasy ==== Ny pôlitikan' ny fanagasiana dia niafara tamin' ny fandraisana avy hatrany ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] ho teny enti-mampianatra manerana ny sekoly ambaratonga fototra, ary nisy ny prôgrama natao hanoloana tsikelikely ny [[teny frantsay]] amin' ny teny malagasy ao amin' ny fampianarana ambaratonga faharoan ka hatrany amin' ny [[oniversite]]. Na izany aza, hatramin' ny taona 1990, dia sekoly maromaro no nanohy nampianatra tamin' ny teny frantsay. Mbola mampiasa ny teny frantsay ihany koa ny mpampianatra izay sahirana amin' ny fampianarana amin' ny teny malagasy<ref name=":0" />. Nihena be ny anjara asan' ny teny frantsay tao amin' ny sekoly vaovao, saingy ny fandavana mafy ny teny frantsay dia nitarika fahavoazana lehibe. Vokatr' izany dia nitazona vonjimaika ny teny frantsay, izay eken' ny [[Tanindrana|mponina amorontsiraka]] noho ny [[teny malagasy ôfisialy]], ny fitondram-panjakana malagasy<ref name=":0" />. ==== Tsy fahombiazan' ny fanagasiana ==== Nandiso fanantenana ny vahoaka ny fanagasiana ny fampianarana. Nanatsoa-kevitra ny ankamaroan' ireo izay nandray anjara tamin' ny fanabeazana fa tsy nahafehy ny teny malagasy voasoratra ny mpianatra tamin' ity vanim-potoanan' ny fanagasiana ity<ref name=":0" /><ref><small>Adrien Barbier, "[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2016/11/24/a-madagascar-la-langue-francaise-en-recul_5037231_3212.html La langue française en recul à Madagascar]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fafrique%2Farticle%2F2016%2F11%2F24%2Fa-madagascar-la-langue-francaise-en-recul_5037231_3212.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Arsiva]], ''lemonde.fr'', 24 novembre 2016</small></ref>. Noheverin' ny mponina [[tanindrana]] ho fikasana hampanjakazaka ny [[Merina]] ny fanaovana ny [[fiteny merina]] ho [[fiteny malagasy ôfisialy]]<ref name=":0" />. Ny fanandratana ny fiteny merina mantsy dia nampametra-panontaniana tamin' ny fotoana nanafainganana ny fanagasiana tamin' ny taona 1972, ka nandidiana ny fampiasana ny fitenim-paritra io eo amin' ny fampianarana ary izany dia niteraka fanoherana tany amin' ny faritra samihafa eto [[Madagasikara]], mba hiarovana ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] hafa. Mba hampitony ny sain' ny maro dia nolazaina fa mandalo fotsiny izany satria andrasana ny fivoaran' ny "[[Fiteny malagasy iombonana|malagasy iombonana]]". Izany dia natomboka amin' ny fikarohana momba ny fitenim-paritra malagasy rehetra izay nampandrosoina nanomboka tamin' ny taona 1973. Hipoitra avy amin' ny fifamenoan' ireo fitenim-paritra samihafa ireo ny "malagasy iombonana", izay ho lasa fiteny malagasy ranoray hampiasaina manerana ny Nosy, ka hasolo ny "fiteny malagasy ôfisialy", izay fiteny manasongadina ny maha merina ny fiaviany. Nanomboka tamin' ny taona 1983 dia tsy nahita asa tamin' ny alalan' ny diplôma malagasy ny ankamaroan' ny mpianatra. Tsy afaka nanome boky fianarana ampy amin' ny teny malagasy akory ny fanjakana sady ratsy kalitao ny boky novokarina. Tsy nampiofanina sady tsy ampy isa rahateo ny mpampianatra, ary tsy nisy ny fanaraha-maso ny fampianarana. Samy tsy voafehin' ny mpianatra na ny teny malagasy na ny teny frantsay<ref name=":0" />. === Fanagasiana taorian' ny Repoblika Faharoa === Taorian' ny fianjeran-d[[Ratsiraka Didier|Ratsiraka]] tamin' ny taona 1993 dia nisy ihany ny fivoaran' ny fomba fijery teo amin' ny pôlitikan' ny fanagasiana. Tsy niova ny tanjona amin' ny fanamafisana ny [[Kolontsaina malagasy|maha Malagasy]] nefa nasiam-pandinihana indray ny fomba fampiharana izany. Na dia nampametra-panontaniana aza ny lafiny sasany tamin' ny fanagasiana mahery vaika, indrindra fa ny famindrana orinasa tsy miankina [[Fanaovana ho fananam-pirenena|ho fananam-pirenena]] izay hita fa tafahoatra, dia nitoetra ny hevitra momba ny fampiroboroboana ny [[Fiteny malagasy|fiteny]] sy ny [[kolontsaina malagasy]]. Nisy ny fikatsahan' ny mpitondra vaovao ny fisokafan' i [[Madagasikara]] bebe kokoa amin' izao tontolo izao, sy ny fiarovana ny [[Fiandrianana|fiandrianan]]' i Madagasikara. Niteraka pôlitikam-piaraha-miasa iraisam-pirenena mavitrika kokoa izany ary nisy ny faniriana hiditra ao amin' ny sehatry ny toekarena maneran-tany. Nanjary nalefaka kokoa ny [[pôlitikan' ny teny]] noho ny fahatsapana fa ilaina ny mahafehy fiteny maro, indrindra ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny anglisy]] ao anatin' ny [[fanatontoloana]]. Na izany aza dia miatrika olana hatrany ny fanandratana ny maha Malagasy satria voafetra ny fitaovana natokana ho an' ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] sy ho an' ny [[kolontsaina]], izany dia manakana ny fampiharana ny pôlitikan' ny teny. Ao koa ny [[fanatontoloana]] sy ny fielezan' ny kolontsaina vahiny izay manohintohina ny fitahirizana ny kolontsaina malagasy. == Vokatry ny fanagasiana == === Voka-tsoa azo tamin' ny fanagasiana === Na dia tojo fahasahiranana sy tsy nahomby aza ny pôlitikan' ny fanagasiana ary na dia teo ny vokatr' izany dia nisy ny voka-tsoa izay tsy azo tsinontsinoavina azo tamin' ny fanatanterahana azy. ==== Fanamafisana ny maha izy azy ny firenena sy ny kolontsaina malagasy ==== Nitondra hambom-pirenena sy firaisankina teo amin' ny samy [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny fanagasiana. Ny fampiasana ny [[Fitenim-pirenena|tenim-pirenena]] amin' ny fitantanan-draharaha sy ny fanabeazana dia dingana iray mankany amin' ny tena fahaleovantena ara-kolontsaina sy ara-tsaina. Niteraka adihevitra eo amin' ny sehatry ny firenena manontolo momba ny maha Malagasy sy ny toeran' ny fiteny amin' izany maha Malagasy izany ny fanagasiana. Nandray anjara tamin' ny fanentanana amin' ny fahatongavan-tsaina ny amin' ny maha zava-dehibe ny lova ara-piteny sy ara-kolontsaina eo amin 'ny firenena izany. Nandray anjara amin' ny fanomezana lanja ny fomban-drazana sy ny [[fahalalana nentim-paharazana]] (''[[:fr:Savoirs_traditionnels|fr]]''), izay matetika ampitaina am-bava amin' ny teny malagasy, ny fanagasiana. Na dia niteraka tsy fitovian-kevitra aza io adihevitra io indraindray, dia nanana ny lanjany izany noho ny fanasongadinany ny olana sy ny fanamby lehibe atrehin' ny [[fiarahamonina malagasy]]. ==== Finiavana hahatonga ny rehetra hahazo fampianarana sy fahalalana ==== Nahatonga ny fampianarana ho azon' ny vahoaka manontolo ny fanagasiana, anisan' izany ny mponina any ambanivohitra izay tsy mahafehy ny teny frantsay. Niteraka tsy fitoviana vaovao teo amin' ny samy Malagasy anefa ny tsy fahampian' ny fitaovana enti-mampianatra sy ny tsy fahampian' ny fanofanana mpampianatra amin' ny teny malagasy. Mba hanomezana fahafaham-po ny filan' ny fanabeazana sy ny fitantanan-draharaha dia nisy ny ezaka lehibe natao tamin' ny famoronana sy fampanaraham-penitra ny [[voambolana]] ara-[[teknika]] sy ara-t[[siansa]] ary ara-pitantanan-draharaha amin' ny teny malagasy. Izany ezaka izany dia nampitombo ny voambolan' ny fiteny malagasy sady nahafahana nampifanentana azy amin' ny filan' ny fiarahamonina ankehitriny amin' ny sehatra mivelatra kokoa. Na dia tsy nahomby tamin' ny sehatra rehetra aza io ezaka io dia nanampy tamin' ny fanavaozana ny teny malagasy. ==== Fampandrosoana sy fanavaozana ny teny malagasy ==== Tsy azo lavina fa nanamafy ny fampiasana sy ny satan' ny teny malagasy ny fanagasiana. Lasa fiteny enti-mampianatra any amin' ny sekoly ambaratonga voalohany sy faharoa izy io, ary nitombo ny fampiasana azy teo amin' ny fampitam-baovao sy ny fiainam-pirenena. Izany dia nanampy tamin' ny fampielezana azy manerana ny firenena. Na dia mitana toerana manan-danja aza ny teny frantsay, dia nijanona ho [[Fiteny nibeazana|tenin-dreni]]<nowiki/>n' ny ankamaroan' ny mponina sady teny ifanakalozana amin' ny fiainana andavanandro ny teny malagasy. Nandrisika ny famoronana asasoratra sy [[zavakanto]] amin' ny teny malagasy ny fampiroboroboana an' io fiteny io. Na dia tsy vokatra goavana sy tsy vokatry ny fanagasiana samirery aza izany, dia marihina fa niteraka firoboroboana teo amin' ny sehatry ny [[mozika malagasy]] sy ny teatra ary ny asasoratra amin' ny teny malagasy nandritra io vanim-potoan' ny fanagasiana io sy taorian' izay. === Vokatry ny tsy fahombiazany === Toa tsy nahitana vokatra nahomby izay rehetra natao hanatanterahana ny fanagasiana<ref><small>"[http://myrakoto.over-blog.com/2014/06/ny-fanagasiana-d-emilson-daniel-andriamalala-1918-1979.html Ny Fanagasiana d'Emilson Daniel Andriamalala (1918 - 1979)]", in ''myrakoto.over-blog.com''</small></ref>. Ny tsy fahombiazan' ny pôlitikan' ny fanagasiana teto Madagasikara, izay natao indrindra tamin' ny taompolo 1970, dia nisy fiantraikany ratsy teo amin' ny firenena. Tsy nahomby ny fanagasiana noho ny paika tsy ampy nentina niatrika azy. Tsy tratra ny tanjona hanoloana tanteraka ny teny frantsay teo amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana sy teo amin' ny fampianarana ambony. ==== Fahasahiranana eo amin' ny rafi-pampianarana ==== Anisan' ny anton' ny tsy fahombiazan' ny fanagasiana ny tsy fahampian' ny boky fampianarana sy ny fitaovana pedagôjika amin' ny teny malagasy, indrindra ho an' ny fampianarana ambaratonga ambony sy eo amin' ny sehatry ny [[siansa]] sy teknika. Niteraka sakana ho an' ny mpianatra izany, ka matetika izy ireo no voatery hiverina amin' ny teny frantsay raha te handranto fianarana ambony. Niteraka fisarahana teo amin' ny mahay teny frantsay sy ireo izay tsy mahafehy an' izany ny fanagasiana, indrindra teo amin' ny mponina an-drenivohitra sy ambanivohitra. Nandray anjara amin' ny fanamafisana ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena izany. Misy ny mpandinika izay mihevitra fa ny fanagasiana, miaraka amin' ny antony hafa toy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana, no nahatonga ny fitontongan' ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fampianarana teto Madagasikara]]. ==== Olana ara-pitantanan-draharaha sy ara-toekarena ==== Miteraka fahasahiranana ara-pitenenana ny fitazonana ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] amin' ny sehatra sasany eo amin' ny fitantanan-draharaha, ka ilaina ny fandikan-teny, izay mety nampitarazoka ny fikarakarana raharaha ary manasarotra ny fahazoan' ny ampahany amin' ny mponina ny tolotra avy amin' ny sampan-draharaham-panjakana. Manasarotra ny fifandraisan' i Madagasikara ara-toekarena sy ara-diplômasia amin' ny firenena sasany koa ny tsy fahaizana teny frantsay, izay [[fiteny iraisam-pirenena]]. == Jereo koa == * [[Fiteny eto Madagasikara]] - [[Fitenim-paritra malagasy]] - [[Teny malagasy iombonana]] - [[Teny frantsay eto Madagasikara]] * [[Fanabeazana eto Madagasikara]] - [[Tolon' ny mpianatra malagasy tamin' ny 13 Mey 1972|Tolon' ny mpianatra tamin' ny taona 1971]] * [[Pôlitika eto Madagasikara]] - [[Repoblika Malagasy]] -- [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] - [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Demokratika Malagasy]] -- [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] * [[Henri Rahaingoson]] * [[Emilson Daniel Andriamalala]] == Ahazoana manovo hevitra == === Rohy ivelany === * Dimbiniaina Tsilavina Jules, "[https://www.rdb.mg/kolontsaina/filira/18250-ny-fanagasiana.html Ny fanagasiana] ({{Wayback|url=https://www.rdb.mg/kolontsaina/filira/18250-ny-fanagasiana.html |date=20240224115818 }}"), in ''Radio Don Bosco'' ([https://www.rdb.mg/ rdb.mg/]), 10 Oktobra 2023 * Dimbiniaina Tsilavina Jules, "[https://www.rdb.mg/kolontsaina/filira/19035-ny-fanagasiana-3.html Ny fanagasiana (3)] {{Wayback|url=https://www.rdb.mg/kolontsaina/filira/19035-ny-fanagasiana-3.html |date=20240224130236 }} ", in ''Radio Don Bosco'' ([https://www.rdb.mg/ rdb.mg/]), 5 Desambra 2023 * "[https://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/madagas.htm L'aménagement linguistique dans le monde - Madagascar]", in [https://www.axl.cefan.ulaval.ca/ ''axl.cefan.ulaval.ca''/] * [[Emilson Daniel Andriamalala]], ''[https://books.google.mg/books/about/Ny_Fanagasiana.html?id=G-b9HAAACAAJ&redir_esc=y Ny Fanagasiana]'', Edition Mixte, Antananarivo, 1974. * "[http://myrakoto.over-blog.com/2014/06/ny-fanagasiana-d-emilson-daniel-andriamalala-1918-1979.html Ny Fanagasiana d'Emilson Daniel Andriamalala (1918 - 1979)]", in ''myrakoto.over-blog.com'' * Nasolo-Valiavo Andriamihaja, "[https://www.lexpress.mg/2024/01/fanagasiana-ny-tantara-sy-jeografiani.html Fanagasiana ny Tantara sy Jeografian' i Madagasikara]", in ''[https://www.lexpress.mg/ L'Express de Madagascar]'', 17 janoary 2024. * Noëline Razanavao, ''[http://cadreeducation.over-blog.com/article-didactique-42928923.html La malgachisation de l'enseignement]'', article, 2009 <small>[[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fcadreeducation.over-blog.com%2Farticle-didactique-42928923.html#& archive]]</small> * "[https://www.lalanguefrancaise.com/dictionnaire/definition/malgachisation Malgachisation]", in ''La langue française'' * "[https://books.openedition.org/pupvd/31227?lang=fr La politique de malgachisation de la deuxième république : un bilan contrasté]", in ''books.openedition.org'' * Soloalijaona Randriamasinony, "[https://books.openedition.org/pupvd/31227 La politique de malgachisation de la deuxième république : un bilan contrasté"], in Chrystelle Burban et Christian Lagarde (dir)., ''L'école, instrument de sauvegarde des langues menacées ? : Actes du colloque du 30 septembre et 1er octobre 2005, Université de Perpignan Via Domitia - CRILAUP'', Perpignan, Presses universitaires de Perpignan, 2007 [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.openedition.org%2Fpupvd%2F31227#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Arsiva]], p. 59-66 * Jean-Baptiste Bing, "[https://journals.openedition.org/oceanindien/1687 Du bon usage de la malgachisation]", ''Études Océan Indien'', 48 | 2012, mis en ligne le 17 septembre 2015, consulté le 27 janvier 2025. === Boky sy gazetiboky === * [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]], ''Charte de la Révolution socialiste malagasy (Boky Mena),'' Antananarivo : Gouvernement de la République démocratique de Madagascar, 1975. * [[Françoise Raison-Jourde]], ''Bible et pouvoir à Madagascar au XIXe siècle,'' Paris : Karthala, 1991. * Jacques Leclerc, ''L’aménagement linguistique dans le monde,'' Québec : Université Laval, première version 1999 . * [[Jean-Pierre Domenichini]], ''Madagascar: histoire et géographie,'' Antananarivo : Ambozontany, 1996 (edisiona maro taty aoriana). * Michel Lafon & Salikoko Mufwene, ''The Languages of Africa and the Diaspora,'' Bristol : Multilingual Matters, 2007. * [[Régis Rajemisa Raolison|Régis Rajemisa-Raolison]], ''Rakibolana malagasy,'' Antananarivo : Librairie Ambozontany, 1985 (edisiona maro taty aoriana). * Robert K. Herbert, ''Language and Society in Africa,'' Johannesburg : Witwatersrand University Press, 1992. * [[Solofo Randrianja]] & [[Stephen Ellis]], ''Madagascar: A Short History,'' London: C. Hurst & Co., 2009; Chicago: University of Chicago Press, 2009. == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] 53xvy6azfjceihcb2w8wr0jdr6slezh 0 259424 1136187 1136122 2026-04-24T13:00:39Z JianJi 36396 /* Tao Alger */ 1136187 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-tsoavaly Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i Marseille any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i Mayotte, Zanzibar, Aden ary Djibouti. Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any Alzeria no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] n35n607clngz3eon27ww4huycoqvuk5 1136194 1136187 2026-04-24T14:27:12Z JianJi 36396 /* Tao Alger */ 1136194 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-tsoavaly Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i Marseille any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i Mayotte, Zanzibar, Aden ary Djibouti. Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any Alzeria no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 9a4mp8xwtyml5ctsb78lhp0k9cz6iu4 1136200 1136194 2026-04-24T14:55:44Z JianJi 36396 /* Tao Alger */ 1136200 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-tsoavaly Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i Marseille any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i Mayotte, Zanzibar, Aden ary Djibouti. Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any Alzeria no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris, ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao<ref>Massachusetts Reformatory (1 October 1904). "Kings in Exile". Our Paper. 20 (40): 639.</ref> tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89</ref> Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 1aq9fmcj6gg2udbntlaadwmvxtg9bk3 1136211 1136200 2026-04-24T15:51:28Z JianJi 36396 /* Tao Alger */ 1136211 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-tsoavaly Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i Marseille any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i Mayotte, Zanzibar, Aden ary Djibouti. Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any Alzeria no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. ==== Ny diany voalohany nankany Frantsa ==== Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris, ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao<ref>Massachusetts Reformatory (1 October 1904). "Kings in Exile". Our Paper. 20 (40): 639.</ref> tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89</ref> ==== Ireo diany hafa nankany Frantsa ==== Mbola afaka nitsidika an'i Frantsa in'enina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ireo olom-pirenena frantsay ho nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho "tamàna" ao Alzeria. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian'i Ranavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona biscuit Petit Beurre tamin'ny taona 1916. Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-d Ranavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i Vic-sur-Cère sy Aurillac izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37 000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III nitsidika an'i Marseille sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao Paris. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny Opera tao Paris, sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny Solombavambahoaka Frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny zanatany azy tamin'ny fomba ofisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50 000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany. Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona nanao an'i Dives-sur-Mer ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i Calvados, izay nakàn'ny media frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910, no nitetezany an'i Paris, Nantes, La Baule ary Saint-Nazaire ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny Paparazzi. Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany Quiberville no nampitomboin'ny Frantsay ho 75 000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa tanibe farany nataon'i Ranavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, Aix-les-Bains, ary Allevard. Ny nipoahan'ny Ady Lehibe Voalohany tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa tanibe intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika fotoam-pivavahana protestanta nataon'ny Fiangonana Reforme tao afovoan'i Alger. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona. Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 9ns46efpe91fv3qz7hvvla7wu1xdklc 1136214 1136211 2026-04-24T16:07:42Z JianJi 36396 /* Tao amin'ny nosy La Réunion */ 1136214 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], [[Zanzibar]], Aden ary [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. ==== Ny diany voalohany nankany Frantsa ==== Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris, ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao<ref>Massachusetts Reformatory (1 October 1904). "Kings in Exile". Our Paper. 20 (40): 639.</ref> tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89</ref> ==== Ireo diany hafa nankany Frantsa ==== Mbola afaka nitsidika an'i Frantsa in'enina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ireo olom-pirenena frantsay ho nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho "tamàna" ao Alzeria. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian'i Ranavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona biscuit Petit Beurre tamin'ny taona 1916. Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-d Ranavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37 000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III nitsidika an'i Marseille sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao Paris. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny Opera tao Paris, sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny Solombavambahoaka Frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny zanatany azy tamin'ny fomba ofisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50 000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany. Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona nanao an'i Dives-sur-Mer ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i Calvados, izay nakàn'ny media frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910, no nitetezany an'i Paris, [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[Paparazzi]]. Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboin'ny Frantsay ho 75 000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa tanibe farany nataon'i Ranavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, [[Aix-les-Bains]], ary Allevard. Ny nipoahan'ny Ady Lehibe Voalohany tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa tanibe intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika fotoam-pivavahana protestanta nataon'ny Fiangonana Reforme<ref>Saillens, Pasteur R. (1906). "Impressions of Algeria". The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk & Wagnalls. p. 449.</ref> tao afovoan'i Alger. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-200-5</nowiki>.</ref> Maty tany an-tsesitany Ranavalona III tamin' ny taona 1917. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] f3s3nasaxyigwcslyurzukbnh2ab331 1136216 1136214 2026-04-24T16:49:32Z JianJi 36396 1136216 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], [[Zanzibar]], Aden ary [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. ==== Ny diany voalohany nankany Frantsa ==== Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris, ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao<ref>Massachusetts Reformatory (1 October 1904). "Kings in Exile". Our Paper. 20 (40): 639.</ref> tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89</ref> ==== Ireo diany hafa nankany Frantsa ==== Mbola afaka nitsidika an'i Frantsa in'enina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ireo olom-pirenena frantsay ho nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho "tamàna" ao Alzeria. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian'i Ranavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona biscuit Petit Beurre tamin'ny taona 1916. Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-d Ranavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37 000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III nitsidika an'i Marseille sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao Paris. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny Opera tao Paris, sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny Solombavambahoaka Frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny zanatany azy tamin'ny fomba ofisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50 000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany. Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona nanao an'i Dives-sur-Mer ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i Calvados, izay nakàn'ny media frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910, no nitetezany an'i Paris, [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[Paparazzi]]. Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboin'ny Frantsay ho 75 000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa tanibe farany nataon'i Ranavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, [[Aix-les-Bains]], ary Allevard. Ny nipoahan'ny Ady Lehibe Voalohany tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa tanibe intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika fotoam-pivavahana protestanta nataon'ny Fiangonana Reforme<ref>Saillens, Pasteur R. (1906). "Impressions of Algeria". The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk & Wagnalls. p. 449.</ref> tao afovoan'i Alger. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-200-5</nowiki>.</ref> == Ny fahafatesany sy ny taorian'izay== Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao Algers noho ny fahatsentsenan'ny lalandrà izy tamin'ny 23 mey 1917. Natao ny 25 mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fanafenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Algers, nanatrika izany ireo namany, mpiara-miangona ary ireo olo-manan-kaja sasany tao Algers. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny Governoran'i Madagasikara ny Governoran'i Alzeria Frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-dRasoherina tao amin'ny rovan'Antananarivo, Madagasikara, lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjaka vavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapam-panjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza, notehirizina ny razana Ranavalona III ary nafindra tany amin'ny Fasana tokony hisy azy tao Ambohimanga tamin'ny taona 2007. Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan'i Ranavalona, nifindra tany amin'ny departemantan'ny Alpes-Maritimes any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany. Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan'i Ranavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa tanibe. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpanampy mpitsabo ary nomena ny Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisara-panambadiana tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sosialista frantsay. Maty tao Bazoche-sur-Bates izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil, Frantsa. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] m5o9w5rzryvtixnvil0foli6cxtkz2a 1136224 1136216 2026-04-24T17:47:15Z JianJi 36396 /* Ny fahafatesany sy ny taorian'izay */ 1136224 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], [[Zanzibar]], Aden ary [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. ==== Ny diany voalohany nankany Frantsa ==== Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris, ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao<ref>Massachusetts Reformatory (1 October 1904). "Kings in Exile". Our Paper. 20 (40): 639.</ref> tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89</ref> ==== Ireo diany hafa nankany Frantsa ==== Mbola afaka nitsidika an'i Frantsa in'enina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ireo olom-pirenena frantsay ho nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho "tamàna" ao Alzeria. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian'i Ranavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona biscuit Petit Beurre tamin'ny taona 1916. Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-d Ranavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37 000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III nitsidika an'i Marseille sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao Paris. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny Opera tao Paris, sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny Solombavambahoaka Frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny zanatany azy tamin'ny fomba ofisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50 000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany. Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona nanao an'i Dives-sur-Mer ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i Calvados, izay nakàn'ny media frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910, no nitetezany an'i Paris, [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[Paparazzi]]. Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboin'ny Frantsay ho 75 000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa tanibe farany nataon'i Ranavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, [[Aix-les-Bains]], ary Allevard. Ny nipoahan'ny Ady Lehibe Voalohany tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa tanibe intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika fotoam-pivavahana protestanta nataon'ny Fiangonana Reforme<ref>Saillens, Pasteur R. (1906). "Impressions of Algeria". The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk & Wagnalls. p. 449.</ref> tao afovoan'i Alger. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-200-5</nowiki>.</ref> == Ny fahafatesany sy ny taorian'izay== Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao Algers noho ny fahatsentsenan'ny lalandrà izy tamin'ny 23 mey 1917. Natao ny 25 mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fanafenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Algers, nanatrika izany ireo namany, mpiara-miangona ary ireo olo-manan-kaja sasany tao Algers. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny Governoran'i Madagasikara ny Governoran'i Alzeria Frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-dRasoherina tao amin'ny rovan'Antananarivo, Madagasikara, lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjaka vavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapam-panjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza anefa dia anisan'ny avotra tsy tratran'ny afo ny lamba nitehirizina ny masina Ranavalona III ary nafindran'ny filoha [[Marc Ravalomanana]] tany amin'ny Fasana tokony hisy azy tao Ambohimanga tamin'ny taona 2007. Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan'i Ranavalona, nifindra tany amin'ny departemantan'ny Alpes-Maritimes any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany. Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan'i Ranavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa tanibe. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpanampy mpitsabo ary nomena ny Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisara-panambadiana tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sosialista frantsay mavitrika ny namirapiratra. Maty tao Bazoche-sur-Bates izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil, Frantsa. == Ny lova sy vakoka navelan-dRanavalona III == [[Sary:Crown_of_Queen_Ranavalona_III.jpg|vignette|Tandro-panjakana faha-Ranavalona III]] Taorian'ny fangatahana famerenana zava-tsarobidy navoakan'ny Filoha [[Andry Rajoelina]], dia naverin'i Frantsa tamin'ny Novambra 2020 ny Tandro-panjakana vita amin'ny vifotsy milokom-bolamena voaravaka lamba jaky, 70 sm ny haavony ary 35 sm ny savaivony, izay nandravaka ny elo-tranon'i Ranavalona. Efa naseho nanomboka tamin'ny taona 1910 tao amin'ny Tranombakoka Miaramila, Les Invalides, izany, taorian'ny nanomezan'i Georges Richard azy, izay niasa tao amin'ny tafika mpampandry tany teto Madagasikara (1883-1885) ary taty aoriana tao amin'ny fitondrana mpanjanaka. Manaraka izany ihany koa, novidin'ny governemantan' i Madagasikara nandritra ny lavanty tamin'ny taona 2020 ny tahirin-damaody, sary ary taratasy mitantara ny tantaran'i Ranavalona, ​​izay hita tao amin'ny valin-drihana iray tao Guildford, [[Surrey]], [[Angletera]]. An'i Clara Herbert izay niasa tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka Malagasy nanomboka tamin'ny taompolo 1890s ka hatramin'ny taompolo 1920s izany, ary nifandovan'ny fianakaviana sy ny taranany izany. Misy koa ny tantara L'Aube rouge nosoratan'i Jean-Joseph Rabearivelo miresaba betsaka ny ady nifanaovan'ny frantsay ny malagasy, fa mifantoka betsaka amin'i Ranavalona III izany.<ref>Adejunmobi, Moradewun (1994). "History and Ideology in Jean-Joseph Rabearivelo's Prose Works". Canadian Journal of African Studies / Revue Canadienne des Études Africaines. 28 (2): 219–235. doi:10.2307/485716. ISSN 0008-3968. JSTOR 485716.</ref> == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] i3mr1de3pmqzyejjzdcnb43vcxt0dvz 1136236 1136224 2026-04-25T04:05:20Z JianJi 36396 1136236 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any Ambohimanga tamin'ny taona 2007. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], [[Zanzibar]], Aden ary [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. ==== Ny diany voalohany nankany Frantsa ==== Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris, ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao<ref>Massachusetts Reformatory (1 October 1904). "Kings in Exile". Our Paper. 20 (40): 639.</ref> tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89</ref> ==== Ireo diany hafa nankany Frantsa ==== Mbola afaka nitsidika an'i Frantsa in'enina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ireo olom-pirenena frantsay ho nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho "tamàna" ao Alzeria. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian'i Ranavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona biscuit Petit Beurre tamin'ny taona 1916. Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-d Ranavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37 000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III nitsidika an'i Marseille sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao Paris. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny Opera tao Paris, sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny Solombavambahoaka Frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny zanatany azy tamin'ny fomba ofisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50 000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany. Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona nanao an'i Dives-sur-Mer ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i Calvados, izay nakàn'ny media frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910, no nitetezany an'i Paris, [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[Paparazzi]]. Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboin'ny Frantsay ho 75 000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa tanibe farany nataon'i Ranavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, [[Aix-les-Bains]], ary Allevard. Ny nipoahan'ny Ady Lehibe Voalohany tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa tanibe intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika fotoam-pivavahana protestanta nataon'ny Fiangonana Reforme<ref>Saillens, Pasteur R. (1906). "Impressions of Algeria". The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk & Wagnalls. p. 449.</ref> tao afovoan'i Alger. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-200-5</nowiki>.</ref> == Ny fahafatesany sy ny taorian'izay== Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao Algers noho ny fahatsentsenan'ny lalandrà izy tamin'ny 23 mey 1917. Natao ny 25 mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fanafenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Algers, nanatrika izany ireo namany, mpiara-miangona ary ireo olo-manan-kaja sasany tao Algers. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny Governoran'i Madagasikara ny Governoran'i Alzeria Frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-dRasoherina tao amin'ny rovan'Antananarivo, Madagasikara, lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjaka vavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapam-panjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza anefa dia anisan'ny avotra tsy tratran'ny afo ny lamba nitehirizina ny masina Ranavalona III ary nafindran'ny filoha [[Marc Ravalomanana]] tany amin'ny Fasana tokony hisy azy tao Ambohimanga tamin'ny taona 2007. Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan'i Ranavalona, nifindra tany amin'ny departemantan'ny Alpes-Maritimes any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany. Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan'i Ranavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa tanibe. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpanampy mpitsabo ary nomena ny Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisara-panambadiana tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sosialista frantsay mavitrika ny namirapiratra. Maty tao Bazoche-sur-Bates izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil, Frantsa. == Ny lova sy vakoka navelan-dRanavalona III == [[Sary:Crown_of_Queen_Ranavalona_III.jpg|vignette|Tandro-panjakana faha-Ranavalona III]] Taorian'ny fangatahana famerenana zava-tsarobidy navoakan'ny Filoha [[Andry Rajoelina]], dia naverin'i Frantsa tamin'ny Novambra 2020 ny Tandro-panjakana vita amin'ny vifotsy milokom-bolamena voaravaka lamba jaky, 70 sm ny haavony ary 35 sm ny savaivony, izay nandravaka ny elo-tranon'i Ranavalona. Efa naseho nanomboka tamin'ny taona 1910 tao amin'ny Tranombakoka Miaramila, Les Invalides, izany, taorian'ny nanomezan'i Georges Richard azy, izay niasa tao amin'ny tafika mpampandry tany teto Madagasikara (1883-1885) ary taty aoriana tao amin'ny fitondrana mpanjanaka. Manaraka izany ihany koa, novidin'ny governemantan' i Madagasikara nandritra ny lavanty tamin'ny taona 2020 ny tahirin-damaody, sary ary taratasy mitantara ny tantaran'i Ranavalona, ​​izay hita tao amin'ny valin-drihana iray tao Guildford, [[Surrey]], [[Angletera]]. An'i Clara Herbert izay niasa tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka Malagasy nanomboka tamin'ny taompolo 1890s ka hatramin'ny taompolo 1920s izany, ary nifandovan'ny fianakaviana sy ny taranany izany. Misy koa ny tantara L'Aube rouge nosoratan'i Jean-Joseph Rabearivelo miresaba betsaka ny ady nifanaovan'ny frantsay ny malagasy, fa mifantoka betsaka amin'i Ranavalona III izany.<ref>Adejunmobi, Moradewun (1994). "History and Ideology in Jean-Joseph Rabearivelo's Prose Works". Canadian Journal of African Studies / Revue Canadienne des Études Africaines. 28 (2): 219–235. doi:10.2307/485716. ISSN 0008-3968. JSTOR 485716.</ref> == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] ir9s72kfqmjmxsn2d2ru6xs3sy5293l 0 281252 1136186 1132241 2026-04-24T12:57:18Z Thelezifor 15140 Nanova votoatiny 1136186 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 031214-0025 Pinus patula.jpg|vignette|381x381px|''[[Pinus patula]]'']] Ny '''hazokesika''' na '''hazo kesika''' dia zavamaniry isan-karazanay ao amin' ny antoko ''[[Pinus]]'' sy, ao amin' ny fianakaviana ''[[Pinaceae]]''. Karazana nampidirina ho an' ny fandaharan' asa fambolen-kazo sy fambolena ala ary ny indostrian' ny hazo ny hazokesika hita eto [[Madagasikara]]. Tsy misy ny karazana teratany. Na dia maro aza ny andrana fampidirana natao dia karazany roa no tena mibahan-toerana amin' ny fambolena hazo sy ala eto amin' ny Nosy: ny ''[[Pinus patula]]'' sy ny ''[[Pinus kesiya]]''. == Karazana == * ''[[Pinus caribaea]]'' * ''[[Pinus elliottii]]'' * ''[[Pinus kesiya]]'' (atao hoe ''[[Pinus khasya]]'' koa) * ''[[Pinus oocarpa]]'' * ''[[Pinus patula]]'' * ''[[Pinus pinaster]]'' * ''[[Pinus taeda]]'' == Jereo koa == * ''[[Pinus]]'' * ''[[Cupressus]]'' * [[Araucaria (zavamaaniry)|''Araucaria'' (zavamaaniry)]] (''[[Araucaria heterophylla]]'') [[Sokajy:Hazo]] tk7pa3z52evys0lz0nm67ceupw52lz3 1136191 1136186 2026-04-24T14:06:32Z Thelezifor 15140 /* Jereo koa */ 1136191 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 031214-0025 Pinus patula.jpg|vignette|381x381px|''[[Pinus patula]]'']] Ny '''hazokesika''' na '''hazo kesika''' dia zavamaniry isan-karazanay ao amin' ny antoko ''[[Pinus]]'' sy, ao amin' ny fianakaviana ''[[Pinaceae]]''. Karazana nampidirina ho an' ny fandaharan' asa fambolen-kazo sy fambolena ala ary ny indostrian' ny hazo ny hazokesika hita eto [[Madagasikara]]. Tsy misy ny karazana teratany. Na dia maro aza ny andrana fampidirana natao dia karazany roa no tena mibahan-toerana amin' ny fambolena hazo sy ala eto amin' ny Nosy: ny ''[[Pinus patula]]'' sy ny ''[[Pinus kesiya]]''. == Karazana == * ''[[Pinus caribaea]]'' * ''[[Pinus elliottii]]'' * ''[[Pinus kesiya]]'' (atao hoe ''[[Pinus khasya]]'' koa) * ''[[Pinus oocarpa]]'' * ''[[Pinus patula]]'' * ''[[Pinus pinaster]]'' * ''[[Pinus taeda]]'' == Jereo koa == * ''[[Pinus]]'' * ''[[Cupressus]]'' * [[Araucaria (zavamaniry)|''Araucaria'' (zavamaniry)]] (''[[Araucaria heterophylla]]'') [[Sokajy:Hazo]] f690jwzvd56a6um36zgg7qa4nhullwh 1136202 1136191 2026-04-24T14:58:58Z Thelezifor 15140 /* Jereo koa */ 1136202 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 031214-0025 Pinus patula.jpg|vignette|381x381px|''[[Pinus patula]]'']] Ny '''hazokesika''' na '''hazo kesika''' dia zavamaniry isan-karazanay ao amin' ny antoko ''[[Pinus]]'' sy, ao amin' ny fianakaviana ''[[Pinaceae]]''. Karazana nampidirina ho an' ny fandaharan' asa fambolen-kazo sy fambolena ala ary ny indostrian' ny hazo ny hazokesika hita eto [[Madagasikara]]. Tsy misy ny karazana teratany. Na dia maro aza ny andrana fampidirana natao dia karazany roa no tena mibahan-toerana amin' ny fambolena hazo sy ala eto amin' ny Nosy: ny ''[[Pinus patula]]'' sy ny ''[[Pinus kesiya]]''. == Karazana == * ''[[Pinus caribaea]]'' * ''[[Pinus elliottii]]'' * ''[[Pinus kesiya]]'' (atao hoe ''[[Pinus khasya]]'' koa) * ''[[Pinus oocarpa]]'' * ''[[Pinus patula]]'' * ''[[Pinus pinaster]]'' * ''[[Pinus taeda]]'' == Jereo koa == * ''[[Pinus]]'' * ''[[Cupressus]]'' * [[Araucaria (zavamaniry)|''Araucaria'' (zavamaniry)]] [[Sokajy:Hazo]] ehkk19072ehzwmls3p0vgf7qc6ri29f 0 282435 1136209 1135987 2026-04-24T15:30:50Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136209 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus trichopoda 50125609.jpg|vignette|353x353px|''[[Ficus trichopoda]]'']] Ny '''aviavy''' dia hazo isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Tsy ny karazana rehetra ao amin' ny ''Ficus'' koa no atao hoe "aviavy" (ohatra: [[adabo]], [[amontana]], [[fihamy]]). Anisan' ny antsoina amin' io anarana io: * ny ''[[Ficus trichopoda]]'', * ny ''[[Ficus polita]]'' (na ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' teo aloha) Ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] dia nadika hoe "aviavy" ny ''[[Ficus carica]]'' (Ohatra: [[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7)<ref><small>"Nataony simba tokoa ny voaloboko, ary notapatapahiny ny aviaviko; Nataony nakiky tokoa ireny ka nariany, eny, tonga fotsy ny rantsany." (Joela 1:7, ''[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]'')</small></ref> sy ny ''[[Ficus sycomorus]]'' (ohatra: [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:27).[[Sary:Ficus_carica_o_higuera.jpg|thumb|''[[Ficus carica]]''|283x283px|ankavia]] [[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, b.jpg|vignette|''[[Ficus polita]]'']] == Jereo koa == * [[Amontana]] * [[Adabo]] * [[Fihamy]] * [[Ampalibe]] == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Hazo]] jt4lg8cnb3fcgpa4vj21z35vyd3m0zk 1136210 1136209 2026-04-24T15:32:43Z Thelezifor 15140 1136210 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus trichopoda 50125609.jpg|vignette|353x353px|''[[Ficus trichopoda]]'']] Ny '''aviavy''' dia hazo isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Tsy ny karazana rehetra ao amin' ny ''Ficus'' koa no atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe "aviavy" (ohatra: [[adabo]], [[amontana]], [[fihamy]]). Anisan' ny antsoina amin' io anarana io: * ny ''[[Ficus trichopoda]]'', * ny ''[[Ficus polita]]'' (na ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' teo aloha) Ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] dia nadika hoe "aviavy" ny ''[[Ficus carica]]'' (Ohatra: [[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7)<ref><small>"Nataony simba tokoa ny voaloboko, ary notapatapahiny ny aviaviko; Nataony nakiky tokoa ireny ka nariany, eny, tonga fotsy ny rantsany." (Joela 1:7, ''[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]'')</small></ref> sy ny ''[[Ficus sycomorus]]'' (ohatra: [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:27).[[Sary:Ficus_carica_o_higuera.jpg|thumb|''[[Ficus carica]]''|283x283px|ankavia]] [[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, b.jpg|vignette|''[[Ficus polita]]'']] == Jereo koa == * [[Amontana]] * [[Adabo]] * [[Fihamy]] * [[Ampalibe]] == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Hazo]] nl6z38rfls05wol8ygsqylrotervq3a 1136212 1136210 2026-04-24T15:54:18Z Thelezifor 15140 Anarana malagasy 1136212 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus trichopoda 50125609.jpg|vignette|353x353px|''[[Ficus trichopoda]]'']] Ny '''aviavy''' dia hazo isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Tsy ny karazana rehetra ao amin' ny ''Ficus'' koa no atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe "aviavy" (ohatra: [[adabo]], [[amontana]], [[fihamy]]). Anisan' ny antsoina amin' ny anarana hoe "aviavy" na anarana ahitana io teny io ireto: * ''[[Ficus carica]]'' -- aviavy, aviavimbazaha * ''[[Ficus lutea]]'' (na [[Ficus lutea|''Ficus baronii'']]) -- aviavindahy (na amonta, amontambavy, amontana, amontandahy, hafotra, nohondahy, nonokaberavina, nonokorovana, nonondahy, nonosay, voanonoka, voara, voarabe) * ''[[Ficus polita]]'' (na ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' teo aloha) -- aviavy (na arafaja, arafanja, aviavimamiomby, aviavindrano, aviavy, fandresy, mandresy, nonoke) * ''[[Ficus religiosa]]'' -- aviavinkarana * ''[[Ficus trichopoda]]'' ''--'' aviavindrano, aviavy (na fiamy, fingere, manondro, sohihindrano, zaviala, zavy) Ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] dia nadika hoe "aviavy" ny ''[[Ficus carica]]'' (Ohatra: [[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7)<ref><small>"Nataony simba tokoa ny voaloboko, ary notapatapahiny ny aviaviko; Nataony nakiky tokoa ireny ka nariany, eny, tonga fotsy ny rantsany." (Joela 1:7, ''[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]'')</small></ref> sy ny ''[[Ficus sycomorus]]'' (ohatra: [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:27).[[Sary:Ficus_carica_o_higuera.jpg|thumb|''[[Ficus carica]]''|283x283px|ankavia]] [[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, b.jpg|vignette|''[[Ficus polita]]'']] == Jereo koa == * [[Amontana]] * [[Adabo]] * [[Fihamy]] * [[Ampalibe]] == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Hazo]] 4s7znzu3q9sbz7f6gbq9elvmx4aryhq 1136213 1136212 2026-04-24T15:54:33Z Thelezifor 15140 1136213 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus trichopoda 50125609.jpg|vignette|353x353px|''[[Ficus trichopoda]]'']] Ny '''aviavy''' dia hazo isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Tsy ny karazana rehetra ao amin' ny ''Ficus'' koa no atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe "aviavy" (ohatra: [[adabo]], [[amontana]], [[fihamy]]). Anisan' ny antsoina amin' ny anarana hoe "aviavy" na anarana ahitana io teny io ireto: * ''[[Ficus carica]]'' -- aviavy, aviavimbazaha * ''[[Ficus lutea]]'' (na [[Ficus lutea|''Ficus baronii'']]) -- aviavindahy (na amonta, amontambavy, amontana, amontandahy, hafotra, nohondahy, nonokaberavina, nonokorovana, nonondahy, nonosay, voanonoka, voara, voarabe) * ''[[Ficus polita]]'' (na ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' teo aloha) -- aviavy (na arafaja, arafanja, aviavimamiomby, aviavindrano, aviavy, fandresy, mandresy, nonoke) * ''[[Ficus religiosa]]'' -- aviavinkarana * ''[[Ficus trichopoda]]'' ''--'' aviavindrano, aviavy (na fiamy, fingere, manondro, sohihindrano, zaviala, zavy) Ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] dia nadika hoe "aviavy" ny ''[[Ficus carica]]'' (Ohatra: [[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7)<ref><small>"Nataony simba tokoa ny voaloboko, ary notapatapahiny ny aviaviko; Nataony nakiky tokoa ireny ka nariany, eny, tonga fotsy ny rantsany." (Joela 1:7, ''[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]'')</small></ref> sy ny ''[[Ficus sycomorus]]'' (ohatra: [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:27).[[Sary:Ficus_carica_o_higuera.jpg|thumb|''[[Ficus carica]]''|283x283px|ankavia]] [[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, b.jpg|vignette|''[[Ficus polita]]'']] == Jereo koa == * [[Amontana]] * [[Adabo]] * [[Fihamy]] * [[Ampalibe]] == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Hazo]] 55jr8e633h5qginq735z5vw33x1el60 1136215 1136213 2026-04-24T16:38:10Z Thelezifor 15140 Nandamina sary 1136215 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus trichopoda 50125609.jpg|vignette|353x353px|''[[Ficus trichopoda]]'']] Ny '''aviavy''' dia hazo isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Tsy ny karazana rehetra ao amin' ny ''Ficus'' koa no atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe "aviavy" (ohatra: [[adabo]], [[amontana]], [[fihamy]]). == Karazana antsoina hoe "aviavy" == [[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, b.jpg|vignette|''[[Ficus polita]]'']][[Sary:Ficus_carica_o_higuera.jpg|thumb|''[[Ficus carica]]''|249x249px]] Anisan' ny antsoina amin' ny anarana hoe "aviavy" na anarana ahitana io teny io ireto: * ''[[Ficus carica]]'' -- aviavy, aviavimbazaha * ''[[Ficus lutea]]'' (na [[Ficus lutea|''Ficus baronii'']]) -- aviavindahy (na amonta, amontambavy, amontana, amontandahy, hafotra, nohondahy, nonokaberavina, nonokorovana, nonondahy, nonosay, voanonoka, voara, voarabe) * ''[[Ficus polita]]'' (na ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' teo aloha) -- aviavy (na arafaja, arafanja, aviavimamiomby, aviavindrano, aviavy, fandresy, mandresy, nonoke) * ''[[Ficus religiosa]]'' -- aviavinkarana * ''[[Ficus trichopoda]]'' ''--'' aviavindrano, aviavy (na fiamy, fingere, manondro, sohihindrano, zaviala, zavy) Ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] dia nadika hoe "aviavy" ny ''[[Ficus carica]]'' (Ohatra: [[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7)<ref><small>"Nataony simba tokoa ny voaloboko, ary notapatapahiny ny aviaviko; Nataony nakiky tokoa ireny ka nariany, eny, tonga fotsy ny rantsany." (Joela 1:7, ''[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]'')</small></ref> sy ny ''[[Ficus sycomorus]]'' (ohatra: [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:27). == Jereo koa == * [[Amontana]] * [[Adabo]] * [[Fihamy]] * [[Ampalibe]] == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Hazo]] mmwb1aj4bx3m4pfsfdbb8g3cd17yvk4 1136218 1136215 2026-04-24T17:17:48Z Thelezifor 15140 1136218 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus trichopoda 50125609.jpg|vignette|353x353px|''[[Ficus trichopoda]]'']] Ny '''aviavy''' dia hazo isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Tsy ny karazana rehetra ao amin' ny ''Ficus'' koa no atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe "aviavy" (ohatra: [[adabo]], [[amontana]], [[fihamy]]). == Karazana antsoina hoe "aviavy" == [[Sary:Ficus polita (nom), vye, Manie van der Schijff BT, b.jpg|vignette|''[[Ficus polita]]'']][[Sary:Ficus_carica_o_higuera.jpg|thumb|''[[Ficus carica]]''|249x249px]] Anisan' ny antsoina amin' ny anarana hoe "aviavy" na anarana ahitana io teny io ireto: * ''[[Ficus carica]]'' -- aviavy, aviavimbazaha * ''[[Ficus lutea]]'' (na [[Ficus lutea|''Ficus baronii'']]) -- aviavindahy (na amonta, amontambavy, amontana, amontandahy, hafotra, nohondahy, nonokaberavina, nonokorovana, nonondahy, nonosay, voanonoka, voara, voarabe) * ''[[Ficus polita]]'' (na ''[[Ficus polita|Ficus megapoda]]'' teo aloha) -- aviavy (na arafaja, arafanja, aviavimamiomby, aviavindrano, aviavy, fandresy, mandresy, nonoke) * ''[[Ficus religiosa]]'' -- aviavinkaràna * ''[[Ficus trichopoda]]'' ''--'' aviavindrano, aviavy (na fiamy, fingere, manondro, sohihindrano, zaviala, zavy) Ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] dia nadika hoe "aviavy" ny ''[[Ficus carica]]'' (Ohatra: [[Bokin' i Jôela|Jôela]] 1:7)<ref><small>"Nataony simba tokoa ny voaloboko, ary notapatapahiny ny aviaviko; Nataony nakiky tokoa ireny ka nariany, eny, tonga fotsy ny rantsany." (Joela 1:7, ''[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]'')</small></ref> sy ny ''[[Ficus sycomorus]]'' (ohatra: [[Boky voalohan' ny Mpanjaka|1Mpanjaka]] 10:27). == Jereo koa == * [[Amontana]] * [[Adabo]] * [[Fihamy]] * [[Ampalibe]] == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Hazo]] 3wthwbibjox4upjwp6wl3x2e5csw12a 0 287333 1136239 1130999 2026-04-25T06:23:54Z CommonsDelinker 112 Replacing Logotipo_de_Venevisión_(unoffical_blue_version).svg with [[File:Logotipo_de_Venevisión_(alternate_blue_version).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless 1136239 wikitext text/x-wiki [[File:Logotipo de Venevisión (alternate blue version).svg|thumbnail]] '''Venevisión''' dia tambajotra fahitalavitra [[Venezoela|venezoeliana]] an'ny [[Grupo Cisneros]].<ref>{{cite web|title=Lo Mejor de Venevisión desde 1961|url=https://www.flickr.com/photos/112682086@N07/31045311067|website=[[Flickr]]|accessdate=2024-03-18|date=2018-11-21}}</ref> Niorina tamin'ny 1 martsa 1961 avy amin'i [[Diego Cisneros]] izy io.<ref>{{cite web|title=VENEVISIÓN EN SU 60 ANIVERSARIO: UNA HISTORIA QUE HABLA POR SÍ SOLA.|url=https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|website=La Movida Venezuela|accessdate=2024-05-09|date=2021-03-01|archive-date=2024-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511085943/https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|url-status=dead}}</ref> Iray amin'ireo mpamokatra telenovela lehibe indrindra miaraka amin'ny [[Televisa]], [[Telemundo]], [[Caracol Televisión|Caracol]], [[RCN Televisión|RCN]], [[ABS-CBN]] ary [[GMA Network]].<ref name="cisneros-nyt">{{cite web|title=Media Mogul Learns to Live With Chávez|url=http://www.nytimes.com/2007/07/05/world/americas/05venez.html?_r=4&n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Venezuela&oref=slogin&|website=[[The New York Times]]|accessdate=2024-03-18|date=2007-07-05}}</ref> == References == <references /> [[Sokajy:Fahitalavitra]] [[Sokajy:Orinasa venezoeliana]] j9cidp6bdzfby1pi4mjz00gytk4lrnn 0 292875 1136232 1122325 2026-04-24T18:54:49Z ~2026-96630-1 38575 Nandamina lahatsoratra 1136232 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea Bild1162.jpg|vignette|339x339px|Ovy mafaitra, ''Dioscorea dumetorum'']] Ny hoe '''ovy''' dia anarana mahafaobe omena ny zavamaniry sasany misy [[Vodin-javamaniry|vodiny]] ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'', fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', indrindra ireo azon' ny olombelona hanina. Omena io anarana io koa ny karazan-javamaniry sasany amin' ny tenim-paritra malagasy sasany. Atao hoe ''tokambody'' koa izy ireo raha tsy mamokatra afa-tsy vodiny tokana. Ny karazana hafa amin' ity vondron-karazana ity, toy ny ''[[Dioscorea communis]]'', dia manana vodiny misy poizina ary tsy tokony hatao hoe "ovy". Ny ovy ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]],'' dia zavamaniry ahitra mandady, misy karazany maromaro. Maniry any amin' ny faritra trôpikaly rehetra eran' izao tontolo izao (aty [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary any [[Amerika]]). [[Sary:Produits_Togolais_exposés_au_Stand_TOGO_01.jpg|vignette|227x227px|Oviala]] Ambolena any amin' ny faritra manana toetany mafana sy antonony ny ovy sasany mba hihinanana ny vodiny misy [[tavolo]], Ny vodiny dia azo atao [[Legioma fakany|legioma]]. Ahitana karazana ovy betsaka ny eto [[Madagasikara]]<ref><small>"[https://malagasyword.org/bins/teny2?w=Dioscorea Dioscorea]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. == Ny ''Dioscorea'' famboly sy fihinana == === ''Dioscorea'' famboly maneran-tany === * ''[[Dioscorea alata]]'' L. * ''Dioscorea polystachya'' Turcz. * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' L. * ''Dioscorea cayenensis'' Lam. * ''Dioscorea convolvulacea'' Schltdl. & Cham. * ''Dioscorea dumetorum'' (Kunth) Pax * ''Dioscorea esculenta'' (Lour.) Burkill * ''Dioscorea hispida'' Dennst. * ''Dioscorea japonica'' Thunb. * ''Dioscorea nummularia'' Lam. * ''Dioscorea oppositifolia'' L. * ''Dioscorea pentaphylla'' L. * ''Dioscorea rotundata'' Poir. Io no tena ambolena ankehitriny. * ''Dioscorea trifida'' L.f. === ''Dioscorea'' fihinana eto Madagasikara === Maro ny kararazan-javamaniry ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'' izay mitondra anarana ahitana ny teny hoe "ovy" na "ovi-" eto [[Madagasikara]]. Ny tena mitondra ny anarana hoe "ovy" any amin' ny faritra tena ahitana azy dia ireto: ny ''[[Dioscorea alata]]'' (volena) sy ny ''[[Dioscorea maciba]]'' (maniry hoazy) ny ''[[Dioscorea acuminata|Dioscorea acuminata.]]'' {| class="wikitable" | valign="top" |''Dioscorea acuminata'' |ovy |- | valign="top" |''Dioscorea alata'' |ovibe, ovifantaka, ovifohy, oviharina, ovihary, ovikambarina, ovikambary, ovilava, ovimboay, ovimena, ovirona, ovisorokomby, ovitanty, ovivavy, ovy |- | valign="top" |''Dioscorea arcuatinervis'' |ovifaitra, ovimarika |- | valign="top" |''Dioscorea bemarivensis'' |ovikambary, ovitsimanandena |- | valign="top" |''[[Dioscorea bulbifera]] var.'' |ovifantaka |- | valign="top" |''Dioscorea heteropoda var.'' |oviala |- | valign="top" |''Dioscorea heteropoda'' |ovimamy, ovinala |- | valign="top" |''Dioscorea minutiflora'' |oviazo, ovihazo |- | valign="top" |''Dioscorea ovinala'' |oviala, ovinala, viala |- | valign="top" |''Dioscorea pteropoda'' |ovifotsy |- | valign="top" |[[Dioscorea sambiranensis|''Dioscorea sambiranensis'']] |angona, babanga, oviala |- | valign="top" |''Dioscorea seriflora'' |banabana, ovifotsy, ovihotro, ovilava, ovisofina |- | valign="top" |''Dioscorea tanalarum'' |oviampasika |- | valign="top" |''Dioscorea trichantha'' |bako, keliloha, oviala, ovinala, sorokomby |- | valign="top" |''Dioscorea tsaratananensis'' |ovihotro, ovisofina |} Indreto koa ny karazana hafa izay tsy mitondra anarana ahitana ny teny hoe "ovy" na "ovi". {| class="wikitable" | valign="top" |''Dioscorea analalavensis'' |sosa, soso |- | valign="top" |[[Dioscorea antaly|''Dioscorea antaly'']] |antadina, antady, antaly, antandena, ataly, fangahanga, ovirombe, papa, reoreo, tsihina |- | valign="top" |''Dioscorea bemandry'' |bemandry, sosa, soso |- | valign="top" |''Dioscorea bulbifera var.'' |hofika, hofikary, hofika, hofitra, hovika, ofaka, ofikary |- | valign="top" |''Dioscorea esculenta'' |mavondro |- | valign="top" |''Dioscorea fandra'' |andra, anjety, fandra, fangitsy, kenjika, kenzika, kianjiky, ndra, sandry |- | valign="top" |''Dioscorea fimbriata'' |angona |- | valign="top" |''Dioscorea heteropoda'' |heofika, hofika, hofimamy, lofika, ofika, ofimamy, ovimamy, ovinala |- | valign="top" |''Dioscorea hexagona'' |kitaotao, kitaratara, kitaratasy, kitsaotsao, ovitsangana, voakisitany |- | valign="top" |''Dioscorea hombuka'' |ataza, homboka, kato |- | valign="top" |''Dioscorea knuthii'' |angona |- | valign="top" |''Dioscorea lucida'' |elakelaka |- | valign="top" |''Dioscorea macabiha'' |angitrika, babanga, lepapa, makabiha |- | valign="top" |''Dioscorea maciba'' |malita, mality, masiba, ovio |- | valign="top" |''Dioscorea mareka'' |mareka |- | valign="top" |''Dioscorea nako'' |babona, bako, fandra, homboka, nako |- | valign="top" |''[[Dioscorea sansibarensis]]'' |angitrika, fanfanga, fangahanga, fanganga, haranara, hofika, hofimamy, lepapa, makabiha, ndranara, ofaka, ofimamy |- | valign="top" |''Dioscorea soso var.'' |kianjiky |- | valign="top" |''Dioscorea soso'' |bemandry, sosa, soso |- | valign="top" |''Dioscorea'' sp. |angetrika, angily, oviandrotra, vorozy |- | valign="top" |''Dioscorea sterilis'' |bako |- | valign="top" |''Dioscorea trichopoda'' |angile, babo, baboha, beboha, bemandry, sosa |} == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * [[Ovy famboly]] * [[Oviala]] == Loharano sy fanamarihana == 2in6bk4ckxy7mb400x46h95rvgfvuaq 1136233 1136232 2026-04-24T18:56:42Z ~2026-96630-1 38575 Nandamina lahatsoratra 1136233 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea Bild1162.jpg|vignette|339x339px|Ovy mafaitra, ''Dioscorea dumetorum'']] Ny hoe '''ovy''' dia anarana mahafaobe omena ny zavamaniry sasany misy [[Vodin-javamaniry|vodiny]] ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'', fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', indrindra ireo azon' ny olombelona hanina. Omena io anarana io koa ny karazan-javamaniry sasany amin' ny tenim-paritra malagasy sasany. Atao hoe ''tokambody'' koa izy ireo raha tsy mamokatra afa-tsy vodiny tokana. Ny karazana hafa amin' ity vondron-karazana ity, toy ny ''[[Dioscorea communis]]'', dia manana vodiny misy poizina ary tsy tokony hatao hoe "ovy". Ny ovy ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]],'' dia zavamaniry ahitra mandady, misy karazany maromaro. Maniry any amin' ny faritra trôpikaly rehetra eran' izao tontolo izao (aty [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary any [[Amerika]]). [[Sary:Produits_Togolais_exposés_au_Stand_TOGO_01.jpg|vignette|227x227px|Oviala]] Ambolena any amin' ny faritra manana toetany mafana sy antonony ny ovy sasany mba hihinanana ny vodiny misy [[tavolo]], Ny vodiny dia azo atao [[Legioma fakany|legioma]]. Ahitana karazana ovy betsaka ny eto [[Madagasikara]]<ref><small>"[https://malagasyword.org/bins/teny2?w=Dioscorea Dioscorea]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. == Ny ''Dioscorea'' famboly sy fihinana == === ''Dioscorea'' famboly maneran-tany === * ''[[Dioscorea alata]]'' L. * ''Dioscorea polystachya'' Turcz. * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' L. * ''Dioscorea cayenensis'' Lam. * ''Dioscorea convolvulacea'' Schltdl. & Cham. * ''Dioscorea dumetorum'' (Kunth) Pax * ''Dioscorea esculenta'' (Lour.) Burkill * ''Dioscorea hispida'' Dennst. * ''Dioscorea japonica'' Thunb. * ''Dioscorea nummularia'' Lam. * ''Dioscorea oppositifolia'' L. * ''Dioscorea pentaphylla'' L. * ''Dioscorea rotundata'' Poir. Io no tena ambolena ankehitriny. * ''Dioscorea trifida'' L.f. === ''Dioscorea'' fihinana eto Madagasikara === Maro ny kararazan-javamaniry ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'' izay mitondra anarana ahitana ny teny hoe "ovy" na "ovi-" eto [[Madagasikara]]. Ny tena mitondra ny anarana hoe "ovy" any amin' ny faritra tena ahitana azy dia ireto: ny ''[[Dioscorea alata]]'' (volena) sy ny ''[[Dioscorea maciba]]'' (maniry hoazy) ary ny ''[[Dioscorea acuminata|Dioscorea acuminata.]]''. {| class="wikitable" | valign="top" |''Dioscorea acuminata'' |ovy |- | valign="top" |''Dioscorea alata'' |ovibe, ovifantaka, ovifohy, oviharina, ovihary, ovikambarina, ovikambary, ovilava, ovimboay, ovimena, ovirona, ovisorokomby, ovitanty, ovivavy, ovy |- | valign="top" |''Dioscorea arcuatinervis'' |ovifaitra, ovimarika |- | valign="top" |''Dioscorea bemarivensis'' |ovikambary, ovitsimanandena |- | valign="top" |''[[Dioscorea bulbifera]] var.'' |ovifantaka |- | valign="top" |''Dioscorea heteropoda var.'' |oviala |- | valign="top" |''Dioscorea heteropoda'' |ovimamy, ovinala |- | valign="top" |''Dioscorea minutiflora'' |oviazo, ovihazo |- | valign="top" |''Dioscorea ovinala'' |oviala, ovinala, viala |- | valign="top" |''Dioscorea pteropoda'' |ovifotsy |- | valign="top" |[[Dioscorea sambiranensis|''Dioscorea sambiranensis'']] |angona, babanga, oviala |- | valign="top" |''Dioscorea seriflora'' |banabana, ovifotsy, ovihotro, ovilava, ovisofina |- | valign="top" |''Dioscorea tanalarum'' |oviampasika |- | valign="top" |''Dioscorea trichantha'' |bako, keliloha, oviala, ovinala, sorokomby |- | valign="top" |''Dioscorea tsaratananensis'' |ovihotro, ovisofina |} Indreto koa ny karazana hafa izay tsy mitondra anarana ahitana ny teny hoe "ovy" na "ovi". {| class="wikitable" | valign="top" |''Dioscorea analalavensis'' |sosa, soso |- | valign="top" |[[Dioscorea antaly|''Dioscorea antaly'']] |antadina, antady, antaly, antandena, ataly, fangahanga, ovirombe, papa, reoreo, tsihina |- | valign="top" |''Dioscorea bemandry'' |bemandry, sosa, soso |- | valign="top" |''Dioscorea bulbifera var.'' |hofika, hofikary, hofika, hofitra, hovika, ofaka, ofikary |- | valign="top" |''Dioscorea esculenta'' |mavondro |- | valign="top" |''Dioscorea fandra'' |andra, anjety, fandra, fangitsy, kenjika, kenzika, kianjiky, ndra, sandry |- | valign="top" |''Dioscorea fimbriata'' |angona |- | valign="top" |''Dioscorea heteropoda'' |heofika, hofika, hofimamy, lofika, ofika, ofimamy, ovimamy, ovinala |- | valign="top" |''Dioscorea hexagona'' |kitaotao, kitaratara, kitaratasy, kitsaotsao, ovitsangana, voakisitany |- | valign="top" |''Dioscorea hombuka'' |ataza, homboka, kato |- | valign="top" |''Dioscorea knuthii'' |angona |- | valign="top" |''Dioscorea lucida'' |elakelaka |- | valign="top" |''Dioscorea macabiha'' |angitrika, babanga, lepapa, makabiha |- | valign="top" |''Dioscorea maciba'' |malita, mality, masiba, ovio |- | valign="top" |''Dioscorea mareka'' |mareka |- | valign="top" |''Dioscorea nako'' |babona, bako, fandra, homboka, nako |- | valign="top" |''[[Dioscorea sansibarensis]]'' |angitrika, fanfanga, fangahanga, fanganga, haranara, hofika, hofimamy, lepapa, makabiha, ndranara, ofaka, ofimamy |- | valign="top" |''Dioscorea soso var.'' |kianjiky |- | valign="top" |''Dioscorea soso'' |bemandry, sosa, soso |- | valign="top" |''Dioscorea'' sp. |angetrika, angily, oviandrotra, vorozy |- | valign="top" |''Dioscorea sterilis'' |bako |- | valign="top" |''Dioscorea trichopoda'' |angile, babo, baboha, beboha, bemandry, sosa |} == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * [[Ovy famboly]] * [[Oviala]] == Loharano sy fanamarihana == juui282v32tambvzsht6qunxvlw93wc 0 295900 1136226 1136076 2026-04-24T17:52:19Z Thelezifor 15140 1136226 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fig tree.jpg|vignette|''[[Ficus carica]]'' L.|342x342px]] Ny '''''Ficus''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]'', misy amin' ny endrika [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] sy [[hazobotry]] ary [[vahy]]. Manana karazana 750 mahery fantatra ny ''Ficus''. Izy io sy ny ''[[Dorstenia]]'' no vondron-karazana lehibe indrindra ao amin' ilay fianakaviana. Zavamaniry trôpikaly ny karazana ''Ficus'', izay samy mamokatra vondrom-bony sy vondrom-boa miavaka. == Karazana lehibe == [[Sary:Ficus benjamina 93736245.jpg|vignette|''Ficus benjamina''|287x287px]] Tamin' ny Jolay 2025 dia misy karazana 881 nekena ny ''Ficus'' araka ny [[Plants of the World Online]]. Mitsinjara ao amin' ny zana-bondron-karazana ireo karazana ireo, dia ao amin' ny ''Ficus'', ny ''Pharmacosycea'', ny ''Sycidium'', ny ''Sycomorus'', ny ''Synoecia'', ary ny ''Urostigma.'' === ''Ficus'' === Indreto ny karazana ao amin' ny zana-bondron-karazana ''Ficus'': * ''Ficus amplissima'' <small>Sm.</small> * ''[[Ficus carica]]'' <small>L.</small> * ''Ficus daimingshanensis'' <small>Chang</small> * ''Ficus deltoidea'' <small>Jack</small> * ''Ficus erecta'' <small>Thunb</small> * ''Ficus fulva'' <small>Reinw. ex Blume</small> * ''Ficus grossularioides'' <small>Burman f.</small> * ''Ficus neriifolia'' <small>Sm.</small> * ''Ficus palmata'' <small>Forssk.</small> * ''Ficus pandurata'' <small>Hance</small> * ''Ficus simplicissima'' <small>Lour.</small> * ''Ficus triloba'' <small>Buch.-Ham. ex Voigt</small> === ''Pharmacosycea'' === Indreto ny karazana ao amin' ny zana-bondron-karazana ''Pharmacosycea'': * ''Ficus crassiuscula'' <small>Standl.</small> * ''Ficus gigantosyce'' <small>Dugand</small> * ''Ficus insipida'' <small>Willd.</small> * ''Ficus lacunata'' <small>Kvitvik</small> * ''Ficus maxima'' <small>Mill.</small> * ''Ficus mutabilis'' <small>Bureau</small> * ''Ficus nervosa'' <small>Heyne ex Roth</small> * ''Ficus pulchella'' <small>Schott</small> * ''Ficus yoponensis'' <small>Desv.</small> === ''Sycidium'' === Indreto ny karazana ao amin' ny zana-bondron-karazana ''Sycidium'': * ''Ficus andamanica'' <small>Corner</small> * ''Ficus aspera'' <small>G.Forst.</small> * ''Ficus assamica'' <small>Miq.</small> * ''Ficus bojeri'' <small>Baker</small> * ''Ficus capreifolia'' <small>Delile</small> * ''Ficus coronata'' <small>Spin</small> * ''Ficus fraseri'' <small>Miq.</small> * ''Ficus heterophylla'' <small>L.f.</small> * ''Ficus lateriflora'' <small>Vahl</small> * ''Ficus montana'' <small>Burm.f.</small> * ''Ficus opposita'' <small>Miq.</small> * ''Ficus phaeosyce'' <small>K.Schum. & Lauterb.</small> * ''Ficus tinctoria'' <small>G.Forst.</small> * ''Ficus ulmifolia'' <small>Lam.</small> * ''Ficus wassa'' <small>Roxb.</small> === ''Sycomorus'' === Indreto ny karazana ao amin' ny zana-bondron-karazana ''Sycomorus'': * ''Ficus auriculata'' <small>Lour.</small> * ''Ficus bernaysii'' <small>King</small> * ''Ficus dammaropsis'' <small>Diels</small> * ''Ficus fistulosa'' <small>Blume</small> * ''Ficus hispida'' <small>L.</small> * ''Ficus nota'' <small>Merr.</small> * ''Ficus pseudopalma'' <small>Blanco</small> * ''Ficus racemosa'' <small>L.</small> * ''Ficus septica'' <small>Burm.f.</small> * ''[[Ficus sycomorus]]'' <small>L.</small> * ''Ficus variegata'' <small>Blume</small> === ''Synoecia'' === Indreto ny karazana ao amin' ny zana-bondron-karazana ''Synoecia.'' Ireto karazana manaraka ireto dia mazàna vahy misandrahaka na mianika: * ''Ficus hederacea'' <small>Roxb.</small> * ''Ficus pantoniana'' <small>King</small> * ''Ficus pumila'' <small>L.</small> ** ''Ficus pumila'' var. ''awkeotsang'' <small>(Makino) Corner</small> * ''Ficus punctata'' <small>Thunb.</small> * ''Ficus sagittata'' <small>J. König ex Vahl</small> * ''Ficus sarmentosa'' <small>Buch.-Ham. ex Sm.</small> * ''Ficus trichocarpa'' <small>Blume</small> * ''Ficus villosa'' <small>Blume</small> === ''Urostigma'' === Indreto ny karazana ao amin' ny zana-bondron-karazana ''Urostigma'': * ''Ficus abutilifolia'' <small>Miq.</small> * ''Ficus albert-smithii'' <small>Standl.</small> * ''Ficus altissima'' <small>Blume</small> * ''Ficus amazonica'' <small>Miq.</small> * ''Ficus americana'' <small>Aubl.</small> * ''Ficus aripuanensis'' <small>Berg & Kooy</small> * ''Ficus arpazusa'' <small>Carauta and Diaz</small> * ''Ficus aurea'' <small>Nutt.</small> * ''[[Ficus benghalensis]]'' <small>L.</small> * ''Ficus benjamina'' <small>L.</small> * ''Ficus bizanae'' <small>Hutch. & Burtt-Davy</small> * ''Ficus blepharophylla'' <small>Vázquez Avila</small> * ''Ficus broadwayi'' <small>Urb.</small> * ''Ficus burtt-davyi'' <small>Hutch.</small> * ''Ficus calyptroceras'' <small>Miq.</small> * ''Ficus castellviana'' <small>Dugand</small> * ''Ficus catappifolia'' <small>Kunth & Bouché</small> * ''Ficus citrifolia'' <small>Mill.</small> * ''Ficus consociata'' <small>Bl.</small> * ''Ficus cordata'' <small>Thunb.</small> * ''Ficus costata'' <small>Ait.</small> * ''Ficus crassipes'' <small>F.M.Bailey</small> * ''Ficus craterostoma'' <small>Mildbr. & Burret</small> * ''Ficus cyathistipula'' <small>Warb.</small> * ''Ficus cyclophylla'' <small>(Miq.) Miq.</small> * ''Ficus dendrocida'' <small>Kunth</small> * ''Ficus depressa'' <small>Bl.</small> * ''Ficus destruens'' <small>F.White</small> * ''Ficus drupacea'' <small>Thunb.</small> * ''Ficus elastica'' <small>Hornem.</small> * ''Ficus exasperata'' <small>Vahl.</small> * ''Ficus faulkneriana'' <small>Berg</small> * ''Ficus fergusonii'' <small>(King) T.B.Worth. ex Corner</small> * ''Ficus glaberrima'' <small>Blume</small> * ''Ficus glumosa'' <small>Delile</small> * ''Ficus greiffiana'' <small>Dugand</small> * ''Ficus henneana'' <small>Miq.</small> * ''Ficus hirsuta'' <small>Schott</small> * ''Ficus ilicina'' <small>Miq.</small> * ''Ficus kurzii'' <small>King</small> * ''Ficus luschnathiana'' <small>Miq.</small> * ''Ficus ingens'' <small>Miq.</small> * ''Ficus krukovii'' <small>Standl.</small> * ''Ficus lacor'' <small>Buch.-Ham.</small> * ''Ficus lapathifolia'' <small>Miq.</small> * ''Ficus lauretana'' <small>Vázquez Avila</small> * ''Ficus longifolia'' <small>Schott</small> * ''Ficus lutea'' <small>Vahl</small> * ''Ficus lyrata'' <small>Warb.</small> * ''Ficus maclellandii'' <small>King</small> * ''Ficus macrophylla'' <small>Desf. ex Pers.</small> * ''Ficus malacocarpa'' <small>Standl.</small> * ''Ficus mariae'' <small>Berg, Emygdio & Carauta</small> * ''Ficus mathewsii'' <small>Miq.</small> * ''Ficus matiziana'' <small>Dugand</small> * ''Ficus microcarpa'' <small>L.</small> * ''Ficus muelleriana'' <small>Berg</small> * ''Ficus natalensis'' <small>Hochst.</small> * ''Ficus obliqua'' <small>G.Forst.</small> * ''Ficus obtusifolia'' <small>Kunth</small> * ''Ficus pakkensis'' <small>Standl.</small> * ''Ficus pallida'' <small>Vahl</small> * ''Ficus panurensis'' <small>Standl.</small> * ''Ficus pertusa'' <small>L.f.</small> * ''Ficus petiolaris'' <small>Kunth</small> * ''Ficus pisocarpa'' <small>Bl.</small> * ''Ficus platypoda'' <small>Cunn.</small> * ''Ficus pleurocarpa'' <small>DC.</small> * ''[[Ficus polita]]'' <small>Vahl</small> * ''[[Ficus religiosa]]'' <small>L.</small> * ''Ficus roraimensis'' <small>Berg</small> * ''Ficus rubiginosa'' <small>Desf.</small> * ''Ficus rumphii'' <small>Blume</small> * ''Ficus salicifolia'' <small>Vahl</small> * ''Ficus sansibarica'' <small>Warb.</small> * ''Ficus schippii'' <small>Standl.</small> * ''Ficus schultesii'' <small>Dugand</small> * ''Ficus schumacheri'' <small>Griseb.</small> * ''Ficus sphenophylla'' <small>Standl.</small> * ''Ficus stuhlmannii'' <small>Warb.</small> * ''Ficus subcordata'' <small>Bl.</small> * ''Ficus subpisocarpa'' <small>Gagnep.</small> * ''Ficus subpuberula'' <small>Corner</small> * ''Ficus sumatrana'' <small>Miq.</small> * ''Ficus superba'' <small>Miq.</small> * ''Ficus thonningii'' <small>Blume</small> * ''[[Ficus trichopoda]]'' <small>Baker</small> * ''Ficus trigona'' <small>L.f.</small> * ''Ficus trigonata'' <small>L.</small> * ''Ficus triradiata'' <small>Corner</small> * ''Ficus ursina'' <small>Standl.</small> * ''Ficus velutina'' <small>Willd.</small> * ''Ficus verruculosa'' <small>Warb.</small> * ''Ficus virens'' <small>Aiton</small> * ''Ficus watkinsiana'' <small>F.M.Bailey</small> === Karazana tsy voasokajy anaty zana-bondrona === Indreto ny karazana ao amin' ny zana-bondron-karazana: * ''Ficus callosa'' Willd. * ''Ficus hebetifolia'' * ''Ficus punctata'' * ''Ficus salomonensis'' * ''Ficus tsjahela'' <small>Burm.f.</small> * ''Ficus vogeliana'' == Anarana amin' ny teny malagasy == * [[adabo]], adabobe, adabolahy, adabolatsaka, adabonkoera, adabonolona, adabonolona, adabonomby, adabovavy, dabolatsaka, voanadabo * amonta, amontambavy, [[amontana]], amontandahy, amota, * [[ampaly]], ampaliala, ampalibe, ampalihazo, ampalivavy, ampana, ampany * andriambololonkazo, * ara, arafaja, arafanja, * [[aviavy]], aviavimamiomby, aviavimbazaha, aviavindahy, aviavindrano, aviavinkarana * fampoha, [[fopoha]], fopo, fopohana, fopoho, fopohona, jopohana * fiamy, fihamy * fingere * hafotra * [[kivoza]], kivozabe, kivoze, kivozo, kivozy * laza, lazo * mandresy fandresy, * manondro * nohondahy * [[nonoka]], nonokaberavina, nonokamadinidravina, nonoke, nonokorovana, nonondahy, nonosay, voanonoka * ramiraningitra, ramiringitra * rampandalotra * sandrohy, * sohihindrano, * tsaramadina * tsipolopolo, * tsitinda * vanona * voampoha, voapoha,   * [[voara]], voarabe, voaramongy, voaramontsy, voararano * voatsianaranana * zavy, zaviala == Jereo koa == * [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Ficus|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Ficus'']] * [[Aviavy]] * [[Amontana]] * [[Adabo]] * [[Fihamy]] qkgav5eh6bq0xd5qb1t3ah3psaldwsa 0 296255 1136223 1122291 2026-04-24T17:36:09Z Thelezifor 15140 Anarana malagasy 1136223 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus trichopoda 50125609.jpg|vignette|347x347px|''Ficus trichopoda'']] Ny '''''Ficus trichopoda''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Indreto ny anarany amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: '''aviavindrano''', '''aviavy''', '''fiamy''', '''fingere''', '''manondro''', '''sohihindrano''', '''zaviala''', '''zavy'''. == Toetoetrany == Mety hiseho amin' ny endrika [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] na [[hazobotry]] izay misy ravina mandavan-taona ny ''Ficus trichopoda'' ary manana haavo eo anelanelan' ny 12 sy 25 m amin' ny ankapobeny. Midadasika sy mivelatra ny tampony. Mampiavaka azy ny fananany faka mipoitra avy amin' ny rantsana mba hiorina amin' ny tany, ka manome endrika mitovy amin' ny an' ny ''[[Ficus benghalensis]]''. Ny raviny dia boribory lavalava somary mafy. Ny kirany dia matetika hita mazava (ohatra, mavo ny eo ambony, mena ny ao ambany amin' ny zavamaniry sasany). Ny voany dia mipoitra avy amin' ny vondrom-bony miavaka; ny voany masaka dia miloko marevaka (matetika mena na volomboasary) arakaraka ny toerana aniriany. == Faritra sy toerana aniriany == Ny faritra voajanahary anirian' ny ''Ficus trichopoda'' dia ny faritra trôpikaly sy amin' ny tapany atsimon' i [[Afrika]]: avy any [[Senegaly]] ka hatrany amin' ny [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô|Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]], [[Zambia]], [[Môzambika]], hatrany KwaZulu-Natal ([[Afrika Atsimo]]) ary eto [[Madagasikara]]. Toerana tiany aniriana ny ala an-konahona, amoron-drano, lohasaha mando, indraindray eo amoron' ny [[fatrana]]. Mety aminy ny faritra misy rano na mando. == Jereo koa == * [[Aviavy]] * ''[[Ficus]]'' dzqhdk8wrj0gpwa5pdhu0em3o43gzco 1136225 1136223 2026-04-24T17:48:44Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1136225 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ficus trichopoda 50125609.jpg|vignette|347x347px|''Ficus trichopoda'']] Ny '''''Ficus trichopoda''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Indreto ny anarany amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: '''aviavindrano''', '''aviavy''', '''fiamy''', '''fingere''', '''manondro''', '''sohihindrano''', '''zaviala''', '''zavy'''. == Toetoetrany == Mety hiseho amin' ny endrika [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] na [[hazobotry]] izay misy ravina mandavan-taona ny ''Ficus trichopoda'' ary manana haavo eo anelanelan' ny 12 sy 25 m amin' ny ankapobeny. Midadasika sy mivelatra ny tampony. Mampiavaka azy ny fananany faka mipoitra avy amin' ny rantsana mba hiorina amin' ny tany, ka manome endrika mitovy amin' ny an' ny ''[[Ficus benghalensis]]''. === Ravina === [[Sary:Leaves of Ficus tricopoda.jpg|vignette|Ravin' ny ''Ficus trichopoda'']] Boribory lavalava somary mafy ny ravin' ny ''Ficus trichopoda''. Ny kirany dia matetika hita mazava (ohatra, mavo ny eo ambony, mena ny ao ambany amin' ny zavamaniry sasany). === Voa === Mipoitra avy amin' ny vondrom-bony miavaka ny voan' ny ''Ficus trichopoda'' izay miloko marevaka (matetika mena na volomboasary) rehefa masaka arakaraka ny toerana aniriany. == Faritra sy toerana aniriany == Ny faritra voajanahary anirian' ny ''Ficus trichopoda'' dia ny faritra trôpikaly sy amin' ny tapany atsimon' i [[Afrika]]: avy any [[Senegaly]] ka hatrany amin' ny [[Repoblika Demôkratikan'i Kôngô|Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]], [[Zambia]], [[Môzambika]], hatrany KwaZulu-Natal ([[Afrika Atsimo]]) ary eto [[Madagasikara]]. Toerana tiany aniriana ny ala an-konahona, amoron-drano, lohasaha mando, indraindray eo amoron' ny [[fatrana]]. Mety aminy ny faritra misy rano na mando. == Jereo koa == * [[Aviavy]] * ''[[Ficus]]'' 96xmkrb4lb1r1h440n1stn4cj05lcng 0 296261 1136227 1127279 2026-04-24T18:13:35Z Thelezifor 15140 Anarana malagasy 1136227 wikitext text/x-wiki Ny '''''Ficus sakalavarum''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Anarany ara-tsiansa taloha koa ny hoe '''''Ficus cocculifolia'''''. Ao amin' ny zana-bondron-karazana ''Sycomorus'' izy io, izay ahitana karazana ''Ficus'' manana ravina lehibe sy voany lehibe. Indreto ny anarany amn' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: '''adabo''', '''adabobe''', '''adabolahy''', '''adabolatsaka''', '''adabonkoera''', '''adabonolona''', '''adabonomby''', '''adabovavy'''. == Toetoetrany == Miseho amin' ny endrika [[Hazo (zavamaniry)|hazo]], matetika lehibe, ny ''Ficus sakalavarum''. Mahitsy ny vatany. Lehibe ny raviny, hatramin' ny 15 sm, sady rakotra volovolo indrindra fa raha mbola tanora. Lehibe ny voany izay manana savaivo hatramin' ny 10 sm, manana tahom-boany matevina, rakotra volovolony amin' ny voalohany, avy eo miala ireo volovolo ireo, ary miova ho mavo rehefa masaka. == Faritra sy toerana aniriany == Miparitaka be eto [[Madagasikara]] izy io. Amin' ny tany mando na amoron-drano indraindray no tena tiany aniriana, ary hita na dia any amin' ny faritra atsimo-andrefana izay somary maina koa izy io. == Jereo koa == * ''[[Ficus]]'' * [[Adabo]] * [[Amontana]] * [[Aviavy]] * [[Fihamy]] [[Sokajy:Hazo]] muwby5wg9xert5qx16nnum38hgtl7gj 1136228 1136227 2026-04-24T18:18:41Z Thelezifor 15140 1136228 wikitext text/x-wiki Ny '''''Ficus sakalavarum''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Anarany ara-tsiansa taloha koa ny hoe '''''Ficus cocculifolia'''''. Ao amin' ny zana-bondron-karazana ''Sycomorus'' izy io, izay ahitana karazana ''Ficus'' manana ravina lehibe sy voany lehibe. Indreto ny anarany amn' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: '''adabo''', '''adabobe''', '''adabolahy''', '''adabolatsaka''', '''adabonkoera''', '''adabonolona''', '''adabonomby''', '''adabovavy'''. == Toetoetrany == Miseho amin' ny endrika [[Hazo (zavamaniry)|hazo]], matetika lehibe, ny ''Ficus sakalavarum''. Mahitsy ny vatany. Lehibe ny raviny, hatramin' ny 15 sm, sady rakotra volovolo indrindra fa raha mbola tanora. Lehibe ny voany izay manana savaivo hatramin' ny 10 sm, manana tahom-boany matevina, rakotra volovolony amin' ny voalohany, avy eo miala ireo volovolo ireo, ary miova ho mavo rehefa masaka. == Faritra sy toerana aniriany == Miparitaka be eto [[Madagasikara]] izy io. Amin' ny tany mando na amoron-drano indraindray no tena tiany aniriana, ary hita na dia any amin' ny faritra atsimo-andrefana izay somary maina koa izy io. == Jereo koa == * ''[[Ficus]]'' * ''[[Ficus sycomorus]]'' * [[Adabo]] * [[Amontana]] * [[Aviavy]] * [[Fihamy]] [[Sokajy:Hazo]] h9k0jaai1lf9hcw2bb9wv5vt6f65xwh 0 296262 1136222 1122315 2026-04-24T17:33:32Z Thelezifor 15140 1136222 wikitext text/x-wiki Ny '''fihamy''' dia [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Indreto ny karazana antsoina amin' io anarana io: * ny ''[[Ficus benghalensis]],'' * ny ''[[Ficus grevei]]'', * ny ''[[Ficus assimilis]]'' (na ''[[Ficus assimilis|Ficus guatteriifolia]]'' teo aloha). * ny ''[[Ficus trichopoda]]'' == Jereo koa == * ''[[Ficus]]'' * [[Adabo]] * [[Amontana]] * [[Aviavy]] fof5uwnwxmtg5qdu0wbeld126tx4vqr 0 296267 1136229 1122321 2026-04-24T18:34:36Z Thelezifor 15140 Anarana malagasy 1136229 wikitext text/x-wiki [[Sary:Die Pflanzenwelt Afrikas, insbesondere seiner tropischen Gebiete - Grundzge der Pflanzenverbreitung im Afrika und die Charakterpflanzen Afrikas (1910) (20940455245).jpg|vignette|''Dioscorea sansibarensis'' ]] Ny '''''Dioscorea sansibarensis''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', izay teratany eto [[Madagasikara]] sy ao [[Afrika]] trôpikaly hatrany [[Tanzania]] andrefana ka hatrany [[Ginea]] ary hatrany atsimo ka hatrany [[Môzambika]], ary nampidirina any an-toeran-kafa (anisan' izany ny any atsimon' i [[Florida]]). Indreto ny anarana iantsoana azy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: '''angitrika''', '''fanfanga''', '''fangahanga''', '''fanganga''', '''haranara''', '''hofika''', '''hofimamy''', '''lepapa''', '''makabiha''', '''ndranara''', '''ofaka''', ary '''ofimamy'''. Atao hoe '''adabo''' koa izy io nefa antsoina amin' io anarana io koa ny hazo atao hoe ''[[Ficus sakalavarum]]''. Maniry avy amin' ny vody [[Ovy (dioscorea)|ovy]] izay mety mahatratra savaivo 40 sm ny ''Dioscorea sansibarensis''. Mety hihoatra ny 7 m ny lavan' io vahy io ary mety ho 3 sm ny sakany. Mihodina manaraka zotra mifanohitra amin' ny fihodin' ny famantaranandro izy io ary afaka mihantona sy mihazona hazo na tohana hafa alohan' ny hipoiran' ny raviny voalohany. Mahatratra halava 46 sm sy sakany 58 sm ny ravina miendrika fo. Mety miafara amin' ny endrika rambo ny tendrony. Mety hiloko manopy volomparasy ny vodiny kely izay mahatratra sakany 6 sm. Any amin' ny faritra sasany ao [[Afrika]] dia inoana ho manana hery miafina ity zavamaniry ity. Mahafaty ny vodiny. == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * [[Adabo]] h2si8f4kseg7h4tty1hohkz4sy5u4aw 1136230 1136229 2026-04-24T18:45:00Z Thelezifor 15140 1136230 wikitext text/x-wiki [[Sary:Die Pflanzenwelt Afrikas, insbesondere seiner tropischen Gebiete - Grundzge der Pflanzenverbreitung im Afrika und die Charakterpflanzen Afrikas (1910) (20940455245).jpg|vignette|''Dioscorea sansibarensis'' ]] Ny '''''Dioscorea sansibarensis''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', izay teratany eto [[Madagasikara]] sy ao [[Afrika]] trôpikaly hatrany [[Tanzania]] andrefana ka hatrany [[Ginea]] ary hatrany atsimo ka hatrany [[Môzambika]], ary nampidirina any an-toeran-kafa (anisan' izany ny any atsimon' i [[Florida]]). Indreto ny anarana iantsoana azy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: '''angitrika''', '''fanfanga''', '''fangahanga''', '''fanganga''', '''haranara''', '''hofika''', '''hofimamy''', '''lepapa''', '''makabiha''', '''ndranara''', '''ofaka''', ary '''ofimamy'''. Atao hoe '''adabo''' na '''ovy adabo''' koa izy io nefa antsoina amin' io anarana io koa ny hazo atao hoe ''[[Ficus sakalavarum]]''. Maniry avy amin' ny vody [[Ovy (dioscorea)|ovy]] izay mety mahatratra savaivo 40 sm ny ''Dioscorea sansibarensis''. Mety hihoatra ny 7 m ny lavan' io vahy io ary mety ho 3 sm ny sakany. Mihodina manaraka zotra mifanohitra amin' ny fihodin' ny famantaranandro izy io ary afaka mihantona sy mihazona hazo na tohana hafa alohan' ny hipoiran' ny raviny voalohany. Mahatratra halava 46 sm sy sakany 58 sm ny ravina miendrika fo. Mety miafara amin' ny endrika rambo ny tendrony. Mety hiloko manopy volomparasy ny vodiny kely izay mahatratra sakany 6 sm. Any amin' ny faritra sasany ao [[Afrika]] dia inoana ho manana hery miafina ity zavamaniry ity. Mahafaty ny vodiny. == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * [[Adabo]] eggp2539nozk84n07bs8b2kfss5878z 1136231 1136230 2026-04-24T18:52:21Z ~2026-96630-1 38575 Nandamina lahatsoratra 1136231 wikitext text/x-wiki [[Sary:Die Pflanzenwelt Afrikas, insbesondere seiner tropischen Gebiete - Grundzge der Pflanzenverbreitung im Afrika und die Charakterpflanzen Afrikas (1910) (20940455245).jpg|vignette|''Dioscorea sansibarensis'' ]] Ny '''''Dioscorea sansibarensis''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', izay teratany eto [[Madagasikara]] sy ao [[Afrika]] trôpikaly hatrany [[Tanzania]] andrefana ka hatrany [[Ginea]] ary hatrany atsimo ka hatrany [[Môzambika]], ary nampidirina any an-toeran-kafa (anisan' izany ny any atsimon' i [[Florida]]). Indreto ny anarana iantsoana azy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: '''angitrika''', '''fanfanga''', '''fangahanga''', '''fanganga''', '''haranara''', '''hofika''', '''hofimamy''', '''lepapa''', '''makabiha''', '''ndranara''', '''ofaka''', ary '''ofimamy'''. Atao hoe '''ovy adabo''' na '''adabo''' koa izy io nefa antsoina amin' ity anarana ity koa ny hazo atao hoe ''[[Ficus sakalavarum]]''. Maniry avy amin' ny vody [[Ovy (dioscorea)|ovy]] izay mety mahatratra savaivo 40 sm ny ''Dioscorea sansibarensis''. Mety hihoatra ny 7 m ny lavan' io vahy io ary mety ho 3 sm ny sakany. Mihodina manaraka zotra mifanohitra amin' ny fihodin' ny famantaranandro izy io ary afaka mihantona sy mihazona hazo na tohana hafa alohan' ny hipoiran' ny raviny voalohany. Mahatratra halava 46 sm sy sakany 58 sm ny ravina miendrika fo. Mety miafara amin' ny endrika rambo ny tendrony. Mety hiloko manopy volomparasy ny vodiny kely izay mahatratra sakany 6 sm. Any amin' ny faritra sasany ao [[Afrika]] dia inoana ho manana hery miafina ity zavamaniry ity. Mahafaty ny vodiny. == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * [[Adabo]] 3xic3euoxpxg2ka15sxg85v030fw3az 2 298126 1136184 1134174 2026-04-24T12:20:28Z Litlok 4171 nanova ny anaran'i [[Mpikambana:ZoAndriamifidisoa]] ho [[Mpikambana:JianJi]] i Litlok : Page automatiquement déplacée lors du renommage de l’utilisateur « [[Special:CentralAuth/ZoAndriamifidisoa|ZoAndriamifidisoa]] » en « [[Special:CentralAuth/JianJi|JianJi]] » 1134174 wikitext text/x-wiki Salama, noho ny antony tsy takatry ny mpanoratra, tsy hoe nisy nanakana na hoe fihoaram-pefy fa mety ho olana ara-pifandraisana angamba dia tsy tafiditra tao amin'ny kaonty [[Mpikambana:AndriamifidisoaZo|AndriamifidisoaZo]] tamin'ny voalohany, saingy eto no miezaka mitozo! {{OlonaMiteny|mg|malagasy|Miteny '''malagasy''' ity olona ity}}{{#babel:mg|en-3|fr-3}} * Teratany malagasy monina eto Madagasikara aho. Tia sy mandala ny teny malagasy sady te-hampivoatra azy ihany koa mba haharaka ny vanim-potoana. Izay antony izay angamba no iray amin'izay nampazoto ahy hifarimbona amin'ny famenoana votoaty, sy hanatsara ny endrika ity tranonkala ity raha azo atao sy takatry ny saina ny fandrafetana azy, mba hahafinaritra ny mamaky azy. * Hitako ny fahabangana lehibe tao amin'ny efemerida, dia nezahina ny hametaka ny biriky tsirairay, ny datin'andro tsirairay izany, mba ho feno ilay 365/366 andro. Tafapetraka ny biriky fa ny ao anatiny kosa arafitra isan'andro. Miezaka ny hampivonona ny lahatsoratra roa andro mialoha ny datin'andro itsahina. Tsy vitan'olon-drery io fa dia mandrisika antsika rehetra handray anjara. * Raha ny andron'ny 24 marsa 2026 no nanombohako nameno tsikelikely ny famakiana ny efemerida dia ny andron'ny 01 avrily 2026 no nahafeno ny biriky araka ny voasoratra etsy ambony. Ny famenoana ny ao anatin'ny biriky tsirairay no heverina ho lavorary ao anatin'ny herintaona. * Ny tranonkala anglisy, frantsay, alemàna, pôrtiogey, espaniola, shinoa, holandey no tena nanovozana ny dikanteny hamoahana azy amin'ny teny malagasy. Manaraka izany ny an'ny japôney izay tena mifantoka amin'ny vaovao ao anatin'io firenena io, somary manahirana fa efa nahitana daty diso, mety ho olana amin'ny daty angamba, noho izany mila hamarinina amin'ny pejy hafa ny avoakany. Sarotra kosa ny maka ny amin'ireo rosiana sy okrainiana ary grika fa toa misy andro mifandiso izany noho ilay an-dry zareo fanisanandro joliana angamba nefa ny antsika efa fanisanandro gregôriana. Ny arabe indray moa tsy misy horaisina ny mpanoratra moa ny datin'andro koa mety misy olana mitovy amin'ny an'ireo firenena tatsinanana manaraka ny andro joliana toy ny ôrtôdôksa. * Vinavinan-tetikasa faharoa ihany koa ny tetikasa mbola ketrehina wikinews izay nadikako hoe wikimbaovao<ref>https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wn/mg/Fandraisana</ref> amin'ny teny malagasy. Raha mijery ireo wikipedia amin'ny fiteny hafa isika dia iray amin'ny zoro efatra eo amin'ny pejy fandraisana ny vaovao, ny antsika mbola tsy mijoro fa ny solony io mbola hitantsika hoe "Ny vaovao" io. Edit: indrisy moa fa nesorina, na tsy hohavaozina intsony ny vaovaon'ny wikinews. Tsy hay izay ho solony fa efa solony ve ireo hita amin'ny pejy hafa ireo? Raha misy moa ny tian-koresahina na holazaina dia aza misalasala manontany ao amin'ny dinika. Azo atao ihany koa ny manontany raha misy tokony ifanampiana amin'ny fanabeazam-boho ny teny. Mbola lavitra ny lalantsika ary be ny tokony ho atao saingy tsy mety moa ny manao letrezana, tsy maintsy atao tsikelikely ny zavatra rehetra mba hiorina tsara.<br> Mirary soa ho antsika rehetra ary mazotoa mba ho tsara ity andro ity! f3i93h7dj6gpj7esl39dq35lfp6n62r 4 298361 1136237 1132788 2026-04-25T04:06:36Z JianJi 36396 1136237 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any Ambohimanga tamin'ny taona 2007. ([Ranavalona III|Tohiny...]) mvpr72wbx0ewpmphupuyutpnxmyhyh0 1136238 1136237 2026-04-25T04:07:30Z JianJi 36396 1136238 wikitext text/x-wiki [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any Ambohimanga tamin'ny taona 2007. ([[Ranavalona III|Tohiny...]]) mnqaz6ixij95kmnzxj1zf4p1fkn6ftl 2 299279 1136234 1136160 2026-04-24T22:01:10Z Maris Dreshmanis 39396 Update babel to lv|ru-4 (remove en-3, de-1) 1136234 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,400+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (27 national registries + ESCO, 57,000+ occupation entries, 26,991 Wikidata items, 152,000+ multilingual labels across 53 languages) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 27 source languages [[Category:Wikipedians]] 1tm661nfud90u9uzogktjy8qwfpriv4 0 299282 1136181 2026-04-24T12:03:44Z Thelezifor 15140 Fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondrona Gymnospermae 1136181 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pinus brutia(02).jpg|vignette|385x385px|''Pinus brutia'']] Ny '''''Pinaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondrona ''[[Gymnospermae]],'' ao amin' ny filaharana [[Pinales]], ahitana karazana 220 ka hatramin' ny 250 mitsinjara amin' ny antoko 11. Izy ireo dia [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] na [[hazobotry]] teratany any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]], manana ravina maharitra miendrika fanjaitra na kiran-trondra, na ravina manintsana. Anisan' ity fianakaviana ity ny [[hazokesika]]. Karazana maro hafa no efa namboarina ho an' ny fambolena hazo. == Lisitry ny antoko == Ny fianakaviana ''Pinaceae'' dia mizara ho antoko na vondron-karazana 11 ao anatin' ny zana-pianakaviana efatra: * ''Abietoideae'' <small>Pilger</small> ** ''[[Abies]]'' <small>Mill.</small> ** ''Keteleeria'' <small>Carrière</small> ** ''[[Cedrus]]'' <small>Trew</small> ** ''Nothotsuga'' <small>Hu ex C. N. Page</small> ** ''Tsuga'' <small>Carr</small>. ** ''Pseudolarix'' <small>Gordon</small> * ''Laricoideae'' <small>Melch. & Werd.</small> ** ''Cathaya'' <small>Chun & Kuang</small> ** ''Larix'' <small>Mill</small>. ** ''Pseudotsuga'' <small>Carr</small>. * ''Piceoideae'' <small>Frankis</small> ** ''Picea'' <small>A. Dietr.</small> * ''Pinoideae'' <small>Frankis</small> ** ''[[Pinus]]'' <small>L.</small> == Jereo koa == * ''[[Abies]]'' * ''[[Pinus]]'' * ''[[Cedrus]]'' * [[Hazokesika]] 1wbe08e8qr84hietpes7bp3da8hapxb 1136204 1136181 2026-04-24T15:21:59Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136204 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pinus brutia(02).jpg|vignette|385x385px|''Pinus brutia'']] Ny '''''Pinaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondrona ''[[Gymnospermae]],'' ao amin' ny filaharana [[Pinales]], ahitana karazana 220 ka hatramin' ny 250 mitsinjara amin' ny antoko 11. Izy ireo dia [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] na [[hazobotry]] teratany any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]], manana ravina maharitra miendrika fanjaitra na kiran-trondra, na ravina manintsana. Anisan' ity fianakaviana ity ny [[hazokesika]]. Karazana maro hafa no efa namboarina ho an' ny fambolena hazo. == Lisitry ny antoko == Ny fianakaviana ''Pinaceae'' dia mizara ho antoko na vondron-karazana 11 ao anatin' ny zana-pianakaviana efatra: * ''Abietoideae'' <small>Pilger</small> ** ''[[Abies]]'' <small>Mill.</small> ** ''Keteleeria'' <small>Carrière</small> ** ''[[Cedrus]]'' <small>Trew</small> ** ''Nothotsuga'' <small>Hu ex C. N. Page</small> ** ''Tsuga'' <small>Carr</small>. ** ''Pseudolarix'' <small>Gordon</small> * ''Laricoideae'' <small>Melch. & Werd.</small> ** ''Cathaya'' <small>Chun & Kuang</small> ** ''Larix'' <small>Mill</small>. ** ''Pseudotsuga'' <small>Carr</small>. * ''Piceoideae'' <small>Frankis</small> ** ''Picea'' <small>A. Dietr.</small> * ''Pinoideae'' <small>Frankis</small> ** ''[[Pinus]]'' <small>L.</small> == Jereo koa == * ''[[Pinus]]'' * ''[[Cedrus]]'' * [[Hazokesika]] * ''[[Araucariaceae]]'' 7ddodpk01xrc20qsuaimz3xh21r53es 1136206 1136204 2026-04-24T15:24:01Z Thelezifor 15140 /* Jereo koa */ Rohy anatiny 1136206 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pinus brutia(02).jpg|vignette|385x385px|''Pinus brutia'']] Ny '''''Pinaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondrona ''[[Gymnospermae]],'' ao amin' ny filaharana [[Pinales]], ahitana karazana 220 ka hatramin' ny 250 mitsinjara amin' ny antoko 11. Izy ireo dia [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] na [[hazobotry]] teratany any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]], manana ravina maharitra miendrika fanjaitra na kiran-trondra, na ravina manintsana. Anisan' ity fianakaviana ity ny [[hazokesika]]. Karazana maro hafa no efa namboarina ho an' ny fambolena hazo. == Lisitry ny antoko == Ny fianakaviana ''Pinaceae'' dia mizara ho antoko na vondron-karazana 11 ao anatin' ny zana-pianakaviana efatra: * ''Abietoideae'' <small>Pilger</small> ** ''[[Abies]]'' <small>Mill.</small> ** ''Keteleeria'' <small>Carrière</small> ** ''[[Cedrus]]'' <small>Trew</small> ** ''Nothotsuga'' <small>Hu ex C. N. Page</small> ** ''Tsuga'' <small>Carr</small>. ** ''Pseudolarix'' <small>Gordon</small> * ''Laricoideae'' <small>Melch. & Werd.</small> ** ''Cathaya'' <small>Chun & Kuang</small> ** ''Larix'' <small>Mill</small>. ** ''Pseudotsuga'' <small>Carr</small>. * ''Piceoideae'' <small>Frankis</small> ** ''Picea'' <small>A. Dietr.</small> * ''Pinoideae'' <small>Frankis</small> ** ''[[Pinus]]'' <small>L.</small> == Jereo koa == * ''[[Pinus]]'' * ''[[Cedrus]]'' * [[Hazokesika]] * ''[[Araucariaceae]]'' * ''[[Cupressaceae]]'' k2hol5b7guvsu0iwmwz3hildmoweph0 0 299283 1136182 2026-04-24T12:15:19Z Thelezifor 15140 Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Pinaceae 1136182 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pinus caraibaea.jpg|vignette|345x345px|Hazokesika ''Pinus caribaea'' any Martinique]] Ny '''''Pinus''''' dia vondron-karazana zavamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Pinaceae]]'', misy dity manitra, marani-dravina izay mitambatra tsiroaroa na tsitelotelo na tsidimidimy, ka ny voany dia miendika kitsoloha misy hodiny mafy toy ny kiran-trondro. [[Sary:Pine cones, male and female.jpg|vignette|Tahony sy raviny ary voany|ankavia]] Ahazoana nofon-kazo fotsy sy maivana sady mora fantsihana ny hazokesika ka ampiasaina indrindra amin' ny fitondrana entana amin' ny fitaovam-pitaterana toy ny [[sambo]], ny [[lamasinina]], ny [[fiarakodia]] sns. Mety mahatratra hatrany amin' ny 60&nbsp;m na mihoatra ny hazokesika sasany ary misy koa ireo mety velona mandritra ny anarivo taona. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Pinus taeda Loblolly Pine Altamount TN.jpg|vignette|235x235px|''Pinus taeda'' any Virginia, Etazonia]] [[Sary:Starr 031214-0025 Pinus patula.jpg|vignette|237x237px|''Pinus patula'' any Maui (nosy [[Haoay]])]]Misy karazany miisa fara-fahavitsiny 111 ny ''Pinus''. Ireto ny karazany araka an' i [[Aljos Farjon]]: * ''Pinus amamiana'' Koidz. * ''Pinus albicaulis'' Engelm. * ''Pinus aristata'' Engelm. * ''Pinus arizonica'' Engelm. * ''Pinus armandii'' Franch. * ''Pinus attenuata'' Lemmon * ''Pinus ×attenuradiata'' Stockwell et Righter * ''Pinus ayacahuite'' Ehrenb. * ''Pinus balfouriana'' Grev. et Balf. * ''Pinus banksiana'' Lamb. * ''Pinus bhutanica'' Grierson et al. * ''Pinus brutia'' Tenore * ''Pinus bungeana'' Zucc. * ''Pinus californiarum'' D.K. Bailey * ''Pinus canariensis'' C. Smith * ''Pinus caribaea'' Pierre Marie Arthur Morelet * ''Pinus cembra'' L. * ''Pinus cembroides'' Zucc. * ''Pinus clausa'' (Chapman ex Engelm.) Vasey ex Sarg. * ''Pinus contorta'' Dougl. ex Loud. * ''Pinus coulteri'' D. Don * ''Pinus cubensis'' August Heinrich Rudolf Grisebach * ''Pinus culminicola'' Andresen et Beaman * ''Pinus dalatensis'' Ferré * ''Pinus densata'' Mast. * ''Pinus densiflora'' Siebold et Zucc. * ''Pinus devoniana'' Lindl * ''Pinus discolor'' D.K. Bailey et Hawksworth * ''Pinus douglasiana'' Martinez * ''Pinus durangensis'' Martinez * ''Pinus echinata'' P. Mill. * ''Pinus edulis'' Engelm. * ''Pinus elliottii'' Engelm. * ''Pinus engelmannii'' Carr. * ''Pinus fenzeliana'' hand.-Mazz * ''Pinus flexilis'' James * ''Pinus gerardiana'' Wall et D.Don * ''Pinus glabra'' Walt. * ''Pinus greggii'' Engelm. ex Parl. * ''Pinus halepensis'' P. Mill. * ''Pinus hartwegii'' Lindl. * ''Pinus hwangshanensis'' W.Y.Hsia * ''Pinus heldreichii'' H.Christ. * ''Pinus henryi'' H.Christ. * ''Pinus herrerae'' Martinez * ''Pinus jaliscana'' Perez de la Rosa * ''Pinus jeffreyi'' Grev. et Balf * ''Pinus kesiya'' Royle ex Gordon * ''Pinus krempfii'' Lecomte * ''Pinus koraiensis'' Siebold et Zucc. * ''Pinus lambertiana'' Dougl. * ''Pinus latteri'' Nason * ''Pinus lawsonii'' Dougl. * ''Pinus leiophylla'' Schiede et Deppe * ''Pinus longaeva'' D.K. Bailey * ''Pinus luchuensis'' Mayr * ''Pinus lumholtzii'' R.L. Rob et Fernald * ''Pinus luzmariae'' Perez de la Rosa * ''Pinus massoniana'' Lamb. * ''Pinus maximartinezii'' Rzed. * ''Pinus maximinoi'' H.E.Moore * ''Pinus merkusii'' Junghuhn et Vriese ex Vriese * ''Pinus monophylla'' Torr. et Frém. * ''Pinus montezumae'' Lamb. * ''Pinus monticola'' Dougl. ex D. Don * ''Pinus morrisonicola'' Hayata * ''Pinus mugo'' Turra * ''Pinus muricata'' D. Don * ''Pinus ×murraybanksiana'' Righter et Stockwell * ''Pinus nelsonii Shaw -'' * ''Pinus nigra'' Arnold * ''Pinus occidentalis'' Olof Peter Swartz * ''Pinus oocarpa'' Schiede ex Schltdl. * ''Pinus palustris'' P. Mill. * ''Pinus parviflora'' Siebold et Zucc. * ''Pinus patula'' Schiede ex Schltdl. et Cham. * ''Pinus pinaster'' Soland., non Ait. * ''Pinus pinceana'' Gordon * ''Pinus pinea'' L. * ''Pinus ponderosa'' P.et C. Lawson * ''Pinus praetermissa'' Styles et McVaugh * ''Pinus pringlei'' Shaw * ''Pinus pseudostrobus'' L. * ''Pinus peuce'' Griseb. * ''Pinus pungens'' Lamb. * ''Pinus occidentalis'' Sw. * ''Pinus quadrifolia'' Parl. ex Sudworth * ''Pinus radiata'' D. Don * ''Pinus remota'' (Little) D.K. Bailey et Hawksworth * ''Pinus resinosa'' Soland. * ''Pinus rigida'' P. Mill. * ''Pinus ×rigitaeda'' Kartesz et Gandhi * ''Pinus roxburghii'' Sarg. * ''Pinus rzedowskii'' Madrigal et M.Caball. * ''Pinus sabiniana'' Dougl. ex Dougl. * ''Pinus serotina'' Michx. * ''Pinus sibirica'' Du Tour * ''Pinus ×sondereggeri'' H.H. Chapman * ''Pinus squamata'' X.W.Li * ''Pinus strobiformis'' Engelm. * ''Pinus strobus'' L. * ''Pinus sylvestris'' L. * ''Pinus tabuliformis'' Carrière * ''Pinus taeda'' L. * ''Pinus taiwanensis'' Hayata * ''Pinus tecunumanii'' Eguiluz et J.P.Perry * ''Pinus teocote'' Shiede ex Schltdl. et Cham. * ''Pinus thunbergiana'' Franco * ''Pinus thunbergii'' Parl. * ''Pinus torreyana'' Parry ex Carr. * ''Pinus tropicalis'' Morelet * ''Pinus uncinata'' Ramond ex DC. * ''Pinus virginiana'' P. Mill. * ''Pinus yunnanensis'' Franch. * ''Pinus wallichiana'' A.B.Jacks * ''Pinus wangii'' Hu et W.C.Cheng * ''Pinus washoensis'' Mason et Stockwell === Karazana misy eto Madagasikara === Misy karazana vitsivitsy maniry eto [[Madagasikara]], izay nampidirina teto: * ''[[Pinus caribaea]]'' * [[Pinus kesiya|''Pinus'' ''kesiya'']] * ''[[Pinus patula]]'' * ''[[Pinus taeda]]'' {{reflist}} [[Sokajy:Hazo]] d1ysb1uig6udzsbo2ztkf6u8f3k0v3o 1136183 1136182 2026-04-24T12:17:30Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136183 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pinus caraibaea.jpg|vignette|345x345px|Hazokesika ''Pinus caribaea'' any Martinique]] Ny '''''Pinus''''' dia vondron-karazana zavamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Pinaceae]]'', misy dity manitra, marani-dravina izay mitambatra tsiroaroa na tsitelotelo na tsidimidimy, ka ny voany dia miendika kitsoloha misy hodiny mafy toy ny kiran-trondro. [[Sary:Pine cones, male and female.jpg|vignette|Tahony sy raviny ary voany|ankavia]] Ahazoana nofon-kazo fotsy sy maivana sady mora fantsihana ny hazokesika ka ampiasaina indrindra amin' ny fitondrana entana amin' ny fitaovam-pitaterana toy ny [[sambo]], ny [[lamasinina]], ny [[fiarakodia]] sns. Mety mahatratra hatrany amin' ny 60&nbsp;m na mihoatra ny hazokesika sasany ary misy koa ireo mety velona mandritra ny anarivo taona. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Pinus taeda Loblolly Pine Altamount TN.jpg|vignette|235x235px|''Pinus taeda'' any Virginia, Etazonia]] [[Sary:Starr 031214-0025 Pinus patula.jpg|vignette|237x237px|''Pinus patula'' any Maui (nosy [[Haoay]])]]Misy karazany miisa fara-fahavitsiny 111 ny ''Pinus''. Ireto ny karazany araka an' i [[Aljos Farjon]]: * ''Pinus amamiana'' Koidz. * ''Pinus albicaulis'' Engelm. * ''Pinus aristata'' Engelm. * ''Pinus arizonica'' Engelm. * ''Pinus armandii'' Franch. * ''Pinus attenuata'' Lemmon * ''Pinus ×attenuradiata'' Stockwell et Righter * ''Pinus ayacahuite'' Ehrenb. * ''Pinus balfouriana'' Grev. et Balf. * ''Pinus banksiana'' Lamb. * ''Pinus bhutanica'' Grierson et al. * ''Pinus brutia'' Tenore * ''Pinus bungeana'' Zucc. * ''Pinus californiarum'' D.K. Bailey * ''Pinus canariensis'' C. Smith * ''Pinus caribaea'' Pierre Marie Arthur Morelet * ''Pinus cembra'' L. * ''Pinus cembroides'' Zucc. * ''Pinus clausa'' (Chapman ex Engelm.) Vasey ex Sarg. * ''Pinus contorta'' Dougl. ex Loud. * ''Pinus coulteri'' D. Don * ''Pinus cubensis'' August Heinrich Rudolf Grisebach * ''Pinus culminicola'' Andresen et Beaman * ''Pinus dalatensis'' Ferré * ''Pinus densata'' Mast. * ''Pinus densiflora'' Siebold et Zucc. * ''Pinus devoniana'' Lindl * ''Pinus discolor'' D.K. Bailey et Hawksworth * ''Pinus douglasiana'' Martinez * ''Pinus durangensis'' Martinez * ''Pinus echinata'' P. Mill. * ''Pinus edulis'' Engelm. * ''Pinus elliottii'' Engelm. * ''Pinus engelmannii'' Carr. * ''Pinus fenzeliana'' hand.-Mazz * ''Pinus flexilis'' James * ''Pinus gerardiana'' Wall et D.Don * ''Pinus glabra'' Walt. * ''Pinus greggii'' Engelm. ex Parl. * ''Pinus halepensis'' P. Mill. * ''Pinus hartwegii'' Lindl. * ''Pinus hwangshanensis'' W.Y.Hsia * ''Pinus heldreichii'' H.Christ. * ''Pinus henryi'' H.Christ. * ''Pinus herrerae'' Martinez * ''Pinus jaliscana'' Perez de la Rosa * ''Pinus jeffreyi'' Grev. et Balf * ''Pinus kesiya'' Royle ex Gordon * ''Pinus krempfii'' Lecomte * ''Pinus koraiensis'' Siebold et Zucc. * ''Pinus lambertiana'' Dougl. * ''Pinus latteri'' Nason * ''Pinus lawsonii'' Dougl. * ''Pinus leiophylla'' Schiede et Deppe * ''Pinus longaeva'' D.K. Bailey * ''Pinus luchuensis'' Mayr * ''Pinus lumholtzii'' R.L. Rob et Fernald * ''Pinus luzmariae'' Perez de la Rosa * ''Pinus massoniana'' Lamb. * ''Pinus maximartinezii'' Rzed. * ''Pinus maximinoi'' H.E.Moore * ''Pinus merkusii'' Junghuhn et Vriese ex Vriese * ''Pinus monophylla'' Torr. et Frém. * ''Pinus montezumae'' Lamb. * ''Pinus monticola'' Dougl. ex D. Don * ''Pinus morrisonicola'' Hayata * ''Pinus mugo'' Turra * ''Pinus muricata'' D. Don * ''Pinus ×murraybanksiana'' Righter et Stockwell * ''Pinus nelsonii Shaw -'' * ''Pinus nigra'' Arnold * ''Pinus occidentalis'' Olof Peter Swartz * ''Pinus oocarpa'' Schiede ex Schltdl. * ''Pinus palustris'' P. Mill. * ''Pinus parviflora'' Siebold et Zucc. * ''Pinus patula'' Schiede ex Schltdl. et Cham. * ''Pinus pinaster'' Soland., non Ait. * ''Pinus pinceana'' Gordon * ''Pinus pinea'' L. * ''Pinus ponderosa'' P.et C. Lawson * ''Pinus praetermissa'' Styles et McVaugh * ''Pinus pringlei'' Shaw * ''Pinus pseudostrobus'' L. * ''Pinus peuce'' Griseb. * ''Pinus pungens'' Lamb. * ''Pinus occidentalis'' Sw. * ''Pinus quadrifolia'' Parl. ex Sudworth * ''Pinus radiata'' D. Don * ''Pinus remota'' (Little) D.K. Bailey et Hawksworth * ''Pinus resinosa'' Soland. * ''Pinus rigida'' P. Mill. * ''Pinus ×rigitaeda'' Kartesz et Gandhi * ''Pinus roxburghii'' Sarg. * ''Pinus rzedowskii'' Madrigal et M.Caball. * ''Pinus sabiniana'' Dougl. ex Dougl. * ''Pinus serotina'' Michx. * ''Pinus sibirica'' Du Tour * ''Pinus ×sondereggeri'' H.H. Chapman * ''Pinus squamata'' X.W.Li * ''Pinus strobiformis'' Engelm. * ''Pinus strobus'' L. * ''Pinus sylvestris'' L. * ''Pinus tabuliformis'' Carrière * ''Pinus taeda'' L. * ''Pinus taiwanensis'' Hayata * ''Pinus tecunumanii'' Eguiluz et J.P.Perry * ''Pinus teocote'' Shiede ex Schltdl. et Cham. * ''Pinus thunbergiana'' Franco * ''Pinus thunbergii'' Parl. * ''Pinus torreyana'' Parry ex Carr. * ''Pinus tropicalis'' Morelet * ''Pinus uncinata'' Ramond ex DC. * ''Pinus virginiana'' P. Mill. * ''Pinus yunnanensis'' Franch. * ''Pinus wallichiana'' A.B.Jacks * ''Pinus wangii'' Hu et W.C.Cheng * ''Pinus washoensis'' Mason et Stockwell === Karazana misy eto Madagasikara === Misy karazana vitsivitsy maniry eto [[Madagasikara]], izay nampidirina teto: * ''[[Pinus caribaea]]'' * [[Pinus kesiya|''Pinus'' ''kesiya'']] * ''[[Pinus patula]]'' * ''[[Pinus taeda]]'' == Jereo koa == * [[Hazokesika]] {{reflist}} [[Sokajy:Hazo]] tmjg2xvh5euc4e8pxgguv5nyjaz1n6s 2 299284 1136185 2026-04-24T12:20:28Z Litlok 4171 nanova ny anaran'i [[Mpikambana:ZoAndriamifidisoa]] ho [[Mpikambana:JianJi]] i Litlok : Page automatiquement déplacée lors du renommage de l’utilisateur « [[Special:CentralAuth/ZoAndriamifidisoa|ZoAndriamifidisoa]] » en « [[Special:CentralAuth/JianJi|JianJi]] » 1136185 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Mpikambana:JianJi]] ip35m37tnkkbgayca80658wm1pj8ggs 0 299285 1136188 2026-04-24T13:18:26Z Thelezifor 15140 Vondron-karazana hazo ao amin' ny fianakaviana Cupressaceae 1136188 wikitext text/x-wiki [[Sary:Med Cypress.jpg|vignette|513x513px|''Cupressus sempervirens'']] Ny '''''Cupressus''''' dia vondron-karazana hazo maitso lalandava ao amin' ny fianakaviana ''[[Cupressaceae]]'', teratany any amin' ny faritra manana toetany antonony ao amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]]. Miovaova eo anelan' ny 16 ka hatramin' ny 31 ny isan' ny karazana ekena tafiditra ao anatin' io antoko io, na mihoatra aza, arakaraka ny mpanoratra. Karazana maro no ambolena ho hazo haingon-tanàna. Ny ''Cupressus'' dia anisan' ny kônifera (''[[Pinophyta]]''). == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana: # ''Cupressus abramsiana'' C. B. Wolf # ''Cupressus arizonica'' Greene # ''Cupressus atlantica'' # ''Cupressus austrotibetica'' Silba # ''Cupressus bakeri'' Jeps. # ''Cupressus benthamii'' Endl. # ''Cupressus cashmeriana'' Carrière # ''Cupressus chengiana'' S.Y.Hu # ''Cupressus duclouxiana'' Hickel # ''Cupressus dupreziana'' # ''Cupressus forbesii'' Jeps. # ''Cupressus funebris'' Endl. # ''Cupressus gigantea'' W.C.Cheng & L.K.Fu # ''Cupressus glabra'' Sudworth # ''Cupressus goveniana'' Gordon # ''Cupressus guadalupensis'' S. Watson # ''Cupressus lusitanica'' Mill. # ''Cupressus macnabiana'' A. Murray # ''Cupressus macrocarpa'' Hartw. ex Gordon # ''Cupressus montana'' Wiggins # ''Cupressus nevadensis'' Abrams # ''Cupressus nootkatensis'' D. Don # ''Cupressus pygmaea'' (Lemmon) Sargent # ''Cupressus sargentii'' Jeps. # ''Cupressus sempervirens'' L. # ''Cupressus stephensonii'' C.B.Wolf # ''Cupressus tonkinensis'' Silba # ''Cupressus torulosa'' D. Don # ''Cupressus vietnamensis'' (Farjon & Hiep) Silba === Safiotra === * ''Cupressus'' ×''leylandii'' A.B.Jacks. & Dallim. (''Cupressus macrocarpa'' × ''Cupressus nootkatensis'') * ''Cupressus'' ×''notabilis'' (A.F.Mitchell) Silba (''Cupressus glabra'' × ''Cupressus nootkatensis'') * ''Cupressus'' ×''ovensii'' (A.F.Mitchell) Silba (''Cupressus lusitanica'' × ''Cupressus nootkatensis'') === Karazana misy eto Madagasikara === Ny karazana ''Cupressus'' hita eto [[Madagasikara]] , izay atao hoe '''kipreso''' (na '''kypreso''') dia tsy teratany fa nampidirina. Ireto izy ireo: * ''[[Cupressus arizonica]]'' * ''[[Cupressus lusitanica]]'' * ''[[Cupressus macrocarpa]]'' (izay ndraindray niova antoko ka lasa ''[[Hesperocyparis macrocarpa]]'' ankehitriny) * ''[[Cupressus sempervirens]]'' == Jereo koa == * ''[[Pinus]]'' * [[Araucaria (zavamaaniry)|''Araucaria'' (zavamaaniry)]] (''[[Araucaria heterophylla]]'') 3fm17toa3bkbzop4eqbt67isnjv44bd 1136201 1136188 2026-04-24T14:58:15Z Thelezifor 15140 /* Jereo koa */ 1136201 wikitext text/x-wiki [[Sary:Med Cypress.jpg|vignette|513x513px|''Cupressus sempervirens'']] Ny '''''Cupressus''''' dia vondron-karazana hazo maitso lalandava ao amin' ny fianakaviana ''[[Cupressaceae]]'', teratany any amin' ny faritra manana toetany antonony ao amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]]. Miovaova eo anelan' ny 16 ka hatramin' ny 31 ny isan' ny karazana ekena tafiditra ao anatin' io antoko io, na mihoatra aza, arakaraka ny mpanoratra. Karazana maro no ambolena ho hazo haingon-tanàna. Ny ''Cupressus'' dia anisan' ny kônifera (''[[Pinophyta]]''). == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana: # ''Cupressus abramsiana'' C. B. Wolf # ''Cupressus arizonica'' Greene # ''Cupressus atlantica'' # ''Cupressus austrotibetica'' Silba # ''Cupressus bakeri'' Jeps. # ''Cupressus benthamii'' Endl. # ''Cupressus cashmeriana'' Carrière # ''Cupressus chengiana'' S.Y.Hu # ''Cupressus duclouxiana'' Hickel # ''Cupressus dupreziana'' # ''Cupressus forbesii'' Jeps. # ''Cupressus funebris'' Endl. # ''Cupressus gigantea'' W.C.Cheng & L.K.Fu # ''Cupressus glabra'' Sudworth # ''Cupressus goveniana'' Gordon # ''Cupressus guadalupensis'' S. Watson # ''Cupressus lusitanica'' Mill. # ''Cupressus macnabiana'' A. Murray # ''Cupressus macrocarpa'' Hartw. ex Gordon # ''Cupressus montana'' Wiggins # ''Cupressus nevadensis'' Abrams # ''Cupressus nootkatensis'' D. Don # ''Cupressus pygmaea'' (Lemmon) Sargent # ''Cupressus sargentii'' Jeps. # ''Cupressus sempervirens'' L. # ''Cupressus stephensonii'' C.B.Wolf # ''Cupressus tonkinensis'' Silba # ''Cupressus torulosa'' D. Don # ''Cupressus vietnamensis'' (Farjon & Hiep) Silba === Safiotra === * ''Cupressus'' ×''leylandii'' A.B.Jacks. & Dallim. (''Cupressus macrocarpa'' × ''Cupressus nootkatensis'') * ''Cupressus'' ×''notabilis'' (A.F.Mitchell) Silba (''Cupressus glabra'' × ''Cupressus nootkatensis'') * ''Cupressus'' ×''ovensii'' (A.F.Mitchell) Silba (''Cupressus lusitanica'' × ''Cupressus nootkatensis'') === Karazana misy eto Madagasikara === Ny karazana ''Cupressus'' hita eto [[Madagasikara]] , izay atao hoe '''kipreso''' (na '''kypreso''') dia tsy teratany fa nampidirina. Ireto izy ireo: * ''[[Cupressus arizonica]]'' * ''[[Cupressus lusitanica]]'' * ''[[Cupressus macrocarpa]]'' (izay ndraindray niova antoko ka lasa ''[[Hesperocyparis macrocarpa]]'' ankehitriny) * ''[[Cupressus sempervirens]]'' == Jereo koa == * ''[[Pinus]]'' * [[Araucaria (zavamaniry)|''Araucaria'' (zavamaniry)]] k5k32ix54ewryse877dnjjakxs9pns2 1136205 1136201 2026-04-24T15:23:20Z Thelezifor 15140 1136205 wikitext text/x-wiki [[Sary:Med Cypress.jpg|vignette|513x513px|''Cupressus sempervirens'']] Ny '''''Cupressus''''' dia vondron-karazana hazo maitso lalandava ao amin' ny fianakaviana ''[[Cupressaceae]]'', teratany any amin' ny faritra manana toetany antonony ao amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]]. Miovaova eo anelan' ny 16 ka hatramin' ny 31 ny isan' ny karazana ekena tafiditra ao anatin' io antoko io, na mihoatra aza, arakaraka ny mpanoratra. Karazana maro no ambolena ho hazo haingon-tanàna. Ny ''Cupressus'' dia anisan' ny kônifera (''[[Pinophyta]]''). == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana: * ''Cupressus abramsiana'' C. B. Wolf * ''Cupressus arizonica'' Greene * ''Cupressus atlantica'' * ''Cupressus austrotibetica'' Silba * ''Cupressus bakeri'' Jeps. * ''Cupressus benthamii'' Endl. * ''Cupressus cashmeriana'' Carrière * ''Cupressus chengiana'' S.Y.Hu * ''Cupressus duclouxiana'' Hickel * ''Cupressus dupreziana'' * ''Cupressus forbesii'' Jeps. * ''Cupressus funebris'' Endl. * ''Cupressus gigantea'' W.C.Cheng & L.K.Fu * ''Cupressus glabra'' Sudworth * ''Cupressus goveniana'' Gordon * ''Cupressus guadalupensis'' S. Watson * ''Cupressus lusitanica'' Mill. * ''Cupressus macnabiana'' A. Murray * ''Cupressus macrocarpa'' Hartw. ex Gordon * ''Cupressus montana'' Wiggins * ''Cupressus nevadensis'' Abrams * ''Cupressus nootkatensis'' D. Don * ''Cupressus pygmaea'' (Lemmon) Sargent * ''Cupressus sargentii'' Jeps. * ''Cupressus sempervirens'' L. * ''Cupressus stephensonii'' C.B.Wolf * ''Cupressus tonkinensis'' Silba * ''Cupressus torulosa'' D. Don * ''Cupressus vietnamensis'' (Farjon & Hiep) Silba === Safiotra === * ''Cupressus'' ×''leylandii'' A.B.Jacks. & Dallim. (''Cupressus macrocarpa'' × ''Cupressus nootkatensis'') * ''Cupressus'' ×''notabilis'' (A.F.Mitchell) Silba (''Cupressus glabra'' × ''Cupressus nootkatensis'') * ''Cupressus'' ×''ovensii'' (A.F.Mitchell) Silba (''Cupressus lusitanica'' × ''Cupressus nootkatensis'') === Karazana misy eto Madagasikara === Ny karazana ''Cupressus'' hita eto [[Madagasikara]] , izay atao hoe '''kipreso''' (na '''kypreso''') dia tsy teratany fa nampidirina. Ireto izy ireo: * ''[[Cupressus arizonica]]'' * ''[[Cupressus lusitanica]]'' * ''[[Cupressus macrocarpa]]'' (izay ndraindray niova antoko ka lasa ''[[Hesperocyparis macrocarpa]]'' ankehitriny) * ''[[Cupressus sempervirens]]'' == Jereo koa == * ''[[Pinus]]'' * [[Araucaria (zavamaniry)|''Araucaria'' (zavamaniry)]] tg5vbsx05m9l3c0iknkx85n0c0kgnjz 0 299286 1136189 2026-04-24T13:41:14Z Thelezifor 15140 Fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondrona Gymnospermae 1136189 wikitext text/x-wiki [[Sary:Med Cypress.jpg|vignette|438x438px|''Cupressus sempervirens'']] Ny '''''Cupressaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondrona ''[[Gymnospermae]]''. Niova be ny firafitr' ity fianakaviana ity teo amin' ny [[fanasokajiana klasika]] sy [[Fanasokajiana filôjenetika|filôjenetika]]. == Lisitry ny vondron-karazana == Indreto ny lisitry ny vondron-karazana na antoko mbola velona: * ''Actinostrobus'' Miq. * ''Athrotaxis'' D.Don * ''Austrocedrus'' Florin & Boutelje * ''Callitris'' Vent. * ''Callitropsis'' Kurz * ''Calocedrus'' Kurz * ''Chamaecyparis'' Spach * ''Cryptomeria'' D.Don * ''Cunninghamia'' R.Br. * ''[[Cupressus]]'' L. s * ''Diselma'' Hook.f. * ''Fitzroya'' Hook.f. ex Lindl. * ''Fokienia'' A.Henry & H.H.Thomas * ''Glyptostrobus'' Endl. * ''Hesperocyparis'' Bartel & R. A. Price * ''Juniperus'' L. * ''Libocedrus'' Endl. * ''Metasequoia'' Hu & W.C.Cheng * ''Microbiota'' Kom. * ''Neocallitropsis'' Florin * ''Papuacedrus'' H.L.Li * ''Pilgerodendron'' Florin * ''Platycladus'' Spach * ''Sequoia'' Endl. * ''Sequoiadendron'' J.Buchholz * ''Taiwania'' Hayata * ''Taxodium'' Rich. * ''Tetraclinis'' Mast. * ''Thuja'' L. * ''Thujopsis'' Siebold & Zucc. ex Endl. * ''Widdringtonia'' Endl. * ''Xanthocyparis'' Farjon & T. H. Nguyên === Antoko misy eto Madagasikara === Ny ''Cupressaceae'' misy eto [[Madagasikara]] dia tsy teratany fa nampidirina, ka ny tena fantatra amin' izy ireo dia ireto: * ''[[Callitris]]'' * ''[[Chamaecyparis]]'' * ''[[Cupressus]]'' * ''[[Juniperus]]'' * ''[[Platycladus]]'' * ''[[Thuja]]'' == Jereo koa == * ''[[Pinaceae]]'' 5yeaate3nw9mjj9zdcv1ux5zohj5jaw 1136190 1136189 2026-04-24T13:42:20Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1136190 wikitext text/x-wiki [[Sary:Med Cypress.jpg|vignette|438x438px|''Cupressus sempervirens'']] Ny '''''Cupressaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondrona ''[[Gymnospermae]]''. Niova be ny firafitr' ity fianakaviana ity teo amin' ny [[fanasokajiana klasika]] sy [[Fanasokajiana filôjenetika|filôjenetika]]. == Lisitry ny vondron-karazana == [[Sary:Cupressus lusitanica.jpg|vignette|''Cupressus lusitanica'']] Indreto ny lisitry ny vondron-karazana na antoko mbola velona: * ''Actinostrobus'' Miq. * ''Athrotaxis'' D.Don * ''Austrocedrus'' Florin & Boutelje * ''Callitris'' Vent. * ''Callitropsis'' Kurz * ''Calocedrus'' Kurz * ''Chamaecyparis'' Spach * ''Cryptomeria'' D.Don * ''Cunninghamia'' R.Br. * ''[[Cupressus]]'' L. s * ''Diselma'' Hook.f. * ''Fitzroya'' Hook.f. ex Lindl. * ''Fokienia'' A.Henry & H.H.Thomas * ''Glyptostrobus'' Endl. * ''Hesperocyparis'' Bartel & R. A. Price * ''Juniperus'' L. * ''Libocedrus'' Endl. * ''Metasequoia'' Hu & W.C.Cheng * ''Microbiota'' Kom. * ''Neocallitropsis'' Florin * ''Papuacedrus'' H.L.Li * ''Pilgerodendron'' Florin * ''Platycladus'' Spach * ''Sequoia'' Endl. * ''Sequoiadendron'' J.Buchholz * ''Taiwania'' Hayata * ''Taxodium'' Rich. * ''Tetraclinis'' Mast. * ''Thuja'' L. * ''Thujopsis'' Siebold & Zucc. ex Endl. * ''Widdringtonia'' Endl. * ''Xanthocyparis'' Farjon & T. H. Nguyên === Antoko misy eto Madagasikara === Ny ''Cupressaceae'' misy eto [[Madagasikara]] dia tsy teratany fa nampidirina, ka ny tena fantatra amin' izy ireo dia ireto: * ''[[Callitris]]'' * ''[[Chamaecyparis]]'' * ''[[Cupressus]]'' * ''[[Juniperus]]'' * ''[[Platycladus]]'' * ''[[Thuja]]'' == Jereo koa == * ''[[Pinaceae]]'' 230dz0809ivnaugo6peyu3m44vyj5hm 1136208 1136190 2026-04-24T15:24:57Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136208 wikitext text/x-wiki [[Sary:Med Cypress.jpg|vignette|438x438px|''Cupressus sempervirens'']] Ny '''''Cupressaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondrona ''[[Gymnospermae]]''. Niova be ny firafitr' ity fianakaviana ity teo amin' ny [[fanasokajiana klasika]] sy [[Fanasokajiana filôjenetika|filôjenetika]]. == Lisitry ny vondron-karazana == [[Sary:Cupressus lusitanica.jpg|vignette|''Cupressus lusitanica'']] Indreto ny lisitry ny vondron-karazana na antoko mbola velona: * ''Actinostrobus'' Miq. * ''Athrotaxis'' D.Don * ''Austrocedrus'' Florin & Boutelje * ''Callitris'' Vent. * ''Callitropsis'' Kurz * ''Calocedrus'' Kurz * ''Chamaecyparis'' Spach * ''Cryptomeria'' D.Don * ''Cunninghamia'' R.Br. * ''[[Cupressus]]'' L. s * ''Diselma'' Hook.f. * ''Fitzroya'' Hook.f. ex Lindl. * ''Fokienia'' A.Henry & H.H.Thomas * ''Glyptostrobus'' Endl. * ''Hesperocyparis'' Bartel & R. A. Price * ''Juniperus'' L. * ''Libocedrus'' Endl. * ''Metasequoia'' Hu & W.C.Cheng * ''Microbiota'' Kom. * ''Neocallitropsis'' Florin * ''Papuacedrus'' H.L.Li * ''Pilgerodendron'' Florin * ''Platycladus'' Spach * ''Sequoia'' Endl. * ''Sequoiadendron'' J.Buchholz * ''Taiwania'' Hayata * ''Taxodium'' Rich. * ''Tetraclinis'' Mast. * ''Thuja'' L. * ''Thujopsis'' Siebold & Zucc. ex Endl. * ''Widdringtonia'' Endl. * ''Xanthocyparis'' Farjon & T. H. Nguyên === Antoko misy eto Madagasikara === Ny ''Cupressaceae'' misy eto [[Madagasikara]] dia tsy teratany fa nampidirina, ka ny tena fantatra amin' izy ireo dia ireto: * ''[[Callitris]]'' * ''[[Chamaecyparis]]'' * ''[[Cupressus]]'' * ''[[Juniperus]]'' * ''[[Platycladus]]'' * ''[[Thuja]]'' == Jereo koa == * ''[[Pinaceae]]'' * ''[[Araucariaceae]]'' 587ybzbyrl624tq90rjm7xk4464fau1 0 299287 1136192 2026-04-24T14:07:51Z Thelezifor 15140 Antokon-javamaniry telo ao amin' ny fianakaviana Araucariaceae 1136192 wikitext text/x-wiki [[Sary:View of the Llaima Volcano through the araucarias from the viewpoint "Los Condores" in summer.jpg|vignette|359x359px|''Araucaria araucana'' ]] Ny '''''Araucaria''''' dia iray amin' ny antokon-javamaniry telo ao amin' ny fianakaviana ''[[Araucariaceae]]''. Izy ireo dia kônifera (''[[Pinophyta]]'') manana ravina mitovy amin' ny fanjaitra na kiram-biby telozoro, izay manome azy ireo endrika miavaka. == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana: * ''Araucaria angustifolia'' (Bertol.) Kuntze * ''Araucaria araucana'' (Molina) K.Koch. * ''Araucaria bernieri''. * ''Araucaria bidwillii'' Hook. * ''Araucaria biramulata''. * ''[[Araucaria columnaris]]'' (Forster) Hook. * ''Araucaria cunninghamii'' Aiton ex D. Don * ''[[Araucaria heterophylla]]'' (Salisb.) Franco * ''Araucaria humboldtensis''. * ''Araucaria hunsteinii'' * ''Araucaria laubenfelsii''. * ''Araucaria luxurians''. * ''Araucaria montana'' * ''Araucaria muelleri'' * ''Araucaria nemorosa'' * ''Araucaria rulei'' * ''Araucaria schmidii'' * ''Araucaria scopulorum'' * ''Araucaria subulata'' == Karazana misy eto Madagasikara == [[Sary:Araucariacolumnaris2088025388 0924f25902 o.jpg|vignette|''[[Araucaria columnaris]]'']] Eto [[Madagasikara]], ny ''Araucaria'' dia tsy misy afa-tsy karazana ampidirina. * ''[[Araucaria angustifolia]]'' * ''[[Araucaria bidwillii]]'' * ''[[Araucaria columnaris]]'' * ''[[Araucaria cunninghamii]]'' * ''[[Araucaria heterophylla]]'' == Jereo koa == 2wjthq06509t9aqz78t37uqa2ayn8up 0 299288 1136193 2026-04-24T14:25:40Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Araucariaceae 1136193 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 061206-1993 Araucaria columnaris.jpg|vignette|373x373px|''Araucaria columnaris'']] Ny '''''Araucaria columnaris''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Araucariaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy any [[Kaledônia-Vaovao|Nouvelle-Calédonie]] nefa efa nambolena any amn' ny toeran-kafa hatao haingon-tanàna. == Famariparitana == [[Sary:Araucariacolumnaris2088025388 0924f25902 o.jpg|ankavia|vignette|211x211px|''Araucaria columnaris'']] [[Sary:Jardin botanique de Kandy-Sri Lanka (1).jpg|ankavia|vignette|''Araucaria columnaris'' any [[Srilanka]].]] Mitombo avo be ny ''Araucaria columnaris'', ka mety mahatratra 60 m. Any [[Kaledônia-Vaovao|Nouvelle-Calédonie]], toerana maha tera-tany azy, dia mitombo mijidina izy. Any amin' ny faritra hafa eto amin' izao tontolo izao izay nampidirana azy anefa, dia mitombo hatrany amin' ny haavo 2 ka hatramin' ny 2,5 m izy ary avy eo dia manomboka mitongilana mankany amin' ny [[Fehibe|Ekoatera]]. Miraika mianatsimo àry ny hazo ambolena any amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]], fa mianavaratra kosa ny any amin' ny [[Ila bolantany atsimo|Ila Bolantany Atsimo]]. Arakaraka ny halaviran' ny hazo ny Ekoatera no vao mainka mahabe ny fitongilanany. Tsy tranga maningana io fitongilanana io, satria ny 91 % amin' ny santionany any ivelan' i Nouvelle-Calédonie dia voakasik' izany. == Jereo koa == * ''[[Araucaria (zavamaniry)|Araucaria]]'' fuityfx2amdi13elt52el9jeatiljpf 1136197 1136193 2026-04-24T14:38:43Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136197 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 061206-1993 Araucaria columnaris.jpg|vignette|373x373px|''Araucaria columnaris'']] Ny '''''Araucaria columnaris''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Araucariaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy any [[Kaledônia-Vaovao|Nouvelle-Calédonie]] nefa efa nambolena any amn' ny toeran-kafa hatao haingon-tanàna. == Famariparitana == [[Sary:Araucariacolumnaris2088025388 0924f25902 o.jpg|ankavia|vignette|211x211px|''Araucaria columnaris'']] [[Sary:Jardin botanique de Kandy-Sri Lanka (1).jpg|ankavia|vignette|''Araucaria columnaris'' any [[Srilanka]].]] Mitombo avo be ny ''Araucaria columnaris'', ka mety mahatratra 60 m. Any [[Kaledônia-Vaovao|Nouvelle-Calédonie]], toerana maha tera-tany azy, dia mitombo mijidina izy. Any amin' ny faritra hafa eto amin' izao tontolo izao izay nampidirana azy anefa, dia mitombo hatrany amin' ny haavo 2 ka hatramin' ny 2,5 m izy ary avy eo dia manomboka mitongilana mankany amin' ny [[Fehibe|Ekoatera]]. Miraika mianatsimo àry ny hazo ambolena any amin' ny [[Ila bolantany avaratra|Ila Bolantany Avaratra]], fa mianavaratra kosa ny any amin' ny [[Ila bolantany atsimo|Ila Bolantany Atsimo]]. Arakaraka ny halaviran' ny hazo ny Ekoatera no vao mainka mahabe ny fitongilanany. Tsy tranga maningana io fitongilanana io, satria ny 91 % amin' ny santionany any ivelan' i Nouvelle-Calédonie dia voakasik' izany. == Jereo koa == * ''[[Araucaria (zavamaniry)|Araucaria]]'' * ''[[Araucaria heterophylla]]'' 1xj4pc9itfvy6ovzjhcl4qy6gm118wn 0 299289 1136195 2026-04-24T14:36:15Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Araucariaceae 1136195 wikitext text/x-wiki [[Sary:Araucaria heterophylla Norfolk Island 0.jpg|vignette|410x410px|''Araucaria heterophylla'']] Ny '''''Araucaria heterophylla''''', na '''''Araucaria excelsa''''', dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Araucariaceae]]'' izay anisan' ny kônifera (''[[Pinophyta]]''). Hazo miadam-pitombo izy io, izay mahatratra haavo 50 ka hatramin' ny 65 m, manana vatana mijidina, ary ny tantsany dia fifanandrify manodidina azy na dia eo aza ny rivotra mahery izay mampiraika ny karazan-kazo hafa, ary saika marindrano. == Jereo koa == * ''[[Araucaria (zavamaniry)|Araucaria]]'' * ''[[Araucaria columnaris]]'' orod140xkoxo62lqttv3u0kk0md725r 1136196 1136195 2026-04-24T14:38:02Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1136196 wikitext text/x-wiki [[Sary:Araucaria heterophylla Norfolk Island 0.jpg|vignette|410x410px|''Araucaria heterophylla'']] Ny '''''Araucaria heterophylla''''', na '''''Araucaria excelsa''''', dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Araucariaceae]]'' izay anisan' ny kônifera (''[[Pinophyta]]''). Hazo miadam-pitombo izy io, izay mahatratra haavo 50 ka hatramin' ny 65 m, manana vatana mijidina, ary ny tantsany dia fifanandrify manodidina azy na dia eo aza ny rivotra mahery izay mampiraika ny karazan-kazo hafa, ary saika marindrano. [[Sary:Araucaria heterophylla leaves.jpg|ankavia|vignette|Ravin' ny ''Araucaria heterophylla'']] == Jereo koa == * ''[[Araucaria (zavamaniry)|Araucaria]]'' * ''[[Araucaria columnaris]]'' bmxqog30gwiwhnwqhx9kzkisrwo0u51 0 299290 1136203 2026-04-24T15:17:16Z Thelezifor 15140 Fianakavian-javamaniry anisan' ny Gymnospermae 1136203 wikitext text/x-wiki [[Sary:Araucaria angustifolia.jpg|vignette|425x425px|''Araucaria angustifolia'']] Ny '''''Araucariaceae''''' dia fianakavian-javamaniry anisan' ny [[Gymnospermae]] ary anisan' ny kônifera ([[Pinophyta]]) izay ahitana karazana miisa 32 mitsinhara amin' ny antoko na vondron-karazana 3: * ''[[Agathis]]'' <small>Salisb.</small> * ''[[Araucaria (zavamaniry)|Araucaria]]'' <small>Juss.</small> * ''[[Wollemia]]'' <small>W. G. Jones</small> Izy ireo dia hazo na hazobotry avny amin' ny faritra manana toetany antonony sy trôpikaly, manana ravina maitso lalandava miendrika kiram-biby, teratany any [[Aostralia]], any [[Kaledônia Vaovao]], any [[Zelandy Vaovao]], any [[Ginea Vaovao]] na any [[Amerika Atsimo]]. Fianakaviana tranainy be izy io, izay ahitana karazana iray nohafarana any amin' ny valan-javaboary sy zaridaina any [[Eorôpa]]: ny ''Araucaria araucana''. == Jereo koa == 8fs5kyfc2kmk8xn46z3rjjrr0gbzd70 1136207 1136203 2026-04-24T15:24:16Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136207 wikitext text/x-wiki [[Sary:Araucaria angustifolia.jpg|vignette|425x425px|''Araucaria angustifolia'']] Ny '''''Araucariaceae''''' dia fianakavian-javamaniry anisan' ny [[Gymnospermae]] ary anisan' ny kônifera ([[Pinophyta]]) izay ahitana karazana miisa 32 mitsinhara amin' ny antoko na vondron-karazana 3: * ''[[Agathis]]'' <small>Salisb.</small> * ''[[Araucaria (zavamaniry)|Araucaria]]'' <small>Juss.</small> * ''[[Wollemia]]'' <small>W. G. Jones</small> Izy ireo dia hazo na hazobotry avny amin' ny faritra manana toetany antonony sy trôpikaly, manana ravina maitso lalandava miendrika kiram-biby, teratany any [[Aostralia]], any [[Kaledônia Vaovao]], any [[Zelandy Vaovao]], any [[Ginea Vaovao]] na any [[Amerika Atsimo]]. Fianakaviana tranainy be izy io, izay ahitana karazana iray nohafarana any amin' ny valan-javaboary sy zaridaina any [[Eorôpa]]: ny ''Araucaria araucana''. == Jereo koa == * ''[[Pinaceae]]'' * ''[[Cupressaceae]]'' 2gxbz0m2k466vhvsr7bkbeyx9v5er4n 0 299291 1136217 2026-04-24T17:15:58Z Thelezifor 15140 Karazana hazo ao amin' ny fianakaviana Moraceae 1136217 wikitext text/x-wiki [[Sary:Bodhi Baum (Ficus religiosa).jpg|vignette|387x387px|''Ficus religiosa'']] Ny '''''Ficus religiosa''''' dia karazana hazo ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Izy io dia hazo masina amin' ny [[hindoisma]] sy amin' ny [[bodisma]]. == Famariparitana == Hazo lehibe izay mahatratra haavo 30 m ny ''Ficus religiosa''. Manana savaivo mety mahatratra 3 m ny vatany. === Raviny === [[Sary:Ficus religiosa Leafs YVSREDDY (4).jpg|ankavia|vignette|212x212px|Ravin' ny ''Ficus religiosa'']] Maitso lalandava ny raviny miendrika fo, manana tendrony lava amantarana azy. Manana halava 10 hatramin' ny 17 sm sy sakany 8 hatramin' ny 12 sm ireo ravina ireo, miaraka amin' ny [[tangozan-dravina]] 6 hatramin' ny 10 sm. === Voany === [[Sary:Lá và quả bồ đề.jpg|vignette|Ravina sy voan' ny ''Ficus religiosa'']] Mirefy 1 hatramin' ny 1,5 sm ny savaivon' ny voany izay mivadika volomparasy rehefa masaka. Anisan' ny "aviavy mpanakenda" ny ''Ficus religiosa''. == Faritra ahitana azy betsaka == Hita any amin' ny firenena ireto ny ''Ficus religiosa'': [[India]], any [[Bangladesy]], any [[Nepaly]], any [[Pakistàna|Pakistana]], any [[Srilanka]], any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] ary any [[Indôsina]]. Ny ''Ficus religiosa'' tranainy indrindra eran-tany dia angamba hazo iray nentina avy any amin' ny faritra avaratr' i India ho any Srilanka tamin' ny taona 288 tal JK ary izay mbola velona tamin' ny taona 1852, ka niana 2&nbsp;147 taona izany. == Fampiasana == Ny ''Ficus religiosa'' dia ampiasaina amin' ny fitsaboana ao amin' ny ''Ayurveda''. == Jereo koa == * ''[[Ficus carica]]'' * ''[[Ficus lutea]]'' * ''[[Ficus polita]]'' * ''[[Ficus sycomorus]]'' * ''[[Ficus trichopoda]]'' iii3k6ls3739f2ocmqvkyyw9lg8btta 1136219 1136217 2026-04-24T17:18:38Z Thelezifor 15140 1136219 wikitext text/x-wiki [[Sary:Bodhi Baum (Ficus religiosa).jpg|vignette|387x387px|''Ficus religiosa'']] Ny '''''Ficus religiosa''''' dia karazana hazo ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Izy io dia hazo masina amin' ny [[hindoisma]] sy amin' ny [[bodisma]]. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''aviavinkaràna'''. == Famariparitana == Hazo lehibe izay mahatratra haavo 30 m ny ''Ficus religiosa''. Manana savaivo mety mahatratra 3 m ny vatany. === Raviny === [[Sary:Ficus religiosa Leafs YVSREDDY (4).jpg|ankavia|vignette|212x212px|Ravin' ny ''Ficus religiosa'']] Maitso lalandava ny raviny miendrika fo, manana tendrony lava amantarana azy. Manana halava 10 hatramin' ny 17 sm sy sakany 8 hatramin' ny 12 sm ireo ravina ireo, miaraka amin' ny [[tangozan-dravina]] 6 hatramin' ny 10 sm. === Voany === [[Sary:Lá và quả bồ đề.jpg|vignette|Ravina sy voan' ny ''Ficus religiosa'']] Mirefy 1 hatramin' ny 1,5 sm ny savaivon' ny voany izay mivadika volomparasy rehefa masaka. Anisan' ny "aviavy mpanakenda" ny ''Ficus religiosa''. == Faritra ahitana azy betsaka == Hita any amin' ny firenena ireto ny ''Ficus religiosa'': [[India]], any [[Bangladesy]], any [[Nepaly]], any [[Pakistàna|Pakistana]], any [[Srilanka]], any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] ary any [[Indôsina]]. Ny ''Ficus religiosa'' tranainy indrindra eran-tany dia angamba hazo iray nentina avy any amin' ny faritra avaratr' i India ho any Srilanka tamin' ny taona 288 tal JK ary izay mbola velona tamin' ny taona 1852, ka niana 2&nbsp;147 taona izany. == Fampiasana == Ny ''Ficus religiosa'' dia ampiasaina amin' ny fitsaboana ao amin' ny ''Ayurveda''. == Jereo koa == * ''[[Ficus carica]]'' * ''[[Ficus lutea]]'' * ''[[Ficus polita]]'' * ''[[Ficus sycomorus]]'' * ''[[Ficus trichopoda]]'' 4936bvv1mn34l00sima2bmheh7g7w9k 1136220 1136219 2026-04-24T17:19:24Z Thelezifor 15140 1136220 wikitext text/x-wiki [[Sary:Bodhi Baum (Ficus religiosa).jpg|vignette|387x387px|''Ficus religiosa'']] Ny '''''Ficus religiosa''''' dia karazana hazo ao amin' ny vondron-karazana ''[[Ficus]]'', ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. Izy io dia hazo masina amin' ny [[hindoisma]] sy amin' ny [[bodisma]]. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''aviavinkaràna'''. == Famariparitana == Hazo lehibe izay mahatratra haavo 30 m ny ''Ficus religiosa''. Manana savaivo mety mahatratra 3 m ny vatany. === Raviny === [[Sary:Ficus religiosa Leafs YVSREDDY (4).jpg|ankavia|vignette|212x212px|Ravin' ny ''Ficus religiosa'']] Maitso lalandava ny raviny miendrika fo, manana tendrony lava amantarana azy. Manana halava 10 hatramin' ny 17 sm sy sakany 8 hatramin' ny 12 sm ireo ravina ireo, miaraka amin' ny [[tangozan-dravina]] 6 hatramin' ny 10 sm. === Voany === [[Sary:Lá và quả bồ đề.jpg|vignette|Ravina sy voan' ny ''Ficus religiosa'']] Mirefy 1 hatramin' ny 1,5 sm ny savaivon' ny voany izay mivadika volomparasy rehefa masaka. Anisan' ny "aviavy mpanakenda" ny ''Ficus religiosa''. == Faritra ahitana azy betsaka == Hita any amin' ny firenena ireto ny ''Ficus religiosa'': [[India]], any [[Bangladesy]], any [[Nepaly]], any [[Pakistàna|Pakistana]], any [[Srilanka]], any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] ary any [[Indôsina]]. Ny ''Ficus religiosa'' tranainy indrindra eran-tany dia angamba hazo iray nentina avy any amin' ny faritra avaratr' i India ho any Srilanka tamin' ny taona 288 tal JK ary izay mbola velona tamin' ny taona 1852, ka niana 2&nbsp;147 taona izany. == Fampiasana == Ny ''Ficus religiosa'' dia ampiasaina amin' ny fitsaboana ao amin' ny ''Ayurveda''. == Jereo koa == * [[Aviavy]] * ''[[Ficus]]'' * ''[[Ficus carica]]'' * ''[[Ficus lutea]]'' * ''[[Ficus polita]]'' * ''[[Ficus sycomorus]]'' * ''[[Ficus trichopoda]]'' obbssslu5dhouo3wj12ux8g7ei4tscu 4 299292 1136235 2026-04-25T04:00:53Z JianJi 36396 Pejy noforonina tamin'ny « {{Wikipedia:Takelaka/5 2025}} » 1136235 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia:Takelaka/5 2025}} gacvjelgx5jorynukek4l9i2n09kena