Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 634 1136329 1108949 2026-04-26T13:55:35Z Thelezifor 15140 1136329 wikitext text/x-wiki [[Sary:Potatoes.jpg|thumb|right|Ovimbazaha (vodiny)|352x352px]] Ny '''ovimbazaha''', izay hafohezina amin' ny hoe '''ovy''' fotsiny, dia [[zavamaniry]] misy vodiny azo hanina sady be [[tavolo]], mitovitovy endrika amin’ ny [[vomanga]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. '''''Solanum tuberosum''''' ny anarany ara-tsiansa. Ny vodin’ ny ovimbazaha dia anisan’ ny foto-tsakafon’ ny ankamaroan’ ny mponina amin’ ny faritra manana [[toetany antonony]]. Zavamaniry afaka velona mandritra ny taona ny ovimbazaha. Ny tahony, izay mety mahatratra iray metatra, dia afaka mitsangana na mandady. Maranitra ny raviny ary miloko fotsy na volomparasy na anelanelan’ izany ny voniny. Afaka mamoa misy vihiny maro ny ovimbazaha. Ny tahony sy ny raviny ary ny vodiny dia misy karazana [[alkalôida]] mahafaty atao hoe sôlaninina. [[Sary:Aardappel blad Solanum tuberosum.jpg|vignette|195x195px|Ravin' ovimbazaha]] Avy any amin' ny tangoron-tendrombohitra [[Andes]] amin’ ny faritr’ i [[Però|Pero]] ny ovimbazaha, any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i [[Amerika Atsimo]], ka efa fantatry ny olona tao hatramin' ny 8&nbsp;000 taona lasa ny fampiasana azy. [[Sary:Potato plant flowers.jpg|vignette|Vonin' ovimbazaha]] [[Sary:Solanum tuberosum 004.JPG|vignette|Voan' ovimbazaha]] Tamin’ ny taonjato faha-16 izy vao nampidirin’ ny Espaniôla tao [[Eorôpa]]. Niely haingana tany amin’ ny tany manana toetany antonony ny ovimbazaha, ary tamin’ ny fanombohan’ ny taonjato faha-18 vao tafiditra tao [[Amerika Avaratra]] ny fambolena azy. Tamin' ny taona 2015 dia firenene 150 mahery no mamboly azy eran' izao tontolo izao. == Jereo koa == * ''[[Solanum]]'' * [[Mangahazo]] * [[Vomanga]] * [[Saonjo]] * [[Ovy]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Voanana]] [[Sokajy:Sakafo]] [[Sokajy:Ovy]] kxp9d4hi0okf3vxj5mgr343c9f6v0yh 1136330 1136329 2026-04-26T13:59:12Z Thelezifor 15140 Nandamina sary 1136330 wikitext text/x-wiki [[Sary:Potatoes.jpg|thumb|right|Ovimbazaha (vodiny)|352x352px]] Ny '''ovimbazaha''', izay hafohezina amin' ny hoe '''ovy''' fotsiny, dia [[zavamaniry]] misy vodiny azo hanina sady be [[tavolo]], mitovitovy endrika amin’ ny [[vomanga]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''. '''''Solanum tuberosum''''' ny anarany ara-tsiansa.[[Sary:Solanum tuberosum 004.JPG|vignette|Voan' ovimbazaha|ankavia]]Ny vodin’ ny ovimbazaha dia anisan’ ny foto-tsakafon’ ny ankamaroan’ ny mponina amin’ ny faritra manana [[toetany antonony]]. Zavamaniry afaka velona mandritra ny taona ny ovimbazaha. Ny tahony, izay mety mahatratra iray metatra, dia afaka mitsangana na mandady. Maranitra ny raviny ary miloko fotsy na volomparasy na anelanelan’ izany ny voniny. Afaka mamoa misy vihiny maro ny ovimbazaha. Ny tahony sy ny raviny ary ny vodiny dia misy karazana [[alkalôida]] mahafaty atao hoe sôlaninina. [[Sary:Aardappel blad Solanum tuberosum.jpg|vignette|195x195px|Ravin' ovimbazaha]] [[Sary:Potato plant flowers.jpg|vignette|Vonin' ovimbazaha|ankavia]] Avy any amin' ny tangoron-tendrombohitra [[Andes]] amin’ ny faritr’ i [[Però|Pero]] ny ovimbazaha, any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i [[Amerika Atsimo]], ka efa fantatry ny olona tao hatramin' ny 8&nbsp;000 taona lasa ny fampiasana azy. Tamin' ny taonjato faha-16 izy vao nampidirin' ny Espaniôla tao [[Eorôpa]]. Niely haingana tany amin’ ny tany manana toetany antonony ny ovimbazaha, ary tamin’ ny fanombohan’ ny taonjato faha-18 vao tafiditra tao [[Amerika Avaratra]] ny fambolena azy. Tamin' ny taona 2015 dia firenene 150 mahery no mamboly azy eran' izao tontolo izao. == Jereo koa == * ''[[Solanum]]'' * [[Mangahazo]] * [[Vomanga]] * [[Saonjo]] * [[Ovy (Dioscorea)|Ovy (''Dioscorea'')]] [[Sokajy:Fambolena]] [[Sokajy:Voanana]] [[Sokajy:Sakafo]] [[Sokajy:Ovy]] omhos5zze7om74hcuwv0bf4uoj68ilj 0 2550 1136432 1130948 2026-04-27T08:10:30Z Mihaino 35843 1136432 wikitext text/x-wiki {{coord|18.92361111|S|47.532222222222224|E|source:mgwiki_type:city|display=title}} [[Sary:Reconstructed Rova Antananarivo Madagascar.jpg|vignette|Rova Manjakamiadana]] Ny Rova Man'''jakamiadana''' na Rov'''an' Antananarivo''', matetika antsoina hoe '''Rova''', dia fitambarana lapa sy trano ary toerana samihafa voadidina manda. Ao afovoan'ny faritra avo ao [[Antananarivo]], renivohitr' i [[Madagasikara]]. Ny ampahany maro amin'ity rova ity dia naorin'ny mpahay maritrano nafaran'ny mpanjaka isan-karazany avy any amin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] (''United Kingdom'') sy avy any [[Frantsa]] tamin'ny taonjato faha-19. Ny endriky ny Rovan' Antananarivo dia dimilafy amin' ny ankapobeny. Manerinerina eo ampovoan' ny renivohitr' i Madagasikara eny an-tampon' ny havoanan' [[Analamanga (havoana)|Analamanga]]. Ny ao anatiny dia ahitana lapa maro, ka anisan' izany ny Lapa Manjakamiadana. == Ny lapa == [[Sary:Manjakamiadana - Rova of Antananarivo - Queen's Palace.jpg|200px|Ny rova Manjakamiadana tamin'ny taonjato faha 19|ankavanana|thumb]] === Lapa Ntaolo === Ireo mpanjaka rehetra nifandimby tao Analamasina dia samy nanana ny lapany avokoa izay trano kotona na trano hazo faran' izay tsotra, tsy mifankaiza amin'ny tranon' ny mponina sarababem-bahoaka manodidina. Tsy misy tavela anefa ireo trano tamin' ny andro fahagola rehetra talohan' [[Andrianampoinimerina]] ireo. Fantatsika ary fa trano efa-joro avo tafo miloloha tandron-drano izy ireo. Ny hevitry ny tandron-drano, araka ny fampianarana azo raisina avy amin'ny filazan' ireo mponina any [[Indônezia]], tanindrazana voalohany niavian' ny [[firenena]] Merina indrindra, dia fampahatsiahivina ny tandroky ny omby natao sorona tamin'ny fandevenana sy ny fankalazana lehibe hafa toy ny [[Fandroana]] na ny [[Famadihana]] ka mampiray mivantana ny fianakaviana amin' ny fanahin' ireo [[Razana (finoana malagasy)|razana]] efa nodimandry any an-koatra. Mba hahamasina ny trano noho ny fiarovan'ny razana izany no antony. Ny malaza indrindra amin'ireo lapa na tranon' andriana tranainy tao Analamasina dia i Mahitsielafanjaka izay najoron' Andrianampoinimerina sahabo tamin' ny taona 1796 eo ho eo. Hatramin' ny andron-d[[Ranavalona II]] dia tao no nitahirizana an' i Manjakatsiroa izay [[Sampy (malagasy)|sampim-mpanjakana]] nitokisan' Andrianampoinimerina fatratra, ary hatramin' izao dia mbola hita eo anolohan' ny trano ny tsangambaton' Ikodoka, mpiady maheri-fon' Andrianampoinimerina, natao hiaro ny sampy. Ny trano hafa najoron' Andrianampoinimerina dia i Besakana, eo avaratr' i Manampisoa. Io Besakana io anefa dia nanolo trano iray hafa, efa nampitondraina indrindra koa ny anarana hoe Besakana, najoron' [[Andrianjaka]], ary araka ny [[Lovantsofina|lovan-tsofina]] dia tao no nanaovana ny soron' i Trimofoloalina mba hamerenana ny hasin' [[Andriamasinavalona]] rehefa afaka soamantsara tamin' ny fitazoman-janany an-keriny azy tany Ambohitratrimo ny mpanjaka. === Lapa môderina === Ny voalohany amin' ireo lapa azo lazaina hoe môderina dia ny Tranovola. I Radama no nampanorina azy tamin' ny taona 1820. Ilay mpandrafitra vazaha antsoina hoe Gros no nasainy nitarika ny asa fanatanterahana ary tao no nametrahan' ny mpanjaka an' i [[Rasalimo]] izay vadi-pôlitika vahininy ka mba nampitoerany koa amin'ny karazan-trano vahiny. Tamin' ny taona 1845 anefa dia noravan' i Ranavalona io trano voalohany io ka nosoloiny an' ilay Tranovola fantatsika izay lehibe sy tsara ravaka lavitra kokoa. Ho tranon-d[[Radama II|Rakotondradama]] (Radama II) zanany no nanorenany azy. Nisy koa fahiny trano kely môderina hafa izay rava taty aoriana teo an-kilan' ny Tranovola ary tao indrindra no namoizan-dRadama nanjaka-tapany ny aina. Mbola hankalazana ny fahaterahan' i Rakotondradama ihany koa tamin' ny taona 1829 no nampanorenan-dRanavalona an' i Tsarahafatra teo amin' ny faritra atsinananan' ny Rova. Io trano io izay voalaza fa tsara tarehy tokoa no nopotehin' ny baomban' ny mpanani-bohitra Frantsay tamin' ny 30 Septambra 1895. Mba ho porofo mitsangana mampahatsiahy ny herin' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|mpanjanatany]] dia niniana tsy naorin' ny manampahefana vaovao intsony avy eo ilay trano ka tany ngazana sisa no hany tavela. Ny lapa lehibe sy mampitolagaga indrindra noho ny hatsarany ao Analamasina anefa dia i Manjakamiadana izay taty aoriana dia nanome mihitsy ny anarany manokana ho an' ny fitambaran' ny Rova! Mbola [[Ranavalona I]] ihany no nampanorina azy tamin' ny taona 1839 teo amin' ny toerana nisy an' i Felatanambola, trano hafa naorin' [[Andrianampoinimerina]]. I [[Jean Laborde]] izay mpanompon' ny [[andriana]] mahalala kokoa ny teknika môderina no nasaina nitarika ny asa fanatanterahana. Toy ny Tranovola dia lapa hazo i Manjakamiadana (tsara ho marihina fa fady tamin' izany fotoana izany ny manangana trano tany na vato teto Antananarivo!) ary na dia vahiny aza ny mpitarika ny fanorenana dia ny tompon-tany ihany no manapaka ny tokony ho atao sy manatanteraka an-davany sy an-tsakany ny ventin-draharaha. Tsy mahagaga ary raha toa ka mitaratra akaiky hatrany ny fiheverana momba ny fanorenan-dapa nentim-paharazana ny bikan' ny trano. Ny manodidina anefa dia nasiana lavarangana tohanan' ny andry makadiry ary ny tafo izay mahatratra 48 m ny haavony dia tsy mba nasiana intsony tandron-drano fa kosa noravahina voromahery lehibe natao tamin' ny [[alimo]]. Mba hampazava koa ny ao anaty Rova dia nasiana varavarana sy varavarankely marobe ny rindrina manodidina, hatrany amin' ny tafo. Ny fanamboarana an' i Manjakamiadana dia nitaky hery sy sorona marobe. Voalaza ary fa ny fitondrana an' i Volamahitsy (ilay andry lehibe nizaka ny trano tao ampovoany, izay nihoatra ny 40 m ny haavony ary 1 m ny savaivon' ny vodiny) hatrany amin' ny ala any atsinanana dia nitaky ny fikelezan' ainan' ny vatandahy miisa 5 arivo. Tamin' ny taona 1868-1873 dia norakofana rindrim-bato didinina tilikambo mafonja efa-joro i Manjakamiadana ary i [[James Cameron (misiônera)|James Cameron]] no nasaina nitarika ny raharaha. Nanomboka tamin' ny andron-d[[Radama II]] mantsy dia nofoanana ilay fady mandrara ny fanorenana trano vato teto [[Antananarivo]]. Hatramin' ny andron-d[[Ranavalona I|Ranavalona]] reniny dia saiky tao Manjakamiadana avokoa no nitarihana ny fankalazana lehibe rehetra momba ny [[Fanjakana Merina]] ary koa nandraisana am-boninahitra ireo mpamangy avy any ivelany, na ny vahiny izany na ny tera-tany. Indraindray koa anefa dia ny Tranovola no nampiasaina tamin' izany. Ny lapa lehibe farany dia i Manampisoa izay najoron' i [[Rasoherina]] eo atsimon' i Mahitsielafanjaka tamin' ny taona 1865. Ny nitarika ny asa fanatanterahana moa dia mbola i James Cameron ihany. Ny trano lehibe hafa ao anaty Rova dia ny fiangonana izay najoron' i William Pool eo atsimon' i Besakana tamin' ny taona 1869, rehefa nivadika ho lasa [[Kristianisma eto Madagasikara|kristiana]] i [[Ranavalona II]]. Ny fiangonana dia tonga dia natao trano vato avy hatrany ary tamin' ny 8 Avrily1880 no nanokanana azy. Ireo ny trano sy lapa tao anaty Rova ka nopotehin' ny mpanasotasota ankehitriny. Tsara ho marihina koa anefa fa tamin' ny taona 1890 dia nanapa-kevitra ny hanorina lapa lehibe amin' ny biriky [[Ranavalona III]], izay nomeny avy hatrany ny anarana hoe "Masoandro". Noho ny fanafihan' ny Frantsay sy ny fanapotehany ny Fanjakana Merina anefa dia tsy tanteraka ny fikasana ka ny fototry ny trano sisa no hany mbola miangana ao amin' ny faritra atsimo-atsinanan' ny Rova. Tsara ho marihina fa ivelan' ireo lapa manodidina an' i Manjakamiadana dia mbola eo koa ny lapan' i Soanierana izay nopotehin' ny Vazaha ka nosoloiny toby miaramila taty aoriana. Ankoatra an' io dia mbola eo ireo vavahady maro misy vato boribory lehibe, ary koa ny Vatomasina fisehoan' andriana teo Andohalo izay tsy nananan' ny Frantsay haja ka nopotehiny tsotra izao na dia rakitra faran' izay masina sy saro-bidy ho an' ny [[Merina]] ary vavolombelon' ny tantara aza. == Loharano == (Loharano nahazoana alalana http://users.cwnet.com/zaikabe/KI/ROVA.HTM {{Wayback|url=http://users.cwnet.com/zaikabe/KI/ROVA.HTM |date=20070108020046 }} ) == Jereo koa == * [[Rova (malagasy)]] == Rohy hafa == # Antenaina hapetraka ho votoatin' ity lahatsoratra ity : http://users.cwnet.com/zaikabe/KI/ROVA.HTM {{Wayback|url=http://users.cwnet.com/zaikabe/KI/ROVA.HTM |date=20070108020046 }} [[sokajy:lapa]] [[sokajy:kolontsaina malagasy]] [[Sokajy:Rova]] f24e9v8tkoc85zfn00yhvof8ccgfada 0 2831 1136337 1117278 2026-04-26T14:58:50Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1136337 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sakalava Cuillères.jpg|vignette|Lehilahy sakalava]] Ny '''Sakalava''' dia [[vondrom-poko]] lehibe any amin' ny tapany andrefana sy avaratra-andrefana ary atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]]. Any [[Ampasimena]] (any avaratra) no manomboka ny faritra nentim-paharazana onenan' ny Sakalava, ka mianatsimo mihazo an' [[Analalava]], [[Mahajanga]], [[Besalampy]], [[Maintirano]], [[Morondava]], [[Morombe]] ary [[Toliara]]. Ny vondrom-poko mifanila aminy kosa dia ny [[Antakarana]] any avaratra, ny [[Tsimihety]] (ao avaratra-atsinanana) sy ny [[Merina]] (ao atsinana) sy ny [[Betsileo]] (ao atsinanana), ary ny [[Bara]] (ao atsimo-atsinanana) sy ny [[Mahafaly]] (ao atsimo). Ny [[Lakandranon' i Môzambika|Lakadrano Môzambika]] no mamaritra azy avy ao andrefana. Mahatratra 6,2&nbsp;%n' ny mponina manontolo eto Madagasikara ny Sakalava tamin' ny taona 2014, izany hoe 1&nbsp;210&nbsp;000 mahery . Ny anaran' izy ireo dia midika hoe "olona any amin' ny lohasaha lava". Ara-tantara pôlitika dia mizara ho faritra efatra ny vondrom-poko sakalava, dia ireto: * ny Sakalavan' i Boina, ao amin' ny faritra nisy ny [[Fanjakan' i Boina]] taloha: renivohitra [[Mahajanga]]<ref name=":0"><small>"[https://www.persee.fr/doc/outre_0300-9513_1968_num_55_199_1459? The Sakalava, Origins of the First Malagasy Empire]", ''www.persee.fr''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers12-12/06492.pdf? La royauté Sakalava (pdf)]", ''horizon.documentation.ird.fr''</small></ref>; * ny Sakalavan' Ambongo, izay nonina tao amin' ny faritr' [[Fanjakan' Ambongo|Ambongo]], eo anelanelan' i [[Fanjakan' i Boina|Boina]] sy i [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]]: renivohitra [[Besalampy]]<ref name=":1" /><ref><small>"[https://www.britannica.com/place/Menabe? Menabé]", ''www.britannica.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/madagascar-and-africa-ii-the-sakalava-maroserana-dady-and-tromba-before-1700/CC50E670E625B13EBA34E4FFEB7CA5B5? Madagascar and Africa: II. The Sakalava, Maroserana, Dady and Tromba before 1700]", ''www.cambridge.org''</small></ref>; * ny Sakalavan' i Menabe, ao amin' ny faritra nisy ny [[Fanjakan' i Menabe]] taloha: renivohitra [[Morondava]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />; * ny Sakalavan' i Fiherenana, ao amin' ny faritra nisy ny [[Fanjakan' i Fiherenana]] taloha: renivohitra [[Toliara]]<ref name=":0" /><ref><small>De Gruyter, "[https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783111342733-027/pdf?licenseType=restricted&srsltid=AfmBOoo5MG2b-vOuw_T7QrTWrGj9EyOp3kigJJujhd0stxq8eXmHWGYo& Orìgine et sens du nom des Sakalava de Madagascar]", ''www.degruyterbrill.com''</small></ref>. == Mampiavaka ilay foko == [[Sary:Ethnic_groups_of_Madagascar_Map.png|vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara]]Ny Sakalava dia manondro vondrona foko vitsivitsy kely kokoa izay nahaforona fanjakana iray taloha, fa tsy foko tokana ranoray. Ny niavian' ny teny hoe ''Sakalava'' sy ny heviny mihitsy dia mbola resabe. Ny fanazavana mahazatra indrindra dia ny dikanteny malagasy amin' ny Sakalava midika hoe "lohasaha lava", manondro ny toetran' ny tany somary lemaka any amin' ny tapany andrefan' i Madagasikara. === Tantara === Nanomboka nanorim-ponenana teto [[Madagasikara]] teo anelanelan' ny taona 400 sy 900 ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]]. Tonga tamin’ ny sambo izy ireo ary vondron' olona avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]]. Tamin' ny taonjato faha-8 ny tanàna voamarim-pisiana voalohany indrindra, tany amin' ny [[Nosy Mangabe]] sy tany amin' ny lohasahan' i Mananara. Tonga teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-9 ny tantsaha [[Fianakaviam-piteny banto|miteny banto]], avy any [[Afrika Andrefana]]. Araka ny voalazan' i Gwyn Campbell, "ny angon-drakitra momba ny [[fototarazo]] marina indrindra hatramin' izao dia manondro fa ny trano fonenana tany amin' ny morontsiraka avaratra-andrefana, dia nisy tokantrano 20 fara-fahakeliny, izay nonenan' olona manodidina ny 500 eo ho eo, na mifangaro fototarazo, ka ny antsasany [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]] ary ny antsasany afrikana. Tonga tany amin' ny faritra avaratra amin' ny Nosy ny mpivarotra [[Soahily (vahoaka)|Soahily]], [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] sy [[Indiana (vahoaka)|Indiana]] ary [[Tamily (vahoaka)|Tamily]]. Nitombo isa ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afrikana nampidirina teto amin' ny Nosy teo anelanelan’ ny taonjato faha-15 sy faha-18, indrindra fa tany amin’ ny faritra misy ny Sakalava ankehitriny. Io firohotan’ ny olona isan-karazany io no niteraka ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] isan-karazany tamin' ny tapaky ny taonarivo faha-2. Ny mpivarotra [[Pôrtogey (vahoaka)|pôrtogey]] no [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeana]] voalohany tonga tamin’ ny taonjato faha-15, narahin' ny fanjakana eorôpeana hafa. Ny fomba amam-panao noforonin' [[Andriamisara]] no nolovain' ny Sakalava. Taorian' ny taona 1610 ny taranany, [[Andriandahifotsy]], no nanitatra ny tanin' ny fanjakana sakalava nianavaratra, niampita ny reniranon' i [[Mangoky]], nampian' ny fitaovam-piadiana azo tamin' ny alalan' ny varotra andevo. Ny zanany roa lahy, [[Andriamanetiarivo]] sy [[Andriamandisoarivo]] (antsoina koa hoe [[Tsimanatona]]) dia nanitatra hatrany amin' ny faritr' i Tsongay ([[Mahajanga]] ankehitriny). Nanomboka nanitatra ny fahefany tamin' ny fifehezana ny varotra ny lehiben' ny tanàna amorontsiraka samihafa teto amin' ny Nosy. Tany amin' ny taompolo 1650 tany ho any no niforona ireo [[fanjakana sakalava]] lehibe voalohany. Nanjaka tamin' ny faritra andrefana amin' ny tapany avaratra-andrefan' i [[Madagasikara]] izy ireo nandritra ny taompolo 1700. Anisan' izany ny lehiben' ny Sakalava tao [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]], izay fantatra tamin' ny anarana hoe Andakabe, dia ny tanànan' i [[Morondava]] ankehitriny. Niitatra nanerana ny faritanin' [[Faritanin' Antsiranana|Antsiranana]] sy [[Faritanin' i Mahajanga|Mahajanga]] ary [[Faritanin' i Toliara|Toliara]] ankehitriny ny herin' ny Sakalava. Ny fanjakana sakalava dia nahatratra ny fara tampon' ny fiitarany ara-jeôgrafia teo anelanelan' ny taona 1730-1760, tamin' ny andron' ny mpanjaka [[Andrianinevenarivo]]. Araka ny lovantsofina dia andriana [[maroserana]] avy any amin' ny faritr' i [[Fiherenana]] ([[Toliara]] ankehitriny) no mpanorina ny fanjakana sakalava. Mety ho avy amin' ny foko [[Zafiraminia]] avy any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' ny Nosy ihany koa izy ireo, angamba avy amin' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]]. Ny fitadiavana andevo nilain' ny Arabo [[Ômàna|ômany]] izay nifehy ny varotra andevo tao [[Zanzibar]], ary taty aoriana ny Eorôpeana mpivarotra andevo, no nitarika ny fanafihana hanamarina olona hatao andevo sy ny fifehezana ny seranan-tsambo lehibe tany amin' ny faritra avaratra sy avaratra-andrefan' i [[Madagasikara]]. Tamin' ny voalohany dia ny Arabo no namatsy fitaovam-piadiana ny Sakalava ho takalon' ny andevo. Ireo andevo ireo dia azo tamin' ny fanafihana tany [[Kômôro]] sy tany amin' ny tanàna maro hafa amorontsiraka eto Madagasikara, ary koa avy tamin' ny sambo mpivarotra tonga avy any amin' ny morontsiraka [[Soahily (vahoaka)|soahily]] atsy [[Afrika]]. Vetivety dia nofehezin' ny fanjakana sakalava ny faritra mifanolo-bodirindrina ao amin' ny [[Mahafaly]], nanomboka tamin' ny faritra atsimo ao atsimo. Ny lovantsofin' ny [[Merina]] sy ny tahirin-kevitra ao Kômôro dia miresaka momba ny andiam-panafihana isan-taona nataon' ny mpanafika maka andevo avy any an-tSakalava nanafika ny tanànana kômôriana hatramin' ny faran' ny taonjato faha-18. Nanampy amin' izay fanafihana izany ny [[basy]] azo tamin' ny Arabo, fitaovam-piadiana izay tsy nananan' ny Kômôriana sy ny Merina. Ny seranan-tsambo lehibe indrindra sady iray amin' ireo tena ankafizin' ny mpivarotra andevo teto Madagasikara dia ny tanànan' i [[Mahajanga]] ao amin' ny morontsiraka sakalava. Nanao [[ampihimamba]] ny varotra andevo teto Madagasikara ny Sakalava hatramin' ny faran' ny taonjato faha-18. Na dia kely aza ny isan' ny mponina, ny fitaovam-piadiana nananany dia nahafahan' izy ireo nivelatra sy natanjaka, ka nahafahan' izy ireo nanery ny foko hafa be mponina mba handoa hetra amin' izy ireo tamin' ny taonjato faha-18. Nividy basy ny mpanjaka merina [[Radama I]] tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18, nanomboka ny ady tamin' ny Sakalava, izay namarana ny fanjakazakan' ny Sakalava sy ny fanafihany haka andevo. Naverin' ny Merina avy eo ny fanandevozana ny vahoakany, ary nanomboka namatsy andevo ny [[Fanjakana Merina]]. Na dia tsy nampidirin' ny Merina na oviana na oviana tao amin' ny tany feheziny aza i [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]] sy i [[Fanjakan' i Boina|Boina]] ([[Mahajanga]]), ny Sakalava dia tsy nandrahona intsony ny afovoan-tany, izay nijanona teo ambany fifehezan' ny Merina mandra-pahatongan' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]], tamin' ny taona 1896, zato taona taty aoriana. === Mponina === [[Sary:Sakalava 28.JPG|vignette|236x236px|Ankizy sakalava]] Ny fizotry ny fiforonan' ny [[fanjakana sakalava]] dia manazava ny fahasamihafan' ny mponina ao aminy, izay mbola mitazona hatrany ny fomba amam-panao isam-paritra, na ara-kolontsaina na ara-piteny. Momba ity farany, ny hany tena mampiray ny [[Fiteny sakalava|fitenim-paritra sakalava]] samihafa dia ny maha-isan' ny vondrona andrefana amin' ny [[fitenim-paritra malagasy]] ianjadian' ny herin' ny fiteny avy any [[Afrika]], izay mampiavaka azy ireo amin' ny fiteny malagasy ao afovoan-tany sy amin' ny morontsiraka atsinanana eto amin' ny Nosy, izay tena [[Fiteny aostrôneziana|aostrôneziana]] ([[Fiteny malaiô-pôlineziana|malaiô-pôlineziana]]) fiteny. Miely patrana ny mponina Sakalava, maherin' ny 128&nbsp;000&nbsp;km² ao anaty tandavan-tany amorontsiraka manomboka any amin' ny onin' i [[Onilahy]] any atsimo-andrefana ka hatrany [[Nosy Be]] any avaratra. Ireo mponina ireo dia miavaka noho ny fiompiany andian' omby sahala amin' izay hita atsy Afrika, izay tsy fahita firy any amin' ny faritra hafa na ao afovoan-tany eto amin' ny Nosy. == Fiarahamonina sy kolontsaina == === Finoana sy fivavahana === Ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana nentin-drazana]] nataon' ny Sakalava, antsoina hoe [[fomba gasy]], dia nifantoka tamin' ny fivavahana amin' ny razamben' ny mpanjaka, nampian' ny taranaky ''dady'' niaro ny sisa tavela tamin' ireo mpitondra efa nodimandry. Nanao lanonana antsoina hoe [[tromba]] ireo dady, izay nandratan' izy ireo ny fanahin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] ary nampita ny tenin' izy ireo tamin' ny Sakalava. Tonga tao amin' ny Sakalava niaraka tamin' ireo mpivarotra [[Arabo]] ny [[Silamo|finoana silamo]]. Noraisin’ ny mpitondra sakalava tamin' ny taonjato faha-18 izany, mba hahazoany fanohanana ara-tafika avy amin' ireo [[Soltàna|soltanata]] omany sy avy any [[Zanzibar]], satria nitombo ny herin' ny [[Merina]] sy ny an' ny Eorôpeanina mpivarotra. Betsaka ny isan-jaton' ny Sakalava niova finoana silamo tamin' ny andron' [[Andriantsoly]], sady nanohy ny fombam-pivavahana nentin-drazana toy ny fanompoam-pivavahana amin' ny fanahy. Tonga teo amin' ny Sakalava niaraka tamin' ny mpivarotra eorôpeanina ny [[Kristianisma|fivavahana kristianina]]. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-19 dia nitady fanohanana ara-tafika tamin' ny firenena eorôpeana mpanjana-tany ny Sakalava mba tsy hisakanany ny fandrosoan' ny [[Fanjakana Merina]] mankany aminy. Tonga teny amin' ny seranan-tsambon' ny Sakalava ny tafika frantsay notarihin' ny kapiteny Passot, niaraka tamin’ ny misiônera [[Katôlisisma|katôlika]] sy [[zezoita]]. Ny tanàna [[Silamo eto Madagasikara|silamo]]<nowiki/>n' i [[Nosy Be]] no lasa toeram-piaingan' ny misiôna nampanaovina azy ireo, ary tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 dia efa betsaka ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|fiangonana katôlika]] naorina tao amin' ny faritr' i Sakalava. Niezaka hahazo ny fon' ny Sakalava ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]], saingy noho ny fankahalan' ny mpanjaka sakalava silamo ny andriana merina prôtestanta, ary koa noho ny fandavan' ny Sakalava tsy hiala amin' ny fanaony mahazatra toy ny fanompoam-pivavahana amin' ny fanahin' ny mpanjaka, indrindra fa ny [[tromba]], no nahatonga ny Sakalava hanaraka ny fivavahana silamo sy katôlika. === Fiarahamonina sy kolontsaina === Fomba mampiavaka manan-tantara ho an' ny vahoaka sakalava ny [[tromba]], ary izany fomba izany dia nifantoka amin' ny lanonana sy filaharana ho an' ny [[Razana|fanahin' ny mpanjaka efa maty]]. Tsy hetsika ara-pivavahana ihany ny filaharana, fa endrika fankalazana ny fiarahamonina sy fetibe hanamafisana ny maha izy azy ny Sakalava. Hita amin' ny foko any amin' ny faritra hafa eto [[Madagasikara]] koa ny tromba, saingy amin' ny Sakalava dia nanana fifandraisana naharitra ela sy tohanan' ireo tarana-mpanjaka izy, izay nifandimby nanohy ny fanao sy ny maha-zava-dehibe azy. === Sarangam-piarahamonina === Ny fiarahamonina sakalava dia nanjary nizarazara ara-tsôsialy, toy ny foko maro hafa, tamin' ny fiandohan' ny [[Andevo (teto Madagasikara)|fanandevozana]]. Ny rafi-piarahamonina sakalava dia nifototra tamin' ny fahadiovan' ny saranga tsirairay. Tao amin' ny [[fanjakana sakalava]], ny saranga dia nahitana ny Ampanjaka, sy ny [[Makoa (malagasy)|Makoa]], izay taranaky ny [[Fivarotana andevo mainty hoditra|andevo afrikanina]]. === Fivelomana === Mpiandry [[omby]] ny Sakalava, ary ny omby dia avela hiraoka ahitra malalaka eny amin' ny faritra avaratra-andrefan’ izy ireo. Tsy toy ny [[Merina]] sy ny [[Betsileo]] any afovoan-tany izay lasa mpamboly [[vary]] namokatra be, fa ny faritry ny morontsiraka sy ny lohasaha sakalava dia anaovabna fambolena voafetra. Na izany aza, eto [[Madagasikara]] ankehitriny, ireo mpifindra monina dia nanitatra ny toeram-pambolena sy fiompiana any amin' ireo faritany avaratra-andrefana. == Jereo koa == '''Tahirin-kevitra''' * [http://www.macp.gov.mg/ny-fiavian-ny-sakalava-boeny/ Ny fiavian' ny Sakalava Boeny ao amin' ny Ministeran' ny Kolontsaina] {{Wayback|url=http://www.macp.gov.mg/ny-fiavian-ny-sakalava-boeny/ |date=20170630173452 }} '''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Fanjakana sakalava''' * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Fanjakan' i Menabe]] * [[Fitampoha]] * [[Fanompoambe]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] * [[Tromba]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 9781135963415</nowiki>. * Marie-Pierre Ballarin, ''Les reliques royales sakalava : source de légitimation et enjeu de pouvoir : (Madagascar, XVIIIe-XXe s.)'', Université Paris 7, 1998, 526 p. (thèse d'Ethnologie) * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9789231017117</nowiki>. * Raymond Knezevich Kent, ''Early kingdoms in Madagascar and the birth of the Sakalava empire : 1500-1700'', UMI, Ann Arbor (Mich.), 1999, 548 p. (thèse) * Robert Jaovelo-Dzao, ''Mythes, rites et transes à Madagascar : Angano, Joro et Tromba, Sakalava'', Ed. Ambozontany, Antanarivo ; Karthala, Paris, 1996, 391 p. (<nowiki>ISBN 2-86537-666-4</nowiki>) (texte remanié d'une thèse d'Ethnologie) * Sophie Goedefroit et Jacques Lombard, ''Andolo : l'art funéraire sakalava à Madagascar'', IRD, Biro, Paris, 2007, 239 p. * Sophie Goedefroit, ''À l'ouest de Madagascar : les Sakalava du Menabe'', Karthala, ORSTOM, Paris, 1998, 529 p. (<nowiki>ISBN 2-86537-825-X</nowiki>) (texte remanié d'une thèse d'Ethnologie) * Suzanne Chazan-Gillig, ''La société sakalave : le Menabe dans la construction nationale malgache : (1947-1972)'', ORSTOM, Karthala, Paris, 1991, 393 p. (<nowiki>ISBN 2-86537-276-6</nowiki>) * William J. G. Gardenier, ''Witchcraft and sorcery in a pastoral society : the Central Sakalava of West Madagascar'', UMI, Ann Arbor (Mich.), 1999, 203 p. == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Foko ao Madagasikara]] [[pl:Historia Madagaskaru#Państwa Sakalawa]] gputm3rep9s90dchxzgv45g7yroxwk6 0 3322 1136341 1088327 2026-04-26T15:36:34Z Thelezifor 15140 /* Jereo koa */ 1136341 wikitext text/x-wiki [[Sary:Malagasy girls Madagascar Merina.jpg|Ankizivavy merina|339x339px|right|thumb]] Ny '''Merina''', izay antsoina hoe koa '''Antimerina''' na '''Hova''', dia [[vondrom-poko]] monina indrindra ao amin' ny faritra afovoany amin' i [[Madagasikara]]. Izy no foko lehibe indrindra eto Madagasikara. Mifangaro ny niandohan' izy ireo, ka ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] tonga talohan' ny taonjato faha-5 no maro an' isa, ary taonjato maro taty aoriana niaraka tamin' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] sy ny [[Afrika|Afrikana]] ary vahoaka hafa. Miteny ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] [[Fiteny merina|merina]], izay fototry ny [[Teny malagasy ôfisialy|teny malagasy ôfisiali]]<nowiki/>n' i Madagasikara, izy ireo. Atao hoe ''Merina'' ny Malagasy nanana razambe tao amin' ny faritr' Imerina faha mpanjaka. Raha faritana ara-jeôgrafia ny faritra nentim-paharazana misy ny Merina dia ao afovoan' ny Nosy ([[Faritanin' Antananarivo]] teo aloha), ao amin' ny [[Faritra Analamanga|Faritra Analamanga]] sy ny manodidina. Izany hoe eo ampovoan-tany amin' ny lembalemba avo eto Madagasikara, eo amin' ny tampon-kavoana voafaritry ny tanin' i [[Vonizongo]] ao avaratra, ny tendrombohitr' [[Ankaratra]] ao atsimo, ny reniranon' i [[Sakay (renirano)|Sakay]] ao andrefana, ary ny tandavan-tendrombohitr' [[Angavo]] ao atsinanana. Nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 dia nanitatra ny faritra ara-pôlitika teo ambany fahefany niainga amin' ny renivohiny anatiny, mivoaka mankany amin' ny faritra hafa amin' ny Nosy ny mpanjaka merina [[Radama I]], ary nanampy tamin' ny fampiraisana ny Nosy teo ambany fitondrany ny mpanjakany. Niady indroa tamin' ny Merina ny Frantsay tamin' ny taona 1883-1885 sy tamin' ny taona 1895 ka [[Madagasikara zanatany frantsay|nanjanaka an' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1895–1896 ary nanafoana ny [[Fanjakan' Imerina]] tamin' ny taona 1897. Nanangana fotodrafitrasa fitarihan-drano vaovao sy be pitsiny ary toeram-pambolena [[varimbazaha]] tena mamokatra tany amin' ny [[lembalemba]] afovoany eto Madagasikara izy ireo tamin' ny taonjato faha-18. Ny vahoaka merina dia nizarazara ara-tsôsialy nahitana sarangam-poko, sy asa ifandovana ary fifanambadian' ny samy mpihavana (lova tsy mifindra), ary ny iray na roa tamin' ireo mpanjaka lehibe sy ela fanapahana tamin' ny vahoaka merina dia [[mpanjakavavy]]. ==Tantara== [[Sary:Merina ethnic group of Madagascar.png|vignette|261x261px|Faritra nentim-paharazana misy ny Merina sy ny foko manodidina azy]] Ny Merina dia manana toetra ara-batana sy kolontsaina izay mampiray azy ireo mazava tsara amin' ny [[Maley (vahoaka)|Maley]]-[[Indônezia|Indôneziana]] sy amin' ny [[Melaneziana (vahoaka)|Melanezina]]. Araka ny tsangan-kevitra nahazo mpankasitraka indrindra, ny Merina dia avy amin' ny Maley tonga teto Madagasikara tokony ho 2&nbsp;000 taona lasa izay, izay nijanona teo amin' ny morontsiraka nandritra ny arivo taona teo ho eo vao nanomboka nifindra tany amin' ny faritra avo. Very ny fahatsiarovana ireo fiaviana ireo teo anivon' ny Merina. Nanomboka nanorim-ponenana teto Madagasikara teo anelanelan' ny taona 200 sy 500 ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]]. Tonga tamin' ny sambo izy ireo ary avy amin' ny vahoaka avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]]. Io firohotan' ny olona isan-karazany io no niavian' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] isan-karazany tamin' ny tapaky ny taonjato faha-2. Ny Merina angamba no tonga voalohany, na dia tsy azo antoka aza izany, ary ny foko hafa eto Madagasikara dia mihevitra azy ireo ho olona tonga taty aoriana teto amin' ny Nosy. Azo inoana fa nifangaro sy nitambatra tamin' ireo teratany eto Madagasikara antsoina hoe [[Vazimba]], izay tsy dia fantatra loatra ny kolontsainy, ny Merina. Tonga tany amin' ny faritra avaratry ny Nosy ny mpivarotra [[Soahily (vahoaka)|soahily]]-[[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[India|indiana]]. Nentina tany amin’ny morontsiraky ny Nosy ny andevo afrikanina teo anelanelan’ny taonjato faha-13 sy faha-18. Ny mpivarotra pôrtogey no Eorôpeana voalohany tonga tamin’ny taonjato faha-15, narahin’ny fanjakana eorôpeanina hafa. Araka ny lovantsofina am-bava eto amin' ny Nosy, dia tonga tao afovoan' ny Nosy ny Merina "tena Aostrôneziana" tamin' ny taonjato faha-15 ary nanorina ny fiarahamoniny tao noho ny ady sy ny fanerena mpifindra monina teny amoron-tsiraka. Tao afovoan' i Madagasikara no nanorim-ponenana ny Merina, ka lasa iray amin' ireo fanjakana telo lehibe teto amin' ny Nosy tamin' ny taonjato faha-18 – ny roa hafa dia ny [[Fanjakana Sakalava]] any avaratra-andrefana sy ny [[Fanjakana Betsimisaraka]] any avaratra-atsinanana. Ireo merina tonga voalohany, noho ny fahazotoana sy ny fahaizany manavao dia nanangana tetikasa fitarihan-drano midadasika izay nanampy tamin'ny fampihenana ny rano tao amin' ny [[heniheny]], nanondraka ny tany azo volena, ary [[Fambolena vary|namboly vary]] indroa isan-taona. Nipoitra ho vondrona matanjaka ara-pôlitika sy fanjakana manankarena izy ireo tamin'ny faran'ny taonjato faha-18. Ny renivohitry ny fanjakany dia nijanona ho renivohitr' i Madagasikara ankehitriny. Tamin' ny taonjato faha-12 sy faha-13 no nisy an' ireo mpanjaka merina voalohany ananana fanazavana momba izany. Nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Andriamanelo]] (taonjato faha-16) sy [[Ralambo]] ary [[Andrianjaka]] nandimby azy no naha fampiraisana ny Merina, saingy tamin' ny taonjato faha-19 vao vitan' [[Andrianampoinimerina]] ny famoriana izay. [[Radama I]] zanany no nandimby azy, izay nanomboka nandrafitra ny fiaraha-miasa tamin' ny Eorôpeanina ary noho io fisokafana io ihany koa dia afaka nametraka ny fahefany tamin’ny saika manerana ny tany manontolo, ka naharesy fanjakana hafa teo an-toerana (ohatra ny [[Fanjakana Sakalava]]). Io Fanjakana Merina tamin' ny andron-dRadama I io indrindra no neken' ny fahefana eoropeanina ho "[[Fanjakan' i Madagasikara]]". [[Sary:IMG 3304 Merina musicians.jpg|vignette]] Ny lovantsofina am-bava dia mitantara ny nipoiran' ny fanjakana iray tany amin' ny faritra afovoan' i Madagasikara - faritra antsoina hoe Imerina - niverina tany amin' ny mpanjaka [[Andriamanelo]] tamin' ny taonjato faha-16. Tamin' ny taona 1824 dia saika naharesy ny faritra rehetra eto Madagasikara avokoa ireo mpanjaka merina, indrindra tamin' ny alalan' ny tetika ara-tafika, ny fifanekena ary ny pôlitika nataon' [[Andrianampoinimerina]] (manodidina ny taona 1785–1810) sy ny zanany [[Radama I]] (1792–1828). Ny Fanjakana Britanika mpanjanaka dia nanaiky ny fiandrianam-pirenen' ny [[Fanjakana Merina]] sy ny fifehezany ny nosy Madagasikara tamin' ny taona 1817. Nandray tsara an’ ireo mpivarotra eorôpeanina i Radama I ary namela ny misiônera kristiana hanorina misiôna eto Madagasikara. Taoriany, ny vahoaka merina dia nofehezin' ny mpanjakavavy [[Ranavalona I]] nanomboka tamin' ny taona 1828 ka hatramin’ny 1861, ny mpanjakavavy [[Rasoherina]] tamin' ny taona 1863 ka hatramin' ny 1868, ary ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nanjaka tamin' ny taona 1868 ka hatramin' ny 1885. Ny fidiran' ny kolontsaina eorôpeanina dia niaraka tamin' ny fanavaozana haingana ny firenena sy ny fielezan' ny fampianarana, indrindra fa ny fidiran' ireo misiônera prôtestanta britanika. Teo anelanelan' ny taona 1868 sy 1869 dia samy niova fo ho Kristiana tamin' ny fomba ôfisialy ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]] sy ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]], ka lasa [[Fivavaham-panjakana|fivavahana ôfisialin' ny fanjakana]] ny prôtestantisma. Nanitatra ny fahafahany tamin' ny varotra ireo mpivarotra [[Arabo (vahoaka)|arabo]] [[Soahily (vahoaka)|soahily]] ary ny firenena eorôpeana mpanjanaka toa an' i [[Joseph-François Lambert]], mpivarotra frantsay, dia nanao sonia fifanekena niadian-kevitra tamin'ny mpanjaka [[Radama II]] momba ny tany fambolena fary sy indostria manamorona ny lemaka amorontsirak' i Madagasikara. Nantsoin’ ny vahoaka Merina hoe [[Tanindrana]] ny Malagasy monina eny amoron-tsiraka. Ireo asa sy toeram-pambolena ireo dia nampanaovina an'ireo [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] nohafarana avy any ivelany tamin' ny asa an-terivozona . Ny fidiran' ny andevo be indrindra dia nentin' ny [[Arabo omany]] sy ny Frantsay. Iray amin' ireo niharan' izany ny [[Makoa (vahoakan' i Afrika)|vahoaka makoa]] avy any [[Môzambika]], fisamborana andevo ary fanondranana izay nanandrana nanome fahafaham-po izany filana izany. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny [[fanandevozana]] tamin' ny taona 1896, izay nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harenan' ny Merina sy tsy Merina izay niankina tamin' ny toeram-pambolena nasain' ny andevo. Nifarana ny fanjakazakan' ny [[Fanjakan' Imerina]] manerana an' i Madagasikara tamin' ny [[Ady Frantsay-Hova voalohany]] tamin’ ny taona 1883 ka hatramin’ ny 1885, nateraky ny fampanofana iadiana nosoniavin-d [[Radama II]]. Tamin’ ny fiafaran’ ny ady dia natolotr’ i Madagasikara an’ [[Antsiranana]] (Diégo Suarez) any amin’ ny morontsiraka avaratra ho an’i Frantsa i Madagasikara ary nandoa vola 560&nbsp;000 farantsa volamena ho an’ny mpandova an’i [[Joseph-François Lambert]], Frantsay izay nampanantenain' ny mpanjaka Radama II tombontsoa ara-barotra be dia be, izay nofoanana tatỳ aoriana. Nambaran’ny Frantsay ho [[Prôtektôrata frantsain' i Madagasikara|prôtektôrata]] i Madagasikara tamin’ny taona 1894, izay nolavin’ny mpanjakavavin’ Imerina tamin’izany fotoana izany. Ny [[Ady Frantsay-Hova faharoa]] no nanaraka ny taona 1895, rehefa tonga tany [[Mahajanga]] (Majunga) ny miaramila frantsay ary nandeha tamin’ny lalan’ny reniranon' i [[Betsiboka]] ho any [[Antananarivo]] renivohitra, ka tsy nampoizina ny mpiaro ny tanàna. Tamin'ny taona 1896 no nampiankinan'ny Frantsay an'i Madagasikara, ary tamin'ny 1897 dia lasa mponina tao amin' i [[Madagasikara zanatany frantsay]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''Colonie de Madagascar et dépendances'') ny vahoaka Merina. Tany am-piandohan'ny taonjato faha-20 dia nitarika hetsika nasionalista manohitra ny Frantsay ny Merina. Mpitondra fivavahana [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestanta]] malagasy, dia ny mpitandrina [[Ravelojaona (mpitandrina)|Ravelojaona]], no nitarika ity hetsika ity, izay monina tao [[Antananarivo]]. Fikambanana miafina natokana hanamafisana ny maha malagasy no niforona tamin'ny taona 1913, antsoina hoe [[Vy Vato Sakelika]] (VVS). Nofaizina tamin'ny voalohany tamin'ny alalan' ny fisamborana maro tamin'ny taona 1915 sy 1916, nipoitra indray ilay hetsika tamin'ny taona 1920 tamin'ny alalan'ireo Kômonista nahazo alalana tamin'ny fiaraha-miasa tamin'ny Antoko Ankavia Frantsay tany Frantsa. Niteraka fikomiana an-karihary teto Madagasikara ny mosary tamin’ny taona 1943 sy 1944. Ny lalàmpanorenan'ny Repoblika fahefatra Frantsay tamin'ny 1946 dia nahatonga an' i Madagasikara ho ''Territoire d'Outre-Mer'' ("faritany ampitan-dranomasina") ao anatin'ny ''Union Française'' ("Vondrona Frantsay"). Tamin' ny taona 1947 dia niharan' ny famoretana mafy ny ''[[Mouvement Démocratique de la Rénovation Malgache]]'' (MDRM), ary ny vahoaka merina dia hita fa voahilikilika nandritra ny fotoana elaela teo amin' ny fiainana ara-tsôsialy sy ara-pôlitikan' i Madagasikara, indrindra fa tsy nanana anjara toerana manokana tamin' ny fanatanterahana ny fahaleovantena izy ireo. Nahazo fahaleovantena feno i Madagasikara tamin' ny taona 1958 amin' ny naha Repoblika Malagasy azy. Niatrika fifaninanana tamin’ny foko hafa ny Merina. Ny filohan’ny Repoblika voalohany [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] dia Malagasy tantsiraka avy amin’ny foko [[tsimihety]], ary afaka nanamafy ny fahefany tamin’ny alalan’ny rafitra mpandresy, raha toa ka nihamalemy ireo nasiônalista merina ao amin’ny [[Antokon' ny Kongresin' ny Fahaleovantenan' i Madagasikara]] (AKFM) noho ny fisarahana teo amin'ny ankolafy havia sy ankolafy mpanindrahindra tanindrazana. Ny Merina no mandrafitra ny maro an' isa amin' ny avara-pianarana sangany sy ny sarangan' ny nahita fianarana eto Madagasikara. Matanjaka izy ireo amin' ny lafiny ara-toe-karena sy eny amin' ny oniversite ary ao amin' ny governemantan' i Madagasikara. Merina ny filohan' i Madagasikara voafidy tamin' ny taona 2002, nandimby an-d[[Ratsiraka Didier]], i [[Ravalomanana Marc]], izay niharan' ny [[Rotaka tamin' ny taona 2009|fanonganam-panjakana]] notarihin' i [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]], izay Merina tahaka azy ihany, tamin' ny taona 2009. Nitondra ny tetezamita tamin' ny taona 2009 hatramin' ny 2014 i Andry Rajoelina. Nandimby azy tamin' ny alalan' ny fifidianana i [[Rajaonarimampianina Hery|Hery Rajaonariampianina]] tamin' ny taona 2014, ary i Andry Rajoelina indray no lany nandimby an' io tamin' ny taona 2019. ==Fiteny== Ny [[fiteny merina]], izay [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], dia tenenin' ny ampahefatry ny mponina eto Madagasikara; izy io dia sokajiana ho [[fiteny malagasin' ny afovoan-tany]], miaraka amin' ny fitenim-paritra [[Fiteny betsileo|betsileo]], [[Fiteny bezanozano|bezanozano]], [[Fiteny sihanaka|sihanaka]], [[Fiteny tanala|tanala]], ary [[Fiteny vakinankaratra|vakinankaratra]]. Ny fiteny merina no ifotoran' ny fiteny malagasy ôfisialy, ampian' ny [[fiteny frantsay]] araka ny lalàm-panorenan' ny taona 2010 izay nametraka ny Repoblika fahefatra. Teo aloha, araka ny lalàm-panorenan'ny taona 2007, ny fiteny malagasy dia iray amin' ireo fiteny ôfisialy telo miaraka amin'ny fiteny frantsay sy ny [[fiteny anglisy]]. Ny fiteny merina ao anatin'ny [[fiteny malaiô-pôlineziana|vondrom-piteny malaiô-pôlineziana]], izany hoe manana fototra ao amin' ny [[Fiteny aostrôneziana|vondrom-piteny aostrôneziana]]. Izany ary dia voaporofo tokoa satria misy teny mitovy amin' ny teny malagasy sy [[Fiteny indôneziana|teny indôneziana]], [[Fiteny filipina|filipina]], ary [[Fiteny maleziana|maleziana]]. Ohatra amin' izany ny teny malagasy hoe ''mora'' izay hita koa ao amin' ny teny indôneziana hoe ''murah'' izay mitovy dika hoe "tsy lafo". Ohatra azo raisina koa ny teny hoe ''laoka'' amin' ny teny malagasy ary ''lauk'' amin'ny teny malaiziana. Izany fotovian'ny teny izany dia tena tsapa na eo amin'ny [[Feon-teny|feo]] na eo amin' ny fomba fanoratana. == Fivavahana == === Fivavahan-drazana === Ny fivavahan-drazana merina (toy ny an' ny ankamaroan' ny Malagasy) dia mino ny fisian' ny [[andriamanitra mpamorona]] atao hoe [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] na Andriananahary na Andriamanitra. Ny masina dia nitana toerana lehibe teo amin' ny lafim-piainana rehetra. Fanomezam-boninahitra ny mpanjaka, nampiraisina tamin' ny maha-andriamanitra azy, dia nofaritana ho [[fanasinana]] fa tsy [[fanamasinana]]. Ny Merina taloha dia nino fa, aorian' ny fahafatesany, dia nanatevin-daharana ny tontolon' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] ny fanahin' ny maty (atao hoe [[avelo]]), izay tontolo eo amin' ny tendrombohitra avo iray. Ireo fanahy mifandray amin' ny zavamananaina (indraindray mety ho biby) dia misy karazany maro, anisan' izany ny ambiroa, ny avelo, ny tandindona na ny matoatoa. Nisy ny [[mpisorona]] manokana amin' ny lanonana, fa nisy koa ny [[ombiasy]] na [[Fanandroana malagasy|mpanandro]] izay manam-pahaizana manokana momba ny masina sy mifandray amin' ireo hery tsy hita maso. Niady tamin' ny [[mpamosavy]] ihany koa ireto farany. Nifandray amin' ny fanompoana ny mpanjaka ny nivoaran' ny fivavahana amin' ny [[Sampy (malagasy)|sampy]]. Anisan' ny fomba amam-panao ny famorana ankizilahy (5 ka hatramin' ny 12 taona) sy ny famadihana (fomba fanao iraisan' ny Merina amin' ny [[Betsileo]]). Ny hetsika ara-tsôsialy merina dia nofaranana tamin' ny fankalazana isan-taona ny [[Fandroana]], izay fanamasinana ny mpanjaka sy ny fianakaviana ary ny [[Taom-baovao malagasy|taom-baovao]], nahitana koa ny [[lapabe]] sy fahalalanan' ny firaisana ara-nofo atao hoe [[valabe]]. Hatramin' ny niovan' ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]] ho Kristiana tamin' ny taona 1868, dia ampahany betsaka amin' ny vahoaka merina no lasa Kristianina, izay matetika mitady tombontsoa manokana amin' ny voalohany (nanao "rebik' omby" na "rebik' ondry"). Maro amin' ireo finoana sy fanao nentim-paharazana taloha no mbola velona. === Kristianisma === Ny mpanjaka [[Radama I]] dia nandray tsara ireo misiônera kristiana nanangana misiôna teto Madagasikara tamin’ny taona 1810. Ny [[andriana]] merina no nivadika ho Kristianina voalohany. Ny ''[[London Missionary Society]]'' dia nanangana misiôna maro manerana ny morontsirak' i Madagasikara tamin'ny taona 1820. Ireo izay niova fo dia nomena vatsim-pianarana tany [[Lôndra]] ary fianarana tany [[Manchester]]. Noho ny fitaoman’ny misiônera britanika, dia niova tanteraka ho Prôtestanta ny saranga ambony merina tamin’ny tapaky ny taonjato faha-19, nanaraka ny ohatry ny mpanjakavavin’izy ireo, [[Ranavalona II]]. Ny fielezan'ny [[prôtestantisma]] tany am-boalohany teo amin'ireo sangany amin' ny Merina dia niteraka fanavakavahana ata-tsaranga sy ara-poko teo amin' ny mpanaraka ny [[kristianisma]]. Ny mpandika teny katôlika no tian'ny Frantsay ary nivadika ho Katôlika ireo [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]<nowiki/>n' ny Merina taloha. Prôtestanta anefa ny saranga mpitondra sy ambony. Nanandrana niditra an-tsehatra ny [[andriana]], tamin’ny fandroahana ireo misiôna kristiana sasany. Izany fihetsehana izany no nahatonga ny fisaratsarahan-tsekta ara-pivavahana tamin'ny firafitry ny mponina ankehitriny. == Fiarahamonina sy kolontsaina == === Saranga teo amin' ny fiarahamonina === Amin' ireo foko malagasy rehetra, ny Merina dia nanana rafitra matanjaka nahitana [[Sarangam-poko merina|sarangam-poko]]. Ny fiarahamonina amin' ny ankapobeny, toy ny vondrom-poko maro aty [[Afrika]], dia nisy sokajin' olona roa, dia ny olona afaka antsoina hoe ''Fotsy'', izay nanana razambe manana endrika sy toe-batana malagasy aziatika, ary ireo mpanompo na ''Mainty'', izay nanana razambe afrikana, nosamborina avy tany amin' ny faritra hafa eto [[Madagasikara]]. Tsy mifototra amin’ ny endrika sy toe-batana anefa ny fanavahana ny Fotsy sy ny Mainty eo amin' ny Merina, hoy i Karen Middleton, fa raha amin' ny fananana fasam-pianakaviana: ny Fotsy nanana fasam-pianakaviana, fa ny Mainty dia ireo tsy nanana fasam-pianakaviana na efa nanangana fasana vao haingana. Nizara telo ny vahoaka merina, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]] (olona afaka), ary ny satanga ambany indrindra atao hoe [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]]. Ny saranga tsirairay dia nisy fizaràna koa avy eo. Mizara enina ny Andriana, izay samy nanana asa nolovaina, ary manao fifanambadian' ny mpihavana. Ny fototry ny fomban-drazana ny Merina momba ny sarangam-poko Andriana sy Hova dia natsangan' ny mpanjaka [[Ralambo]] tamin' ny taonjato faha-16. Mpamory sy mpanorina fanjakana ny Andriana, tahaka ny mpanjaka Ralambo (1757-1600 tany ho any) namorona ny fanjakan' [[Imerina Roa Toko]], ka nampitambatra ny faritra roa: [[Avaradrano]] sy [[Vakinisisaony]]. Avy eo, ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (1675-170) dia namorona ny fanjakan' [[Imerina Efa-Toko]] tamin' ny fampivondronana ny faritra efatra: Avaradrano, Vakinisisaony, [[Marovatana]] ary [[Vonizongo]]. Avy eo, ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] (1778-1810) dia namorona ny fanjakana [[Imerina Enin-Toko]] ka nampitambatra ny faritra enina: Avaradrano, Vakinisisaony, Marovatana, Vonizongo, [[Imamo]] ary [[Imerinatsimo]] na [[Vakinankaratra]]. Avy eo, ny mpanjaka [[Radama I]] dia nampivondrona fanjakana maro tao amin' ny Nosy ary namorona ny [[Fanjakan' i Madagasikara]]. Ny firaketana an-tsoratra tamin'ny taonjato faha-19 dia mampiseho fa ny Andevo dia mainty hoditra nohafarana, ary izy ireo no ampahatelon'ny fiarahamonina merina. Ny fiarahamonina merina dia nivarotra andevo tany amin' ny faritra avo ho an' ny Miozolmana sy Eorôpeana mpivarotra andevo any amin'ny morontsirak' i Madagasikara, ary nividy andevo afrikana tatsinanana sy atsimo-atsinanan' i Afrika tamin'izy ireo ho an'ny tanimboliny manokana teo anelanelan'ny 1795 sy 1895. Ny fanambadiana sy ny firaisana ara-nofo teo amin' ny Fotsy sy Mainty dia fady. Ny Andriana miaraka amin' ny Andriana, manaraka fitsipika voafaritra mazava, ny Hova amin' ny Hova ary ny Mainty amin' ny Mainty. Ny Andevo, izay sata nihatra amin' ny olona aorian' ny fandikan-dalàna nataony na trosa tsy voaloany - ary izany na inona na inona fiaviany - dia samy nifanambady izy samy izy ihany koa. Araka ny tatitra tamin' ny taona 2012 nataon' i Gulnara Shahinian – mpitarika manokana ny Firenena Mikambana momba ny endrika fanandevozana amin' izao fotoana izao, ny taranaky ny andevo taloha dia mbola mijaly ao anatin' ny fiarahamonina merina amin' izao fotoana izao, ary voailikilika ara-tsôsialy ny fanambadian' ny samy lahy na samy vavy. === Fombafomba sy vakoka === Ny [[Vazimba]] dia misongadina amin' ny tantara am-bava merina sy teo amin' ny fihevera' ny vahoaka. Voalaza fa ny Vazimba no mponina voalohany teto [[Madagasikara]], taranaky ny tantsambo avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] izay mety nanana toe-batana [[pigmea]]. Amin'ny Malagasy sasany, ny Vazimba dia tsy heverina ho olombelona mihitsy, fa endrika zavaboary manana hery mahagaga. Ao anatin' ny fito taona voalohany amin' ny fiainan' izy ireo, ny ankizilahy dia matetika forana amin' ny fombafomba iray izay angatahan' ny havany ny tsodrano sy ny fiarovan' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]. Ny Merina koa dia mamono ny ombiny amin' ny fomba feno herisetra tsy mahazatra, avy eo mahandro sy mihinana ny henan' ilay omby aorian' izany. Ny Merina dia mino fa tanin-drazany ny taniny ary maneho fanajana ny razambeny amin' ny fandevenana azy ireo any amin' ny fasam-pianakaviana izay matetika ao amin' ny tanàna niaviany. Maro no mino fa afaka miditra an-tsehatra amin' ny zava-mitranga eto ambonin' ny tany ny razana, na soa na ratsy, ary io finoana io no mamolavola ny fihetsika sy ny fisainan' ny Malagasy maro. === Sakafo === Ny sakafon' ny Merina dia tena anjakan' ny [[vary]] ka ny hoe "mihinam-bary" fotsiny no ilazana ny hoe "misakafo". Io foto-tsakafon' ny Merina io no tena zava-dehibe ka heverina ho masina, ary ny finoana iombonan' ny Merina dia milaza fa ny fihinanana vary no fanalahidin' ny fitondran-tena ara-moraly, ary ny Frantsay nibodo ny tanin' ny Merina dia matetika nambanina fa mihinanana mofo fa tsy vary. Ny henan' omby koa dia mandray anjara betsaka amin' ny sakafo merina, ary araka ny lovantsofina am-bava merina dia mpanompon' ny mpanjaka [[Ralambo]] no nahita fa azo hanina ny omby ka nizara izany fahalalana izany tamin' ny mpanjaka, izay nampahafantatra izany amin' ny sisa amin' ny fanjakany. === Asa fivelomana === Foto-tsakafon' ny Merina ny [[vary]], [[mangahazo]] ary [[ovy]]. Mamboly [[tongolo]] sy fanampin-tsakafo hafa koa izy ireo, ary asa fivelomana lehibe koa ny fiompiana [[omby]] sy [[kisoa]] sy [[biby fiompy]] hafa. Maro amin' ny Merina no mifindra monina an-tanàn-dehibe, izay ahitana orinasa sy orinasa. === Dihy sy mozika === Ny [[hiragasy]] na ny [[vakodrazana]] dia mampifanaraka ny endrika mozika rehetra navoakan' ny Merina nandritra ny arivo taona. Ny zavamaneno nentim-paharazana merina dia ahitana ny [[valiha]], ny [[sodina]], ny [[lokanga]] ary karazana [[amponga]] maro. Tsy ny Merina manokana anefa no nampiasa ireo zavamaneno ireo fa ireo foko hafa eto amin' ny Nosy ihany koa. Tena nankasitrahan' ny Merina ireo [[tononkalo]] nalamin' izy ireo tamin' ny endrika [[hainteny]]. Tamin' ny fahatongavan' ny Eorôpeanina dia nandray ny [[pianô]] ny Merina ka noho izany dia namorona fomba fanaovana mozika miavaka izy ireo: ny [[ba gasy]], izay mozika hiraina ary ampiarahina amin' ny pianô. === Fitafiana === Tamin' ny andron' ny [[Vazimba]], ny akanjo dia vita amin' ny zavamaniry ka ny rongony no manjaka amin' izany. Nandritra ny vanim-potoanan' ny [[tompomenakely]] merina, noho ny fandraisan' anjaran' ireo Aostrôneziana Indôneziana vao tonga, dia nampiasa [[landy]] be ny vahoaka. Ny akanjo nentim-paharazana merina dia ny sikina, ny lamba ary ny salaka. Eto [[Madagasikara]] dia tahirin-kevitra tranainy vitsivitsy ihany no mampahatsiahy ny akanjon' ny razamben' ny Merina. Tsy fahita firy ny sary. Nitondra salaka sy sikina (kitamby, sarimbona) ny faritra rehetra manerana ny Nosy ka anisan' izany Imerina. I Raintovo, ao amin'ny bokiny ''Antananarivo fahizay'' dia miresaka momba ireo mponin' Antananarivo izay nandoaka ny sofiny (haban-tsofina) mba ho lasa "Merina lava sofina" sy momba ireo [[tombokavatsa]] na [[tombokalana]] tsara tarehy izay nataon' ny tanora tamin' izany fotoana izany. Toy izany koa, ny tanora merina dia zatra nanamainty nify amin' ny [[tambolo]] (''[[Buchnera]] teptostachia'') sy ny [[laingo]] (''[[Paederia]] bojeriana''). Ny vehivavy merina dia nandravaka ny sorony sy ny tratrany amin' ny tombokavatsa vita amin' ny fifangaroan' ny saribao sy ny ranom-[[Voanantay|boanantay]] (''Solanum nigrum'').[[Sary:Ethnic_groups_of_Madagascar_Map.png|vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara]] == Jereo koa == '''Lohahevitra mifandray aminy''' * [[Imerina-Ambaniandro]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[FANJAKAN’ I MADAGASIKARA]] * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Andriana]] * [[Hova]] * [[Fanandevozana teto Madagasikara|Andevo]] '''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Charlotte Liliane Rabesahala-Randriamananoro, ''Ambohimanga-Rova: approche anthropologique de la civilisation merina (Madagascar)'', Paris, Le Publieur, 2006, 393 p. (<nowiki>ISBN 2-85194-307-3</nowiki>) (Texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de La Réunion en 2002). * Didier Mauro et Emeline Raholiarisoa, ''Madagascar, parole d'ancêtre merina: amour et rébellion en Imerina'', Anako, Fontenay-sous-Bois, 2000, 158 p. + 1 CD audio (<nowiki>ISBN 2-907754-65-3</nowiki>). * Emmanuel Ramilison (Pastor), ''Loharanon' ny Andriana nanjaka eto Imerina'', Imprimerie Ankehitriny, 1951. * Georges Ramamonjy, "De quelques attitudes et coutumes merina", dans ''Mémoires de l'Institut scientifique de Madagascar (Tananarive)'', série C, Sciences humaines, 1 (2), 1952, p. 181-196. * J. P. Raison, "L'enracinement territorial des populations merina (Hautes Terres centrales malgaches). Fondements, modalités et adaptations", dans ''Espace géographique'', 1986, vol. 15, n° 3, p. 161-171. * Jean Paulhan (trad. du malgache), ''Les hain-teny merinas: poésies populaires malgaches'', Paris, P. Geuthner, 2007, 457 p. (<nowiki>ISBN 978-2-7053-3782-7</nowiki>) (Texte malgache et trad. française en regard, facsimile de l’édition de 1913). * Jean Paulhan, ''Le repas et l'amour chez les Mérinas'', Montpellier, Fata Morgana, 2005 (1re éd. 1971, d’un manuscrit datant de 1912 ou 1913). * Joseph Rasamimanana (Dr.) et Louis de Gonzague Razafindrazaka (Governor), "Ny Andriantompokoindrindra", 1909, 50 pages. * Louis Molet, "Le feu domestique et la cuisine chez les Merina (Madagascar)", dans ''La cuisine : vocabulaire, activités, représentations'', in Asie du Sud-Est et Monde Insulindien (Paris), 1978, vol. 9, n° 3-4, p. 49-66. * Marianne Skjortnes, "Gender and social change in Merina rural society", in ''Repenser "la femme malgache": de nouvelles perspectives sur le genre à Madagascar'' = ''Rethinking "la femme malgache": new views on gender in Madagascar'', Institut de civilisations, Musée d'art et d'archéologie, Université d'Antananarivo, 2000, p. 219-238. * Maurice Bloch, ''From blessing to violence: history and ideology in the circumcision ritual of the Merina of Madagascar,'' Cambridge University Press, Cambridge, New York, 1986, 214 p. (<nowiki>ISBN 0521314046</nowiki>). * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9789231017117</nowiki>. * Pier Martin Larson, "Desperately seeking 'the Merina' (Central Madagascar): reading ethnonyms and their semantic fields in African identity histories", in J''ournal of Southern African Studies'', vol. 22, n° 4, décembre 1996, p. 541-560. * Pier Martin Larson, ''History and memory in the age of enslavement: becoming Merina in highland Madagascar, 1770-1822'', Heunemann, Portsmouth ; James Currey, Oxford ; David Philip, Le Cap, 2000, XXXII-414 p. (<nowiki>ISBN 0-325-00216-9</nowiki>). * Raombana (l'historien), ''Histoires'', 3 Volumes, 1809-1855. * Ravelojaona (Pasteur), ''Firaketana ny Fiteny sy ny Zavatra Malagasy'', Encyclopedic Dictionary, 5 Volumes, 1937-1970. == Loharano sy fanamarihana == [[Catégorie:Fiteny]] [[Catégorie:Madagasikara]] [[sokajy:Foko ao Madagasikara]] 11are93fsw4v5rf108btricaylzq7im 0 5086 1136407 1114370 2026-04-27T06:31:00Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136407 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1947|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] voavory indray. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany tamin' ny mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa maty izy. Nanjaka tamin' ny taona 1787 ka hatramin' ny taona 1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina ary ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana anjakan' [[Andriamasinavalona]] zato taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho Lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany merina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby Ary lasany n'y fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany fa nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavy matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila ihany koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] p6uo0t9p4sa2dyklh92scyfzp119zqi 0 6547 1136449 1106797 2026-04-27T11:20:59Z JianJi 36396 1136449 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramoma ( RANAVALONA ll)|teraka=1829|toerana=Ambatomanoina|maty=13 jolay 1883|firenena=Madagasikara|asa=Mpanjaka vavy|taona niasana=1868-1883|image=https://mg.wikipedia.org/wiki/Sary:Ranavalona_II.jpg}} '''Ranavalona II''', teraka tamin' ny taona [[1829]] ary maty tamin' ny [[13 Jolay]] [[1883]], dia mpanjakavavy nanjaka teo [[Madagasikara]], manana ny renivohi-panjakany ho [[Antananarivo]], tamin' ny taona 1868 hatramin' ny taona 1883. Fotoana nifanotofan' ny Frantsay sy ny Britanika mba hananany fitaomana lehibe teto [[Madagasikara]], indrindra fa ny teto anivontany, ka tamin'ny alalan' ny fifaninanan' ny fivavahana kristiana prôtestanta sy katôlika hisintona ny olona ho aminy no nisehoan' izany. == Fiainany manokana == Teraka tamin' ny taona 1829 Ranavalona II. Fotoana nifanandrinan' ny Frantsay sy ny Britanika izany ka ny teto Madagasikara dia ny fivavahana kristiana prôtestanta sy [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|katôlika]] no nisehoan' izany. Ramoma, zanak' olona mpiray tam-po amin' ny mpanjakavavy Rasoherina, no nandray ny fiandrianana tamin' ny anarana Ranavalona II ny 3 Septambra 1868. Namoaka ny didy momba ny fandriampahalemana ary namerina ny fivavahana kristianina izy.. Ramoma no anaran' ilay mpanjakavavy talohan' ny nahalasa mpanjaka azy. == Fiakarany teo amin' ny fitondrana == Niakatra teo amin' ny fitondrana izy tamin' ny nahafatesan-d[[Rasoherina]]. Nanambady an-d[[Rainilaiarivony]] izay efa vadin' ny mpanjakavavy nodimbiasany izy. == Fivavaham-panjakana ny prôtestatisma == Nahazo laka ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fivavahana prôtestanta]] tamin' ny androny ary lasa fivavaham-panjakana izany satria natao [[batisa]] prôtestanta ny mpanjakavavy. Nodorany ny sampy ka nosoloany ny [[Baiboly amin'ny teny malagasy|Baiboly]]. == Fantaram-panjakana sy fampandrian-tany == Nihamaro ka naharatra hatrany amin' ny 30 000 any ho any ny vatan-dehilahy tao amin' ny tafiny izay nampandry tany tany amin' ny [[Sakalava]] sy ny hafa koa. == Fiafarany == Tamin' ny taona 1883 no nahafatesany sady nandimiasan-d[[Ranavalona III]] azy. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) == Boky == * Acquier, Jean-Louis (1997). ''Architectures de Madagascar''. Berlin: Berger-Levrault. <nowiki>ISBN 978-2-7003-1169-3</nowiki> * Chiswell, Alfred (1893). "A visit to the Queen, Madagascar". ''The Newberry house magazine'', Volume 2. Elsevier. pp. 459–466. Retrieved 19 December 2010. * Cousins, William Edward. ''Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past''. The Religious Tract Society, 1895. * Dominique Ranaivoson, ''Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques'', Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2^e éd.), p. 151 (<nowiki>ISBN 978-2-84280-101-4</nowiki>). * Drapeyron, L. ''Revue de géographie'', Volumes 38–39. C. Delagrave, 1896. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In ''Chrétien'', Jean-Pierre (ed.). Histoire d'Afrique (in French). Paris: Editions Karthala. p. 427. <nowiki>ISBN 978-2-86537-904-0</nowiki>. Retrieved 19 December 2010. * Gade, Daniel W. (1996). "Deforestation and its effects in Highland Madagascar". ''Mountain Research and Development''. 16 (2): 101–116. doi:10.2307/3674005. JSTOR 3674005. * Nicolas Martin, ''Symboles royaux et rivalités à la cour de Radama II'', Antananarivo, 2021. {{vangovango}} a7zc4x34pa30d2zz7sldswealvhiuku 0 6607 1136391 1043486 2026-04-27T05:51:59Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136391 wikitext text/x-wiki '''Andriamanelo''' dia mpanjakan' [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] teto Madagasikara nanjaka tamin' ny taonjato faha-16. Andriamanelo dia lahimatoan-d[[Rangita|Rangitamanjakatrimovavy]], mpanjakan' i [[Merimanjaka]]. Nataony tany [[Alasora]] ny renivohiny, tanàna ambanivohitra any atsimo atsinanan' [[Antananarivo]]. Mpandova an-d[[Rafohy]], mpanjakan' i [[Alasora]], Andriamanelo. Renivohi-panjakan’ Andriamanelo i Alasora. Nampamono ny rahalahiny mba hampanjaka an-d[[Ralambo]] zanany Andriamanelo. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] {{vangovango}} [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] t9s7gb4hjsorauj07vwm2pcdcu7aman 1136392 1136391 2026-04-27T05:54:23Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136392 wikitext text/x-wiki '''Andriamanelo''' dia mpanjakan' [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] teto Madagasikara nanjaka tamin' ny taonjato faha-16. Andriamanelo dia lahimatoan-d[[Rangita|Rangitamanjakatrimovavy]], mpanjakan' i [[Merimanjaka]]. Nataony tany [[Alasora]] ny renivohiny, tanàna ambanivohitra any atsimo atsinanan' [[Antananarivo]]. Mpandova an-d[[Rafohy]], mpanjakan' i [[Alasora]], Andriamanelo. Renivohi-panjakan’ Andriamanelo i Alasora. Nampamono ny rahalahiny mba hampanjaka an-d[[Ralambo]] zanany Andriamanelo. Tsy tokony hafangaro Andriamanelo, mpanjaka merina, sy [[Andriamanely]], mpanjaka [[Fanjakana bara|bara]]. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] {{vangovango}} [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] qn7vpenezjv9v89hlm6zc3b0af9jlxx 4 6929 1136363 1136107 2026-04-26T18:38:44Z JianJi 36396 1136363 wikitext text/x-wiki <!-- Fitsipika momban'ny fanovana ny fizarana "VAOVAO" : 0. Aza kitihana ity zavatra ity. 1. Apetraho ny daty nitrangan'ilay vaovao. 2. Ataovy amin'ny soramahia ny zava-nitranga. 3. Vaovao izay erak'izao tontolo izao hapetraka. EO AMBANY EO NY VAOVAO NO HAPETRAKA --> ----------------- * '''[[25 Aprily|25]] [[avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Cole Tomas Allen]] no anaran' ilay olona voasambotra tao amin'ny [[Trano Fotsy]] nitondra fitaovam-pîadiana heverina ho nikasa hitifitra an'i [[Donald Trump]] nandritra ny sakafom-pihaonana tamin' ny solontenan' ny mpanao gazety. * '''[[21 Aprily|21]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatery nofoanana ny fitsidihana ofisialy saika hataon'ny filohan'i [[Taioàna|Taiwan]], [[Lai Ching-te|Lai Chin-te]], an' i [[Eswatini]] fa tsy namela ny faritr'habakabany isidinan'ny voromby mitondra azy i [[Seychelles]], [[Maorisy]] ary [[Madagasikara]]. * '''[[20 Aprily|20]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Nahatratra 7.4 amin'ny maridrefy Richter ny [[Horohorontany|fihovitrovitry ny tany]] manamorona ny sisin-dranomasin' i [[Japàna]] ka niteraka fanairana amin'ny mety hisian' ny [[Tsunami|tsunami]]. <noinclude> * '''[[19 Aprily|19]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Ny fiaraha-miasa "Bolgaria liam-pandrosoana" elatra afovoany-havia izay tsy mankasitraka ny [[Vondrona Eorôpeana|Vondrona Eoropeana]] sady mpomba an'i [[Rosia]], tarihin' i Rumen Radev (sary), filohany hatry ny ela, no nahazo ny ankamaroan'ny toerana tamin'ny fifidianana parlemantera [[Bolgara (vahoaka)|Bolgara]]. * '''[[18 Aprily|18]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Tsy nahomby amin'ny ankapobeny ny fidinana an-dalambe teo [[Ambohijatovo]] nataon'ny ampahan'ny Gen Z mitaky ny hamotsorana ireo namany nosamborina sy natao famotorana. ** Nankalazaina sy natrehin'ny mpitondra maro notarihan'ny [[Filoham-pirenena sy mpanjakan' i Madagasikara|PRRM]] tao [[Toliara|Toliary]] ny nametrahana ny [[tsapiky]] ho vakoka manerantany tsy tsapan-tanana anivon'ny [[UNESCO]] * '''[[15 Aprily|15]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatendry ho filohan'ny delegasiona manokana eto [[Antananarivo Renivohitra]], Atoa Ralambomanana Fenoherintsoa, [[solombavambahoaka]] TIM voafidy tao amin'ny Boriborintany fahatelo Antananarivo. Filoha lefitra voalohany: Atoa Ralaiharison Nirina Thiery ary Filoha lefitra faharoa: Atoa Ranaivoson Ny Hery Mananjara. Nihintsana moa ny Ben'ny Tanàna araka ny didim-pitsarana ara-pitantanam-panjakana. * '''[[14 Aprily|14]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Vohemar|Iharana]] - Nodoran'andian'olona ny komisariàn' ny polisy rehefa tsy hitany tao intsony ilay noahiahiana ho namono olona sy nandroba môtô. May avokoa ny fanaka fa tsy nisy ny fitaovam-piadiana very.<ref>https://2424.mg/news/vindicte-populaire-tout-le-mobilier-du-commissariat-de-vohemar-calcine-apres-lincendie-causee-par-une-foule-en-colere-aucune-arme-derobee/</ref> * '''[[13 Aprily|13]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : * Fantatra fa dimy ny isan'ireo Gen Z nitarika ny hetsika 10 avrily 2026 nosamborina sy atao fanadihadiana ao amin'ny Brigade Criminelle ao Anosy.<ref>https://la1ere.franceinfo.fr/reunion/madagascar-cinq-jeunes-de-la-gen-z-places-en-garde-a-vue-1691498.html?</ref> <ref>https://midi-madagasikara.mg/gen-z-herizo-auditionne-a-la-brigade-criminelle/</ref> * Namoaka [[fanambaràna]] iraisana, hita amin'ireo pejy [[media sosialy]] an'ireo [[fikambanana]] manana ny lazany sy azo itokisana, ny fikambanana tsy miankina amin'ny fanjakana miisa 70 eto [[Madagasikara]], azo tononina ho Firaisamonim-pirenena, miantso ny mpitondra ny firenena amin'izao fotoana izao hanaja ny [[zo]] sy ny fahafahana fototra miteny sy maneho hevitra. Nomelohin-dry zareo ny fisamborana an-keriny sy tsy ara-dalàna natao tamin'ireo tanora nanao [[fihetsiketsehana]] ny zoma [[10 Aprily|10 avrily]] teo teny [[Ambohijatovo]]. Tsikaritra fa lasa fiampangana mahazatra ny "fanohintohinana ny filaminam-bahoaka" fanaon'ny mpitondra teo aloha efa nesorina. Takìn'ny Firaisamonim-pirenena amin'ny mpitondra noho izany ny: ** Hamotsorana avy hatrany, tsy misy fepetra ireo tanora mpanao fihetsiketsehana ary naneho hevitra am-pilaminana. ** Hanajana ny zo fototra ** Hametrahana sehatra fifampiresahana ofisialy, ahafahan'ireo mpisehatra rehetra, indrindra ny fikambanan'ny tanora, haneho am-pilaminana ny heviny, handroso ny soso-keviny sy ny fijeriny, ao anatin'ny fanajana ny firaisankina sy ny tsy fampiasana herisetra ary ao anaty ny firaisampirenena. * '''[[12 Aprily|12]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandresy tamin'ny fifidianana parlemantera [[Hôngroà (vahoaka)|Hongroà]] ny Antoko [[Tisza]] tarihin'i [[Péter Magyar]], namarana ny 16 taona nitondran'ny [[Fidesz]] tarihin'i [[Viktor Orban|Viktor Orbán]]. * '''[[11 Aprily|11]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nigadona teto an-[[tany]] tao amin'ny [[Oseana Pasifika]] ny [[sambondanitra]] [[Artemis 2]] an'ny [[NASA]], raha niainga ny [[1 Aprily|1 avrily]] teo ka nahavita nihodidina ny [[volana]]. ** Nampidirin' ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary]] (IUCN) ho anisan'ny ahiana ho lany tamingana ny '''manchot empereur''' (Aptenodytes forsteri) noho ny fiantraikan'ny [[fiovan' ny toetany]]. [[File:Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg|thumb|Penguin]] ** Tonga any Islamabad, [[Pakistàna|Pakistan]] ireo delegasionan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]] mba hifampiraharaha ny fampitsaharana ady. Io no fihaonana ambony indrindra teo amin'ny firenena roa tonta hatramin'ny [[Revôlisiôna Iraniana|Revolisiona Iraniana]] 1979. Ny delegasiona Iraniana notarihin'ny filohan'ny parlemanta Iraniana [[Mohammad Bagher Ghalibaf]] sy ny Minisitry ny Raharaham-bahiny [[Abbas Araghchi]] ary ny delegasionan'i Etazonia kosa notarihin'ny filoha lefitra [[JD Vance]]. ** Nihaona tamin'i [[Xi Jinping]], Sekretera Jeneralin'ny [[Kômonisma|Antoko Kômonista Shinoa]], tao [[Beijing]] ny delegasionan'ny [[Kuomintang]] notarihin'ny Filohany, [[Cheng Li-wen]]. * '''[[8 Aprily|8]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandidy ny '''[[Governemanta Malagasy|fanjakana malagasy]]''' fa tsy hahetsika mandritra ny tapabolana ny vidin'ny '''[[solika]]''' eto Madagasikara. 4900 Ar ny litatry ny [[lasantsy]], 4660 Ar ny litatry ny gazoala ary 3510 ariary ny litatry ny [[solitany]] (pétrole).<ref>https://www.omh.mg/index.php?page=filactus&id=92</ref> ** Noho ny fanelanelanana nataon'i '''[[Pakistàna|Pakistan]]''' dia mitsahatra tapabolana ny '''[[ady]]''' ifanaovan'i '''[[Etazonia]]''' sy '''[[Iràna|Iran]]''' ** Ora vitsy taorian'ny fampiatoana ady tao amin'ny faritra, nahafaty olona 357 farafahakeliny ny fanafihana [[Israelianina|israeliana]] tao [[Libàna|Libàna]]. * '''[[7 Aprily|7]] [[avrily]] [[2026]]''' - Filankevitry ny minisitra manambara ny hamehana ara-angovo manerana ny firenena mandritra ny tapabolana noho ny tsi-fahampian'ny solika vokatry ny ady ifanaovan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]].<ref>https://www.bbc.com/news/articles/cgj0dzwgzq5o</ref> * '''[[3 Aprily|3]] [[Aprily|avrily]] [[2026]]''' - Olona 13 no ampangain'ny mpitondra ho mikasa hamono ny filoha '''[[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michaël]]''', hoy ny mpampanoa lalàna '''Narindra Navalona Rakotoniaina''', 11 no notazonina tamin'izy ireo.<ref>https://www.africanews.com/2026/04/03/madagascar-13-charged-in-plot-to-kill-interim-leader-randrianirina/</ref> * '''[[31 Martsa|31]] [[Martsa|marsa]] [[2026]]''' - Notendren'ny Filoha '''[[Michaël Randrianirina|Michael Randrianirina]]''' ho Masoivohon'i Madagasikara ao [[Paris]], [[Frantsa]] Atoa '''[[Michel Rabemahefa]]'''.<ref>https://www-africaintelligence-fr.wikipedialibrary.idm.oclc.org/afrique-australe-et-iles/2026/03/31/qui-sera-le-nouvel-ambassadeur-d-antananarivo-a-paris,110691441-art</ref> ===Fifanekem-piarahamiasa Madagasikara sy Rwanda amin'ny resaka EBM=== Vita omaly '''30 marsa 2026''' tany '''[[Kigali]]''' renivohitr'i [[Rwanda]], navoaka ao amin'ny pejy Facebook an'ny '''Direction Générale des Impôts''' sy ny tranonkalany<ref>https://www.impots.mg/actualite/84?fbclid=IwY2xjawQ4qOJleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFBeTRJeTdRRGY0N2hqbFdvc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHnWj3dRiHgTTv6X_M7dePf7EptQNwD7nctV7Yk5g5Dg0uQfvZeuWFsFVmOa0_aem_3FySQbmNH21d4ptudmiJvQ</ref> koa, ny fifanekem-piaraha-miasa (protocole d'accord - Memorandum of Understanding) eo amin'ny Rwanda sy Madagasikara amin'ny hanatanterahina ny famoaham-paktiora elektronika eto Madagasikara na "'''Electronic Billing Machine (EBM)'''". Nanao sonia izany amin'ny anaran'i Madagasikara ny Tale Jeneralin'ny DGI Atoa '''Edmond Rafaralahy''' ary nisolo tena amin'ny anaran'i Rwanda kosa ny Kômisera Jeneralin'ny RRA (''Rwanda Revenue Anthority'') Atoa '''Ronald Niwenshuti''' ary samy nanatrika teo ihany koa ny delegasiona roa tonta. Tohiny...<ref>https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wn/mg/2026/03/31/Fifanekem-piarahamiasa_Madagasikara_sy_Rwanda_amin%27ny_famoaham-paktiora_elektr%C3%B4nika</ref> ===Football: Madagasikara 5-2 Kirghistan=== Araka ny fanambaràna navoakan'ny Federasiona Malagasy ny Football tao amin'ny pejy Facebook dia nomontsanin'ny '''Ekipam-pirenena malagasy ([[Barea]]) 05 - 02 ny ekipam-pirenen'i [[Kirgizistàna|Kirghistan]]''' nandritra ny lalao ara-pirahalahiana notontosaina tany Torkia. Notantarain'i Merveille Welo tao amin'ny '''Africa Top Sports<ref>https://www.africatopsports.com/2026/03/28/amical-madagascar-humilie-le-kirghizistan-en-une-mi-temps/</ref>''' nivoaka tamin'ny '''28 marsa 2026''' tamin'ny 15:57 aza fa efa nitarika ny Barea tamin'ny isa 04 -01 tamin'ny fidirana voalohany ka tsy maintsy mitady izay fomba tsy haha-afa-baraka azy ny mpifanandrina mandritra ny tapa-potoana faharoa. ===Fiaraha-miasa Fanjakana Mitambatra (UK) - Madagasikara=== [[File:Cib-gov-uk (CoreUI Icons v1.0.0).svg|thumb]] Namoaka filazana tao amin'ny tranonkalany<ref>https://www.gov.uk/world/madagascar/news</ref> ofisialy ny Fanjakana Britanika tamin'ny '''26 marsa 2026''' lasa teo fa manomboka izao ny teratany malagasy mangataka Visa ho any amin'io Firenena Mitambatra io dia amin'ny alalan'ny eVisa ihany no hanaovana izany fa tsy amin'ny fomba hafa mba hahamora sy mahomby kokoa ny dia. Vaovao mahafinaritra ho antsika avy aty Madagasikara izany. ===Governemanta Rajaonarison=== Efa misy ny takelaka manokana '''[[Governemanta Rajaonarison]]''' raha mitady izany ianao. Tsindrio io sora-matevina io. === Ireo mpikambana mandrafitra ny governemanta RAJAONARISON Mamitiana Jeannot Ruffin === Notendrena ary naseho vahoaka tamin'ny alalan'ny haino aman-jery an'ny fanjakana sy tsy miankina mbamin'ny media sosialy tetsy amin'ny Lapam-panjakana Iavoloha androany alarobia 25 marsa 2026 alina teo ireo mpikambana ao amin'ny governemanta vaovao tarihin'ny Praiminisitra RAJAONARISON Mamitiana. Ireto avy izy ireo : * Minisitry ny Foloalindahy : Jeneraly RAZAFITOMBO Maminirina Ely * Minisitry ny Raharaham-bahiny : Dr N'DIAYE Alice * Minisitry ny Fitsarana, mpitahiry ny tombokasem-panjakana : ERNAIVO Fanirisoa * Minisitry ny Atitany sy fanapariaham-pahefana: RAKOTONANDRASANA Hanitra Velonjara Tiaray * Minisitry ny Toekarena sy Fitantanam-bola : RAMIARISON Herinjatovo Aimé * Minisitry ny Filaminam-bahoaka : IGP ERICK MICHEL WOULI IDRISSA * Minisitry ny Fanavaozana : RAZAFIMANANTSOA Lobo Hanitriniaina * Minisitry ny Fanajariana ny tany : GD LYLISON René de Rolland * Minisitry ny Fahasalamam-bahoaka : Dr MANAGNA Monira * Minisitry ny Fampianarana Ambony sy ny fikarohana siantifika: Pr RAVONIMANANTSOA Ndaohialy Manda-Vy * Minisitry ny Fanabeazam-pirenena : RAJAONARISON Sendra Nirina * Minisitry ny Fampianarana ara-teknika sy fanofanana arak’asa : ANDRIAMAMPANDRY Todisoa Manampy * Minisitry ny Fambolena sy Fahavitan-tena ara-tsakafo : RAMINDO Gaëtan * Minisitry ny Fiompiana : RANDRIANOMENJANAHARY Riana Nantenaina * Minisitry ny Indostria sy fampivelarana sy sehatra tsy miankina : RAHARIMANJATO Ny Riana Nampoina * Minisitry ny Varotra sy Fanjifana : ANDRIAMADISON Michela Haingotiana Angèle * Minisitry ny Asa sy Fampanan’asa ary ny asam-panjakana : DENIS FRANCONIO MAC * Minisitry ny Fitaterana sy Famantarana ny toetrandro : ANDRIANAVALONA RAMANAMBOLA Herizo * Minisitry ny Angovo sy Akoran'afo: RABEARIMANGA Radonirina Lucas * Minisitry ny Harena an-kibon’ny tany sy Loharanon-karena stratejika : ANDRIAMPARANY Carl de Mon Espoir * Minisitry ny Asa vaventy : RAFEFIMANANA Sambilason Richard * Minisitry ny Jono sy Toekarena manga : Pr MAHARAVO Jean * Minisitry ny Tontolo iainana sy ny Fampandrosoana lovain-jafy : ANDRIATSIHALA Nolave Luck Aristide * Minisitry ny Fizahantany sy Asa tanana : VOLOLONIAINA Lucie * Minisitry ny Rano, ny fanadiovana ary ny fidiovana : RAZAFINDRIANIAINA Minosoa Anjaratiana Elia * Minisitry ny Haitao ara-kajy Mirindra, Paositra sy fifandraisandavitra : ANDRIAMAMPIADANA Mahefa * Minisitry ny Mponina sy Firaisankina : RAKOTONIAINA Voahanginiriana Cathia * Minisitry ny Tanora sy Fanatanjahantena : RASAMBANY Alain Desiré * Minisitry ny Serasera sy Kolontsaina : MANDRINDRARIVONY O’Gascar Fenosoa * Minisitry delege misahana ny Zandarimaria : GCA BAMA MARIMA === Iraka delegasiona Vaomiera Vondrona Afrikana === Namita iraka teto Madagasikara ny delegasiona avy amin'ny Vaomieran'ny Vondrona Afrikana[1] notarihan'ny filohany ny S.E. Mahmoud Ali Youssouf ny 16 ka hatramin'ny 21 marsa 2026 lasa teo. Anto-dian-dry zareo ny hijery sy hanombana ny fahavoazana nateraky ny fandalovan'ny rivodoza Gezani tamin'ny 10 febroary 2026 lasa teo. Voatomban'ny delegasiona ary fa 478.000 ny isan'ny tra-boina tamin'ny ilany atsinanana sy afovoan'i Madagasikara, mihoatra ny 20.800 ny isan'ny olona voatery nafindra toerana, mihoatra ny 800 ny isan'ny naratra ary 59 ny isan'ny maty tamin'izany. Ho fanehoam-piraisankinan'ny Vondrona Afrikana dia nanamora ny fitsinjarana sakafo sy zavatra mitentina 20.000 dôlara US ny delegasiona ary nofenoin'ny Vatsy Fanampiana maha-olona 200.000 dôlara US izany. === Maorisy: Sahirantsaina amin'ny lazany manoloana ny raharaha Ravatomanga === [[File:Bleu2.jpg|thumb|Mamy Ravatomanga]] Araka ny vaovao navoakan'ny [https://www.billionaires.africa/2026/03/22/the-detention-of-malagasy-tycoon-mamy-ravatomanga-in-mauritius-is-threatening-the-islands-financial-reputation-ahead-of-its-2027-fatf-review/ Billionaires Africa] tamin'ny alahady 22 marsa 2026 lasa teo dia manahiran-tsaina ny mpitondra ao Maorisy ity '''raharaha Ravatomanga''' ity. Fitsapana mafy ho an'ny mpitondra izany satria manakaiky ny fanomezana naoty sy fampilaharana ny isam-pirenena amin'ny ady ataony amin'ny famotsiam-bola sy ny ady amin'ny famatsiana ny fampihorohoroana mbamin'ny fampielezana fitaovam-piadiana mahery vaika na ny [https://www.fatf-gafi.org/fr/Sujets/recommandations-du-GAFI.html 2027 FATF (GAFI 2027)]. Raha sanatria manko midina ny naotiny noho io raharaha io dia mety hitarika ho amin'ny fahaverezan'ny fitokisan'ny mpampiasa vola izany ka hisy fiantraikany avy hatrany amin'ny toekaren'ity nosy ity. Heverina noho izany fa tsy hanamaivamaivana velively ity raharaha ity ny ao Maorisy fa hitandrina mafy amin'ny zavatra rehetra tokony ataony. Tamin'ny taona 2012 ny FATF/GAFI no namoaka fandrisihana voalohany ireo karazana fenitra arahin'ny isam-pirenena ahafahana miady amin'ny voina ataon'olombelona efa voalaza etsy ambony. === Madagasikara : Milina mpamantatra lainga no manao fitsapana ireo te-ho minisitra === [[File:Russian-Malagasy talks (2026-02-19) 07.jpg|thumb|Ny Filoha Malagasy nandritra ny fifampidinihana teo amin'ny Rosiana sy ny Malagasy raha nanao fitsidihana amin'ny fomba ofisialy tany ny delegasiona malagasy (19 febroay 2026) 07]] Nanambara ny Filohan'ny Fanavaozana an'i Madagasikara [[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michael]] tamin'ny alakamisy 19 marsa 2026 lasa teo fa hosedraina amin'ny milina mpamantatra lainga avokoa izay rehetra te-ho minisitra handrafitra ny governemanta Rajaonarison. Nambarany tamin'ny [[mpanao gazety]] fa avy amin'izany no ahafantarana<ref>https://apnews.com/article/madagascar-lie-detector-tests-coup-politics-ac27f0fac3c812b56e6e233aaa173e0e</ref> izay mpanao kolikoly ary avy amin'izany ihany koa no ahitana izay afaka manampy azy ireo. Samy mitovy ny nambaran'ireo fampitam-baovao miteny anglisy<ref>https://www.africanews.com/amp/2026/03/20/madagascars-president-orders-polygraph-for-aspiring-ministers/</ref> fa tsy hoe olona madio 100% no hokarohina fa rehefa mahatratra ny 60% ny fahadiovany dia afaka amin'ny fitsapana voalohany izy.<br> Voalaza manko fa vao nahazo io milina mpamantatra lainga io (polygraphe) io isika ary misy manampahaizana manokana mikirakira azy ihany koa vonona hanao izany. Afaka amin'io dingana voalohany io ireo te-ho minisitra vao manao dinika amin'ny [[Filoham-pirenena|Filoha]] sy ny [[Praiminisitran'i Madagasikara|Praiminisitra]]. Efa andrasana fatratra moa amin'izao fotoana izao ny fivoahan'ny lisitra ahitana ireo mpikambana ao amin'ny [[Governemanta|governemanta]] vaovao. ==== 29 Aprily 2016 ==== Lozam-pifamoivozana teny amin’ny <big>Digue</big> sy tany <big>Mahitsy</big> [[Antananarivo]] : 12 no [[maty]], 37 naratra mafy Nanoloana izany, dia nitsidika tao amin’ny [[hopitaly]] HJRA (Hopital Joseph Ravoahangy Andrianavalona) an'ireo niharam-boina ny filoha Malagasy ‪[[Hery ‎Rajaonarimampianina]]‬ ny alin'io ihany: nankahery ireo naratra sy naneho ny fiaraha-miory tamin’ireo fianakaviana namoy havana. Baiko hentitra no nomen'ny filoha ny tompon’andraikitra rehetra mba hanamafy ny fampiharana ny lalàna sy ny fitsipiky ny fifamoivozana, hampihatra tsy misy indrafo ny famaizana amin’izay mihoa-pefy sy tsy manara-dalàna, ary hanaramaso akaiky ny fanomezana alàlana hamily fiara, indrindra eo amin’ny sehatry ny fitateram-bahoaka. Niantso ireo mpitatitra ihany koa izy mba ho matihanina ny [[mpamily]] ampiasaina satria ain’olona no lalaovin’ireo manao kitoatoa amin’ny asany. Asiana sampan’ny [[BIANCO]] koa, hoy ny filoha, eny amin’ireo toby fitsirihana ara-teknika mba tsy ho nohon’ny [[kolikoly]] no ahazoana alàlana, kanefa hitera-doza satria tsy tomombana ny fiara.<ref>http://www.presidence.gov.mg/accidents-de-taxibe-application-stricte-des-lois-et-reglements/</ref> ----------------- ==== Vaovao efa lasa ==== * Voatendry ny Praiministra vaovao Nampahafantarin'ny Sekretera Jeneralin’ny Fiadidiana ny Repoblika io takariva io teny amin'ny [[lapan'Iavoloha]], ny Didim-panjakana laharana faha-2016-250, izay nanendren’ny Filoham-pirenena an Atoa [[Mahafaly Solonandrasana Olivier|MAHAFALY Solonandrasana Olivier]] ho [[Praiministra]] sady Lehiben’ny [[Governemanta]]. Mandra-pitsangan’ny Governemanta vaovao dia iantohan’ireo mpikambana ao amin’ny Governemanta amperinasa ny fampandehanan-draharaha andavanandro. * Fifamindram-pahefana : tontosa androany maraina Androany maraina no nandray ny andraikiny teny amin’ny [[lapan’I Mahazoarivo]] ny Praiministra vaovao Mahafaly Olivier. Nambarany fa hitsangana haingana ny governemanta izay hotarihiny, ekipa hiray hina sy hiombom-bina amin’ny ady amin’ny fahantrana sy ny ho fihatsaram-pianina amin’ny lafiny rehetra ho an’ny mpiray taninfrazana. Ho takiana amin’ireo [[ministra]] ny vokatra misy fiantraikany mivantana amin’ny vahoaka, hoy izy. == Ny pejy hafa ahitana vaovao == ; Vaovao eto amin'i Wikimedia : * [[Wikipedia:Vaovao Wikimedia|Vaovao Wikimedia]] &amp;ndash; eto amin'i Wikipedia * [[:m:Wikimedia News|Wikimedia News]] eo amin'i Metawiki. == 4 martsa 2016 15 ora takariva wikipédia eto Mahajanga == Ampitapitao : takariva iray atokana ho an'ny rehetra liana hianatra Wikipédia : fanaovana lahatsoratra, fanokafan-pejy vaovao : [https://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Mois_de_la_contribution/Mahajanga Wikipédia Mois_de_la_contribution/Mahajanga]--[[Mpikambana:Zanatan|Zanatan]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Zanatan|resaka]]) 14 Febroary 2016 à 12:10 (UTC) ==Closure of Malagasy Wikibooks== Hi, Malagasy Wikibooks is <s>going</s> <u>proposed</u> to be closed. For more information go to [[meta:Proposals for closing projects|Meta Wiki]]. --[[Mpikambana:Doostdar|Doostdar]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Doostdar|resaka]]) 20 Febroary 2018 à 13:24 (UTC) :Edited. [[Mpikambana:StevenJ81|StevenJ81]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:StevenJ81|resaka]]) 21 Febroary 2018 à 22:53 (UTC) == Loharano == {{reflist}} opizupxppyog04f5tah3prjwwo58phv 1136429 1136363 2026-04-27T07:29:38Z JianJi 36396 1136429 wikitext text/x-wiki <!-- Fitsipika momban'ny fanovana ny fizarana "VAOVAO" : 0. Aza kitihana ity zavatra ity. 1. Apetraho ny daty nitrangan'ilay vaovao. 2. Ataovy amin'ny soramahia ny zava-nitranga. 3. Vaovao izay erak'izao tontolo izao hapetraka. EO AMBANY EO NY VAOVAO NO HAPETRAKA --> ----------------- * '''[[25 Aprily|25]] [[avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Cole Tomas Allen]] no anaran' ilay olona voasambotra tao amin'ny [[Trano Fotsy]] nitondra fitaovam-pîadiana heverina ho nikasa hitifitra an'i [[Donald Trump]] nandritra ny sakafom-pihaonana tamin' ny solontenan' ny mpanao gazety. ** Niara-nanafika tanàna maromaro tao [[Mali]] ([[Bamako]], [[Kati]], [[Mopti]], Sévaré Gao, Bourem ary [[Kidal]]) ny jihadista avy amin'ny ''Vondrona manohana ny Islam sy ny Miozolomana'' sy ny ''Mandam-panafahana an'i Azawad'' ary nahafaty ny Minisitry ny Fiarovana ny kolonely Sadio Camara. * '''[[21 Aprily|21]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatery nofoanana ny fitsidihana ofisialy saika hataon'ny filohan'i [[Taioàna|Taiwan]], [[Lai Ching-te|Lai Chin-te]], an' i [[Eswatini]] fa tsy namela ny faritr'habakabany isidinan'ny voromby mitondra azy i [[Seychelles]], [[Maorisy]] ary [[Madagasikara]]. * '''[[20 Aprily|20]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Nahatratra 7.4 amin'ny maridrefy Richter ny [[Horohorontany|fihovitrovitry ny tany]] manamorona ny sisin-dranomasin' i [[Japàna]] ka niteraka fanairana amin'ny mety hisian' ny [[Tsunami|tsunami]]. <noinclude> * '''[[19 Aprily|19]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Ny fiaraha-miasa "Bolgaria liam-pandrosoana" elatra afovoany-havia izay tsy mankasitraka ny [[Vondrona Eorôpeana|Vondrona Eoropeana]] sady mpomba an'i [[Rosia]], tarihin' i Rumen Radev (sary), filohany hatry ny ela, no nahazo ny ankamaroan'ny toerana tamin'ny fifidianana parlemantera [[Bolgara (vahoaka)|Bolgara]]. * '''[[18 Aprily|18]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Tsy nahomby amin'ny ankapobeny ny fidinana an-dalambe teo [[Ambohijatovo]] nataon'ny ampahan'ny Gen Z mitaky ny hamotsorana ireo namany nosamborina sy natao famotorana. ** Nankalazaina sy natrehin'ny mpitondra maro notarihan'ny [[Filoham-pirenena sy mpanjakan' i Madagasikara|PRRM]] tao [[Toliara|Toliary]] ny nametrahana ny [[tsapiky]] ho vakoka manerantany tsy tsapan-tanana anivon'ny [[UNESCO]] * '''[[15 Aprily|15]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatendry ho filohan'ny delegasiona manokana eto [[Antananarivo Renivohitra]], Atoa Ralambomanana Fenoherintsoa, [[solombavambahoaka]] TIM voafidy tao amin'ny Boriborintany fahatelo Antananarivo. Filoha lefitra voalohany: Atoa Ralaiharison Nirina Thiery ary Filoha lefitra faharoa: Atoa Ranaivoson Ny Hery Mananjara. Nihintsana moa ny Ben'ny Tanàna araka ny didim-pitsarana ara-pitantanam-panjakana. * '''[[14 Aprily|14]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Vohemar|Iharana]] - Nodoran'andian'olona ny komisariàn' ny polisy rehefa tsy hitany tao intsony ilay noahiahiana ho namono olona sy nandroba môtô. May avokoa ny fanaka fa tsy nisy ny fitaovam-piadiana very.<ref>https://2424.mg/news/vindicte-populaire-tout-le-mobilier-du-commissariat-de-vohemar-calcine-apres-lincendie-causee-par-une-foule-en-colere-aucune-arme-derobee/</ref> * '''[[13 Aprily|13]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : * Fantatra fa dimy ny isan'ireo Gen Z nitarika ny hetsika 10 avrily 2026 nosamborina sy atao fanadihadiana ao amin'ny Brigade Criminelle ao Anosy.<ref>https://la1ere.franceinfo.fr/reunion/madagascar-cinq-jeunes-de-la-gen-z-places-en-garde-a-vue-1691498.html?</ref> <ref>https://midi-madagasikara.mg/gen-z-herizo-auditionne-a-la-brigade-criminelle/</ref> * Namoaka [[fanambaràna]] iraisana, hita amin'ireo pejy [[media sosialy]] an'ireo [[fikambanana]] manana ny lazany sy azo itokisana, ny fikambanana tsy miankina amin'ny fanjakana miisa 70 eto [[Madagasikara]], azo tononina ho Firaisamonim-pirenena, miantso ny mpitondra ny firenena amin'izao fotoana izao hanaja ny [[zo]] sy ny fahafahana fototra miteny sy maneho hevitra. Nomelohin-dry zareo ny fisamborana an-keriny sy tsy ara-dalàna natao tamin'ireo tanora nanao [[fihetsiketsehana]] ny zoma [[10 Aprily|10 avrily]] teo teny [[Ambohijatovo]]. Tsikaritra fa lasa fiampangana mahazatra ny "fanohintohinana ny filaminam-bahoaka" fanaon'ny mpitondra teo aloha efa nesorina. Takìn'ny Firaisamonim-pirenena amin'ny mpitondra noho izany ny: ** Hamotsorana avy hatrany, tsy misy fepetra ireo tanora mpanao fihetsiketsehana ary naneho hevitra am-pilaminana. ** Hanajana ny zo fototra ** Hametrahana sehatra fifampiresahana ofisialy, ahafahan'ireo mpisehatra rehetra, indrindra ny fikambanan'ny tanora, haneho am-pilaminana ny heviny, handroso ny soso-keviny sy ny fijeriny, ao anatin'ny fanajana ny firaisankina sy ny tsy fampiasana herisetra ary ao anaty ny firaisampirenena. * '''[[12 Aprily|12]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandresy tamin'ny fifidianana parlemantera [[Hôngroà (vahoaka)|Hongroà]] ny Antoko [[Tisza]] tarihin'i [[Péter Magyar]], namarana ny 16 taona nitondran'ny [[Fidesz]] tarihin'i [[Viktor Orban|Viktor Orbán]]. * '''[[11 Aprily|11]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nigadona teto an-[[tany]] tao amin'ny [[Oseana Pasifika]] ny [[sambondanitra]] [[Artemis 2]] an'ny [[NASA]], raha niainga ny [[1 Aprily|1 avrily]] teo ka nahavita nihodidina ny [[volana]]. ** Nampidirin' ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary]] (IUCN) ho anisan'ny ahiana ho lany tamingana ny '''manchot empereur''' (Aptenodytes forsteri) noho ny fiantraikan'ny [[fiovan' ny toetany]]. [[File:Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg|thumb|Penguin]] ** Tonga any Islamabad, [[Pakistàna|Pakistan]] ireo delegasionan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]] mba hifampiraharaha ny fampitsaharana ady. Io no fihaonana ambony indrindra teo amin'ny firenena roa tonta hatramin'ny [[Revôlisiôna Iraniana|Revolisiona Iraniana]] 1979. Ny delegasiona Iraniana notarihin'ny filohan'ny parlemanta Iraniana [[Mohammad Bagher Ghalibaf]] sy ny Minisitry ny Raharaham-bahiny [[Abbas Araghchi]] ary ny delegasionan'i Etazonia kosa notarihin'ny filoha lefitra [[JD Vance]]. ** Nihaona tamin'i [[Xi Jinping]], Sekretera Jeneralin'ny [[Kômonisma|Antoko Kômonista Shinoa]], tao [[Beijing]] ny delegasionan'ny [[Kuomintang]] notarihin'ny Filohany, [[Cheng Li-wen]]. * '''[[8 Aprily|8]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandidy ny '''[[Governemanta Malagasy|fanjakana malagasy]]''' fa tsy hahetsika mandritra ny tapabolana ny vidin'ny '''[[solika]]''' eto Madagasikara. 4900 Ar ny litatry ny [[lasantsy]], 4660 Ar ny litatry ny gazoala ary 3510 ariary ny litatry ny [[solitany]] (pétrole).<ref>https://www.omh.mg/index.php?page=filactus&id=92</ref> ** Noho ny fanelanelanana nataon'i '''[[Pakistàna|Pakistan]]''' dia mitsahatra tapabolana ny '''[[ady]]''' ifanaovan'i '''[[Etazonia]]''' sy '''[[Iràna|Iran]]''' ** Ora vitsy taorian'ny fampiatoana ady tao amin'ny faritra, nahafaty olona 357 farafahakeliny ny fanafihana [[Israelianina|israeliana]] tao [[Libàna|Libàna]]. * '''[[7 Aprily|7]] [[avrily]] [[2026]]''' - Filankevitry ny minisitra manambara ny hamehana ara-angovo manerana ny firenena mandritra ny tapabolana noho ny tsi-fahampian'ny solika vokatry ny ady ifanaovan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]].<ref>https://www.bbc.com/news/articles/cgj0dzwgzq5o</ref> * '''[[3 Aprily|3]] [[Aprily|avrily]] [[2026]]''' - Olona 13 no ampangain'ny mpitondra ho mikasa hamono ny filoha '''[[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michaël]]''', hoy ny mpampanoa lalàna '''Narindra Navalona Rakotoniaina''', 11 no notazonina tamin'izy ireo.<ref>https://www.africanews.com/2026/04/03/madagascar-13-charged-in-plot-to-kill-interim-leader-randrianirina/</ref> * '''[[31 Martsa|31]] [[Martsa|marsa]] [[2026]]''' - Notendren'ny Filoha '''[[Michaël Randrianirina|Michael Randrianirina]]''' ho Masoivohon'i Madagasikara ao [[Paris]], [[Frantsa]] Atoa '''[[Michel Rabemahefa]]'''.<ref>https://www-africaintelligence-fr.wikipedialibrary.idm.oclc.org/afrique-australe-et-iles/2026/03/31/qui-sera-le-nouvel-ambassadeur-d-antananarivo-a-paris,110691441-art</ref> ===Fifanekem-piarahamiasa Madagasikara sy Rwanda amin'ny resaka EBM=== Vita omaly '''30 marsa 2026''' tany '''[[Kigali]]''' renivohitr'i [[Rwanda]], navoaka ao amin'ny pejy Facebook an'ny '''Direction Générale des Impôts''' sy ny tranonkalany<ref>https://www.impots.mg/actualite/84?fbclid=IwY2xjawQ4qOJleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFBeTRJeTdRRGY0N2hqbFdvc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHnWj3dRiHgTTv6X_M7dePf7EptQNwD7nctV7Yk5g5Dg0uQfvZeuWFsFVmOa0_aem_3FySQbmNH21d4ptudmiJvQ</ref> koa, ny fifanekem-piaraha-miasa (protocole d'accord - Memorandum of Understanding) eo amin'ny Rwanda sy Madagasikara amin'ny hanatanterahina ny famoaham-paktiora elektronika eto Madagasikara na "'''Electronic Billing Machine (EBM)'''". Nanao sonia izany amin'ny anaran'i Madagasikara ny Tale Jeneralin'ny DGI Atoa '''Edmond Rafaralahy''' ary nisolo tena amin'ny anaran'i Rwanda kosa ny Kômisera Jeneralin'ny RRA (''Rwanda Revenue Anthority'') Atoa '''Ronald Niwenshuti''' ary samy nanatrika teo ihany koa ny delegasiona roa tonta. Tohiny...<ref>https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wn/mg/2026/03/31/Fifanekem-piarahamiasa_Madagasikara_sy_Rwanda_amin%27ny_famoaham-paktiora_elektr%C3%B4nika</ref> ===Football: Madagasikara 5-2 Kirghistan=== Araka ny fanambaràna navoakan'ny Federasiona Malagasy ny Football tao amin'ny pejy Facebook dia nomontsanin'ny '''Ekipam-pirenena malagasy ([[Barea]]) 05 - 02 ny ekipam-pirenen'i [[Kirgizistàna|Kirghistan]]''' nandritra ny lalao ara-pirahalahiana notontosaina tany Torkia. Notantarain'i Merveille Welo tao amin'ny '''Africa Top Sports<ref>https://www.africatopsports.com/2026/03/28/amical-madagascar-humilie-le-kirghizistan-en-une-mi-temps/</ref>''' nivoaka tamin'ny '''28 marsa 2026''' tamin'ny 15:57 aza fa efa nitarika ny Barea tamin'ny isa 04 -01 tamin'ny fidirana voalohany ka tsy maintsy mitady izay fomba tsy haha-afa-baraka azy ny mpifanandrina mandritra ny tapa-potoana faharoa. ===Fiaraha-miasa Fanjakana Mitambatra (UK) - Madagasikara=== [[File:Cib-gov-uk (CoreUI Icons v1.0.0).svg|thumb]] Namoaka filazana tao amin'ny tranonkalany<ref>https://www.gov.uk/world/madagascar/news</ref> ofisialy ny Fanjakana Britanika tamin'ny '''26 marsa 2026''' lasa teo fa manomboka izao ny teratany malagasy mangataka Visa ho any amin'io Firenena Mitambatra io dia amin'ny alalan'ny eVisa ihany no hanaovana izany fa tsy amin'ny fomba hafa mba hahamora sy mahomby kokoa ny dia. Vaovao mahafinaritra ho antsika avy aty Madagasikara izany. ===Governemanta Rajaonarison=== Efa misy ny takelaka manokana '''[[Governemanta Rajaonarison]]''' raha mitady izany ianao. Tsindrio io sora-matevina io. === Ireo mpikambana mandrafitra ny governemanta RAJAONARISON Mamitiana Jeannot Ruffin === Notendrena ary naseho vahoaka tamin'ny alalan'ny haino aman-jery an'ny fanjakana sy tsy miankina mbamin'ny media sosialy tetsy amin'ny Lapam-panjakana Iavoloha androany alarobia 25 marsa 2026 alina teo ireo mpikambana ao amin'ny governemanta vaovao tarihin'ny Praiminisitra RAJAONARISON Mamitiana. Ireto avy izy ireo : * Minisitry ny Foloalindahy : Jeneraly RAZAFITOMBO Maminirina Ely * Minisitry ny Raharaham-bahiny : Dr N'DIAYE Alice * Minisitry ny Fitsarana, mpitahiry ny tombokasem-panjakana : ERNAIVO Fanirisoa * Minisitry ny Atitany sy fanapariaham-pahefana: RAKOTONANDRASANA Hanitra Velonjara Tiaray * Minisitry ny Toekarena sy Fitantanam-bola : RAMIARISON Herinjatovo Aimé * Minisitry ny Filaminam-bahoaka : IGP ERICK MICHEL WOULI IDRISSA * Minisitry ny Fanavaozana : RAZAFIMANANTSOA Lobo Hanitriniaina * Minisitry ny Fanajariana ny tany : GD LYLISON René de Rolland * Minisitry ny Fahasalamam-bahoaka : Dr MANAGNA Monira * Minisitry ny Fampianarana Ambony sy ny fikarohana siantifika: Pr RAVONIMANANTSOA Ndaohialy Manda-Vy * Minisitry ny Fanabeazam-pirenena : RAJAONARISON Sendra Nirina * Minisitry ny Fampianarana ara-teknika sy fanofanana arak’asa : ANDRIAMAMPANDRY Todisoa Manampy * Minisitry ny Fambolena sy Fahavitan-tena ara-tsakafo : RAMINDO Gaëtan * Minisitry ny Fiompiana : RANDRIANOMENJANAHARY Riana Nantenaina * Minisitry ny Indostria sy fampivelarana sy sehatra tsy miankina : RAHARIMANJATO Ny Riana Nampoina * Minisitry ny Varotra sy Fanjifana : ANDRIAMADISON Michela Haingotiana Angèle * Minisitry ny Asa sy Fampanan’asa ary ny asam-panjakana : DENIS FRANCONIO MAC * Minisitry ny Fitaterana sy Famantarana ny toetrandro : ANDRIANAVALONA RAMANAMBOLA Herizo * Minisitry ny Angovo sy Akoran'afo: RABEARIMANGA Radonirina Lucas * Minisitry ny Harena an-kibon’ny tany sy Loharanon-karena stratejika : ANDRIAMPARANY Carl de Mon Espoir * Minisitry ny Asa vaventy : RAFEFIMANANA Sambilason Richard * Minisitry ny Jono sy Toekarena manga : Pr MAHARAVO Jean * Minisitry ny Tontolo iainana sy ny Fampandrosoana lovain-jafy : ANDRIATSIHALA Nolave Luck Aristide * Minisitry ny Fizahantany sy Asa tanana : VOLOLONIAINA Lucie * Minisitry ny Rano, ny fanadiovana ary ny fidiovana : RAZAFINDRIANIAINA Minosoa Anjaratiana Elia * Minisitry ny Haitao ara-kajy Mirindra, Paositra sy fifandraisandavitra : ANDRIAMAMPIADANA Mahefa * Minisitry ny Mponina sy Firaisankina : RAKOTONIAINA Voahanginiriana Cathia * Minisitry ny Tanora sy Fanatanjahantena : RASAMBANY Alain Desiré * Minisitry ny Serasera sy Kolontsaina : MANDRINDRARIVONY O’Gascar Fenosoa * Minisitry delege misahana ny Zandarimaria : GCA BAMA MARIMA === Iraka delegasiona Vaomiera Vondrona Afrikana === Namita iraka teto Madagasikara ny delegasiona avy amin'ny Vaomieran'ny Vondrona Afrikana[1] notarihan'ny filohany ny S.E. Mahmoud Ali Youssouf ny 16 ka hatramin'ny 21 marsa 2026 lasa teo. Anto-dian-dry zareo ny hijery sy hanombana ny fahavoazana nateraky ny fandalovan'ny rivodoza Gezani tamin'ny 10 febroary 2026 lasa teo. Voatomban'ny delegasiona ary fa 478.000 ny isan'ny tra-boina tamin'ny ilany atsinanana sy afovoan'i Madagasikara, mihoatra ny 20.800 ny isan'ny olona voatery nafindra toerana, mihoatra ny 800 ny isan'ny naratra ary 59 ny isan'ny maty tamin'izany. Ho fanehoam-piraisankinan'ny Vondrona Afrikana dia nanamora ny fitsinjarana sakafo sy zavatra mitentina 20.000 dôlara US ny delegasiona ary nofenoin'ny Vatsy Fanampiana maha-olona 200.000 dôlara US izany. === Maorisy: Sahirantsaina amin'ny lazany manoloana ny raharaha Ravatomanga === [[File:Bleu2.jpg|thumb|Mamy Ravatomanga]] Araka ny vaovao navoakan'ny [https://www.billionaires.africa/2026/03/22/the-detention-of-malagasy-tycoon-mamy-ravatomanga-in-mauritius-is-threatening-the-islands-financial-reputation-ahead-of-its-2027-fatf-review/ Billionaires Africa] tamin'ny alahady 22 marsa 2026 lasa teo dia manahiran-tsaina ny mpitondra ao Maorisy ity '''raharaha Ravatomanga''' ity. Fitsapana mafy ho an'ny mpitondra izany satria manakaiky ny fanomezana naoty sy fampilaharana ny isam-pirenena amin'ny ady ataony amin'ny famotsiam-bola sy ny ady amin'ny famatsiana ny fampihorohoroana mbamin'ny fampielezana fitaovam-piadiana mahery vaika na ny [https://www.fatf-gafi.org/fr/Sujets/recommandations-du-GAFI.html 2027 FATF (GAFI 2027)]. Raha sanatria manko midina ny naotiny noho io raharaha io dia mety hitarika ho amin'ny fahaverezan'ny fitokisan'ny mpampiasa vola izany ka hisy fiantraikany avy hatrany amin'ny toekaren'ity nosy ity. Heverina noho izany fa tsy hanamaivamaivana velively ity raharaha ity ny ao Maorisy fa hitandrina mafy amin'ny zavatra rehetra tokony ataony. Tamin'ny taona 2012 ny FATF/GAFI no namoaka fandrisihana voalohany ireo karazana fenitra arahin'ny isam-pirenena ahafahana miady amin'ny voina ataon'olombelona efa voalaza etsy ambony. === Madagasikara : Milina mpamantatra lainga no manao fitsapana ireo te-ho minisitra === [[File:Russian-Malagasy talks (2026-02-19) 07.jpg|thumb|Ny Filoha Malagasy nandritra ny fifampidinihana teo amin'ny Rosiana sy ny Malagasy raha nanao fitsidihana amin'ny fomba ofisialy tany ny delegasiona malagasy (19 febroay 2026) 07]] Nanambara ny Filohan'ny Fanavaozana an'i Madagasikara [[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michael]] tamin'ny alakamisy 19 marsa 2026 lasa teo fa hosedraina amin'ny milina mpamantatra lainga avokoa izay rehetra te-ho minisitra handrafitra ny governemanta Rajaonarison. Nambarany tamin'ny [[mpanao gazety]] fa avy amin'izany no ahafantarana<ref>https://apnews.com/article/madagascar-lie-detector-tests-coup-politics-ac27f0fac3c812b56e6e233aaa173e0e</ref> izay mpanao kolikoly ary avy amin'izany ihany koa no ahitana izay afaka manampy azy ireo. Samy mitovy ny nambaran'ireo fampitam-baovao miteny anglisy<ref>https://www.africanews.com/amp/2026/03/20/madagascars-president-orders-polygraph-for-aspiring-ministers/</ref> fa tsy hoe olona madio 100% no hokarohina fa rehefa mahatratra ny 60% ny fahadiovany dia afaka amin'ny fitsapana voalohany izy.<br> Voalaza manko fa vao nahazo io milina mpamantatra lainga io (polygraphe) io isika ary misy manampahaizana manokana mikirakira azy ihany koa vonona hanao izany. Afaka amin'io dingana voalohany io ireo te-ho minisitra vao manao dinika amin'ny [[Filoham-pirenena|Filoha]] sy ny [[Praiminisitran'i Madagasikara|Praiminisitra]]. Efa andrasana fatratra moa amin'izao fotoana izao ny fivoahan'ny lisitra ahitana ireo mpikambana ao amin'ny [[Governemanta|governemanta]] vaovao. ==== 29 Aprily 2016 ==== Lozam-pifamoivozana teny amin’ny <big>Digue</big> sy tany <big>Mahitsy</big> [[Antananarivo]] : 12 no [[maty]], 37 naratra mafy Nanoloana izany, dia nitsidika tao amin’ny [[hopitaly]] HJRA (Hopital Joseph Ravoahangy Andrianavalona) an'ireo niharam-boina ny filoha Malagasy ‪[[Hery ‎Rajaonarimampianina]]‬ ny alin'io ihany: nankahery ireo naratra sy naneho ny fiaraha-miory tamin’ireo fianakaviana namoy havana. Baiko hentitra no nomen'ny filoha ny tompon’andraikitra rehetra mba hanamafy ny fampiharana ny lalàna sy ny fitsipiky ny fifamoivozana, hampihatra tsy misy indrafo ny famaizana amin’izay mihoa-pefy sy tsy manara-dalàna, ary hanaramaso akaiky ny fanomezana alàlana hamily fiara, indrindra eo amin’ny sehatry ny fitateram-bahoaka. Niantso ireo mpitatitra ihany koa izy mba ho matihanina ny [[mpamily]] ampiasaina satria ain’olona no lalaovin’ireo manao kitoatoa amin’ny asany. Asiana sampan’ny [[BIANCO]] koa, hoy ny filoha, eny amin’ireo toby fitsirihana ara-teknika mba tsy ho nohon’ny [[kolikoly]] no ahazoana alàlana, kanefa hitera-doza satria tsy tomombana ny fiara.<ref>http://www.presidence.gov.mg/accidents-de-taxibe-application-stricte-des-lois-et-reglements/</ref> ----------------- ==== Vaovao efa lasa ==== * Voatendry ny Praiministra vaovao Nampahafantarin'ny Sekretera Jeneralin’ny Fiadidiana ny Repoblika io takariva io teny amin'ny [[lapan'Iavoloha]], ny Didim-panjakana laharana faha-2016-250, izay nanendren’ny Filoham-pirenena an Atoa [[Mahafaly Solonandrasana Olivier|MAHAFALY Solonandrasana Olivier]] ho [[Praiministra]] sady Lehiben’ny [[Governemanta]]. Mandra-pitsangan’ny Governemanta vaovao dia iantohan’ireo mpikambana ao amin’ny Governemanta amperinasa ny fampandehanan-draharaha andavanandro. * Fifamindram-pahefana : tontosa androany maraina Androany maraina no nandray ny andraikiny teny amin’ny [[lapan’I Mahazoarivo]] ny Praiministra vaovao Mahafaly Olivier. Nambarany fa hitsangana haingana ny governemanta izay hotarihiny, ekipa hiray hina sy hiombom-bina amin’ny ady amin’ny fahantrana sy ny ho fihatsaram-pianina amin’ny lafiny rehetra ho an’ny mpiray taninfrazana. Ho takiana amin’ireo [[ministra]] ny vokatra misy fiantraikany mivantana amin’ny vahoaka, hoy izy. == Ny pejy hafa ahitana vaovao == ; Vaovao eto amin'i Wikimedia : * [[Wikipedia:Vaovao Wikimedia|Vaovao Wikimedia]] &amp;ndash; eto amin'i Wikipedia * [[:m:Wikimedia News|Wikimedia News]] eo amin'i Metawiki. == 4 martsa 2016 15 ora takariva wikipédia eto Mahajanga == Ampitapitao : takariva iray atokana ho an'ny rehetra liana hianatra Wikipédia : fanaovana lahatsoratra, fanokafan-pejy vaovao : [https://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Mois_de_la_contribution/Mahajanga Wikipédia Mois_de_la_contribution/Mahajanga]--[[Mpikambana:Zanatan|Zanatan]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Zanatan|resaka]]) 14 Febroary 2016 à 12:10 (UTC) ==Closure of Malagasy Wikibooks== Hi, Malagasy Wikibooks is <s>going</s> <u>proposed</u> to be closed. For more information go to [[meta:Proposals for closing projects|Meta Wiki]]. --[[Mpikambana:Doostdar|Doostdar]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Doostdar|resaka]]) 20 Febroary 2018 à 13:24 (UTC) :Edited. [[Mpikambana:StevenJ81|StevenJ81]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:StevenJ81|resaka]]) 21 Febroary 2018 à 22:53 (UTC) == Loharano == {{reflist}} 89b5b0267sde8mbfx659l8ug0cpkn2r 1136430 1136429 2026-04-27T07:44:41Z JianJi 36396 1136430 wikitext text/x-wiki <!-- Fitsipika momban'ny fanovana ny fizarana "VAOVAO" : 0. Aza kitihana ity zavatra ity. 1. Apetraho ny daty nitrangan'ilay vaovao. 2. Ataovy amin'ny soramahia ny zava-nitranga. 3. Vaovao izay erak'izao tontolo izao hapetraka. EO AMBANY EO NY VAOVAO NO HAPETRAKA --> ----------------- * '''[[26 Aprily|26]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** May ny rovan'[[Ambohidratrimo]], [[Madagasikara]], nanomboka tamin'ny 11 ora alina teo ho eo. Be avy hatrany ny nihevitra fa nisy nandoro izy io. * '''[[25 Aprily|25]] [[avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Cole Tomas Allen]] no anaran' ilay olona voasambotra tao amin'ny [[Trano Fotsy]] nitondra fitaovam-pîadiana heverina ho nikasa hitifitra an'i [[Donald Trump]] nandritra ny sakafom-pihaonana tamin' ny solontenan' ny mpanao gazety. ** Niara-nanafika tanàna maromaro tao [[Mali]] ([[Bamako]], [[Kati]], [[Mopti]], Sévaré Gao, Bourem ary [[Kidal]]) ny jihadista avy amin'ny ''Vondrona manohana ny Islam sy ny Miozolomana'' sy ny ''Mandam-panafahana an'i Azawad'' ary nahafaty ny Minisitry ny Fiarovana ny kolonely Sadio Camara. * '''[[21 Aprily|21]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatery nofoanana ny fitsidihana ofisialy saika hataon'ny filohan'i [[Taioàna|Taiwan]], [[Lai Ching-te|Lai Chin-te]], an' i [[Eswatini]] fa tsy namela ny faritr'habakabany isidinan'ny voromby mitondra azy i [[Seychelles]], [[Maorisy]] ary [[Madagasikara]]. * '''[[20 Aprily|20]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Nahatratra 7.4 amin'ny maridrefy Richter ny [[Horohorontany|fihovitrovitry ny tany]] manamorona ny sisin-dranomasin' i [[Japàna]] ka niteraka fanairana amin'ny mety hisian' ny [[Tsunami|tsunami]]. <noinclude> * '''[[19 Aprily|19]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Ny fiaraha-miasa "Bolgaria liam-pandrosoana" elatra afovoany-havia izay tsy mankasitraka ny [[Vondrona Eorôpeana|Vondrona Eoropeana]] sady mpomba an'i [[Rosia]], tarihin' i Rumen Radev (sary), filohany hatry ny ela, no nahazo ny ankamaroan'ny toerana tamin'ny fifidianana parlemantera [[Bolgara (vahoaka)|Bolgara]]. * '''[[18 Aprily|18]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Tsy nahomby amin'ny ankapobeny ny fidinana an-dalambe teo [[Ambohijatovo]] nataon'ny ampahan'ny Gen Z mitaky ny hamotsorana ireo namany nosamborina sy natao famotorana. ** Nankalazaina sy natrehin'ny mpitondra maro notarihan'ny [[Filoham-pirenena sy mpanjakan' i Madagasikara|PRRM]] tao [[Toliara|Toliary]] ny nametrahana ny [[tsapiky]] ho vakoka manerantany tsy tsapan-tanana anivon'ny [[UNESCO]] * '''[[15 Aprily|15]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatendry ho filohan'ny delegasiona manokana eto [[Antananarivo Renivohitra]], Atoa Ralambomanana Fenoherintsoa, [[solombavambahoaka]] TIM voafidy tao amin'ny Boriborintany fahatelo Antananarivo. Filoha lefitra voalohany: Atoa Ralaiharison Nirina Thiery ary Filoha lefitra faharoa: Atoa Ranaivoson Ny Hery Mananjara. Nihintsana moa ny Ben'ny Tanàna araka ny didim-pitsarana ara-pitantanam-panjakana. * '''[[14 Aprily|14]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Vohemar|Iharana]] - Nodoran'andian'olona ny komisariàn' ny polisy rehefa tsy hitany tao intsony ilay noahiahiana ho namono olona sy nandroba môtô. May avokoa ny fanaka fa tsy nisy ny fitaovam-piadiana very.<ref>https://2424.mg/news/vindicte-populaire-tout-le-mobilier-du-commissariat-de-vohemar-calcine-apres-lincendie-causee-par-une-foule-en-colere-aucune-arme-derobee/</ref> * '''[[13 Aprily|13]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : * Fantatra fa dimy ny isan'ireo Gen Z nitarika ny hetsika 10 avrily 2026 nosamborina sy atao fanadihadiana ao amin'ny Brigade Criminelle ao Anosy.<ref>https://la1ere.franceinfo.fr/reunion/madagascar-cinq-jeunes-de-la-gen-z-places-en-garde-a-vue-1691498.html?</ref> <ref>https://midi-madagasikara.mg/gen-z-herizo-auditionne-a-la-brigade-criminelle/</ref> * Namoaka [[fanambaràna]] iraisana, hita amin'ireo pejy [[media sosialy]] an'ireo [[fikambanana]] manana ny lazany sy azo itokisana, ny fikambanana tsy miankina amin'ny fanjakana miisa 70 eto [[Madagasikara]], azo tononina ho Firaisamonim-pirenena, miantso ny mpitondra ny firenena amin'izao fotoana izao hanaja ny [[zo]] sy ny fahafahana fototra miteny sy maneho hevitra. Nomelohin-dry zareo ny fisamborana an-keriny sy tsy ara-dalàna natao tamin'ireo tanora nanao [[fihetsiketsehana]] ny zoma [[10 Aprily|10 avrily]] teo teny [[Ambohijatovo]]. Tsikaritra fa lasa fiampangana mahazatra ny "fanohintohinana ny filaminam-bahoaka" fanaon'ny mpitondra teo aloha efa nesorina. Takìn'ny Firaisamonim-pirenena amin'ny mpitondra noho izany ny: ** Hamotsorana avy hatrany, tsy misy fepetra ireo tanora mpanao fihetsiketsehana ary naneho hevitra am-pilaminana. ** Hanajana ny zo fototra ** Hametrahana sehatra fifampiresahana ofisialy, ahafahan'ireo mpisehatra rehetra, indrindra ny fikambanan'ny tanora, haneho am-pilaminana ny heviny, handroso ny soso-keviny sy ny fijeriny, ao anatin'ny fanajana ny firaisankina sy ny tsy fampiasana herisetra ary ao anaty ny firaisampirenena. * '''[[12 Aprily|12]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandresy tamin'ny fifidianana parlemantera [[Hôngroà (vahoaka)|Hongroà]] ny Antoko [[Tisza]] tarihin'i [[Péter Magyar]], namarana ny 16 taona nitondran'ny [[Fidesz]] tarihin'i [[Viktor Orban|Viktor Orbán]]. * '''[[11 Aprily|11]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nigadona teto an-[[tany]] tao amin'ny [[Oseana Pasifika]] ny [[sambondanitra]] [[Artemis 2]] an'ny [[NASA]], raha niainga ny [[1 Aprily|1 avrily]] teo ka nahavita nihodidina ny [[volana]]. ** Nampidirin' ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary]] (IUCN) ho anisan'ny ahiana ho lany tamingana ny '''manchot empereur''' (Aptenodytes forsteri) noho ny fiantraikan'ny [[fiovan' ny toetany]]. [[File:Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg|thumb|Penguin]] ** Tonga any Islamabad, [[Pakistàna|Pakistan]] ireo delegasionan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]] mba hifampiraharaha ny fampitsaharana ady. Io no fihaonana ambony indrindra teo amin'ny firenena roa tonta hatramin'ny [[Revôlisiôna Iraniana|Revolisiona Iraniana]] 1979. Ny delegasiona Iraniana notarihin'ny filohan'ny parlemanta Iraniana [[Mohammad Bagher Ghalibaf]] sy ny Minisitry ny Raharaham-bahiny [[Abbas Araghchi]] ary ny delegasionan'i Etazonia kosa notarihin'ny filoha lefitra [[JD Vance]]. ** Nihaona tamin'i [[Xi Jinping]], Sekretera Jeneralin'ny [[Kômonisma|Antoko Kômonista Shinoa]], tao [[Beijing]] ny delegasionan'ny [[Kuomintang]] notarihin'ny Filohany, [[Cheng Li-wen]]. * '''[[8 Aprily|8]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandidy ny '''[[Governemanta Malagasy|fanjakana malagasy]]''' fa tsy hahetsika mandritra ny tapabolana ny vidin'ny '''[[solika]]''' eto Madagasikara. 4900 Ar ny litatry ny [[lasantsy]], 4660 Ar ny litatry ny gazoala ary 3510 ariary ny litatry ny [[solitany]] (pétrole).<ref>https://www.omh.mg/index.php?page=filactus&id=92</ref> ** Noho ny fanelanelanana nataon'i '''[[Pakistàna|Pakistan]]''' dia mitsahatra tapabolana ny '''[[ady]]''' ifanaovan'i '''[[Etazonia]]''' sy '''[[Iràna|Iran]]''' ** Ora vitsy taorian'ny fampiatoana ady tao amin'ny faritra, nahafaty olona 357 farafahakeliny ny fanafihana [[Israelianina|israeliana]] tao [[Libàna|Libàna]]. * '''[[7 Aprily|7]] [[avrily]] [[2026]]''' - Filankevitry ny minisitra manambara ny hamehana ara-angovo manerana ny firenena mandritra ny tapabolana noho ny tsi-fahampian'ny solika vokatry ny ady ifanaovan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]].<ref>https://www.bbc.com/news/articles/cgj0dzwgzq5o</ref> * '''[[3 Aprily|3]] [[Aprily|avrily]] [[2026]]''' - Olona 13 no ampangain'ny mpitondra ho mikasa hamono ny filoha '''[[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michaël]]''', hoy ny mpampanoa lalàna '''Narindra Navalona Rakotoniaina''', 11 no notazonina tamin'izy ireo.<ref>https://www.africanews.com/2026/04/03/madagascar-13-charged-in-plot-to-kill-interim-leader-randrianirina/</ref> * '''[[31 Martsa|31]] [[Martsa|marsa]] [[2026]]''' - Notendren'ny Filoha '''[[Michaël Randrianirina|Michael Randrianirina]]''' ho Masoivohon'i Madagasikara ao [[Paris]], [[Frantsa]] Atoa '''[[Michel Rabemahefa]]'''.<ref>https://www-africaintelligence-fr.wikipedialibrary.idm.oclc.org/afrique-australe-et-iles/2026/03/31/qui-sera-le-nouvel-ambassadeur-d-antananarivo-a-paris,110691441-art</ref> ===Fifanekem-piarahamiasa Madagasikara sy Rwanda amin'ny resaka EBM=== Vita omaly '''30 marsa 2026''' tany '''[[Kigali]]''' renivohitr'i [[Rwanda]], navoaka ao amin'ny pejy Facebook an'ny '''Direction Générale des Impôts''' sy ny tranonkalany<ref>https://www.impots.mg/actualite/84?fbclid=IwY2xjawQ4qOJleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFBeTRJeTdRRGY0N2hqbFdvc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHnWj3dRiHgTTv6X_M7dePf7EptQNwD7nctV7Yk5g5Dg0uQfvZeuWFsFVmOa0_aem_3FySQbmNH21d4ptudmiJvQ</ref> koa, ny fifanekem-piaraha-miasa (protocole d'accord - Memorandum of Understanding) eo amin'ny Rwanda sy Madagasikara amin'ny hanatanterahina ny famoaham-paktiora elektronika eto Madagasikara na "'''Electronic Billing Machine (EBM)'''". Nanao sonia izany amin'ny anaran'i Madagasikara ny Tale Jeneralin'ny DGI Atoa '''Edmond Rafaralahy''' ary nisolo tena amin'ny anaran'i Rwanda kosa ny Kômisera Jeneralin'ny RRA (''Rwanda Revenue Anthority'') Atoa '''Ronald Niwenshuti''' ary samy nanatrika teo ihany koa ny delegasiona roa tonta. Tohiny...<ref>https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wn/mg/2026/03/31/Fifanekem-piarahamiasa_Madagasikara_sy_Rwanda_amin%27ny_famoaham-paktiora_elektr%C3%B4nika</ref> ===Football: Madagasikara 5-2 Kirghistan=== Araka ny fanambaràna navoakan'ny Federasiona Malagasy ny Football tao amin'ny pejy Facebook dia nomontsanin'ny '''Ekipam-pirenena malagasy ([[Barea]]) 05 - 02 ny ekipam-pirenen'i [[Kirgizistàna|Kirghistan]]''' nandritra ny lalao ara-pirahalahiana notontosaina tany Torkia. Notantarain'i Merveille Welo tao amin'ny '''Africa Top Sports<ref>https://www.africatopsports.com/2026/03/28/amical-madagascar-humilie-le-kirghizistan-en-une-mi-temps/</ref>''' nivoaka tamin'ny '''28 marsa 2026''' tamin'ny 15:57 aza fa efa nitarika ny Barea tamin'ny isa 04 -01 tamin'ny fidirana voalohany ka tsy maintsy mitady izay fomba tsy haha-afa-baraka azy ny mpifanandrina mandritra ny tapa-potoana faharoa. ===Fiaraha-miasa Fanjakana Mitambatra (UK) - Madagasikara=== [[File:Cib-gov-uk (CoreUI Icons v1.0.0).svg|thumb]] Namoaka filazana tao amin'ny tranonkalany<ref>https://www.gov.uk/world/madagascar/news</ref> ofisialy ny Fanjakana Britanika tamin'ny '''26 marsa 2026''' lasa teo fa manomboka izao ny teratany malagasy mangataka Visa ho any amin'io Firenena Mitambatra io dia amin'ny alalan'ny eVisa ihany no hanaovana izany fa tsy amin'ny fomba hafa mba hahamora sy mahomby kokoa ny dia. Vaovao mahafinaritra ho antsika avy aty Madagasikara izany. ===Governemanta Rajaonarison=== Efa misy ny takelaka manokana '''[[Governemanta Rajaonarison]]''' raha mitady izany ianao. Tsindrio io sora-matevina io. === Ireo mpikambana mandrafitra ny governemanta RAJAONARISON Mamitiana Jeannot Ruffin === Notendrena ary naseho vahoaka tamin'ny alalan'ny haino aman-jery an'ny fanjakana sy tsy miankina mbamin'ny media sosialy tetsy amin'ny Lapam-panjakana Iavoloha androany alarobia 25 marsa 2026 alina teo ireo mpikambana ao amin'ny governemanta vaovao tarihin'ny Praiminisitra RAJAONARISON Mamitiana. Ireto avy izy ireo : * Minisitry ny Foloalindahy : Jeneraly RAZAFITOMBO Maminirina Ely * Minisitry ny Raharaham-bahiny : Dr N'DIAYE Alice * Minisitry ny Fitsarana, mpitahiry ny tombokasem-panjakana : ERNAIVO Fanirisoa * Minisitry ny Atitany sy fanapariaham-pahefana: RAKOTONANDRASANA Hanitra Velonjara Tiaray * Minisitry ny Toekarena sy Fitantanam-bola : RAMIARISON Herinjatovo Aimé * Minisitry ny Filaminam-bahoaka : IGP ERICK MICHEL WOULI IDRISSA * Minisitry ny Fanavaozana : RAZAFIMANANTSOA Lobo Hanitriniaina * Minisitry ny Fanajariana ny tany : GD LYLISON René de Rolland * Minisitry ny Fahasalamam-bahoaka : Dr MANAGNA Monira * Minisitry ny Fampianarana Ambony sy ny fikarohana siantifika: Pr RAVONIMANANTSOA Ndaohialy Manda-Vy * Minisitry ny Fanabeazam-pirenena : RAJAONARISON Sendra Nirina * Minisitry ny Fampianarana ara-teknika sy fanofanana arak’asa : ANDRIAMAMPANDRY Todisoa Manampy * Minisitry ny Fambolena sy Fahavitan-tena ara-tsakafo : RAMINDO Gaëtan * Minisitry ny Fiompiana : RANDRIANOMENJANAHARY Riana Nantenaina * Minisitry ny Indostria sy fampivelarana sy sehatra tsy miankina : RAHARIMANJATO Ny Riana Nampoina * Minisitry ny Varotra sy Fanjifana : ANDRIAMADISON Michela Haingotiana Angèle * Minisitry ny Asa sy Fampanan’asa ary ny asam-panjakana : DENIS FRANCONIO MAC * Minisitry ny Fitaterana sy Famantarana ny toetrandro : ANDRIANAVALONA RAMANAMBOLA Herizo * Minisitry ny Angovo sy Akoran'afo: RABEARIMANGA Radonirina Lucas * Minisitry ny Harena an-kibon’ny tany sy Loharanon-karena stratejika : ANDRIAMPARANY Carl de Mon Espoir * Minisitry ny Asa vaventy : RAFEFIMANANA Sambilason Richard * Minisitry ny Jono sy Toekarena manga : Pr MAHARAVO Jean * Minisitry ny Tontolo iainana sy ny Fampandrosoana lovain-jafy : ANDRIATSIHALA Nolave Luck Aristide * Minisitry ny Fizahantany sy Asa tanana : VOLOLONIAINA Lucie * Minisitry ny Rano, ny fanadiovana ary ny fidiovana : RAZAFINDRIANIAINA Minosoa Anjaratiana Elia * Minisitry ny Haitao ara-kajy Mirindra, Paositra sy fifandraisandavitra : ANDRIAMAMPIADANA Mahefa * Minisitry ny Mponina sy Firaisankina : RAKOTONIAINA Voahanginiriana Cathia * Minisitry ny Tanora sy Fanatanjahantena : RASAMBANY Alain Desiré * Minisitry ny Serasera sy Kolontsaina : MANDRINDRARIVONY O’Gascar Fenosoa * Minisitry delege misahana ny Zandarimaria : GCA BAMA MARIMA === Iraka delegasiona Vaomiera Vondrona Afrikana === Namita iraka teto Madagasikara ny delegasiona avy amin'ny Vaomieran'ny Vondrona Afrikana[1] notarihan'ny filohany ny S.E. Mahmoud Ali Youssouf ny 16 ka hatramin'ny 21 marsa 2026 lasa teo. Anto-dian-dry zareo ny hijery sy hanombana ny fahavoazana nateraky ny fandalovan'ny rivodoza Gezani tamin'ny 10 febroary 2026 lasa teo. Voatomban'ny delegasiona ary fa 478.000 ny isan'ny tra-boina tamin'ny ilany atsinanana sy afovoan'i Madagasikara, mihoatra ny 20.800 ny isan'ny olona voatery nafindra toerana, mihoatra ny 800 ny isan'ny naratra ary 59 ny isan'ny maty tamin'izany. Ho fanehoam-piraisankinan'ny Vondrona Afrikana dia nanamora ny fitsinjarana sakafo sy zavatra mitentina 20.000 dôlara US ny delegasiona ary nofenoin'ny Vatsy Fanampiana maha-olona 200.000 dôlara US izany. === Maorisy: Sahirantsaina amin'ny lazany manoloana ny raharaha Ravatomanga === [[File:Bleu2.jpg|thumb|Mamy Ravatomanga]] Araka ny vaovao navoakan'ny [https://www.billionaires.africa/2026/03/22/the-detention-of-malagasy-tycoon-mamy-ravatomanga-in-mauritius-is-threatening-the-islands-financial-reputation-ahead-of-its-2027-fatf-review/ Billionaires Africa] tamin'ny alahady 22 marsa 2026 lasa teo dia manahiran-tsaina ny mpitondra ao Maorisy ity '''raharaha Ravatomanga''' ity. Fitsapana mafy ho an'ny mpitondra izany satria manakaiky ny fanomezana naoty sy fampilaharana ny isam-pirenena amin'ny ady ataony amin'ny famotsiam-bola sy ny ady amin'ny famatsiana ny fampihorohoroana mbamin'ny fampielezana fitaovam-piadiana mahery vaika na ny [https://www.fatf-gafi.org/fr/Sujets/recommandations-du-GAFI.html 2027 FATF (GAFI 2027)]. Raha sanatria manko midina ny naotiny noho io raharaha io dia mety hitarika ho amin'ny fahaverezan'ny fitokisan'ny mpampiasa vola izany ka hisy fiantraikany avy hatrany amin'ny toekaren'ity nosy ity. Heverina noho izany fa tsy hanamaivamaivana velively ity raharaha ity ny ao Maorisy fa hitandrina mafy amin'ny zavatra rehetra tokony ataony. Tamin'ny taona 2012 ny FATF/GAFI no namoaka fandrisihana voalohany ireo karazana fenitra arahin'ny isam-pirenena ahafahana miady amin'ny voina ataon'olombelona efa voalaza etsy ambony. === Madagasikara : Milina mpamantatra lainga no manao fitsapana ireo te-ho minisitra === [[File:Russian-Malagasy talks (2026-02-19) 07.jpg|thumb|Ny Filoha Malagasy nandritra ny fifampidinihana teo amin'ny Rosiana sy ny Malagasy raha nanao fitsidihana amin'ny fomba ofisialy tany ny delegasiona malagasy (19 febroay 2026) 07]] Nanambara ny Filohan'ny Fanavaozana an'i Madagasikara [[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michael]] tamin'ny alakamisy 19 marsa 2026 lasa teo fa hosedraina amin'ny milina mpamantatra lainga avokoa izay rehetra te-ho minisitra handrafitra ny governemanta Rajaonarison. Nambarany tamin'ny [[mpanao gazety]] fa avy amin'izany no ahafantarana<ref>https://apnews.com/article/madagascar-lie-detector-tests-coup-politics-ac27f0fac3c812b56e6e233aaa173e0e</ref> izay mpanao kolikoly ary avy amin'izany ihany koa no ahitana izay afaka manampy azy ireo. Samy mitovy ny nambaran'ireo fampitam-baovao miteny anglisy<ref>https://www.africanews.com/amp/2026/03/20/madagascars-president-orders-polygraph-for-aspiring-ministers/</ref> fa tsy hoe olona madio 100% no hokarohina fa rehefa mahatratra ny 60% ny fahadiovany dia afaka amin'ny fitsapana voalohany izy.<br> Voalaza manko fa vao nahazo io milina mpamantatra lainga io (polygraphe) io isika ary misy manampahaizana manokana mikirakira azy ihany koa vonona hanao izany. Afaka amin'io dingana voalohany io ireo te-ho minisitra vao manao dinika amin'ny [[Filoham-pirenena|Filoha]] sy ny [[Praiminisitran'i Madagasikara|Praiminisitra]]. Efa andrasana fatratra moa amin'izao fotoana izao ny fivoahan'ny lisitra ahitana ireo mpikambana ao amin'ny [[Governemanta|governemanta]] vaovao. ==== 29 Aprily 2016 ==== Lozam-pifamoivozana teny amin’ny <big>Digue</big> sy tany <big>Mahitsy</big> [[Antananarivo]] : 12 no [[maty]], 37 naratra mafy Nanoloana izany, dia nitsidika tao amin’ny [[hopitaly]] HJRA (Hopital Joseph Ravoahangy Andrianavalona) an'ireo niharam-boina ny filoha Malagasy ‪[[Hery ‎Rajaonarimampianina]]‬ ny alin'io ihany: nankahery ireo naratra sy naneho ny fiaraha-miory tamin’ireo fianakaviana namoy havana. Baiko hentitra no nomen'ny filoha ny tompon’andraikitra rehetra mba hanamafy ny fampiharana ny lalàna sy ny fitsipiky ny fifamoivozana, hampihatra tsy misy indrafo ny famaizana amin’izay mihoa-pefy sy tsy manara-dalàna, ary hanaramaso akaiky ny fanomezana alàlana hamily fiara, indrindra eo amin’ny sehatry ny fitateram-bahoaka. Niantso ireo mpitatitra ihany koa izy mba ho matihanina ny [[mpamily]] ampiasaina satria ain’olona no lalaovin’ireo manao kitoatoa amin’ny asany. Asiana sampan’ny [[BIANCO]] koa, hoy ny filoha, eny amin’ireo toby fitsirihana ara-teknika mba tsy ho nohon’ny [[kolikoly]] no ahazoana alàlana, kanefa hitera-doza satria tsy tomombana ny fiara.<ref>http://www.presidence.gov.mg/accidents-de-taxibe-application-stricte-des-lois-et-reglements/</ref> ----------------- ==== Vaovao efa lasa ==== * Voatendry ny Praiministra vaovao Nampahafantarin'ny Sekretera Jeneralin’ny Fiadidiana ny Repoblika io takariva io teny amin'ny [[lapan'Iavoloha]], ny Didim-panjakana laharana faha-2016-250, izay nanendren’ny Filoham-pirenena an Atoa [[Mahafaly Solonandrasana Olivier|MAHAFALY Solonandrasana Olivier]] ho [[Praiministra]] sady Lehiben’ny [[Governemanta]]. Mandra-pitsangan’ny Governemanta vaovao dia iantohan’ireo mpikambana ao amin’ny Governemanta amperinasa ny fampandehanan-draharaha andavanandro. * Fifamindram-pahefana : tontosa androany maraina Androany maraina no nandray ny andraikiny teny amin’ny [[lapan’I Mahazoarivo]] ny Praiministra vaovao Mahafaly Olivier. Nambarany fa hitsangana haingana ny governemanta izay hotarihiny, ekipa hiray hina sy hiombom-bina amin’ny ady amin’ny fahantrana sy ny ho fihatsaram-pianina amin’ny lafiny rehetra ho an’ny mpiray taninfrazana. Ho takiana amin’ireo [[ministra]] ny vokatra misy fiantraikany mivantana amin’ny vahoaka, hoy izy. == Ny pejy hafa ahitana vaovao == ; Vaovao eto amin'i Wikimedia : * [[Wikipedia:Vaovao Wikimedia|Vaovao Wikimedia]] &amp;ndash; eto amin'i Wikipedia * [[:m:Wikimedia News|Wikimedia News]] eo amin'i Metawiki. == 4 martsa 2016 15 ora takariva wikipédia eto Mahajanga == Ampitapitao : takariva iray atokana ho an'ny rehetra liana hianatra Wikipédia : fanaovana lahatsoratra, fanokafan-pejy vaovao : [https://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Mois_de_la_contribution/Mahajanga Wikipédia Mois_de_la_contribution/Mahajanga]--[[Mpikambana:Zanatan|Zanatan]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Zanatan|resaka]]) 14 Febroary 2016 à 12:10 (UTC) ==Closure of Malagasy Wikibooks== Hi, Malagasy Wikibooks is <s>going</s> <u>proposed</u> to be closed. For more information go to [[meta:Proposals for closing projects|Meta Wiki]]. --[[Mpikambana:Doostdar|Doostdar]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Doostdar|resaka]]) 20 Febroary 2018 à 13:24 (UTC) :Edited. [[Mpikambana:StevenJ81|StevenJ81]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:StevenJ81|resaka]]) 21 Febroary 2018 à 22:53 (UTC) == Loharano == {{reflist}} ep9q1a5tka3qhih4hll6dfi7qnxds8h 1136434 1136430 2026-04-27T08:27:10Z JianJi 36396 1136434 wikitext text/x-wiki <!-- Fitsipika momban'ny fanovana ny fizarana "VAOVAO" : 0. Aza kitihana ity zavatra ity. 1. Apetraho ny daty nitrangan'ilay vaovao. 2. Ataovy amin'ny soramahia ny zava-nitranga. 3. Vaovao izay erak'izao tontolo izao hapetraka. EO AMBANY EO NY VAOVAO NO HAPETRAKA --> ----------------- [[File:Sabastian Sawe at Berlin-Marathon 2025-09-21 05 (cropped 1).jpg|thumb|Sabastian Sawe at Berlin-Marathon 2025-09-21 05 (cropped 1)]] * '''[[26 Aprily|26]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** May ny rovan'[[Ambohidratrimo]], [[Madagasikara]], nanomboka tamin'ny 11 ora alina teo ho eo. Be avy hatrany ny nihevitra fa nisy nandoro izy io. ** Montsan'i [[Sabastian Sawe]] teratany [[Kenià|kenyana]], tao [[Lôndôna|Londres]], ny zavabita tsara indrindra amin'ny hazakazaka Marathon fa vitany tao anatin'ny 1 ora 59 minitra ary 30 segondra izany. Ity no Marathon voalohany vita latsaky ny ora roa. * '''[[25 Aprily|25]] [[avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Cole Tomas Allen]] no anaran' ilay olona voasambotra tao amin'ny [[Trano Fotsy]] nitondra fitaovam-pîadiana heverina ho nikasa hitifitra an'i [[Donald Trump]] nandritra ny sakafom-pihaonana tamin' ny solontenan' ny mpanao gazety. ** Niara-nanafika tanàna maromaro tao [[Mali]] ([[Bamako]], [[Kati]], [[Mopti]], Sévaré Gao, Bourem ary [[Kidal]]) ny jihadista avy amin'ny ''Vondrona manohana ny Islam sy ny Miozolomana'' sy ny ''Mandam-panafahana an'i Azawad'' ary nahafaty ny Minisitry ny Fiarovana ny kolonely Sadio Camara. * '''[[21 Aprily|21]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatery nofoanana ny fitsidihana ofisialy saika hataon'ny filohan'i [[Taioàna|Taiwan]], [[Lai Ching-te|Lai Chin-te]], an' i [[Eswatini]] fa tsy namela ny faritr'habakabany isidinan'ny voromby mitondra azy i [[Seychelles]], [[Maorisy]] ary [[Madagasikara]]. * '''[[20 Aprily|20]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Nahatratra 7.4 amin'ny maridrefy Richter ny [[Horohorontany|fihovitrovitry ny tany]] manamorona ny sisin-dranomasin' i [[Japàna]] ka niteraka fanairana amin'ny mety hisian' ny [[Tsunami|tsunami]]. ** [[Miaramila]] enina, (kaporaly roa, serzà-sefo roa, adjidà-sefo iray, adjidà iray) Nanao fanafihana miram-piadiana teny akaikin' ny tetezan' Ambodihady, [[Antananarivo]], [[Madagasikara]]. Vola maherin' ny 70 tapitrisa ariary no lasan-dry zareo tamin'izany. <noinclude> * '''[[19 Aprily|19]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Ny fiaraha-miasa "Bolgaria liam-pandrosoana" elatra afovoany-havia izay tsy mankasitraka ny [[Vondrona Eorôpeana|Vondrona Eoropeana]] sady mpomba an'i [[Rosia]], tarihin' i Rumen Radev (sary), filohany hatry ny ela, no nahazo ny ankamaroan'ny toerana tamin'ny fifidianana parlemantera [[Bolgara (vahoaka)|Bolgara]]. * '''[[18 Aprily|18]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Tsy nahomby amin'ny ankapobeny ny fidinana an-dalambe teo [[Ambohijatovo]] nataon'ny ampahan'ny Gen Z mitaky ny hamotsorana ireo namany nosamborina sy natao famotorana. ** Nankalazaina sy natrehin'ny mpitondra maro notarihan'ny [[Filoham-pirenena sy mpanjakan' i Madagasikara|PRRM]] tao [[Toliara|Toliary]] ny nametrahana ny [[tsapiky]] ho vakoka manerantany tsy tsapan-tanana anivon'ny [[UNESCO]] * '''[[15 Aprily|15]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatendry ho filohan'ny delegasiona manokana eto [[Antananarivo Renivohitra]], Atoa Ralambomanana Fenoherintsoa, [[solombavambahoaka]] TIM voafidy tao amin'ny Boriborintany fahatelo Antananarivo. Filoha lefitra voalohany: Atoa Ralaiharison Nirina Thiery ary Filoha lefitra faharoa: Atoa Ranaivoson Ny Hery Mananjara. Nihintsana moa ny Ben'ny Tanàna araka ny didim-pitsarana ara-pitantanam-panjakana. * '''[[14 Aprily|14]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Vohemar|Iharana]] - Nodoran'andian'olona ny komisariàn' ny polisy rehefa tsy hitany tao intsony ilay noahiahiana ho namono olona sy nandroba môtô. May avokoa ny fanaka fa tsy nisy ny fitaovam-piadiana very.<ref>https://2424.mg/news/vindicte-populaire-tout-le-mobilier-du-commissariat-de-vohemar-calcine-apres-lincendie-causee-par-une-foule-en-colere-aucune-arme-derobee/</ref> * '''[[13 Aprily|13]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : * Fantatra fa dimy ny isan'ireo Gen Z nitarika ny hetsika 10 avrily 2026 nosamborina sy atao fanadihadiana ao amin'ny Brigade Criminelle ao Anosy.<ref>https://la1ere.franceinfo.fr/reunion/madagascar-cinq-jeunes-de-la-gen-z-places-en-garde-a-vue-1691498.html?</ref> <ref>https://midi-madagasikara.mg/gen-z-herizo-auditionne-a-la-brigade-criminelle/</ref> * Namoaka [[fanambaràna]] iraisana, hita amin'ireo pejy [[media sosialy]] an'ireo [[fikambanana]] manana ny lazany sy azo itokisana, ny fikambanana tsy miankina amin'ny fanjakana miisa 70 eto [[Madagasikara]], azo tononina ho Firaisamonim-pirenena, miantso ny mpitondra ny firenena amin'izao fotoana izao hanaja ny [[zo]] sy ny fahafahana fototra miteny sy maneho hevitra. Nomelohin-dry zareo ny fisamborana an-keriny sy tsy ara-dalàna natao tamin'ireo tanora nanao [[fihetsiketsehana]] ny zoma [[10 Aprily|10 avrily]] teo teny [[Ambohijatovo]]. Tsikaritra fa lasa fiampangana mahazatra ny "fanohintohinana ny filaminam-bahoaka" fanaon'ny mpitondra teo aloha efa nesorina. Takìn'ny Firaisamonim-pirenena amin'ny mpitondra noho izany ny: ** Hamotsorana avy hatrany, tsy misy fepetra ireo tanora mpanao fihetsiketsehana ary naneho hevitra am-pilaminana. ** Hanajana ny zo fototra ** Hametrahana sehatra fifampiresahana ofisialy, ahafahan'ireo mpisehatra rehetra, indrindra ny fikambanan'ny tanora, haneho am-pilaminana ny heviny, handroso ny soso-keviny sy ny fijeriny, ao anatin'ny fanajana ny firaisankina sy ny tsy fampiasana herisetra ary ao anaty ny firaisampirenena. * '''[[12 Aprily|12]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandresy tamin'ny fifidianana parlemantera [[Hôngroà (vahoaka)|Hongroà]] ny Antoko [[Tisza]] tarihin'i [[Péter Magyar]], namarana ny 16 taona nitondran'ny [[Fidesz]] tarihin'i [[Viktor Orban|Viktor Orbán]]. * '''[[11 Aprily|11]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nigadona teto an-[[tany]] tao amin'ny [[Oseana Pasifika]] ny [[sambondanitra]] [[Artemis 2]] an'ny [[NASA]], raha niainga ny [[1 Aprily|1 avrily]] teo ka nahavita nihodidina ny [[volana]]. ** Nampidirin' ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary]] (IUCN) ho anisan'ny ahiana ho lany tamingana ny '''manchot empereur''' (Aptenodytes forsteri) noho ny fiantraikan'ny [[fiovan' ny toetany]]. [[File:Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg|thumb|Penguin]] ** Tonga any Islamabad, [[Pakistàna|Pakistan]] ireo delegasionan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]] mba hifampiraharaha ny fampitsaharana ady. Io no fihaonana ambony indrindra teo amin'ny firenena roa tonta hatramin'ny [[Revôlisiôna Iraniana|Revolisiona Iraniana]] 1979. Ny delegasiona Iraniana notarihin'ny filohan'ny parlemanta Iraniana [[Mohammad Bagher Ghalibaf]] sy ny Minisitry ny Raharaham-bahiny [[Abbas Araghchi]] ary ny delegasionan'i Etazonia kosa notarihin'ny filoha lefitra [[JD Vance]]. ** Nihaona tamin'i [[Xi Jinping]], Sekretera Jeneralin'ny [[Kômonisma|Antoko Kômonista Shinoa]], tao [[Beijing]] ny delegasionan'ny [[Kuomintang]] notarihin'ny Filohany, [[Cheng Li-wen]]. * '''[[8 Aprily|8]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandidy ny '''[[Governemanta Malagasy|fanjakana malagasy]]''' fa tsy hahetsika mandritra ny tapabolana ny vidin'ny '''[[solika]]''' eto Madagasikara. 4900 Ar ny litatry ny [[lasantsy]], 4660 Ar ny litatry ny gazoala ary 3510 ariary ny litatry ny [[solitany]] (pétrole).<ref>https://www.omh.mg/index.php?page=filactus&id=92</ref> ** Noho ny fanelanelanana nataon'i '''[[Pakistàna|Pakistan]]''' dia mitsahatra tapabolana ny '''[[ady]]''' ifanaovan'i '''[[Etazonia]]''' sy '''[[Iràna|Iran]]''' ** Ora vitsy taorian'ny fampiatoana ady tao amin'ny faritra, nahafaty olona 357 farafahakeliny ny fanafihana [[Israelianina|israeliana]] tao [[Libàna|Libàna]]. * '''[[7 Aprily|7]] [[avrily]] [[2026]]''' - Filankevitry ny minisitra manambara ny hamehana ara-angovo manerana ny firenena mandritra ny tapabolana noho ny tsi-fahampian'ny solika vokatry ny ady ifanaovan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]].<ref>https://www.bbc.com/news/articles/cgj0dzwgzq5o</ref> * '''[[3 Aprily|3]] [[Aprily|avrily]] [[2026]]''' - Olona 13 no ampangain'ny mpitondra ho mikasa hamono ny filoha '''[[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michaël]]''', hoy ny mpampanoa lalàna '''Narindra Navalona Rakotoniaina''', 11 no notazonina tamin'izy ireo.<ref>https://www.africanews.com/2026/04/03/madagascar-13-charged-in-plot-to-kill-interim-leader-randrianirina/</ref> * '''[[31 Martsa|31]] [[Martsa|marsa]] [[2026]]''' - Notendren'ny Filoha '''[[Michaël Randrianirina|Michael Randrianirina]]''' ho Masoivohon'i Madagasikara ao [[Paris]], [[Frantsa]] Atoa '''[[Michel Rabemahefa]]'''.<ref>https://www-africaintelligence-fr.wikipedialibrary.idm.oclc.org/afrique-australe-et-iles/2026/03/31/qui-sera-le-nouvel-ambassadeur-d-antananarivo-a-paris,110691441-art</ref> ===Fifanekem-piarahamiasa Madagasikara sy Rwanda amin'ny resaka EBM=== Vita omaly '''30 marsa 2026''' tany '''[[Kigali]]''' renivohitr'i [[Rwanda]], navoaka ao amin'ny pejy Facebook an'ny '''Direction Générale des Impôts''' sy ny tranonkalany<ref>https://www.impots.mg/actualite/84?fbclid=IwY2xjawQ4qOJleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFBeTRJeTdRRGY0N2hqbFdvc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHnWj3dRiHgTTv6X_M7dePf7EptQNwD7nctV7Yk5g5Dg0uQfvZeuWFsFVmOa0_aem_3FySQbmNH21d4ptudmiJvQ</ref> koa, ny fifanekem-piaraha-miasa (protocole d'accord - Memorandum of Understanding) eo amin'ny Rwanda sy Madagasikara amin'ny hanatanterahina ny famoaham-paktiora elektronika eto Madagasikara na "'''Electronic Billing Machine (EBM)'''". Nanao sonia izany amin'ny anaran'i Madagasikara ny Tale Jeneralin'ny DGI Atoa '''Edmond Rafaralahy''' ary nisolo tena amin'ny anaran'i Rwanda kosa ny Kômisera Jeneralin'ny RRA (''Rwanda Revenue Anthority'') Atoa '''Ronald Niwenshuti''' ary samy nanatrika teo ihany koa ny delegasiona roa tonta. Tohiny...<ref>https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wn/mg/2026/03/31/Fifanekem-piarahamiasa_Madagasikara_sy_Rwanda_amin%27ny_famoaham-paktiora_elektr%C3%B4nika</ref> ===Football: Madagasikara 5-2 Kirghistan=== Araka ny fanambaràna navoakan'ny Federasiona Malagasy ny Football tao amin'ny pejy Facebook dia nomontsanin'ny '''Ekipam-pirenena malagasy ([[Barea]]) 05 - 02 ny ekipam-pirenen'i [[Kirgizistàna|Kirghistan]]''' nandritra ny lalao ara-pirahalahiana notontosaina tany Torkia. Notantarain'i Merveille Welo tao amin'ny '''Africa Top Sports<ref>https://www.africatopsports.com/2026/03/28/amical-madagascar-humilie-le-kirghizistan-en-une-mi-temps/</ref>''' nivoaka tamin'ny '''28 marsa 2026''' tamin'ny 15:57 aza fa efa nitarika ny Barea tamin'ny isa 04 -01 tamin'ny fidirana voalohany ka tsy maintsy mitady izay fomba tsy haha-afa-baraka azy ny mpifanandrina mandritra ny tapa-potoana faharoa. ===Fiaraha-miasa Fanjakana Mitambatra (UK) - Madagasikara=== [[File:Cib-gov-uk (CoreUI Icons v1.0.0).svg|thumb]] Namoaka filazana tao amin'ny tranonkalany<ref>https://www.gov.uk/world/madagascar/news</ref> ofisialy ny Fanjakana Britanika tamin'ny '''26 marsa 2026''' lasa teo fa manomboka izao ny teratany malagasy mangataka Visa ho any amin'io Firenena Mitambatra io dia amin'ny alalan'ny eVisa ihany no hanaovana izany fa tsy amin'ny fomba hafa mba hahamora sy mahomby kokoa ny dia. Vaovao mahafinaritra ho antsika avy aty Madagasikara izany. ===Governemanta Rajaonarison=== Efa misy ny takelaka manokana '''[[Governemanta Rajaonarison]]''' raha mitady izany ianao. Tsindrio io sora-matevina io. === Ireo mpikambana mandrafitra ny governemanta RAJAONARISON Mamitiana Jeannot Ruffin === Notendrena ary naseho vahoaka tamin'ny alalan'ny haino aman-jery an'ny fanjakana sy tsy miankina mbamin'ny media sosialy tetsy amin'ny Lapam-panjakana Iavoloha androany alarobia 25 marsa 2026 alina teo ireo mpikambana ao amin'ny governemanta vaovao tarihin'ny Praiminisitra RAJAONARISON Mamitiana. Ireto avy izy ireo : * Minisitry ny Foloalindahy : Jeneraly RAZAFITOMBO Maminirina Ely * Minisitry ny Raharaham-bahiny : Dr N'DIAYE Alice * Minisitry ny Fitsarana, mpitahiry ny tombokasem-panjakana : ERNAIVO Fanirisoa * Minisitry ny Atitany sy fanapariaham-pahefana: RAKOTONANDRASANA Hanitra Velonjara Tiaray * Minisitry ny Toekarena sy Fitantanam-bola : RAMIARISON Herinjatovo Aimé * Minisitry ny Filaminam-bahoaka : IGP ERICK MICHEL WOULI IDRISSA * Minisitry ny Fanavaozana : RAZAFIMANANTSOA Lobo Hanitriniaina * Minisitry ny Fanajariana ny tany : GD LYLISON René de Rolland * Minisitry ny Fahasalamam-bahoaka : Dr MANAGNA Monira * Minisitry ny Fampianarana Ambony sy ny fikarohana siantifika: Pr RAVONIMANANTSOA Ndaohialy Manda-Vy * Minisitry ny Fanabeazam-pirenena : RAJAONARISON Sendra Nirina * Minisitry ny Fampianarana ara-teknika sy fanofanana arak’asa : ANDRIAMAMPANDRY Todisoa Manampy * Minisitry ny Fambolena sy Fahavitan-tena ara-tsakafo : RAMINDO Gaëtan * Minisitry ny Fiompiana : RANDRIANOMENJANAHARY Riana Nantenaina * Minisitry ny Indostria sy fampivelarana sy sehatra tsy miankina : RAHARIMANJATO Ny Riana Nampoina * Minisitry ny Varotra sy Fanjifana : ANDRIAMADISON Michela Haingotiana Angèle * Minisitry ny Asa sy Fampanan’asa ary ny asam-panjakana : DENIS FRANCONIO MAC * Minisitry ny Fitaterana sy Famantarana ny toetrandro : ANDRIANAVALONA RAMANAMBOLA Herizo * Minisitry ny Angovo sy Akoran'afo: RABEARIMANGA Radonirina Lucas * Minisitry ny Harena an-kibon’ny tany sy Loharanon-karena stratejika : ANDRIAMPARANY Carl de Mon Espoir * Minisitry ny Asa vaventy : RAFEFIMANANA Sambilason Richard * Minisitry ny Jono sy Toekarena manga : Pr MAHARAVO Jean * Minisitry ny Tontolo iainana sy ny Fampandrosoana lovain-jafy : ANDRIATSIHALA Nolave Luck Aristide * Minisitry ny Fizahantany sy Asa tanana : VOLOLONIAINA Lucie * Minisitry ny Rano, ny fanadiovana ary ny fidiovana : RAZAFINDRIANIAINA Minosoa Anjaratiana Elia * Minisitry ny Haitao ara-kajy Mirindra, Paositra sy fifandraisandavitra : ANDRIAMAMPIADANA Mahefa * Minisitry ny Mponina sy Firaisankina : RAKOTONIAINA Voahanginiriana Cathia * Minisitry ny Tanora sy Fanatanjahantena : RASAMBANY Alain Desiré * Minisitry ny Serasera sy Kolontsaina : MANDRINDRARIVONY O’Gascar Fenosoa * Minisitry delege misahana ny Zandarimaria : GCA BAMA MARIMA === Iraka delegasiona Vaomiera Vondrona Afrikana === Namita iraka teto Madagasikara ny delegasiona avy amin'ny Vaomieran'ny Vondrona Afrikana[1] notarihan'ny filohany ny S.E. Mahmoud Ali Youssouf ny 16 ka hatramin'ny 21 marsa 2026 lasa teo. Anto-dian-dry zareo ny hijery sy hanombana ny fahavoazana nateraky ny fandalovan'ny rivodoza Gezani tamin'ny 10 febroary 2026 lasa teo. Voatomban'ny delegasiona ary fa 478.000 ny isan'ny tra-boina tamin'ny ilany atsinanana sy afovoan'i Madagasikara, mihoatra ny 20.800 ny isan'ny olona voatery nafindra toerana, mihoatra ny 800 ny isan'ny naratra ary 59 ny isan'ny maty tamin'izany. Ho fanehoam-piraisankinan'ny Vondrona Afrikana dia nanamora ny fitsinjarana sakafo sy zavatra mitentina 20.000 dôlara US ny delegasiona ary nofenoin'ny Vatsy Fanampiana maha-olona 200.000 dôlara US izany. === Maorisy: Sahirantsaina amin'ny lazany manoloana ny raharaha Ravatomanga === [[File:Bleu2.jpg|thumb|Mamy Ravatomanga]] Araka ny vaovao navoakan'ny [https://www.billionaires.africa/2026/03/22/the-detention-of-malagasy-tycoon-mamy-ravatomanga-in-mauritius-is-threatening-the-islands-financial-reputation-ahead-of-its-2027-fatf-review/ Billionaires Africa] tamin'ny alahady 22 marsa 2026 lasa teo dia manahiran-tsaina ny mpitondra ao Maorisy ity '''raharaha Ravatomanga''' ity. Fitsapana mafy ho an'ny mpitondra izany satria manakaiky ny fanomezana naoty sy fampilaharana ny isam-pirenena amin'ny ady ataony amin'ny famotsiam-bola sy ny ady amin'ny famatsiana ny fampihorohoroana mbamin'ny fampielezana fitaovam-piadiana mahery vaika na ny [https://www.fatf-gafi.org/fr/Sujets/recommandations-du-GAFI.html 2027 FATF (GAFI 2027)]. Raha sanatria manko midina ny naotiny noho io raharaha io dia mety hitarika ho amin'ny fahaverezan'ny fitokisan'ny mpampiasa vola izany ka hisy fiantraikany avy hatrany amin'ny toekaren'ity nosy ity. Heverina noho izany fa tsy hanamaivamaivana velively ity raharaha ity ny ao Maorisy fa hitandrina mafy amin'ny zavatra rehetra tokony ataony. Tamin'ny taona 2012 ny FATF/GAFI no namoaka fandrisihana voalohany ireo karazana fenitra arahin'ny isam-pirenena ahafahana miady amin'ny voina ataon'olombelona efa voalaza etsy ambony. === Madagasikara : Milina mpamantatra lainga no manao fitsapana ireo te-ho minisitra === [[File:Russian-Malagasy talks (2026-02-19) 07.jpg|thumb|Ny Filoha Malagasy nandritra ny fifampidinihana teo amin'ny Rosiana sy ny Malagasy raha nanao fitsidihana amin'ny fomba ofisialy tany ny delegasiona malagasy (19 febroay 2026) 07]] Nanambara ny Filohan'ny Fanavaozana an'i Madagasikara [[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michael]] tamin'ny alakamisy 19 marsa 2026 lasa teo fa hosedraina amin'ny milina mpamantatra lainga avokoa izay rehetra te-ho minisitra handrafitra ny governemanta Rajaonarison. Nambarany tamin'ny [[mpanao gazety]] fa avy amin'izany no ahafantarana<ref>https://apnews.com/article/madagascar-lie-detector-tests-coup-politics-ac27f0fac3c812b56e6e233aaa173e0e</ref> izay mpanao kolikoly ary avy amin'izany ihany koa no ahitana izay afaka manampy azy ireo. Samy mitovy ny nambaran'ireo fampitam-baovao miteny anglisy<ref>https://www.africanews.com/amp/2026/03/20/madagascars-president-orders-polygraph-for-aspiring-ministers/</ref> fa tsy hoe olona madio 100% no hokarohina fa rehefa mahatratra ny 60% ny fahadiovany dia afaka amin'ny fitsapana voalohany izy.<br> Voalaza manko fa vao nahazo io milina mpamantatra lainga io (polygraphe) io isika ary misy manampahaizana manokana mikirakira azy ihany koa vonona hanao izany. Afaka amin'io dingana voalohany io ireo te-ho minisitra vao manao dinika amin'ny [[Filoham-pirenena|Filoha]] sy ny [[Praiminisitran'i Madagasikara|Praiminisitra]]. Efa andrasana fatratra moa amin'izao fotoana izao ny fivoahan'ny lisitra ahitana ireo mpikambana ao amin'ny [[Governemanta|governemanta]] vaovao. ==== 29 Aprily 2016 ==== Lozam-pifamoivozana teny amin’ny <big>Digue</big> sy tany <big>Mahitsy</big> [[Antananarivo]] : 12 no [[maty]], 37 naratra mafy Nanoloana izany, dia nitsidika tao amin’ny [[hopitaly]] HJRA (Hopital Joseph Ravoahangy Andrianavalona) an'ireo niharam-boina ny filoha Malagasy ‪[[Hery ‎Rajaonarimampianina]]‬ ny alin'io ihany: nankahery ireo naratra sy naneho ny fiaraha-miory tamin’ireo fianakaviana namoy havana. Baiko hentitra no nomen'ny filoha ny tompon’andraikitra rehetra mba hanamafy ny fampiharana ny lalàna sy ny fitsipiky ny fifamoivozana, hampihatra tsy misy indrafo ny famaizana amin’izay mihoa-pefy sy tsy manara-dalàna, ary hanaramaso akaiky ny fanomezana alàlana hamily fiara, indrindra eo amin’ny sehatry ny fitateram-bahoaka. Niantso ireo mpitatitra ihany koa izy mba ho matihanina ny [[mpamily]] ampiasaina satria ain’olona no lalaovin’ireo manao kitoatoa amin’ny asany. Asiana sampan’ny [[BIANCO]] koa, hoy ny filoha, eny amin’ireo toby fitsirihana ara-teknika mba tsy ho nohon’ny [[kolikoly]] no ahazoana alàlana, kanefa hitera-doza satria tsy tomombana ny fiara.<ref>http://www.presidence.gov.mg/accidents-de-taxibe-application-stricte-des-lois-et-reglements/</ref> ----------------- ==== Vaovao efa lasa ==== * Voatendry ny Praiministra vaovao Nampahafantarin'ny Sekretera Jeneralin’ny Fiadidiana ny Repoblika io takariva io teny amin'ny [[lapan'Iavoloha]], ny Didim-panjakana laharana faha-2016-250, izay nanendren’ny Filoham-pirenena an Atoa [[Mahafaly Solonandrasana Olivier|MAHAFALY Solonandrasana Olivier]] ho [[Praiministra]] sady Lehiben’ny [[Governemanta]]. Mandra-pitsangan’ny Governemanta vaovao dia iantohan’ireo mpikambana ao amin’ny Governemanta amperinasa ny fampandehanan-draharaha andavanandro. * Fifamindram-pahefana : tontosa androany maraina Androany maraina no nandray ny andraikiny teny amin’ny [[lapan’I Mahazoarivo]] ny Praiministra vaovao Mahafaly Olivier. Nambarany fa hitsangana haingana ny governemanta izay hotarihiny, ekipa hiray hina sy hiombom-bina amin’ny ady amin’ny fahantrana sy ny ho fihatsaram-pianina amin’ny lafiny rehetra ho an’ny mpiray taninfrazana. Ho takiana amin’ireo [[ministra]] ny vokatra misy fiantraikany mivantana amin’ny vahoaka, hoy izy. == Ny pejy hafa ahitana vaovao == ; Vaovao eto amin'i Wikimedia : * [[Wikipedia:Vaovao Wikimedia|Vaovao Wikimedia]] &amp;ndash; eto amin'i Wikipedia * [[:m:Wikimedia News|Wikimedia News]] eo amin'i Metawiki. == 4 martsa 2016 15 ora takariva wikipédia eto Mahajanga == Ampitapitao : takariva iray atokana ho an'ny rehetra liana hianatra Wikipédia : fanaovana lahatsoratra, fanokafan-pejy vaovao : [https://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Mois_de_la_contribution/Mahajanga Wikipédia Mois_de_la_contribution/Mahajanga]--[[Mpikambana:Zanatan|Zanatan]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Zanatan|resaka]]) 14 Febroary 2016 à 12:10 (UTC) ==Closure of Malagasy Wikibooks== Hi, Malagasy Wikibooks is <s>going</s> <u>proposed</u> to be closed. For more information go to [[meta:Proposals for closing projects|Meta Wiki]]. --[[Mpikambana:Doostdar|Doostdar]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Doostdar|resaka]]) 20 Febroary 2018 à 13:24 (UTC) :Edited. [[Mpikambana:StevenJ81|StevenJ81]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:StevenJ81|resaka]]) 21 Febroary 2018 à 22:53 (UTC) == Loharano == {{reflist}} dmkqlj46ee8o9t12vy3hurecnxq5jfz 1136438 1136434 2026-04-27T09:35:34Z JianJi 36396 1136438 wikitext text/x-wiki <!-- Fitsipika momban'ny fanovana ny fizarana "VAOVAO" : 0. Aza kitihana ity zavatra ity. 1. Apetraho ny daty nitrangan'ilay vaovao. 2. Ataovy amin'ny soramahia ny zava-nitranga. 3. Vaovao izay erak'izao tontolo izao hapetraka. EO AMBANY EO NY VAOVAO NO HAPETRAKA --> ----------------- [[File:Sabastian Sawe at Berlin-Marathon 2025-09-21 05 (cropped 1).jpg|thumb|Sabastian Sawe at Berlin-Marathon 2025-09-21 05 (cropped 1)]] * '''[[26 Aprily|26]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** May ny rovan'[[Ambohidratrimo]], [[Madagasikara]], nanomboka tamin'ny 11 ora alina teo ho eo. Be avy hatrany ny nihevitra fa nisy nandoro izy io. ** Montsan'i [[Sabastian Sawe]] teratany [[Kenià|kenyana]], tao [[Lôndôna|Londres]], ny zavabita tsara indrindra amin'ny hazakazaka Marathon fa vitany tao anatin'ny 1 ora 59 minitra ary 30 segondra izany. Ity no Marathon voalohany vita latsaky ny ora roa. * '''[[25 Aprily|25]] [[avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Cole Tomas Allen]] no anaran' ilay olona voasambotra tamin' ny fikasana hitifitra an'i [[Donald Trump]] nandritra ny sakafom-pihaonan' ireo solontenan-gazety mpankao amin'ny [[Trano Fotsy]]. ** Niara-nanafika tanàna maromaro tao [[Mali]] ([[Bamako]], [[Kati]], [[Mopti]], Sévaré Gao, Bourem ary [[Kidal]]) ny jihadista avy amin'ny ''Vondrona manohana ny Islam sy ny Miozolomana'' sy ny ''Mandam-panafahana an'i Azawad'' ary nahafaty ny Minisitry ny Fiarovana ny kolonely Sadio Camara. * '''[[21 Aprily|21]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatery nofoanana ny fitsidihana ofisialy saika hataon'ny filohan'i [[Taioàna|Taiwan]], [[Lai Ching-te|Lai Chin-te]], an' i [[Eswatini]] fa tsy namela ny faritr'habakabany isidinan'ny voromby mitondra azy i [[Seychelles]], [[Maorisy]] ary [[Madagasikara]]. * '''[[20 Aprily|20]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Nahatratra 7.4 amin'ny maridrefy Richter ny [[Horohorontany|fihovitrovitry ny tany]] manamorona ny sisin-dranomasin' i [[Japàna]] ka niteraka fanairana amin'ny mety hisian' ny [[Tsunami|tsunami]]. ** [[Miaramila]] enina, (kaporaly roa, serzà-sefo roa, adjidà-sefo iray, adjidà iray) Nanao fanafihana miram-piadiana teny akaikin' ny tetezan' Ambodihady, [[Antananarivo]], [[Madagasikara]]. Vola maherin' ny 70 tapitrisa ariary no lasan-dry zareo tamin'izany. <noinclude> * '''[[19 Aprily|19]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Ny fiaraha-miasa "Bolgaria liam-pandrosoana" elatra afovoany-havia izay tsy mankasitraka ny [[Vondrona Eorôpeana|Vondrona Eoropeana]] sady mpomba an'i [[Rosia]], tarihin' i Rumen Radev (sary), filohany hatry ny ela, no nahazo ny ankamaroan'ny toerana tamin'ny fifidianana parlemantera [[Bolgara (vahoaka)|Bolgara]]. * '''[[18 Aprily|18]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Tsy nahomby amin'ny ankapobeny ny fidinana an-dalambe teo [[Ambohijatovo]] nataon'ny ampahan'ny Gen Z mitaky ny hamotsorana ireo namany nosamborina sy natao famotorana. ** Nankalazaina sy natrehin'ny mpitondra maro notarihan'ny [[Filoham-pirenena sy mpanjakan' i Madagasikara|PRRM]] tao [[Toliara|Toliary]] ny nametrahana ny [[tsapiky]] ho vakoka manerantany tsy tsapan-tanana anivon'ny [[UNESCO]] * '''[[15 Aprily|15]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** Voatendry ho filohan'ny delegasiona manokana eto [[Antananarivo Renivohitra]], Atoa Ralambomanana Fenoherintsoa, [[solombavambahoaka]] TIM voafidy tao amin'ny Boriborintany fahatelo Antananarivo. Filoha lefitra voalohany: Atoa Ralaiharison Nirina Thiery ary Filoha lefitra faharoa: Atoa Ranaivoson Ny Hery Mananjara. Nihintsana moa ny Ben'ny Tanàna araka ny didim-pitsarana ara-pitantanam-panjakana. * '''[[14 Aprily|14]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : ** [[Vohemar|Iharana]] - Nodoran'andian'olona ny komisariàn' ny polisy rehefa tsy hitany tao intsony ilay noahiahiana ho namono olona sy nandroba môtô. May avokoa ny fanaka fa tsy nisy ny fitaovam-piadiana very.<ref>https://2424.mg/news/vindicte-populaire-tout-le-mobilier-du-commissariat-de-vohemar-calcine-apres-lincendie-causee-par-une-foule-en-colere-aucune-arme-derobee/</ref> * '''[[13 Aprily|13]] [[Avrily 2026|avrily]] [[2026]]''' : * Fantatra fa dimy ny isan'ireo Gen Z nitarika ny hetsika 10 avrily 2026 nosamborina sy atao fanadihadiana ao amin'ny Brigade Criminelle ao Anosy.<ref>https://la1ere.franceinfo.fr/reunion/madagascar-cinq-jeunes-de-la-gen-z-places-en-garde-a-vue-1691498.html?</ref> <ref>https://midi-madagasikara.mg/gen-z-herizo-auditionne-a-la-brigade-criminelle/</ref> * Namoaka [[fanambaràna]] iraisana, hita amin'ireo pejy [[media sosialy]] an'ireo [[fikambanana]] manana ny lazany sy azo itokisana, ny fikambanana tsy miankina amin'ny fanjakana miisa 70 eto [[Madagasikara]], azo tononina ho Firaisamonim-pirenena, miantso ny mpitondra ny firenena amin'izao fotoana izao hanaja ny [[zo]] sy ny fahafahana fototra miteny sy maneho hevitra. Nomelohin-dry zareo ny fisamborana an-keriny sy tsy ara-dalàna natao tamin'ireo tanora nanao [[fihetsiketsehana]] ny zoma [[10 Aprily|10 avrily]] teo teny [[Ambohijatovo]]. Tsikaritra fa lasa fiampangana mahazatra ny "fanohintohinana ny filaminam-bahoaka" fanaon'ny mpitondra teo aloha efa nesorina. Takìn'ny Firaisamonim-pirenena amin'ny mpitondra noho izany ny: ** Hamotsorana avy hatrany, tsy misy fepetra ireo tanora mpanao fihetsiketsehana ary naneho hevitra am-pilaminana. ** Hanajana ny zo fototra ** Hametrahana sehatra fifampiresahana ofisialy, ahafahan'ireo mpisehatra rehetra, indrindra ny fikambanan'ny tanora, haneho am-pilaminana ny heviny, handroso ny soso-keviny sy ny fijeriny, ao anatin'ny fanajana ny firaisankina sy ny tsy fampiasana herisetra ary ao anaty ny firaisampirenena. * '''[[12 Aprily|12]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandresy tamin'ny fifidianana parlemantera [[Hôngroà (vahoaka)|Hongroà]] ny Antoko [[Tisza]] tarihin'i [[Péter Magyar]], namarana ny 16 taona nitondran'ny [[Fidesz]] tarihin'i [[Viktor Orban|Viktor Orbán]]. * '''[[11 Aprily|11]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nigadona teto an-[[tany]] tao amin'ny [[Oseana Pasifika]] ny [[sambondanitra]] [[Artemis 2]] an'ny [[NASA]], raha niainga ny [[1 Aprily|1 avrily]] teo ka nahavita nihodidina ny [[volana]]. ** Nampidirin' ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary]] (IUCN) ho anisan'ny ahiana ho lany tamingana ny '''manchot empereur''' (Aptenodytes forsteri) noho ny fiantraikan'ny [[fiovan' ny toetany]]. [[File:Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg|thumb|Penguin]] ** Tonga any Islamabad, [[Pakistàna|Pakistan]] ireo delegasionan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]] mba hifampiraharaha ny fampitsaharana ady. Io no fihaonana ambony indrindra teo amin'ny firenena roa tonta hatramin'ny [[Revôlisiôna Iraniana|Revolisiona Iraniana]] 1979. Ny delegasiona Iraniana notarihin'ny filohan'ny parlemanta Iraniana [[Mohammad Bagher Ghalibaf]] sy ny Minisitry ny Raharaham-bahiny [[Abbas Araghchi]] ary ny delegasionan'i Etazonia kosa notarihin'ny filoha lefitra [[JD Vance]]. ** Nihaona tamin'i [[Xi Jinping]], Sekretera Jeneralin'ny [[Kômonisma|Antoko Kômonista Shinoa]], tao [[Beijing]] ny delegasionan'ny [[Kuomintang]] notarihin'ny Filohany, [[Cheng Li-wen]]. * '''[[8 Aprily|8]] [[avrily]] [[2026]]''' : ** Nandidy ny '''[[Governemanta Malagasy|fanjakana malagasy]]''' fa tsy hahetsika mandritra ny tapabolana ny vidin'ny '''[[solika]]''' eto Madagasikara. 4900 Ar ny litatry ny [[lasantsy]], 4660 Ar ny litatry ny gazoala ary 3510 ariary ny litatry ny [[solitany]] (pétrole).<ref>https://www.omh.mg/index.php?page=filactus&id=92</ref> ** Noho ny fanelanelanana nataon'i '''[[Pakistàna|Pakistan]]''' dia mitsahatra tapabolana ny '''[[ady]]''' ifanaovan'i '''[[Etazonia]]''' sy '''[[Iràna|Iran]]''' ** Ora vitsy taorian'ny fampiatoana ady tao amin'ny faritra, nahafaty olona 357 farafahakeliny ny fanafihana [[Israelianina|israeliana]] tao [[Libàna|Libàna]]. * '''[[7 Aprily|7]] [[avrily]] [[2026]]''' - Filankevitry ny minisitra manambara ny hamehana ara-angovo manerana ny firenena mandritra ny tapabolana noho ny tsi-fahampian'ny solika vokatry ny ady ifanaovan'i [[Etazonia]] sy [[Iràna|Iran]].<ref>https://www.bbc.com/news/articles/cgj0dzwgzq5o</ref> * '''[[3 Aprily|3]] [[Aprily|avrily]] [[2026]]''' - Olona 13 no ampangain'ny mpitondra ho mikasa hamono ny filoha '''[[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michaël]]''', hoy ny mpampanoa lalàna '''Narindra Navalona Rakotoniaina''', 11 no notazonina tamin'izy ireo.<ref>https://www.africanews.com/2026/04/03/madagascar-13-charged-in-plot-to-kill-interim-leader-randrianirina/</ref> * '''[[31 Martsa|31]] [[Martsa|marsa]] [[2026]]''' - Notendren'ny Filoha '''[[Michaël Randrianirina|Michael Randrianirina]]''' ho Masoivohon'i Madagasikara ao [[Paris]], [[Frantsa]] Atoa '''[[Michel Rabemahefa]]'''.<ref>https://www-africaintelligence-fr.wikipedialibrary.idm.oclc.org/afrique-australe-et-iles/2026/03/31/qui-sera-le-nouvel-ambassadeur-d-antananarivo-a-paris,110691441-art</ref> ===Fifanekem-piarahamiasa Madagasikara sy Rwanda amin'ny resaka EBM=== Vita omaly '''30 marsa 2026''' tany '''[[Kigali]]''' renivohitr'i [[Rwanda]], navoaka ao amin'ny pejy Facebook an'ny '''Direction Générale des Impôts''' sy ny tranonkalany<ref>https://www.impots.mg/actualite/84?fbclid=IwY2xjawQ4qOJleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFBeTRJeTdRRGY0N2hqbFdvc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHnWj3dRiHgTTv6X_M7dePf7EptQNwD7nctV7Yk5g5Dg0uQfvZeuWFsFVmOa0_aem_3FySQbmNH21d4ptudmiJvQ</ref> koa, ny fifanekem-piaraha-miasa (protocole d'accord - Memorandum of Understanding) eo amin'ny Rwanda sy Madagasikara amin'ny hanatanterahina ny famoaham-paktiora elektronika eto Madagasikara na "'''Electronic Billing Machine (EBM)'''". Nanao sonia izany amin'ny anaran'i Madagasikara ny Tale Jeneralin'ny DGI Atoa '''Edmond Rafaralahy''' ary nisolo tena amin'ny anaran'i Rwanda kosa ny Kômisera Jeneralin'ny RRA (''Rwanda Revenue Anthority'') Atoa '''Ronald Niwenshuti''' ary samy nanatrika teo ihany koa ny delegasiona roa tonta. Tohiny...<ref>https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wn/mg/2026/03/31/Fifanekem-piarahamiasa_Madagasikara_sy_Rwanda_amin%27ny_famoaham-paktiora_elektr%C3%B4nika</ref> ===Football: Madagasikara 5-2 Kirghistan=== Araka ny fanambaràna navoakan'ny Federasiona Malagasy ny Football tao amin'ny pejy Facebook dia nomontsanin'ny '''Ekipam-pirenena malagasy ([[Barea]]) 05 - 02 ny ekipam-pirenen'i [[Kirgizistàna|Kirghistan]]''' nandritra ny lalao ara-pirahalahiana notontosaina tany Torkia. Notantarain'i Merveille Welo tao amin'ny '''Africa Top Sports<ref>https://www.africatopsports.com/2026/03/28/amical-madagascar-humilie-le-kirghizistan-en-une-mi-temps/</ref>''' nivoaka tamin'ny '''28 marsa 2026''' tamin'ny 15:57 aza fa efa nitarika ny Barea tamin'ny isa 04 -01 tamin'ny fidirana voalohany ka tsy maintsy mitady izay fomba tsy haha-afa-baraka azy ny mpifanandrina mandritra ny tapa-potoana faharoa. ===Fiaraha-miasa Fanjakana Mitambatra (UK) - Madagasikara=== [[File:Cib-gov-uk (CoreUI Icons v1.0.0).svg|thumb]] Namoaka filazana tao amin'ny tranonkalany<ref>https://www.gov.uk/world/madagascar/news</ref> ofisialy ny Fanjakana Britanika tamin'ny '''26 marsa 2026''' lasa teo fa manomboka izao ny teratany malagasy mangataka Visa ho any amin'io Firenena Mitambatra io dia amin'ny alalan'ny eVisa ihany no hanaovana izany fa tsy amin'ny fomba hafa mba hahamora sy mahomby kokoa ny dia. Vaovao mahafinaritra ho antsika avy aty Madagasikara izany. ===Governemanta Rajaonarison=== Efa misy ny takelaka manokana '''[[Governemanta Rajaonarison]]''' raha mitady izany ianao. Tsindrio io sora-matevina io. === Ireo mpikambana mandrafitra ny governemanta RAJAONARISON Mamitiana Jeannot Ruffin === Notendrena ary naseho vahoaka tamin'ny alalan'ny haino aman-jery an'ny fanjakana sy tsy miankina mbamin'ny media sosialy tetsy amin'ny Lapam-panjakana Iavoloha androany alarobia 25 marsa 2026 alina teo ireo mpikambana ao amin'ny governemanta vaovao tarihin'ny Praiminisitra RAJAONARISON Mamitiana. Ireto avy izy ireo : * Minisitry ny Foloalindahy : Jeneraly RAZAFITOMBO Maminirina Ely * Minisitry ny Raharaham-bahiny : Dr N'DIAYE Alice * Minisitry ny Fitsarana, mpitahiry ny tombokasem-panjakana : ERNAIVO Fanirisoa * Minisitry ny Atitany sy fanapariaham-pahefana: RAKOTONANDRASANA Hanitra Velonjara Tiaray * Minisitry ny Toekarena sy Fitantanam-bola : RAMIARISON Herinjatovo Aimé * Minisitry ny Filaminam-bahoaka : IGP ERICK MICHEL WOULI IDRISSA * Minisitry ny Fanavaozana : RAZAFIMANANTSOA Lobo Hanitriniaina * Minisitry ny Fanajariana ny tany : GD LYLISON René de Rolland * Minisitry ny Fahasalamam-bahoaka : Dr MANAGNA Monira * Minisitry ny Fampianarana Ambony sy ny fikarohana siantifika: Pr RAVONIMANANTSOA Ndaohialy Manda-Vy * Minisitry ny Fanabeazam-pirenena : RAJAONARISON Sendra Nirina * Minisitry ny Fampianarana ara-teknika sy fanofanana arak’asa : ANDRIAMAMPANDRY Todisoa Manampy * Minisitry ny Fambolena sy Fahavitan-tena ara-tsakafo : RAMINDO Gaëtan * Minisitry ny Fiompiana : RANDRIANOMENJANAHARY Riana Nantenaina * Minisitry ny Indostria sy fampivelarana sy sehatra tsy miankina : RAHARIMANJATO Ny Riana Nampoina * Minisitry ny Varotra sy Fanjifana : ANDRIAMADISON Michela Haingotiana Angèle * Minisitry ny Asa sy Fampanan’asa ary ny asam-panjakana : DENIS FRANCONIO MAC * Minisitry ny Fitaterana sy Famantarana ny toetrandro : ANDRIANAVALONA RAMANAMBOLA Herizo * Minisitry ny Angovo sy Akoran'afo: RABEARIMANGA Radonirina Lucas * Minisitry ny Harena an-kibon’ny tany sy Loharanon-karena stratejika : ANDRIAMPARANY Carl de Mon Espoir * Minisitry ny Asa vaventy : RAFEFIMANANA Sambilason Richard * Minisitry ny Jono sy Toekarena manga : Pr MAHARAVO Jean * Minisitry ny Tontolo iainana sy ny Fampandrosoana lovain-jafy : ANDRIATSIHALA Nolave Luck Aristide * Minisitry ny Fizahantany sy Asa tanana : VOLOLONIAINA Lucie * Minisitry ny Rano, ny fanadiovana ary ny fidiovana : RAZAFINDRIANIAINA Minosoa Anjaratiana Elia * Minisitry ny Haitao ara-kajy Mirindra, Paositra sy fifandraisandavitra : ANDRIAMAMPIADANA Mahefa * Minisitry ny Mponina sy Firaisankina : RAKOTONIAINA Voahanginiriana Cathia * Minisitry ny Tanora sy Fanatanjahantena : RASAMBANY Alain Desiré * Minisitry ny Serasera sy Kolontsaina : MANDRINDRARIVONY O’Gascar Fenosoa * Minisitry delege misahana ny Zandarimaria : GCA BAMA MARIMA === Iraka delegasiona Vaomiera Vondrona Afrikana === Namita iraka teto Madagasikara ny delegasiona avy amin'ny Vaomieran'ny Vondrona Afrikana[1] notarihan'ny filohany ny S.E. Mahmoud Ali Youssouf ny 16 ka hatramin'ny 21 marsa 2026 lasa teo. Anto-dian-dry zareo ny hijery sy hanombana ny fahavoazana nateraky ny fandalovan'ny rivodoza Gezani tamin'ny 10 febroary 2026 lasa teo. Voatomban'ny delegasiona ary fa 478.000 ny isan'ny tra-boina tamin'ny ilany atsinanana sy afovoan'i Madagasikara, mihoatra ny 20.800 ny isan'ny olona voatery nafindra toerana, mihoatra ny 800 ny isan'ny naratra ary 59 ny isan'ny maty tamin'izany. Ho fanehoam-piraisankinan'ny Vondrona Afrikana dia nanamora ny fitsinjarana sakafo sy zavatra mitentina 20.000 dôlara US ny delegasiona ary nofenoin'ny Vatsy Fanampiana maha-olona 200.000 dôlara US izany. === Maorisy: Sahirantsaina amin'ny lazany manoloana ny raharaha Ravatomanga === [[File:Bleu2.jpg|thumb|Mamy Ravatomanga]] Araka ny vaovao navoakan'ny [https://www.billionaires.africa/2026/03/22/the-detention-of-malagasy-tycoon-mamy-ravatomanga-in-mauritius-is-threatening-the-islands-financial-reputation-ahead-of-its-2027-fatf-review/ Billionaires Africa] tamin'ny alahady 22 marsa 2026 lasa teo dia manahiran-tsaina ny mpitondra ao Maorisy ity '''raharaha Ravatomanga''' ity. Fitsapana mafy ho an'ny mpitondra izany satria manakaiky ny fanomezana naoty sy fampilaharana ny isam-pirenena amin'ny ady ataony amin'ny famotsiam-bola sy ny ady amin'ny famatsiana ny fampihorohoroana mbamin'ny fampielezana fitaovam-piadiana mahery vaika na ny [https://www.fatf-gafi.org/fr/Sujets/recommandations-du-GAFI.html 2027 FATF (GAFI 2027)]. Raha sanatria manko midina ny naotiny noho io raharaha io dia mety hitarika ho amin'ny fahaverezan'ny fitokisan'ny mpampiasa vola izany ka hisy fiantraikany avy hatrany amin'ny toekaren'ity nosy ity. Heverina noho izany fa tsy hanamaivamaivana velively ity raharaha ity ny ao Maorisy fa hitandrina mafy amin'ny zavatra rehetra tokony ataony. Tamin'ny taona 2012 ny FATF/GAFI no namoaka fandrisihana voalohany ireo karazana fenitra arahin'ny isam-pirenena ahafahana miady amin'ny voina ataon'olombelona efa voalaza etsy ambony. === Madagasikara : Milina mpamantatra lainga no manao fitsapana ireo te-ho minisitra === [[File:Russian-Malagasy talks (2026-02-19) 07.jpg|thumb|Ny Filoha Malagasy nandritra ny fifampidinihana teo amin'ny Rosiana sy ny Malagasy raha nanao fitsidihana amin'ny fomba ofisialy tany ny delegasiona malagasy (19 febroay 2026) 07]] Nanambara ny Filohan'ny Fanavaozana an'i Madagasikara [[Michaël Randrianirina|Randrianirina Michael]] tamin'ny alakamisy 19 marsa 2026 lasa teo fa hosedraina amin'ny milina mpamantatra lainga avokoa izay rehetra te-ho minisitra handrafitra ny governemanta Rajaonarison. Nambarany tamin'ny [[mpanao gazety]] fa avy amin'izany no ahafantarana<ref>https://apnews.com/article/madagascar-lie-detector-tests-coup-politics-ac27f0fac3c812b56e6e233aaa173e0e</ref> izay mpanao kolikoly ary avy amin'izany ihany koa no ahitana izay afaka manampy azy ireo. Samy mitovy ny nambaran'ireo fampitam-baovao miteny anglisy<ref>https://www.africanews.com/amp/2026/03/20/madagascars-president-orders-polygraph-for-aspiring-ministers/</ref> fa tsy hoe olona madio 100% no hokarohina fa rehefa mahatratra ny 60% ny fahadiovany dia afaka amin'ny fitsapana voalohany izy.<br> Voalaza manko fa vao nahazo io milina mpamantatra lainga io (polygraphe) io isika ary misy manampahaizana manokana mikirakira azy ihany koa vonona hanao izany. Afaka amin'io dingana voalohany io ireo te-ho minisitra vao manao dinika amin'ny [[Filoham-pirenena|Filoha]] sy ny [[Praiminisitran'i Madagasikara|Praiminisitra]]. Efa andrasana fatratra moa amin'izao fotoana izao ny fivoahan'ny lisitra ahitana ireo mpikambana ao amin'ny [[Governemanta|governemanta]] vaovao. ==== 29 Aprily 2016 ==== Lozam-pifamoivozana teny amin’ny <big>Digue</big> sy tany <big>Mahitsy</big> [[Antananarivo]] : 12 no [[maty]], 37 naratra mafy Nanoloana izany, dia nitsidika tao amin’ny [[hopitaly]] HJRA (Hopital Joseph Ravoahangy Andrianavalona) an'ireo niharam-boina ny filoha Malagasy ‪[[Hery ‎Rajaonarimampianina]]‬ ny alin'io ihany: nankahery ireo naratra sy naneho ny fiaraha-miory tamin’ireo fianakaviana namoy havana. Baiko hentitra no nomen'ny filoha ny tompon’andraikitra rehetra mba hanamafy ny fampiharana ny lalàna sy ny fitsipiky ny fifamoivozana, hampihatra tsy misy indrafo ny famaizana amin’izay mihoa-pefy sy tsy manara-dalàna, ary hanaramaso akaiky ny fanomezana alàlana hamily fiara, indrindra eo amin’ny sehatry ny fitateram-bahoaka. Niantso ireo mpitatitra ihany koa izy mba ho matihanina ny [[mpamily]] ampiasaina satria ain’olona no lalaovin’ireo manao kitoatoa amin’ny asany. Asiana sampan’ny [[BIANCO]] koa, hoy ny filoha, eny amin’ireo toby fitsirihana ara-teknika mba tsy ho nohon’ny [[kolikoly]] no ahazoana alàlana, kanefa hitera-doza satria tsy tomombana ny fiara.<ref>http://www.presidence.gov.mg/accidents-de-taxibe-application-stricte-des-lois-et-reglements/</ref> ----------------- ==== Vaovao efa lasa ==== * Voatendry ny Praiministra vaovao Nampahafantarin'ny Sekretera Jeneralin’ny Fiadidiana ny Repoblika io takariva io teny amin'ny [[lapan'Iavoloha]], ny Didim-panjakana laharana faha-2016-250, izay nanendren’ny Filoham-pirenena an Atoa [[Mahafaly Solonandrasana Olivier|MAHAFALY Solonandrasana Olivier]] ho [[Praiministra]] sady Lehiben’ny [[Governemanta]]. Mandra-pitsangan’ny Governemanta vaovao dia iantohan’ireo mpikambana ao amin’ny Governemanta amperinasa ny fampandehanan-draharaha andavanandro. * Fifamindram-pahefana : tontosa androany maraina Androany maraina no nandray ny andraikiny teny amin’ny [[lapan’I Mahazoarivo]] ny Praiministra vaovao Mahafaly Olivier. Nambarany fa hitsangana haingana ny governemanta izay hotarihiny, ekipa hiray hina sy hiombom-bina amin’ny ady amin’ny fahantrana sy ny ho fihatsaram-pianina amin’ny lafiny rehetra ho an’ny mpiray taninfrazana. Ho takiana amin’ireo [[ministra]] ny vokatra misy fiantraikany mivantana amin’ny vahoaka, hoy izy. == Ny pejy hafa ahitana vaovao == ; Vaovao eto amin'i Wikimedia : * [[Wikipedia:Vaovao Wikimedia|Vaovao Wikimedia]] &amp;ndash; eto amin'i Wikipedia * [[:m:Wikimedia News|Wikimedia News]] eo amin'i Metawiki. == 4 martsa 2016 15 ora takariva wikipédia eto Mahajanga == Ampitapitao : takariva iray atokana ho an'ny rehetra liana hianatra Wikipédia : fanaovana lahatsoratra, fanokafan-pejy vaovao : [https://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:Mois_de_la_contribution/Mahajanga Wikipédia Mois_de_la_contribution/Mahajanga]--[[Mpikambana:Zanatan|Zanatan]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Zanatan|resaka]]) 14 Febroary 2016 à 12:10 (UTC) ==Closure of Malagasy Wikibooks== Hi, Malagasy Wikibooks is <s>going</s> <u>proposed</u> to be closed. For more information go to [[meta:Proposals for closing projects|Meta Wiki]]. --[[Mpikambana:Doostdar|Doostdar]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Doostdar|resaka]]) 20 Febroary 2018 à 13:24 (UTC) :Edited. [[Mpikambana:StevenJ81|StevenJ81]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:StevenJ81|resaka]]) 21 Febroary 2018 à 22:53 (UTC) == Loharano == {{reflist}} 743angb0vy3semgszad41kpw40fdx0s 0 9493 1136416 1009530 2026-04-27T06:51:42Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136416 wikitext text/x-wiki '''Andriantompokoindrindra''' dia zanaka lahimatoan' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) tamin' ny andriambavy [[Ratompokoamandrainy]] Rabehavina izay zanaky ny mpanjaka Andriamamilazabe. == Andriantompokoindrindra: zanakalahin-dRalambo == === Fahazazany === Tao [[Ambohimanjaka]]-[[Ambohimalaza]] ary no teraka Andriantompokoindrindra tamin' ny faran'ny taonjato faha-16. Marihina fa ny mpanjaka Ralambo rainy dia nafenina ao antampon'Ambohidrabiby ary ny Andriambavy Rabehavina reniny dia nafenina ao Ambohimalazabe. Fony fahazazany dia notezain-drainy teo aminy teo [[Ambohidrabiby]] i Andriantompokoindrindra ary nomeny ny fitaizana rehetra momba ny handimbiasany azy amin' ny fanjakana any aoriana. Raha vao nanomboka lehibehibe kosa Andriatompokoindrindra dia napetrakin'ny rainy tamin' ny atsinanana amin'ny fanjakany dia tao Ambohimalazabe izany, niaraka tamin' ireo andriana sy ny mpanolotsaina roambinifolo ary vahoaka sy mpanompo maro. Maro ny zanaka lahin'ny mpanjaka [[Ralambo]] saingy navahany tamin'ireny i Andriantompokoindrindra sy [[Andrianjaka]] satria izy roalahy ireto ihany no mahazo manjaka fa ireo zanaky ny mpanjaka Ralambo sisa dia tsy mahazo manjaka. Arak' izany, amin'ny mahazo manjaka azy roalahy dia Zanakandriana no firazanan' Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka. Ireo zanaka natera-dRalambo hafa dia nosokajiany ho [[Zanadralambo]] ny firazanany. Andrianjaka sy ny tarànany dia afaka nanjaka raha toa ka nanambady mivantana tamin' ny foko Andriantompokoindrindra. === Momba ny fandovana fanjakana === ==== Tsy nanjaka? ==== Manaporofo io firazanana [[Zanakandriana]] an' Andriantompokoindrindra io, ny lovantsofina dia mitàna fa nanaovan-dRalambo fitsapana Andriantompokoindrindra sy Andrianjaka, ny amin'izay handimby azy. Nody nanao narary hono Ralambo ary mody nanao hoe tamy hanafika azy ny fahavalo. Ireo zana-dRalambo hafa rehetra anefa dia tsy mba nanaovana io fitsapana io. Misy nilaza moa fa Andriantompokoindrindra dia mbola niezaka nanao fanorona aloha vao hamonjy ny haikan-drainy, ka hoy izy mantsy ny irak' [[Andriana]]: "izaho mbola hamono ny telo noho ny dimy" satria fantany hono fa hevi-petsin-drainy izany. Ka noho io valinteny io dia i Andrianjaka izay tsy nahalany vary sy tsy naharay lamba fa avy hatrany dia tonga teo [[Ambohidrabiby]] no nofidian-d[[Ralambo]] handimby azy. ==== Nanjaka ihany? ==== Misy kosa lovantsofina milaza fa tena nanjaka nandimby an-dRalambo mihitsy i Andriantompokoindrindra fa tato aoriana dia nomeny an' Andrianjaka zandriny ny fanjakana noho ny fitiavany an' io zandriny io sy rehefa nanao fifanarahana izy roalahy. Teo amin' ny tampon' ny havoana [[Ambohimalaza]] no nisy ny lapany. Andriantompokoindrindra dia sarotiny tamin' ny fiandrianana ka andriana terak' [[Andriamamilazabe]] raibeny ihany no nekeny ho lehiben' ny mpanolotsainy miisy 12 teo [[Ambohimalaza Miray|Ambohimalaza]]. Ary izany lehiben' ny mpanolontsainy izany dia notsofin' Andriantompokoindrindra rano hiankandrefana hanitatra ny fanjakana koa lasa andriamanjaka razan' andriana amin' ny faritra [[Vonizongo]] iny. == Ny Andriantompokoindrindra == Niteraka telo lahy Andriantompokoindrindra, ka ny zanany lahimatoa atao hoe [[Ratompoinandriana]] sy ny zanany faharoa Andriandambo ary ny taranany dia napetrany eo avarabohitra, fa ny zanany faralahy Andriamahatsiravina sy ny taranany kosa dia namponeniny eo atsimombohitra. === Taranak' Andriantompokoindrindra === Ny Andriantompokoindrindra dia iray amin' ireo anaram-pirazanan' andriana merina. Ireo taranak' Andriantompokoindrindra tokoa mantsy dia nosokajin-d[[Ralambo]] ho "Andriantompokoindrindra" ny firazanany. Ary amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben'ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra. === Fanambadiana === Ny Andriatompokoindrindra koa dia malaza amin' ny fanaovana [[lova tsy mifindra]], ka na ny zanaky ny mpirahavavy aza dia mivady aminy. Izany no nataony dia mba hitazomana ny hasin' andriana ao aminy indrindra moa fa aminy no hakana ny vadiben' ny andriamanjaka. Mahakasika ny fanambadiana hatrany dia amin' ny taranak' Andriantompokoindrindra no hakana ny vadiben'ny andriamanjaka araka ny fifanarahana teo amin' Andriantompokoindrindra sy [[Andrianjaka]]. Tsy dia voahaja loatra anefa io fifanarahana io tato aoriana indrindra nanomboka taorian' [[Andriamasinavalona]], ary dia nohadinoina tanteraka izany nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Radama I]], ka nahavery fanjakana taty aoriana. === Fahafatesana === Ny Andriantompokoindrindra dia tsy mba mandray razana (faty), eny fa na ny fatin' ny havany akaiky izao aza (ray sy reny, mpiray tampo, zanaka) koa raha miamboho ny havany dia antsoiny ny karazan' olona atao hoe "Raiamandreny" avy eny [[Ambohimalaza]] nantsoiny hampandro sy hamono lamba ary hanitrika ao ampasana ny razan' Andriantompokoindrindra iray. Mahafaty ny hasin' ny velona hono ny fikitihana faty. Miavaka tokoa izany satria ny karazan' andriana hafa, toy ny [[Zanakandriana]], [[Zazamarolahy]] sy [[Andriamasinavalona]] dia mampandro sy mamono ary manitrika ao ampasana ny fatin' ny havany, ary fahizay aza dia ny karazan' andriana atao hoe [[Zanadralambo]] no mpamono ny razan'andriamanjaka. Ny fasana ao Ambohimalaza moa dia maro no tsy idiram-binanto. Manana ny fomba mampiavaka azy ny Andriatompokoindrindra: ahitana ireny trano kely atao hoe "tranomanara" ireny eo ambonin' ny fasany ao [[Ambohimalaza]], ary araka ny lovantsofina dia Andriantompokoindrindra razambeny no nahitana ny fanorenana ireny trano ireny satria tsy tiany ny fasany sao hiakaran' ny alika raha tsy misy ireny, ary Andrianjaka dia mba naka tahaka fotsiny izany fa tsy tompony. Ny Andriantompokoindrindra koa no manao ny karazan-dihy antsoina hoe "soratra" rehefa foraina ny zanakandriana. === Taranaka jiosy sa arabo? === Maro amin'ny Andriantompokoindrindra no milaza ankehitriny fa [[Jiosy malagasy|taranaka jiosy]] ary misy fihavanana amin' ny taranak' i [[Ali Tawarat]], razan' ny [[Anakara]] ao [[Vohipeno]]. Satria tokoa mantsy i Ali Tawarat dia tsy mba nanjaka tamin' ny foko [[Antemoro]] fa nanotrona sy nanolotsaina ary nitazona ny fomban-drazana teo akaikin' ny [[Anteony]] i Ali Tawarat sy ny Anakara taranany. Tamin' ny foko Antemoro tokoa dia ny Anteony ihany no tena andriana ary ny Anteony hatrany no akana ny ampanjaka, fa vao tamin' ny fitroaran' ny [[Ampanabaka]] vao samy nanana ny ampanjakany manokana na ny Anteony, na ny Anakara na ny Ampanabaka. Ny Anteony, andriana antemoro anefa dia milaza fa [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[silamo]] avy any Lameka (na [[Maka (any Arabia Saodita)|Maka]]) any [[Saikanosin'i Arabia|Arabia]] i [[Ramakararo]] razamben' ny Anteony. Koa mampieritreritra tokoa arak' izany ny maha mpihavana akaiky an' i [[Ali Tawarat]] (Andrianalitavaratra) sy ny Andriantompokoindrindra satria araka ny [[lovantsofina]] antemoro, i Ali Tawarat dia tsy mba nanjaka satria tsy manana zo ho amin' izany izy amin' ny maha [[Ombiasa|ombiasy]] azy, ka sao io fihavanana amin' i Ali Tawarat sy Andriantompokoindrindra io no anisan' ny manazava ny lovantsofina sasany izay milaza fa tsy nampanjakaina mihintsy i Andriatompokoindrindra? Araka ny fiheveran' ny sasany dia samy andriana [[Jiosy malagasy|Jiosy]], i Andriatompokoindrindra sy Ali Tawarat (Andrianalitavaratra). Ary mariky ny naha mpanjaka an' Andriantompokoindrindra ny fisian' ny mpanolotsainany roa ambin' ny folo sy ny satroka jaky, ny lamba jaky, ny fehikibo jaky teo aminy, ary ny miaramila marobe niaraka taminy. == Jereo koa == * [[Imerina]] * [[Jiosy malagasy]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 2umbsspe75a5a37avfm0kya0fmvoh8j 0 99752 1136340 1135536 2026-04-26T15:34:46Z Xocolatl 17243 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Imagens o my city taken with some goofy ahh chinese camera that lowkey is spying me.jpg]] → [[File:Centro da Cidade de Santa Helena de Goiás, Brasil.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Turns out it wasn't funny at all 1136340 wikitext text/x-wiki {{coord|-17.813610|-50.596940}} {{infobox tanàna |anarana =Santa Helena de Goiás |velarantany = 1 127,85 |isam-ponina = 38.743 |haavo = 570 |firenena ={{BRA}} |fanjakana = {{Goiás}} |ben'ny tanàna = |sary =Centro da Cidade de Santa Helena de Goiás, Brasil.jpg |saina=Bandeira de Santa Helena de Goiás.jpg }} [[File:Goias Municip SantaHelenadeGoias.svg|thumb|left| Santa Helena de Goias]] I '''Santa Helena de Goiás''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Goiás}}, ao amin'i [[Sul Goiano]], [[Zana-paritan'i Sudoeste de Goiás|Sudoeste de Goiás]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 1.127,85 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 38.743 tamin'ny taona 2017. Kaominina manamorona ny [[Rio Verde]], [[Acreúna]], [[Maurilândia]], [[Santo Antônio da Barra]] ary [[Turvelândia]] Ny halavirana mankany an-drenivohitra ([[Goiânia]]): 200 km {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Goiás]] 3b1pqoj8oq20grf4vh2fx4dwti7s7q2 0 104808 1136339 1130137 2026-04-26T15:09:48Z Thelezifor 15140 /* Fiaviana */ Nanitsy tsipelina 1136339 wikitext text/x-wiki [[Sary:Flag of the Merina Kingdom.svg|293x293px|border|right|Ny sain'Imerina]] [[Sary:Coat of arms of the Merina Kingdom.svg|Mari-piandrian'Imerina|right|border|140px]] Ny '''Fanjakan' Imerina''' na '''Fanjakana Merina''' izay nanomboka tamin' ny taona 1787 ka nifarana tamin' ny taona 1897, dia fanjaka-mpanjaka nanapaka ny faritra afovoany sy ny faritra maro hafa teto [[Madagasikara]] nadritra ny taonjato faha-19. [[Antananarivo]] no renivohiny. Taty aoriana io fanjakana io dia nitondra ny anarana hoe '''Fanjakan' i Madagasikara''' ary ny mpanjaka nitondra tao dia natao hoe "mpanjakan' i Madagasikara". Ny Fanjakan' Imerina dia nipoitra tamin' ny andro nanjakan-d[[Ralambo]] tamin' ny taonjato faha-16, tao amin' ny faritra avaratra-atsinanana amin' Imerina ankehitriny. Ny mpanjaka voalohany, araka ny lovantsofin' ny [[Ntaolo]], dia nanjaka tao Imerina tany amin' ny taonjato faha-12. Tamin' izany fotoana izany, ny faritra andrefana amin' Imerina, izay nitondra ny anarana hoe [[Imamo]], dia fanjakana ihany koa, fa mbola lehibe noho Imerina. Afaka eninjato taona taty aoriana dia lasa tokana ny fanjakan' Imerina tamin' ny andro nanjakan' [[Andrianampoinimerina]] tamin' ny faran' ny taonjato faha-18. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina no nipoiran' ny atao hoe "[[fokontany]]". Nofoanan' ny Frantsay ny Fanjakana Merina tamin' ny fandresen' ny Frantsay azy tamin' ny ady nifanaovan' ny Merina sy ny Frantsay, atao hoe "[[Ady Hova-Frantsay]]", izay nifarana tamin' ny taona 1895, ary lasa [[Madagasikara zanatany frantsay|zanatany frantsay i Madagasikara]], ary i [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] no governoran' i Madagasikara tamin' izay. == Ankapobeny == === Fiaviana === {{lahatsoratra antsipirihany|Fiavian'ny Malagasy}} Araka ny fikarohana nataon' ny arkeôlôga, ny jenetisianina, ny mpandinika fiteny sy ny tantara ny ankamaroan' ny mponina malagasy dia avy amin' ny [[Vondro-nosy Indôneziana|Tamba-nosy Indôneziana]]. Tonga teo amin' ny morontsiraka andrefan' i Madagasiakara tamin' ny alalan' ny [[lakan-jejo]] tamin' ny taonjato faha-4. Ireo mponina ireo dia antsoina hoe ''Ntaolo'', izay niparitaka eran' i Madagasikara: misy ireo atao hoe ''[[Vezo]]'' izay nijanona teo amin' ny morontsiraka, ary ireo ''[[Vazimba]]'' izay lasa nipetraka eny amin' ny tany avo, izay mbola be ala tamin' ny andron' ny Ntaolo. === Mpahita an' i Madagasikara voalohany === {{lahatsoratra antsipirihany|Ntaolo}} Ny mponina nahita an' i [[Madagasikara]] voalohany dia ireo mponina nipetraka teo amin' ny faritra atsimo amin' ny nosy [[Kalimantana|Kalimantan]], toerana mbola ahitana ny [[Fiteny daiaka|mpiteny daiaka]] (indrindra ny [[fiteny maaniany]]) fiteny iray fianakaviana amin' ny [[fiteny malagasy]]. Ny fe-potoana nahatongavan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] indrindra teto Madagasikara dia tamin' ny taonjato faha-4 hatramin' ny taonjato faha-11. Araka ny fitodiky ny korian-dranomasina, dia avy any avaratra ny Malagasy ntaolo (prôtô-malagasy) no tonga teto Madagasikara. Nitondra karazam-javamaniry maro dia maro ny mpamily sambo avy any [[Azia Atsimo Andrefana]], isan' izay ny [[vary]], ny [[akondro]], ny [[voaniho]], ny [[fary]]. Hain' ny Ntaolo malagasy ny mirafi-by ary ny manenona landy.<ref name="fihaviana">{{Cite web |title=Ny fihavian'ny mponina malagasy, amin'ny fiteny frantsay |url=http://couleursdumonde.org/IMG/pdf/MadaPosterHistoire.pdf |accessdate=2011-10-15 |archivedate=2011-12-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111216004512/http://couleursdumonde.org/IMG/pdf/MadaPosterHistoire.pdf }}</ref> === Ny foko merina === {{lahatsoratra antsipirihany|Merina}} Ny vahoaka [[merina]] dia avy amin' ny sampanan' ny [[Vazimba]] (izay nisafidy ny hipetraka anaty ala). Ao amin' ny faritra atsinanan' [[Analamanga]] ankehitriny no nisy azy ireo. == Ny Fanjakan' Imerina == === Talohan' ny faha mpanjaka === Ny vanimpotoan' ny Fanjakana Merina dia tamin' ny taonjato faha-17 hatramin' ny taona 1895, izay nandimby ny vanimpotoan' ny Vazimba. Nanomboka tamin' ny taonarivo faharoa, ny Vazimba nipetraka eo amin' ny tany avo, dia nandray vahiny avy any avaratra ([[Arabo (olona)|Arabo]] avy any [[Omàna]], [[Persana]] avy any [[Shiraz]]) sy avy any atsinanana ([[Maley (vahoaka)|Maley]], [[Javaney (vahoaka)|Javaney]], [[Bogy (vahoaka)|Bogy]]) izay nitambatra tamin' ny [[Vezo (heviny malalaka)|Vezo]] sy ny Vazimba, amin' ny alalan' ny fanambadiana. Ny fahatongavan' ireo vahiny ireo teto Madagasikara dia nanova lalina ny fiainan' ny foko vazimban' ny tany avo (izay antsoina koa hoe ''[[Hova]]'' na ''[[Ambaniandro]]''). Tamin' ny nahatongavan' ny vahiny teto Madagasikara no nipoiran' ny Fanjakana Merina, ny [[Fanjakana Betsileo]], ny [[Fanjakana Bezanozano]] ary sy ny [[Fanjakana Bara]]. === Andrimanelo hatramin' Andrianampoinilerina === ==== Andriamanelo ==== [[Sary:Tomb of Andriamanelo in Alasora Madagascar.JPG|vignette|226x226px|Fasan' [[Andriamanelo]] ao Alasora]] Nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 ny fampiraisana ny teny hoe "Merina", tamin' ny andron' [[Andriamanelo]], izay Hova-Vazimba iray sady mpandova an-d[[Rafohy]], mpanjakan' i [[Alasora]]. ==== Ralambo ==== [[Sary:Mother zebu and calf in Madagascar.jpg|vignette|[[Omby]], avy amin' ny [[Fiteny soahily|teny soahily]] hoe ''[[:sw:Ng'ombe|Ng'ombe]]''.|179x179px]] Ny zanak' Andriamanelo, atao hoe [[Ralambo]] (1575-1600), tamin' ny alalan' ny fanambadiany ny zana-d[[Rabiby]], dia namorona ny fanjakan' Imerina Roa Toko, manana faritra roa. Nanaraka azy i [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) izay namorona ny fanjakan' Imerina Efa-Toko manana faritra efatra. Izy no lazain' ny angano fa nampianatra nihinana omby ny vahoakany. ==== Andrianampoinimerina ==== [[Sary:Andrianampoinimerina.jpg|vignette|216x216px|Sarin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] - nataon-dRamanankirahina (1860-1915).]] Tamin' ny nanjakan' [[Andrianampoinimerina]] (1778-1810) ilay fanjakan' Imerina Efa-toko vao tena tanteraka. Ny zanaka sy mpandimby an' Andrianampoinimerina, atao hoe [[Radama I]] (1810-1828), dia nanan-tanjona ny hamorona ny Fanjakan' i Madagasikara. Andianampoinimerina no andriandehibe hova nitondra ny anarana hoe "Mpanjakan' i Madagasikara" (anarana napetraky ny Vazaha taty aoriana). Ny nampalaza azy dia ny fahaizany nandrindra sy nandamina ary nanitatra ny fanjakany, "Ny ranomasina no valamparihiko" no teny filamatra nentiny nanjaka ary fandriampahalemana no niainan' ny fanjakany. Niamboho tamin' ny faha-65 taonany Andrianampoinimerina tamin' ny taona 1810. Taorian' ny ady sy ny mosary nandritra ny taonjato maromaro, dia tafaverina indray Imerina tamin' ny 1793, mpanjaka Andrianampoinimerina (1787-1810). Avy amin' ny renivohiny voalohany [[Ambohimanga]], ary taty aoriana avy amin' ny Rovan' Antananarivo, io mpanjaka merina io dia nanitatra haingana ny fitondrany tamin' ireo tanin' andriana mifanolo-bodirindrina. Ny tanjony dia hifehy ny Nosy iray manontolo. Ny zanany nandimby azy, mpanjaka [[Radama I]] (1810-28), no nahavita izany. === Fanjakan' i Madagasikara === Ny Fanjakan' i Madagasikara no fajakana lehibe indrindra tamin' ny fanjakà-mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]], izay nikendry ny hifehy an' i Madagasikara iray manontolo ka nahatratra manodidina ny iray ampahatelony. Mbola nisy ny fanjakana malagasy hafa izay tsy tafiditra tao amin' io fanjakana lehibe io. ==== Radama I (1810-1828) ==== [[Sary:Radama_I,_portrait_by_Ramanankirahina.gif|vignette|262x262px|Sary hosodokon-dRadama I nataon-dRamanankirahina (1860-1915)]] Valo ambin' ny folo taona Ilaidama raha nandimby an' Andrianampoinimerina tamin' ny taona 1810, ary [[Radama Voalohany|Radama I]] no anarana nentiny. Izy no neken' ny governemanta britanika ho mpanjakan' i Madagasikara. Nanao fifanekena i Radama niaraka tamin' ny governoran'i Britanika ao [[Maorisy]] tamin' ny taona 1817 mba hanafoanana ny [[fivarotana andevo]] mendri-kaja ho an' ny miaramila britanika sy ny fanampiana ara-bola. Nanomboka tonga tamin' ny tona 1818 ny misiônera anglisy avy amin' ny [[London Missionary Society]]; anisan' ireo olona ireo i [[James Cameron]], [[David Jones]] ary [[David Griffirths]] izay nanangana sekoly, nametraka ny [[Abidy malagasy|fanoratana ny teny malagasy]] tamin' ny alalan' ny [[abidy latina]] ary nandika ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy|Baiboly]] ho amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], ary koa nampiditra karazana teknôlôjia vaovao teto [[Madagasikara]]. Nandritra ny taonjato faha-19 dia nisy fifandrafiana teo amin' ny fitondrana frantsay sy ny mpitondra anglisy tao amin' ny nosy [[Maorisy]], izay nihevitra an' i Madagasikara ho eo ambany fifehezany. Voasolon' ny Angletera noho izany ny toerana notazonin' i [[Frantsa]] teto Madagasikara, ary afaka nifandray ara-pihavanana sy ara-diplômasia tamin-dRadama I izy ireo. Ny fanjakan-dRadama I, noho izany, dia voamariky ny fananan' ny Anglisy fahefana tanteraka. Nandritra ny fiandrianany no nanitaran-dRadama ny fanjakany hatrany [[Toamasina]], [[Mahajanga]] ary [[Taolagnaro]]. Nofoanany ny [[fanandevozana]], natsangany ny tafika, ny fitsarana ambony sy ny mpitsara fara-tampony. Nofoanany koa ny fanamelohana ho faty, fa nosoloiny ny fonja. Natsangany ny sekoly, ny fanotam-boky, ary ny tenany mihitsy no manara-maso akaiky ny taozava-baventy sasantsasany. Nomeny fahalalahana hisafidy ny finoany ny vahoakany na dia somary tsy niraika firy tamin' ny fivavahana aza izy. Tamin' izany no nahazo vahana ny "fitoriana ny tenin' Andriamanitra" nataon' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]]. Tamin' ny 27 Jolay 1828 izy no niamboho, tamin' ny faha-enina amby telopolo taonany; ny toaka no nanimba ny fahasalamany. Ny vadiny, Ramavo, no nandimby azy. ==== Ranavalona I ==== [[Sary:Ranavalona_I.jpg|vignette|256x256px|Ny mpanjakavavy [[Ranavalona I]] - nataon-dRamanankirahina (1860-1915)]] Ramavo, vadin' ny mpanjaka niamboho, no nandimby an-dRadama I teo amin' ny fiandrianana, ka [[Ranavalona I]] no anarana nentiny. Nanapaka tamin' ny taona 1828 hatramin' ny 1861 izy. Nanjaka tanteraka ny antokon' ny [[Hova]] taorian' ny niambohon' ilay mpanjaka tia fahalalahana, ary dia nanjaka tokoa ny habibiana izay tsy mbola fahita teto [[Madagasikara]] tamin' izany fotoana izany. Namoaka karazana lalàna izay nanageja ny vahoakany ny mpanjakavavy. Ny habibiana, ny fanandratana tanteraka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoan-drazana]], izay nantsoin' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|Kristiana]] ho "[[finoanoam-poana]]", ary ny fankahalana [[Vazaha eto Madagasikara|Vazaha]] no tena nanamarika ny fotoana nanjakany. Noroahiny ny vahiny ary nobodoiny ny tany sy fananan' izy ireo; nanamparany ny fahefany ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]]; nofoanany ny fivavahana kristiana, noheverina ho fahavalon' ny fanjakana sy mpamadika ny misiônera sy ny mpanaraka azy. Tamin' ny taona 1849 no tena nafana ny fanenjehana ny Kristiana izay nodorana velona, notapahin-doha na navarina avy teny amin' ny havoana. [[Sary:Reconstructed Rova Antananarivo Madagascar.jpg|vignette|292x292px|[[Rova Manjakamiadana|Rovan' i Manjakamiadana]]]] Frantsay vitsy dia vitsy no mba navahan' ilay mpanjakavavy tamin' izany, ka isan' ireo i [[Jean Laborde]], izay olona nitokisany tokoa nandritra ny 25 taona. Izy no nanangana ozinina maro, sy nampiditra [[indostria]] maro tao amin' ny firenena ary izy koa no vy nahitana ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan' i Manjakamiadana]], izay nilana olona an' arivorivony tamin' ny nananganana azy. I Jean Laborde no naharesy lahatra ny mpanjakavavy ka nampalefaka azy tamin' ny vahiny. Nanomboka nisokatra ny fifanakalozana ara-barotra amin' ny tany ivelany. Ranavalona I dia naneho hevitra momba ny fahamendrehana ara-pôlitika sy ara-kolotsain' i [[Britaina Lehibe|Britaina]] sy [[Frantsa]] miaraka amin' ny didy amam-pitsipika izay nandrara ny fampiharana ny [[Kristianisma ao Madagasikara|kristianisma eto Madagasikara]] ary nanosika ny ankamaroan' ny vahiny handao ny Nosy. Ny mponina teto Madagasikara (indrindra fa tao Imerina) dia afaka niampanga ny heloka isan-karazany toy ny halatra sy ny fanarahana ny fivavahana kristiana ary indrindra ny [[famosaviana]], izay voasazy amin' ny fisotroana [[Tangena (fampinomana)|tangena]]. Teo anelanelan' ny taona 1828 sy 1861, dia nahafaty olona 3 000 teo ho eo isan-taona ny [[fampinomana]] tangena. Anisan' ireo nanohy niaina tao Imerina i [[Jean Laborde]], mpandraharaha iray izay nanamboatra basy sy nanorina orinasa hafa tamin' ny anaran' ny fitondram-panjaka, ary i [[Joseph-François Lambert]], mpiantoka frantsay sy mpivarotra andevo niaraka tamin' ny printsy [[Radama II]], dia nanao sonia fifanarahana fifaneraserana fantatra amin' ny anarana hoe ''[[Charte Lambert]]''. Tamin' ny Zoma 16 Aogositra 1861, tamin' ny 7 ora maraina no niamboho tamin' ny faha-73 taonany ny mpanjakavavy rehefa nanjaka 33 taona. ==== Radama II ==== [[Sary:Re Radama II.jpg|vignette|223x223px|[[Radama II]]]] Rakoto, zanakalahin-dRanavalona I, no nandimby an-dreniny, ka naka ny anarana hoe [[Radama II]]. Tamin' ny taona 1861 hatramin' ny 1863 no nanjakany. Teo dia lalam-piainana vaovao, hafa tokoa noho ny tamin' ny teo aloha, no niainan' ny Nosy, satria raha lozabe sy tsy mba nandefitra ny mpanjakavavy Ranavalona I, ity zanany nandimby azy kosa dia tena olon' ny fo sy malalaka. Ny tena mba faniriany dia ny hanamaivana ny fahorian' ny vahoakany sy ny hahasambatra azy. Toa ny niaina fitsanganana tamin' ny maty ny vahoaka tamin' izany, vahoaka afa-patorana ka nahazo fahafahana. Nandritra ny fotoana fohy nanjakany, dia nomen-dRadama II fahafahana ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] rehetra teo amin' y tay nofeheziny, nasaina natsahatra ny fanenjehana ny Kristiana (Prôtestanta) ary nomeny vahana ny fananganana ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy katôlika rômana]], nofoanany ny haban-tseranana, ary nomeny alalana honina ny vahiny. Noho izy tsy mba nanafina ny fitiavany ny [[Frantsa|Frantsay]] sy ny andriandehibeny, dia nangataka tamin' i [[Napoléon III]] izy hanendry solontenam-panjakana frantsay ao Antananarivo. I [[Jean Laborde]], namana akaikin' ny Mpanjaka no voatendry tamin' izany, ary izy kosa dia nanendry an' i Lambert ho lehiben' ny Masoivohon' i Madagasikara tao [[Parisy|Paris]]. Ny hatsaram-panahin' ny mpanjaka anefa dia lasa nivadika ho fahalemena ihany koa. Nisy antokon' olona mpankahala azy nitsangana malaky, ka Rabodo vadiny indrindra no lohany tamin' izany. Notoheriny ny fitondran' ny vadiny, ka nikononkonona ny hanjera ny fanjakany izy. Io antoko mankahala an-dRadama II io no nohararaotin' ny Anglisy niarahan-dia mba hahafahany mampahazo laka ny pôlitika viktôriana. I Ellis, misiônera anglisy, no isan' ny nandranitra ny toe-draharaha raha nanaparitaka fa tadiavin' ny Frantsay halaina an-keriny ny tanim-pirenena malagasy ka mila tapahina haingana dia haingana ny fifandraisana amin' i [[Frantsa]] sy Napoléon III. Babony hatramin' ny fon' ny praiminisitra [[Rainivoninahitriniony]] (1852-1865). Radama II dia nanandrana ny hamaha ny pôlitikam-piarahamonin' ny mpanjakavavy, saingy roa taona taty aoriana dia noroahin' ny praiministra Rainivoninahitriniony sy ny fifanarahana amin' i [[Andriana]] sy ny [[Hova]], izay nanandrana namarana ilay fahefana feno nananan' ny mpanjaka. Tamin' ny 11 Mey 1863 dia nisy nahazo baiko tamin' ny praiminisitra ka namono an-dRadama II. Rabodo vadiny no voatendry ho mpanjakavavin' i Madagasikara nandimby azy, nitondra ny anarana [[Rasoherina|Rasoaherina]]. ==== Rasoherina ==== [[Sary:Queen Rasoherina I.jpg|vignette|271x271px|[[Rasoherina]]]] Taorian' ny fanandramam-panonganana dia nomen' ny tandapa fahafahana manjaka i [[Rasoherina]] (1863-1868) vadin-dRadama II, raha manaiky fizaràm-pahefana amin' ny praiminisitra izy. Izany fifanarahana izany dia notanterahina taty aoriana amin' ny alalan' ny fanambadiana manan-tanjona pôlitika. Nanaiky an' izany ny mpanjakavavy Rasoherina ka nanambady an' i [[Rainivoninahitriniony]], ary taorian' ny fanonganana an' ity farany dia nanambady ny rahalahiny atao hoe [[Rainilaiarivony]] (1864-1895), izay hanambady an-[[Ranavalona II]] (1868-1883) sy an-d[[Ranavalona III]] (1883-1897) koa taty aoriana. Raha nanome fahalalahana tanteraka teo amin' ny varotra sy ny indostria ary ny fivavahana isan-karazany Radama II tamin' ny androny, ny mpandimby ny asany kosa dia nanararaotra namoaka karazan-dalàna tamin' ny anaran' ny mpanjakavavy, ka anisan' izany ny famerenana ny fanamelohana ho faty, saingy ny mpanolotsaina ambony teo amin' ny firenena ihany no mahazo mampihatra izany, ary voaantoka ny fahalalahana ara-pivavahana. Tsy te-hiverina intsony amin' ny hasiahana sy habibiana nanjaka tamin' ny andron-dRanavalona I ny fitondrana vaovao, saingy tsy nekeny kosa ny fifandraharana tamin' i [[Frantsa]] izay nosoniavin' i Radama II. Ny mpanjakavavy, izay notokanana ho mpanjaka tamin' ny 30 Aogositra 1863, dia nitondra ny anaram-boninahitra hoe "Mpanjakavavy" fotsiny, fa ny tena nandidy teo amin' ny fitondrana dia ny praiminisitra [[Rainivoninahitriniony]]. Raha niova finoana ho [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]] ny praiminisitra dia somary nanomboka nandrara ny fivavahana katôlika izy. Kanefa na dia natahotra ity lehilahy tsy refesi-mandidy ity aza Rasoaherina, dia vitany ihany ny nanolo azy tamin' ny zandriny manaraka azy, [[Rainilaiarivony]], tamin' ny 14 Jolay 1864. Rehefa narary nandritra ny fotoana lavalava ny mpanjakavavy Rasoaherina dia niamboho tamin' ny 1 Avrily 1868. ==== Ranavalona II ==== [[Sary:Ranavalona II.jpg|vignette|249x249px|[[Ranavalona II]]]] Ramoma, zanak' olona mpiray tam-po amin' ny mpanjakavavy Rasoaherina, no nandray ny fiandrianana tamin' ny anarana [[Ranavalona II]] (1868-1883) ny 3 Septambra 1868. Namoaka ny didy momba ny fandriam-pahalemana ary namerina ny fivavahana kristianina izy. Teraka tamin' ny taona [[1829]] Ranavalona II. Fotoana nifanandrinan' ny Frantsay sy ny Britanika izany ka ny teto [[Madagasikara]] dia ny fivavahana kristiana prôtestanta sy katôlika no nisehoan' izany. Ramoma no anaran' ilay mpanjakavavy talohan' ny nahalasa mpanjaka azy. Niakatra teo amin' ny fitondrana izy tamin' ny nahafatesan-d[[Rasoherina]]. Nanambady an-d[[Rainilaiarivony]] izay efa vadin' ny mpanjakavavy nodimbiasany izy. Nahazo laka ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fivavahana prôtestanta]] tamin' ny androny ary lasa [[fivavaham-panjakana]] izany satria natao [[batisa]] prôtestanta ny mpanjakavavy. Nodorany ny [[Sampy (malagasy)|sampy]] ka nosoloany ny [[Baiboly amin'ny teny malagasy|Baiboly]]. Niditra malalaka ny fomba vazaha. Nihamaro ka naharatra hatrany amin' ny 30 000 any ho any ny vatan-dehilahy tao amin' ny tafiny izay nampandry tany tany amin' ny [[Sakalava]] sy ny hafa koa. Tamin' ny taona 1883 no nahafatesany sady nandimbiasan-d[[Ranavalona III]] an-Ranavalona II. ==== Ranavalona III ==== [[Sary:Ranavalona III c.jpg|vignette|228x228px|[[Ranavalona III]]]] [[Ranavalona III]] dia mpanjakavavy malagasy izay nanjaka tamin' ny taona 1883 hatramin' ny taona 1897. Izy no mpanjaka farany tao amin' ny Fanjakan' i Madagasikara. Vao 21 taona monja izy tamin' ny taona 1883 raha nandray ny fitondrana tamin' ny nahafatesan-d[[Ranavalona II]]. Razafindrahety no anarany fahazaza ary ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]], izay efa vadin' ny mpanjakavavy roa teo alohany, no lasa vadiny. Na dia niady mafy ny tsy hiankina na tamin' ny Frantsay na tamin' ny Britanika aza izy dia nanao sonia ny fifanarahana tao Toamasina tamin' ny taona 1885 izay nahatonga an' i [[Madagasikara]] hiankina ara-toekarena tamin' i [[Frantsa]]. Nitady fanampiana tamin' i [[Etazonia]] sy tamin' i [[Britaina Lehibe]] izy taty aoriana mba hialany amin' i Frantsa nefa tsy tanteraka ny faniriany noho ity firenena ity naao fanekena tamin' ny Frantsay tamin' ny taona 1890 fa hamela an' i [[Madagasikara]] ka haka an' i [[Zanzibar]]. Niharihary ny tsy faneken-dRanavalona III ny ho eo ambany fifehezan' ny Frantsay ka tamin' ny taona 1895 ny tafika frantsay notarihin' ny jeneraly Duchesne dia naka an' [[Antananarivo]]. Izany fidiran' ny Frantsay an-keriny izany dia niteraka korontana eran' ny Nosy nefa nanaiky ny ho [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|ambany fiarovan' i Frantsa]] ny fanjakan-dRanavalona III tamin' ny farany, tamin' ny taona 1896. [[Sary:Gallieni-Eugène Pirou-img 3151.jpg|vignette|207x207px|[[Joseph Simon Gallieni|Jean Simon Galliéni]]]] Naongan' ny Frantsay tamin' ny fitondrany Ranavalona III tamin' ny taona 1897 nahatongavan' ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Galiéni]] teto Madagasikara ka natao sesitany tany [[La Réunion]], avy eo tany [[Aljeria]], noho ny raharaha ''[[Menalamba]]'' izay fihetseham-bahoaka nanoheran' ny Malagasy ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]]. Maty tany an-tsesitany i Ranavalona III tamin' ny taona 1917. Lasa zanatany frantsay tanteraka amin' izay i Madagasikara. == Ny vokatry ny kolontsaina eorôpeana sy ny Fanjakan' Imerina == {{lahatsoratra antsipirihany|Fanjakan'i Madagasikara}} Nanomboka nianjadian' ny kolontsaina eorôpeana ny firenena merina izay efa nanjaka tamin' ny ampahany be amin' i [[Madagasikara]]. Ny fiantsoan' ny Eorôpeana an' izany Fanjakana Merina izany dia "Fanjakan' i Madagasikara" nanomboka tamin' ny taonjato faha-19 hatramin' ny taona 1896. Ireto ny vokatry ny kolontsaina eorôpeana ao Madagasikara: ny [[abidy latina]] (1823), ny [[finoana kristianina]] (niova ho kristianina i [[Ranavalona II]] -- taona1868-1883), ny fampianarana, ny [[basy]] sy ny [[tafondro]], sns. == Ny mpanjaka nifandimby == === Araka ny lovantsofina sy ny angano === * [[Andrianerinerina]] * [[Andriananjavonana]] * [[Andrianamponga I]] * [[Andrianamboniravina]] * [[Andriamoraony]] * [[Andriandranolava]] (Andranolava) * [[Andriampandrana]] * [[Andrianampandrandrandava]] ([[Rafandrandrava]]) * [[Andriamasindohafandrana]] ([[Ramasindohafandrana]]) * [[Rafandrampohy]] * [[Andriampandramanenitra]] ([[Rafandramanenitra]]) === Araka ny tantara === [[Sary:Firazanan'ny Mpanjaka Merina (1520-1897).svg|vignette|Firazanan'ny mpanjaka Merina miaraka amin'ny vady, solofo amam-para.]] * [[Rangita]] (Rangitamanjakatrimovavy) (1520-1530) * [[Rafohy]] (1530-1540) * [[Andriamanelo]] (1540-1575) * [[Ralambo]] (1575-1600) * [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] (1600-1610) * [[Andrianjaka]] (1610-1630) * [[Andriantsitakatrandriana]] (1630-1650) * [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (1650-1670) * [[Razakatsitakatrandriana]] (1670-1675) * [[Andriamasinavalona]] ([[Andrianjakanavalondambo]]) (1675-1710) * [[Andriandrazaka]] ([[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]]) (1710-1730) * [[Andriambelomasina]] (1730-1770) * [[Andrianjafinandriamanitra]] ([[Andrianjafinjanahary]] na [[Andrianjafy]]) (1770-1787) * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) === Tao amin' ny Fanjakan' i Madagasikara === * [[Radama I|Radama <abbr>I</abbr>]] (1793 – 1828) * [[Ranavalona I|Ranavalona <abbr>I</abbr>]] (1778 –1861) * [[Radama II]] (1829 – 1863) * [[Rasoherina]] (1814 – 1868) * [[Ranavalona II]] (1829 – 1883) * [[Ranavalona III]] (1861 – 1917) == Jereo koa == * [[Imerina-Ambaniandro]] - [[Fanjakan'i Madagasikara|Fanjakan' i Madagasikara]] - [[Andriana]] - [[Hova]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] * Fanjakana hafa teto Madagasikara: [[Fanjakana sakalava]] - [[Fanjakana mahafaly]] == Rohy ivelany == * [http://www.ile-bourbon.net/Madagascar/030209histoire.htm En Imerina, des Vazimba aux Andriana - J-P Domenichini ary Bakoly D-Ramiaramanana] {{Wayback|url=http://www.ile-bourbon.net/Madagascar/030209histoire.htm |date=20120127180858 }} * [http://www.mamelomaso.org/L-histoire-de-l-Imerina.html L’Histoire de l’Imerina - Mamelomaso] {{Wayback|url=http://www.mamelomaso.org/L-histoire-de-l-Imerina.html |date=20090105173708 }} == Tsiahy == {{ref}} [[sokajy:Firenena ao Afrika]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] k6zedvvp858dzfa2o6rggye7zyvotj0 0 190708 1136396 1109288 2026-04-27T06:13:55Z Thelezifor 15140 Namafa loharano tsy misy ifandraisany 1136396 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fitomiandalana 2.png|vignette|363x363px|Fitomiandalana Antananarivo, Renivohitry ny fanjakan' Andriamasinavalona|alt=]] '''Andriamasinavalona''' dia mpanjakan'Imerina nanomboka ny taona 1675. [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] no rainy, ary Rafaravavy no reniny. '''Andrianjakanavalondralambo''' na '''Ralambonandriantsimitovy''' no [[anarana]] nentiny fony izy andriantompombodivona tao [[Alasora]], nanoa an-d[[Razakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy nanjaka tao Antananarivo. Avy amin'ny anarany no nipoiran'ny sokajin'[[andriana]] atao hoe [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], izay ahitana ny ampahan'ny taranany sy ny havany ary olona avy any ivelan'ny foko misy azy. Tsy nanongana sy nandroaka an-jokiny teo amin’ny fitondrana izy, fa ny vahoaka araka ny hevitra sy ny teti-kadin’Andriamampandry [[Hova|hovalahy]] mpanolontsaina no nahatonga izany. Nisy 12 vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary niteraka 9 lahy sy vavy maromaro izy. Samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ny fanjakana na ny zanany naterany na ny zanaky ny iray tampo aminy ka nahatonga ny fanjakana «[[Menakely (tany)|menakely]]» ho marobe. [[Andrianambonimena]], zanak'anabaviny tao [[Alasora]] no notendreny handimby azy ho eo amin'ny fanjakana. Anefa, i [[Andriantomponimerina]], zanany tao [[Ambohidratrimo]] no nanondrana ka nitana babo an-drainy fotoana maro hanereny azy hanome ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakan’Imerina]] manontolo. Afaka ihany anefa izy ka afaka niverina nody tao Antananarivo, renivohitry ny fanjakany. Niamboho sy nafenina tao Antananarivo izy tamin'ny taona 1710.Heverina ho naharitra 100 taona ny andro niainany. == Andriamasinavalona, mpanjaka (1675-1710) == Andriamasinavalona no mpanjaka faha-9 taorian’ny nanjakan-d[[Rangita]], ilay andriambavy nanorina ny fanjakana merina voalohany. Izy dia zafiafin’[[Andrianjaka]] (1610-1630), ilay mpanjaka nanorina ny renivohitra Antananarivo ary raiben’ny raiben’[[Andrianampoinimerina]] (1785-1810). Teraka ny tsinambolan’ny [[Alahamady]] toa an-d[[Ralambo]] razambeny izy; Andrianjakanavalondralambo na Ralambonandriantsimitovy no anarana nentiny fony izy tompom-bodivona tao [[Alasora]], nanoa an’[[Andrianjakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy Andriantsimitoviaminandrianandehibe, mpanjaka tao Antananarivo. Rehefa nanjaka izy dia naka ny anarana hoe Andriamasinavalona (izany hoe: «andriana manana ny hasina, harena voatahiry sy navalona hataramin’ny ela»). Andriamasinavalona no isan’ny andriamanjaka nalaza teto Imerina, fakana tahaka satria nahay nifandray sy niahy ny soa ho an’ny olony, tia ny zanany sy ny havany ary ny vahoakany, nanam-panahy ka mamy hoditra tamin’ny olon-drehetra ary tena nampihatra ilay fiteny hoe: «Ny fanahy no olona ». Feno fahendrena izy tamin’ ny fitondrana ny tany, nanana ny hatsaram-po teo amin’ny fifandraisana amin’ny vahoakany. Tsy [[lefona]] na [[basy]] aman-[[tafondro]] no nentiny namory ny fanjakana merina, fa ny fahaizany nifandray tamin’ny mponina: Andriamanjaka nahay niara-nidinika amin’ny vahoakany ny ho soa teo amin’ny fanjakany, sy ny ratsy tokony ialana. === Ny nandraisany ny fanjakana === Rahefa niamboho [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] dia ny zanany lahimatoa [[Andrianjakatsitakatrandriana]] aloha no nanjaka nandimby azy tao Antananarivo fa Andrianjakanavalondralambo zandry olona dia nampanoavina teo Alasora nanaraka ilay didy fandovam-panjakana atao hoe ''«'' [[fanjakana arindra]] » ka ny zokiny aloha no manjaka, vao izay mandimby ny zandriny, fa hoy rainy taminy: « Zandrin’olona, fa mahandrasa; kanefa na izany aza, aza malahelo foana fa lahy, lehitsy! » Nolazaina fa naditra sy tsy nahay nitondra fanjakana Razaka ka nangidy hoditra tamin’ ny vahoaka. Maro ny tantara mikasika ny fanonganana an-dRazaka, fa ity ihany no ho raisina fa mety mahafehy azy rehetra: Rehefa tao anatin’ny fahoriana toy izany ny vahoaka, dia nisy loholona hendry, Andriamampandry no anarany, [[Hova|hovalahy]] avy amin’ny Zafimbazaha Dilambato, fa teny Andraisisa no nipetraka. <blockquote> «'' Izaho, hoy izy, handeha hamangy andriana! »'' </blockquote><blockquote> </blockquote> Rehefa tonga tao amin-dRazakatsitakatrandriana tao Antananarivo izy dia nanontany hoe: <blockquote> ''« Ny Andriana ô ! firy moa ny fonao ? »'' </blockquote> <blockquote>''« Ka fo firy ny foko fa tsy ho tokana ihany ! »''</blockquote>,hoy Razaka namaly <blockquote>''« Eny lahy, fa tokam-po Razakatsitakatrandriana ! »''</blockquote> , hoy Andriamampandry. Dia lasa indray izy nankeny [[Alasora]], tao amin-dRazakanavalondralambo, nanontany nanao hoe: <blockquote>''« Ry zanakandriana ô ! Firy moa ny fonao ? »''</blockquote> <blockquote>''« Fo firy ny foko ? fa fo roa , fo telo ! »''</blockquote> hoy ity farany namaly,<blockquote>''« Eny, lahy, hoy Andriamampandry, fa roa fo tokoa Razakanavalondralambo ! »''</blockquote> Dia nanangona ny olon-kendry rehetra Andriamampandry, dia nampifidy izy: <blockquote>''« Iza no ho anareo, ry ley loholona: ny fo tokana sa ny fo roa ? »''</blockquote> Ny sasany naka ny fo tokana, ny hafa naka ny fo roa. <blockquote>''« Ela loatra izany, hoy Andriamampandry, fa ny fo tokana hamono izy dia izy irery no manapaka tsy miera,hamelona izy dia izy irery no miera; fa ny fo roa, hamono, miera amin’ny vahoaka, misy soa holazaina, miera amin’ny vahoaka ! »''</blockquote> Dia ny fo roa no nalain’ny vahoaka. Lasa ary Andriamampandry hikarakara ny raharaha, fa nony teny an-dalana dia notsenain’Andriamanalina, olon-kendry iray nataony hoe:<blockquote>''« Aza miteny ianao fa alao hanaovako azy ! »''</blockquote> Nankeo Faliarivo Andriamanalina niantso an-d[[Razakatsitakatrandriana]] nanao hoe:<blockquote>''« Mandre ve ianareo ? Avoahy Razakatsitakatrandriana ! »''</blockquote> Dia hoy ny tao an-tanàna: <blockquote>''« Ahoana no amoahana ny andriana ! »''</blockquote> Ary hoy Andriamanalina nanohy sady nanozona: <blockquote>''« Raha mankeny Andemaka, alemahon’Andriamanitra ! Mankeny Volasarika, sarihon’Andriamanitra ! Mankeny Ambodikongona,kongonin’Andriamanitra ! Mankeny Ambanidia, mbiaza ambany dian-dRazakanavalondralambo Razakatsitakatra ! »'' ''Nakopany ny lambany dia lasa izy.''</blockquote> <blockquote>''« Nozonin’ny olona ianao Tompokolahy ! » </blockquote>''hoy Andriampanihiany, [[tsindranolahy]]. Dia hoy Andriamampandry:'' <blockquote>''« Izao no sikidinao, Tompokolahy, fa nozonin’ny olona ianao: mankanesa any Anteza ianao. »''</blockquote> Dia nankany Anteza tokoa Razakatsitakatra, ary dia niala teny [[Alasora]] Razakanavalondralambo; nifindra nankeo Ambodivoanonoka, Antsahondra, Ambatobevanja, Razakatsitakatra, ary niampita nankeo Ambohipo, dia teo [[Ambatoroka]] ary Faliarivo Razakanavalondralambo; tonga teo Avaratr’Andohalo, Razakatsitakatra, fa Razakanavalondralambo kosa tonga tao Anatirova Antananarivo, nohobin’ny vahoaka ka naka ny anarana hoe Andriamasinavalona. Nodoran’Andriamapandry ny tranony teo avaratra [[Andohalo]], ka lao Razakatsitakatrandriana ary niloa-bava hoe « Mamitaka ! », lasa nivalana nikandrefana nihazo an'Antsakalava. Ilay toerana naharesen’Andriamasinavalona an-dRazakatsitakatrandriana dia natao tsy azo alehan’ny [[andriana]] na ny entan’andriana, fa fady ka natao hoe Ambohimanoro, satria misy olana mijoro eo manoro ny làlana tsy azo aleha mianavaratra na miakandrefana. Nalahelo anefa Andriamasinavalona rahefa lasa tokoa ilay zokiny, ka nony tonga teny Andriantany izy mianakavy, dia nandefasany lehilahy fito lahy nampitondrainy teny toy izao: <blockquote>''« Iny ny basy iray, lefona efatra, ento hiarovanareo tena, ary iny ny vola iray kitapo (20 piastra) hataonareo vatsy sy hivelomana any amin'izay toerana tianareo. »''</blockquote> Nahita izany Andrianjakatsitakatrandriana dia nitodika niantsinanana nivavaka tamin’[[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra Andriananahary]] sy ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], nisaotra sy nitso-drano an-jandriny ho ela fanapahana, ho tratr’izay ela indrindra. Feno herim-po vaovao indray izy mianakavy nanohy ny dia niankandrefana ho any Antsakalavan’ i Boina. Toy izany no fanehoan’Andriamasinavalona ny fahendreny sy ny hatsaram-panahiny, fa na dia nanana ny fahefana tsy refesi-mandidy aza izy, dia nanao am-po fa vonona mandrakariva hiera amin’ny vahoaka aloha vao mandray fanampahan-kevitra ary tsy mba nanenji-dresy izy. Tsy izy no nanongana sy nandroaka an’Andrianjakatsitakatrandriana zokiny teo amin’ ny fitondrana, fa ny vahoaka, araka ny hevitra sy ny tetikadin’Andriamampandry hovalahy mpanolontsaina. === Ny fanitarana ny fanjakana Merina === Ny faritry ny fanjakana nolovainy tamin’[[Andriatsimitoviaminandriandehibe]] rainy dia kely velarana ihany satria tsy nihoatra ny tendrombohitra [[Andringitra]] ny avaratra-andrefana, [[Angavokely]] ny farany antsinanana, [[Alasora]] sy ny Zanamihoatra ny atsimo, ary ny [[Heniheny|heniheni]]<nowiki/>n’ i [[Betsimitatatra]] ny andrefana. Mbola nizarazara fanjakana madinika maro ny firenena merina fahiny, na dia teo ihany aza ny fanjakan’Antananarivo izay tsy nanampahefana firy tamin’ ireo mpanjaka madinika na [[tompomenakely]] nipetraka am-bodivona: nisy mpanjaka tany Amoronkay-Ifanongoavana ([[Andriampanarivofonamanjaka]]), tany Manohilahy avaratra ([[Andriamasinteny]]), tao Ambohitrimanjaka-Anosivato (Andriamanjakatokana), tao Ambohijoky, tany Itsinjoarivo, amoron’ Ionive ([[Andriandanitramantany]]), sns… Tsy nandry fehizay noho izany ny tany; betsaka ny [[ady an-trano]], noho ireo fanjakana kely madinika nifandrafy; nanjaka ny asan-jiolahy, ny fisakanana sy ny halatra olona hatao [[andevo]] hamidy amin’ny mpijirika [[Vazaha eto Madagasikara|vazaha]], na [[Arabo (vahoaka)|Arabo]]. Nitaintaina tsy nandry mandry isan’andro ny fianakaviana, indrindra ny zaza amam-behivavy sao misy manafika. Mba henoy ange ity tantara ity e: Raha niainga hono avy any [[Ifanongoavana]] (atsimon’Imantasoa ankehitriny) Andriampanarivofonamanjaka hanatona an’Andriamasinavalona aty Antananarivo dia nitondra vatan-dehilahy 7 matanjaka; nentiny niaraka tamin’ izy ireo koa ny vady aman-janany fa:<blockquote>''« Satria raha ajanonay aty ny vady aman-janakay tsy manaraka anay, hoy izy 7 lahy, sao entin-dry zalahy any amin’ny Ontaiva, Bezanozano, baboiny ka very izahay ! »''</blockquote> Dia niainga izy ireo ho aty Antananarivo ka roa andro teny an-dalana ihany, fa alina no mandeha fa sao samborin’ny sasany amin’ny antoandro eny an-dàlana fa tsy mandry ny tany, miady an-trano. Nandry tsy lavo loha lalandava ny mponina, mitady fiarovan-tena fotsiny fa tsy nahavita asa famonkarana firy intsony; nananontanona lalandava ny [[mosary]]; nivelona tamin-tebiteby sy tahotra ny vahoaka. Noho izany, ny lahasa noraisin’Andriamasinavalona voalohany dia ny fitadiavana ny [[fandriampahalemana]] hampiadana ny vahoaka sy fahafahan’ izy ireo miasa sy miaina am-pilaminana. Ny hevitra hitany hanatanterahana izany dia ny famoriana ireo fanjakana madinika manoddidina an’Antananarivo mba ho eo ambany fahefany tokana sy ny famaritana mazava ny fanjakany; amin’ izay dia afaka miaro azy ireo izy ary afaka mametraka lalàna tokana mifehy ny ambanilanitra sy manaramaso azy akaiky. === Ny namoriana an'Imerina === ==== Andriamasinavalona, olon'ny fihavanana. ==== Tsy ny fanitaram-pahefana hampisehoana voninahitra sy hery no notadiaviny fa ny fiadanan’ny vahoaka Merina hampandry mandry ny zaza ama-behivavy sy hampiadana ny fianakaviana . Tsy tamin’ny [[basy]] aman-defona na tamin’ny ra latsaka intsony no namoriany ny fanjakana satria hanampy trotraka indray ny fahorian’ny vahoaka izany, fa tamin’ny teny mamy, fandrindram-pihavanana amin’ny alalan’ny [[fanambadiana]] indrindraindrindra . Voalaza fa nisy 12 ny isan’ ny vadin’Andriamasinavalona; tsy haitraitra izany na fieboeboana sy fanehoam-pahefana mihoa-pampana hanao fitondran-dehilahy fotsiny fitia te-[[Fampirafesana|hampirafy]], fa fanambadiana ara-pitondrana nentina nampandry tany sy nanitarana fanjakana. Ary azo heverina fa nisy fifanarahana ihany angamba natao tamin’ireo mpanjaka nanome ny zanany vavy na ny anabaviny ho vadin’Andriamasinavalona nifanomezana toky fa handova fanjakana ny zaza haterak’izy ireo any aoriana. Tahak’izany ireo mpanjaka niditra ho vinanton’ny andriamanjaka, izay nanao fifanekena fa izy ireo dia hipetraka eo amin’ny fanjakany ihany na dia eo ambany fahefan’Andriamasinavalona aza, ary ny taranany dia ho zanak’Andriamasinavalona ihany koa. Nisy fifanekena na [[velirano]] natao tamin’izany ho fanamafisana ny fifanarahana ka nomarihiana tamin’ny fananganana [[Orimbato|orim-bato]]<nowiki/>m-panoavana sy [[fihavanana]] manao hoe: « Andriamasinavalona no Andriamanjaka tokana tompoina, omena ny hasina sy manana ny fahefana eto Imerina; fa ho tambin’ny fanambadiana kosa, dia tsy ho very fananana akory izy ireo fa hanjaka zanaka aoriana ! » Ka ny nanombohany izany asa izany dia tany amin’iny tapany atsinanana-atsimon’Imerina iny, [[Amoronkay]], izay nisy [[tompomenakely]] nitovy fijery taminy amin’ny fiahiana ny vahoaka. Tsy iza io fa [[Andriampanarivofonamanjaka]], mpanjakan’Ifanongoavana sy Amoronkay, izay nandefasany iraka nilazany ny hetahetany. Nahita izany Andriampanarivo dia namory an’izy fito lahy loholona sy ny mpisikidy nitady hevitra amin’izao ataon’Andriamasinavalona izao fa andriamanjaka lehibe izy, manan-daza sy manam-panahy. Rahefa nivory dia tapa-kevitra Andriampanarivofonamanjaka sy ny vahoakany fa hiakatra aty Antananarivo hanolotra ny fanjakany ho an’Andriamasinavalona. Tonga soa aman-tsara teto Antananarivo ka nangataka fihaonana tamin’ny andriamanjaka izy ireo. Rehefa avy niarahaba andriana dia niteny Andriampanarivofonamanjaka fa tonga hanaiky sy hanoa ary hanatanteraka izay sitrapon’ny mpanjaka. Faly sy nankasitraka Andriamasinavalona ka nampanaovina [[velirano]] Andriampanarivo sy ny mpiara-dia aminy. Dia hoy Andriamasinavalona: <blockquote> ''« Dia omeko ny mahatoky anao kosa ianao fa efa nahafoy ny tenanao raha tsy izaho no Andriana;dia omeko ho vadinao ny anabaviko hanaovanao ahy hoe Rafozako, sy hanaovako anao hoe Vinantoko, tsy hovan-taranaka mandrakizay ! »'' </blockquote> Ka nomeny ho vadin’Andriampanarivo ny anabaviny [[Ranavalontsimitoviaminandriana]] ary hoy izy nanafatra: <blockquote> ''« ..Mandehana mody ianareo mivady, ampandrio ny tany, ampandrio ny fanjakana ary ambarao izao ny vahoaka: aza matahotra, aza manatsetsetra, mandria ny vady mandria ny zanaka ! Ary tsy ovako fenitra amin’izay nentin-drazana. Ary izao no lazaiko aminareo mivady kosa: aza malahelo fa manana ahy fa izaho no ray izaho no reny, fa tsy hovako fenitra amin’izao fanjakana nipetrahan-drainao sy nipetrahanao izao ianao ! »'' </blockquote> Dia lasa Andrimpanarivofonamanjaka nankany Lohasa nampandry ny [[Bezanozano]], nitondra ny tenin’Andriamasinavalona tamin’ny [[Ontaiva]]; rahefa nandre ny tenin’ny andriamanjaka ny olona dia faly, dia nanaiky. Avy any Lohasaha Andriampanarivo, dia niakatra an’[[Angavo]], nahazo an’Ambohimasina, teo [[Ambohitrandriamanitra]], teo Andranomalaza nankeo [[Sambaina]] dia niorina teo Ambatovory. Nanaiky Amoronkay sy [[Ivakiniadina]]. Niakatra taty Antananarivo indray izy, nandeha am-pilaminana tsy tahaka ny teo aloha intsony izay mandeha alina fa efa mandry ny tany, tonga nilaza fa vita i Bezanozano sy Ivakiniadiana ary Amoronkay izay efa azy rahateo. Faly tokoa Andriamasinavalona ka hoy izy: <blockquote> ''« Izaho tsy naniraka olona, fa matahotra raha hitsanganan’ny basy aman-defona, fa ny vahoaka tsy mety hialan’ izany…! Tonga ianao Andriampanarivo fa nahatontosa ny tany sy ny fanjakana, ka faly aminao aho ! »'' </blockquote> Dia nanome lamba sy vola ny vahoaka izy. Andriampanarivofonamanjaka kosa nitondra ny vadiny Ranavalontsimitoviaminandriana nody, ka niteraka maro izy roa fa ny voatana anarana dia: *[[Andrianjakavololonandriana]], izay napetrany teo Ambohitrarivo hitondra an’Avaradrano - Vakiniadina; *sy [[Andriantsimitovifonamanjaka]], nanjaka tao Ambohitrandriamanitra taty aoriana nitondra an’Ivakinisisaony. Izy roa lahy ireo sy ireo iray tampo aminy rehetra no nantsoina hoe « Ny zanak’anabavinan’Andriamasinavalona », isan’ny [[Andriamasinavalona (foko)|foko Andriamasinavalona]]. Azo saintsainina fa nitovitovy tamin’izany fomba fifanekena nataon’Andriamasinavalona sy Andriampanarivofonamanjaka izany avokoa ireo fifanarahana nataony mba hahazoana ireo fanjakana madinika rehetra teto Imerina: Atao ny fanambadiana na ho rafozana, na ho vinanto na ho zaodahy ka tonga fianakaviana iray eo ambany fahefany izy ireo: * Tsy ovana ny fenitra efa nisy fa mipetraka ho tompom-bodivona amin’ny menakeliny, ho lovain-taranaka; * mety hanjaka zanaka koa any aoriana. Tany amin’iny farany atsimo amin’Imerina iny, dia [[Andriandanitramantany]] no mpanjaka tompomenakely tao Itsinjoarivo, amoron’Ionive; nalain’Andriamasinavalona ho vady [[Ralanimboahangy]] zanany vavy araka ny fomba fifanarahana fanaony. Nony maty rainy, dia napetrak’Andriamasinavalona hiandry fanjakana tao Ambohimanjaka - Andramasina Ralanimboahangy. Ny taranany no Andriamasinavalona tompomenakely tamin’iny faritra iny izay nanao an’[[Andramasina]] ho [[vodivona]]. Tamin’iny ilany avaratra sy andrefana-avaratr'Imerina iny izay vakin’ny renirano atao hoe Sahasarotra mivarina any [[Betsiboka (renirano)|Betsiboka]] dia nisy andriana maromaro nanana fanjakana madinika, ka ny nalaza dia izany [[Andriamasinteny]] tompomenakely tao Imiakotso sy Manohilahy. Nalain’Andriamasinavalona ho vady ihany koa ny zanany vavy atao hoe [[Ramananandrianjaka]], ka nifanarahana fa ny zanak’izy ireo dia handova fanjakana ary izy dia hanoa an’Andriamasinavalona. Ramananandrianjaka no reny niteraka an’[[Andriantomponimerina]] mianadahy avy, ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]]. Toraka izany [[Ranavalontsitakatrimerina]] andriambavy avy amin’ny [[Zanadralambo]] nalainy ho vady ka ny zanany dia nomeny hanjaka tao [[Ambohitrabiby]]; ary [[Ramananimerina]] kosa, dia zanak’andriana avy ao Antananarivo ihany ka [[Andrianjakanavalomandimby]] zanany dia nampanjakaina tao Antananarivo ihany. [[Ratompondraondriana]]<ref>Pierre Razafimbelo (1911), « ''Tantaran'ny andrianteloray »'', Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, zanaky ny [[Andriateloray]], nateraky ny [[Andriandranando]] ary taizan’ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]], nalain’Andriamasinavalona ho vady ho entina hanamafisam-pihavanana amin’ireo havan’andriana sy hampandry fanjakana amin’ny tapany avaratra atao hoe [[Avaradrano]] iny; ka ny zanak’izy ireo [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]], dia nomena fanjakana tamin’ny Avaradrano . Toy izao no lazain’ny tantara tamin’ ny nampakaran’Andriamasinavalona ho vady an-dRatompondraondriana ka nilazany fa handova fanjakana ny zanany: Hoy ny raibe sy ny ray aman-dreny ary ny havan-drazazavavy: Ny fanomezana fara sy dimby dia manome malalaka izahay, nefa kosa zanaka sy tompo ampihantana Andriamasinavalona, ka mba hataka sy hanta ataonay aminy: <blockquote> ''« Raha avy izay hisarahana, na hisara-maty na hisara-belona, aoka mba hahazo fahatelon-tànana araka ny fomban’ny ambanilanitra; raha miteraka, aoka mba hahazo mandova fanjakana !….»'' </blockquote> Dia hoy ny valin-kafatra nataon’Andriamasinavalona namaly: <blockquote> ''«…Lazao amin’izy ireo fa faly tokoa aho amin’ny fanomezany ny ho fara-mandimby; lazao azy ireo anefa fa ny fangatahany fanomezana ny faha-telon-tànana amiko amin’ny andro isarahana dia tsy azoko ekena, fa ny Andriamanjaka tsy fehezi-mandidy ary fanjakana tsy azo zaraina, ary efa nolaviko tamin’ireo vadiko maro izany, fa fanomezana no azoko atao ary izay vitany no azy raha avy izay andro isarahana ! '' <br>''– Fa raha miteraka amiko kosa Ratompondraondriana dia mahazo mandova fanjakana ny zaza satria teraky ny razana nihaviako avy amin’i Rangita sy Rafohy ary Andriamanelo !.. .»'' </blockquote> Toy izany ny fomba nangalan’Andriamasinavalona ny fon’ny olona ka nahazoany vady maro mba hampandriana tany sy hanitarana fanjakana. Maro tamin’ireo mpanjaka madinika teto Imerina no nanaiky an’Andriamasinavalona sady lasa havany akaiky na zaodahiny, na rafozany, na vinantony; dia tonga mpihavana indray Imerina manontolo. ==== Ny famaritam-panjakana ==== Fifanarahana tamin’ny mpanjakan’Imamo Andriamasinavalona, Andriamatahobelirano. Tsy mivadika amin’ny fifanekena. Mba hahamarin-toerana ny sisin-tany ka tsy hisian’ny disadisa sy fifanafihana amin’ny ady, dia nifanaraka Andriamasinavalona sy [[Andriambahoaka]], mpanjakan’Imamo, fa ho avahana Imamo sy Imerina satria fanjakana roa lehibe samy mahaleotena ireo. Andriambahoaka zanany natao koa hoe [[Andriambahoakampovoanitany]] no mpanjakan’Imamo nonina tao Amboniazy, Itasy. Nifankahalala sy nifanaja tsara izy sy Andriamasinavalona; nifanaraka ny roa tonta fa ho faritana ny sisin-tany mampisaraka an’ Imerina sy Imamo. Toy izao hono ny fomba namaritana azy : Samy niala maraina, vao maneno akoho tokana, izy roalahy. Andriamasinavalona avy aty Antananarivo, Andriambahoaka avy ao Amboniazy; dia samy mandeha amin’ ny làlana mahazatra mampitohy ny vohitra roa, ka izay toerana ifanenana no atao faritra izarana ny fanjakana. Andriamasinavalona dia nitana marina ny fifanekena. Andriambahoaka kosa nambosin’ny olony ka nivadika, dia tsy niandry ny akoho maneno amin’ny maraina, fa vao tapi-mandry ny olona dia niainga tao Amboniazy, fa te-hahazo tany be. Raha vao nahatazana an’Andriamasinavalona Andriambahoaka teo akaikin'ny renirano nifanenana, dia nihoraka ny mpanaraka an’Andriambahoaka: <blockquote> ''« Lasantsika ! Lasantsika ny fanjakana lehibe sady lava horiranana fa kely foana ny an’Imerina ! Mihobia ry Imamo ! »'' </blockquote> Teo amoron’ny renirano kely eo andrefan’Imerintsiatosika no nifanena;dia namono omby fotsy tokam-bola natao orim-baton’ny fifanekena sy sakafo be. Dia natao hoe Iombifotsy ny anaran’ilay renirano nifanenana,faritra fizarana an’Imerina sy Imamo . Dia hoy izy roa lahy: <blockquote> ''« Samia mitoetra amin’izao zara-tany izao:ka izay mangala-tsidiny amin’izao elanelan-tany izao, miady an-tanety sahalà, manani-bohitra aza mahafaka ! Miakatra Imerina ianao tsy vahiny, midina Imamo ianao ohatra ny tompony ! »'' </blockquote> Dia nahazo nifamangy ny avy aty Imerina sy ny avy any Imamo, fa tsy mba nisy ady. Ary nony vita izany, dia hoy ny tantara mikasika ny nanjo an’Andriambahoaka. Noho ny haratsian’ ny làlana, ny hamaizin’ny alina, ny famelezan’ny hatsiaka sy ny fanala anefa, hono, dia reraka mafy Andriambahoaka sy ny mpanaraka azy ka be ny narary kibo, narary tongotra, nanavy,…ary nisy maty teny an-dàlana aza, hono, nony niverina nody. Ninoan’Andriambahoaka fa todin’ny fivadiham-pifanekena nataony izany ka namely azy mafy ny fieritreretana. Nony taty aoriana, nitsidika an’Andriamasinavalona ny [[Antehiroka]] mpitsitsika azy: <blockquote> ''« Akory, Ialahy Andriamasinavalona ! Resy andro nizarana fa ho tompon’izao tontolo izao ! Tsy ny masin’odi-tandroka no tompon’ny omby fa ny mamatotra ny zanany ! Ny mpisoritra mamadi-belirano, ho lavo mandrakizay, fa ialahy Andriamatahobelirano, ho tahiana mandrakizay ! »'' </blockquote> Nenjehin’ny eritreriny hatrany Andriambahoka ka nandefa olona 40 izy hifona amin’Andriamasinavalona, nitondra ondrilahy be hofaka, omby be ronono, [[volafotsy]] hidivava: nangata-tsodrano sy fanatsoahana ny ozona nifanaovana fa nivadi-belirano. « Tsy mahay mitso-drano anao aho hoy Andriamasinavalona, fa [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] izay nanaovanao fianianana tsy notoavinao no mahalala izany ! »- Vao mainka nasian’ ny eritreriny Andriambahoaka ka izy tenany mihitsy no avy nifona tamin’Andriamasinavalona. Ny teto Antananarivo kosa nihira nanao hoe: <blockquote> ''« Ny ranomason’Imerina, fony niantsinanana, ho tonga feom-basy, toa kotronkorana an-tany, hody volafotsy haingom-bahoaka, ho volamena fehitanan’Andriana, ho vatosoa satroboninahim-panjaka ! Mandehana, aza tratry ny andro maraina, ianareo mpanompo manome voho tompo, fandrao maty tsy hitan’Imamo, ka manome soketa an’Antananarivo ! Tamin’izay hono no nahatonga ny fitenenana hoe: Aleo homana ny amberivatrin’Imerina, toy izay hivoky ny tapian’Imamo ! »'' </blockquote> Taty aoriana, nasain’Andriambahoaka nanao hady fizarana sy fahatsiarovana izany Andriampivovo zanany, teo Ambatondramijay izay natao hoe: « hadin’Andriampivovo »: ka manomboka eo, manaraka ny renirano Iombifotsy, ny miorika dia Imerina, ary ny mivalana dia Imamo. Famintinana: teo amin’ny renirano Iombifotsy izy roalahy no nihaona ka io renirano io no namaritra ny fanjakana roa tonta, ary niara-nanamafy ny fihavanana izy roa lahy fa hoy mantsy izy ireo: « Miakatra Imerina ianao tsy vahiny,midina Imamo ianao toy ny tompony ! » Vita ny famoriana ny vahoaka merina: nofaritana ny sisintany: * ny atsinanana: Vakinifanongoavana sy ny moron’ny ala mainty; * ny avaratra, Vakin’Isahasarotra sy ny sisin’Antsihanaka; * ny andrefana: Vakin’Iombifotsy; * ary ny farany atsimo dia ny Vakin’Irangaina sy Onive, manamorona ny efitra atsimo. Izay no fonenan’ny Merina ka nantsoina hoe « Ankibonimerina ». === Ady amin'ny mosary sy ny asa fampandrosoana === Tamin’ny andro nanjakan’Andriamasinavalona dia nisy mosary lehibe, natao hoe « Tsimiofy » saika nandripaka ny vahoaka merina. Nisy rivotra sy orana nikija nandritry ny iray volana izay niverimberina isan-taona, namely ka potika avokoa ny voly na an-tanety na an-tanimbary; tsy nanana hanin-kohanina intsony ny olona ka tratra hatramin’ ny fianakavian’ ny andriamanjaka. Naniraka olona nitady vary sy hanina na ho vidina aza Andriamasinavalona ka tsy nahita raha tsy tany amin’ Andriandrivotra, tao Andraisisa, izay nanome maimaim-poana sy nanolotra hanina fanampiny aza ka faly ny andriamanjaka. Ary izay no nahatonga ilay fitenenana hoe : « Hany vary Andraisisa ! ». Novaliana soa Andriandrivotra ka natao menabe Andraisisa fa tsy menakely intsony. Nahatsapa loatra ny fahorian’ny vahoaka izy ka ny vaindohan-draharaha nimasoany dia ny handresena ny mosary mba ampiadana ny ambanilanitra; nohamafisiny sy nampitomboiny ny [[fefiloha]] nanomboka hatreo [[Ankadimbahoaka]] ka hatrany andrefan’[[Ilanivato]], mba ho tonga tanimbary midadasika i [[Betsimitatatra]] hiveloman’ny olony, fa hoy izy :<blockquote> ''« Izao, ray Merina Ambaniandro, tsy misy tsy ho ahy izao manodidina ity nosy ity, ka tsy mba manan-drafy aho, fa ny mosary no rafiko, ary tsy mba manam-bola milevina sy vakoka fa ny fefiloha no mandako, ka hanatevina sy hanampy iny aho, fa iny no Vahilava mora ladinina, tantara be tsy mba levona, fa felan-tànan’ny razako, navelan’ny raibeko sy ny raiko amiko ho adidinareo. »'' </blockquote> Mba hanamafisana ny fiarovana ny olona amin’ny mosary sy hampiadana azy ireo dia nisy fepetra sasany nampiharina mikasika ny fiarahamonina sy fampandrosoana ny toekarena: * Nampitomboina ny raharam-barotra ka nametraka ny « tsena » izy toeram-pihaonana amin’ny fifanankalozana sy nampiasana ny vola (ariary avy amin'ny ''real'' [[Espaina|espaniôla]]) sy ny vakivakim-bola. Koa efa nisy ny tsena isan-kerinandro sy isan-tokon’Imerina tamin’izany (fa tsy vao tamin’ny andron’[[Andrianampoinimerina]] akory vao nisy). * Nividy tafondro iray izy (tafondro voalohany teto Imerina), tsy entina hiady akory fa marika hampitandremana ny olona fa tokony hanjaka ny filaminana sy fandriampahalemana (fa raha manakorontana dia mipoaka io tafondro « Befeo » io, ka matiny). * Nametraka ilay fomba atao hoe « fanolorana ny Vodiondry » ho mariky ny fanamafisana ny fanambadiana; ka tsy ny hena vody ondry ara-bakiteny intsony no natao fa nosoloina zavatra hafa na vola izany, na tany, na firavaka …. === Ny fiandrianana sy ny hasin'ny andriamanjaka === Mba hampitombo hasina sy voninahitra ny andriamanjaka dia nametraka lalàna momba ny fiandrianana izy: Nalamina ny fiambenana sy fiarovana ny mpanjaka ka nisy ireo karazan’olona efa voatokana hikarakara sy hitaiza azy, toy ny [[Tsiarondahy]], ny [[Madiotanana]], ka tsy afaka manatona azy raha tsy misy fangatahan-dalana. Ny fiarahabana no fomba fanehoana ny fifanajana voalohany indrindra. Koa nanana fiarahabana mitokana ny andriana toy ny hoe: ''«'' ''Sarasara (tsy ambaka), Tompoko e !'' ''»'' (fomba fiarahabana ataon’ny tsiarondahy na ny tandapa amin’ny andriamanjaka, na ny [[Ambaniandro]] no manao an’io amin’ny andriana indraindray). ''« Tsara và, Tompoko e ! , Aza marofy ! ... Mandrosoa fanjakana !, Mifanantera amin’ ny ambanilanitra ! Trarantitra re, Tompoko ! »'' Raha samy andriana dia ny fiarahabana ''« Tsara va tompoko ! »'' no fanao ka ny zandry olona sy ny vehivavy no miarahaba ny zoky na ny lehilahy. Ny fanomezana toerana ny « Elo mena » ho mariky ny fahefana sy fiandrianan’ny andriamanjaka irery ihany: ka izy irery ihany no tokony azo ialofana elo miloko mena, indrindra raha mikabary na mandeha eny an-dàlana. Nandamina ny momba ny kianja sy ny fananganana ny Vatomasina amin’ny voahangy mivady sy volatsivaky ary ràn’[[omby volavita]]; teo Andohalo no nanaovana izany voalohany ho toeram-pikabariana sy fanandratana mpanjaka. Ary ny vohitry ny andriamanjaka, sy ny [[Andriamasinavalona (foko)|andriamasinavalona]], tompombodivona dia nisy kianja sy vatomasina, fanaovana sorona omby amin’ny andro [[Fandroan'Andriana|Fandroana]]. Nampitomboina lanja sy voninahitra ny andro Fandroana amin’ny tsinambolan’ny [[Alahamady]], satria andro fahatsiarovana ny nahaterahan’ny andriamanjaka ([[Ralambo]], Andriamasinavalona ary [[Andrianampoinimerina]] tato aoriana), andro fanamafisam-pihavanana isan-tokatrano, isam-batan’olona. Nohavaozina indray ny Lapa Besakana, tao Anatirova, izay natao toerana hanamarihana ny fiorenam-panjakana teto Imerina. Tamin’izay fotoana izay no namaliana soa an’ i [[Trimofoloalina]], nahafoy tena nety atao sorona velona ny tenany ho voninahitry ny mpanjaka; nefa tsy novonoina izy na nalatsa-drà kely akory, fa mody nodidiana ka nosoloina ràn’akoholahy mena izay natentina ny trano (natao Tsy maty manota i Trimofoloalina sy ny taranany). Tao Besakana no nisy ny « [[afo tsy maty]] » izay afo ambenana tsy ho faty na oviana na oviana ka nisy tandapa miambina izany andro aman’alina. Ny [[Zanakandriana]] voatendry hanjaka dia entina ao Besakana aloha, mijoro anilan’ ny fatana afovoany, mangatam-pitahina ka izany no atao hoe « Halampatan’ ny Besakana » (fototra iorenana), izay mari-pahefana ambony indrindra, ary tsy atao hoe manjaka raha tsy efa nandalo sy nonina tao Besakana. == Ny fandaminana ny fitondrana == === Ny ambaratongan'ny havan'andriamanjaka === Efa betsaka ny isan’ny havanan’andriana tamin’ny andron’Andriamasinavalona ary mbola niampy ireo zanany sy havany akaiky; dia nanao fandaminana vaovao izy ka nalahany nataony alohan’ny [[Andrianteloray]] sy ny [[Zanadralambo]] izay efa nalahatry Ralambo fahiny ireo zanany sy ny havany dia ny [[Zazamarolahy]] sy ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]; koa nanjary 6 ny isan’ny fokon’andriana teto Imerina: Ary ny andriana enin-toko dia natao hoe « havan’andriamanjaka » izay samy azo arahabaina hoe ''«'' ''Tsara và, tompoko !'' ''»''. * Ny [[Zazamarolahy]] dia ireo zafikely sy taranak’izy 4-dahy nanjaka. Novain’[[Andrianampoinimerina]] anefa izany tato aoriana ka nataony toy izao: Ny tera-dRasoherina renibeny ihany no angalana izay hanjaka ka ny tera-behivavy (ny zana-drahavavin-dreniny) dia natao Zanakandriana, ary ny tera-dehilahy sy ny tera-d[[Rangorinimerina]] natao Zazamarolahy. Ny [[Zanakandriana]] dia tsy tafiditra ao amin’ny sokajin’ny havan’andriana satria andriana toy ny andriamanjaka handova fanjakana. Rehefa niova ny andriamanjaka niaviany dia miongana izy ireo ka tsy mitondra intsony ny anarana hoe Zanakandriana. Ny zanak’izy ireo na ny zafikeliny fahiny dia nantsoina hoe « izy mirahalahy avy » na « izy mianadahy avy ». Nanomboka tamin-d[[Radama I]] vao nisy nantsoina hoe [[Printsy]] nalaina tahaka tamin’ny vazaha. Tsy nolovaina ny anarana hoe Printsy; * Ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], taranak’Andriamasinavalomanjaka sy ireo iray tampo aminy, zokin’olona mitana fanjakana, mitoetra am-bodivona manana [[tranomanara]] sy vahoaka menakely manompo azy; * Ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]], na Zanatompo avy ao [[Ambohimalaza Miray|Ambohimalaza]] dia natao zokin’olona mitana fanjakana, natao fakana zazavavy ho vadin’ny Andriamanjaka ary mpanantatra ny raharaha voalohany ho an’ny Andriamanjaka izy; * Ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], avy ao Ambohitrombihavana; * Ny [[Andriandranando]], avy ao Ambohibe; * Ny [[Zanadralambo]] sy ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]]. Ireto telo farany ireto no atao hoe lahiaivo fangalana izay mahasoa ny fanjakana; tsy manao ny fanomponan’andriana sasany izy afa-tsy ny manao [[fefiloha]], mandoa miaramila, mamoly landy sy mandoa ny angady mondro ,…ary manatrika ny raharaha ataon’ny ray aman-dreny (ny [[Hova]] sy ny [[Bemihisatra]] ), misaotra azy ary manome omby sy mangahazo. Taty aoriana, nisokajy telo ny fiantsoana ireo andriana teto Imerina: * Ny Andriana na ny Andriamanjaka, * Ny Andriana, terakin’ny trano Ifohiloha: dia ny [[Zanakandriana]], ny [[Zazamarolahy]], ary ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], * Ny [[Andrianteloray]], dia ny andriantompokoindrindra, ny andrianamboninolona, ary ny andriandranando, * Ny [[havan’ Andriana|havan’Andriana]], dia ny [[Zanadralambo]] sy ny [[Zanadralambo amin‘ Andrianjaka|Zanadralambo amin‘Andrianjaka]]. ==== Ny fomba sy ny zon’ny andriana teto Imerina amin’ny ankapobeny ==== Nanana zo sy sata iombonana ny andriana rehetra (ireo tarana-d[[Rangita]] sy [[Rafohy]]), izay iavahany kely amin’ny sarambabem-bahoaka, indrindra amin’ny adidy atao amin’ny andriamanjaka: * tsy miambina andriana; *tsy mitondra entan’andriana; * tsy mibaby na milanja andriana; * tsy manao hazo lava (maka hazo any an’ala hanaovana ny tranon’andriana); * tsy mihady na mitaona tany mena amin’ny fanaovana fasana na fandevenana andriana; * Ireo rehetra ireo dia ankoatra ny zo isan-tokony toy ny tsy gadraina vy na tsy alatsa-drà; Tsahivina koa anefa fa misy amin’ireo foko hafa no nahazo zo manokana: ny [[Antehiroka]], ny [[Zafimamy]], ny [[Trimofoloalina (foko)|Trimofoloalina]], …. dia tsy hanim-bodihena , tsy manao hazo lava, tsy mitaona tany mena, tsy alatsa-drà….; na manana zo toy izany aza izy ireo dia tsy ao anatin’ny sokajy atao hoe « andriana », satria tsy tarana-dRangita sy Rafohy. Tsy ny zo manokana ihany noho izany no maha [[andriana]] merina fa ny rà sy ny firazanana niandohana. ==== Ny fanambadiana ==== Mafy ny lalàna amin’ny [[fanambadiana]] teo amin’ny sokajin’ny andriana noho ny fiarovana ny firazanana sy ny fiandrianana ary ilay fomba hoe « [[lova tsy mifindra]] ». Ny andriana samy andriana ihany ary isan-tsokajiny raha azo atao no mifanambady. Noho izany ny « tena andriana dia izay andrian-dray sy andrian-dreny niteraka ». Ny taranaka ivelan’izany fanambadiana izany dia tsy andriana intsony. Fa hoy [[Andrianampoinimerina]] nanamafy izany: <blockquote>''« …Izao no mahazo mivady: ny andriana dia ny andriana tahaka azy ihany no vadiny; ny hova dia ny hova tahaka azy ihany; ny mainty dia ny mainty tahaka azy ihany no vadiny; raha manohitra izao, mananika andri- malama; ka raha misy manao izany dia amidy ihany fa mbola manao manjaka hova … »'' </blockquote> Ary hoy ny boky « Firaketana »<ref name=":1">Ravelojaona (1937), « ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana'' »'','' Imp. industrielle - Antananarivo. </ref> manazava: « Amin’ny fampakaram-bady, ny andriandahy dia tsy mba mandeha maka an-dravehivavy fa solom-bady no alefany. Ny andriandahy ambony ([[Andriamasinavalona (foko)|andriamasinavalona]] no ho miakatra ) dia mahazo manambady [[Hova|hovavavy]], nefa kosa ny zanany amin’ny hova dia tsy azo alevina amin’ny fasany misy [[tranomanara]] sady tsy mandova tanindrazana azy, tsy mandova anaran-dray, fa omena lova hafa atao hoe « tolo-bohitra ». Ny andriambavy kosa raha manambady hovalahy dia « mandrorona »; amidin’ny fokonolona izy ary ny vidiny dia hividianana mangahazo masaka, hanin’izay rehetra eo; izany no fanariana razana azy sady fanalàm-baraka faran’izay mahamenatra … Raha andriambavy amin’ ny [[andrianteloray]] sy [[Zanadralambo]] no alain’ny Andriandahy amin’ny terak’Ifohiloha ho vady dia « misandratra » izy ka ny taranany dia mandova ny anaran-drainy. === Ny rafitra fandaminana ny vahoaka === Ary ireo karazam-poko hafa toy ny [[Antehiroka (foko)|Antehiroka]], ny [[Zafimamy]], ny [[Talasora]], ny [[Folovohitra]] (ny [[hova]]) ary ny « [[Voaramasika]] » fakana ny [[angaralahy]], ny tandapa, ny mpanao raharaha an-tokan-tranon’ny mpanjaka sy ny andriana sasany; samy nomeny avy ny anjara fitondrana sy adidy amin’ny fanjakana. Ka hoy Andriamasinavalona momba azy ireo: <blockquote>''« Ianareo [[Talasora]], ataoko zokim-pirenena ianareo satria tao Alasora no niavian’ny razan’andriana rehetra…, ka ataoko mpanao soron’andriana, mpandatsaka ny andriana miamboho (ny zanak’Andriamitondra ireo). »''</blockquote> <blockquote>''« Ianareo Antehiroka, havako ianareo, zanadahy:…raha mitsitsika aho dia ianareo no mpitsitsika ahy, ary raha misy hasina ataoko dia ianareo no manao…»''</blockquote> <blockquote>''« Ny [[Ambaniandro]] na ny [[Bemihisatra]] na ny [[Folovohitra]] na ny Hova amin’ny ankapobeny: izy ireo no vahoaka maro an’isa teo amin’ny fanjakana. Raha miantso an-kabary ny ambaniandro ny andriana dia manao azy hoe: « Ianareo Ray aman-dReny !... »; Ary raha ny ambaniandro kosa manonona an-kabary ny andriana dia miantso azy hoe :« Ianareo zanaka amam-para !... »''</blockquote> <blockquote>''Ny nantsoina hoe « Voaramasiaka » dia ny [[Manisotra]], ny [[Manendy]], ny Mainty tompon-tany taloha isan-tokony ka fangalana ny atao hoe Angaralahy, na ny Tsiarondahy na ny tandapa isan-karazany natao hikarakara sy hitaiza andriana (Fakana miaramila matanjaka sy kinga izy tamin’ny andro nanjakan-d[[Radama I]] taty aoriana lavitra ka nisy betsaka no tonga Manamboninahitra ambony XVI voninahitra mihitsy toa an-dry Rainingory, Rainingitabe, Rainihanjanoro,….).''</blockquote> Ireo sokajim-bahoaka rehetra ireo dia nety samy nanana « [[andevo]] » na olona very zo noho ny trosa na noho ny sazy natao mpanompo izay noheverina ho fananana toy ny fitaovana rehetra, novidina teny an-tsena. Afaka miavo-tena anefa izy ireny na avotan’ny havany ka miverina amin’ny toerana sy ny sokajy nisy azy taloha, na mainty, na hova, na andriana. === Zara-taiza fa tsy Andriana === <blockquote>''« Izao no ambarako aminareo ry Merina, fa hahatokoko Merina nefa vodivona itoeran’ny zaza izany: zara taiza fa tsy andriana !… »'' </blockquote> Efa nitombo velarana tokoa ny fanjakana ka nilana fanaraha-maso mba tsy hisian’ny fitenenana hoe « tany lavitra andriana ka anjakan’ny adala »; ary atao ahoana tokoa moa no hahafantarana ny toe-drarahara any an-tany lavitra nefa tokony hakana fepetra sy fanafody haingana raha tsy misy solon-tenan’ny Andriamanjaka mahefa any an-toerana miteny amin’ ny anarany. Ohatra fotsiny ny vodihena ho an’ny mpanjaka, raha mamono omby: raha any Ifanongoavana na any Manohilahy avaratra no mamono omby, 3 andro vao tonga aty Antananarivo ny hena, efa maimbo tsy azo hanina; tsy maintsy asiana olona manana fahefana handray izany any an-toerana na eny akaikiny. Ka ny hevitra hitany sy marina dia ny zanany na ny zanaky ny iray tampo aminy ihany no azo antoka hisolo azy satria toy ny tenany ihany izany fa tsy ny olon-kafa. « Fitsinjaram-pahefana no nataony fa tsy fizarana fanjakana velively », araka ireo teniny voalaza ery ambony. Sanatria tsy adala velively Andriamasinavalona na kentrina, araka ny hevitr’ireo mpanao tantara maro, ka handrava ny efa novoriany sy natsangany noho ny fihetseham-po diso toerana. Tsy diso velively izy ary hendry satria fampandrindrana ny fitondrana fanjakana no nokasainy mba hahazoany manakaiky kokoa ny vahoaka sy hitadiavany ny soa mahamety azy ireo tamin’ny alàlan’ireo taranany mivantana. Izany no nahatonga ny fisian’ny hoe « Menabe sy Menakely » izay toa midika hoe « nomena tany betsaka sy nomena tany kely » na « Fitondrana eo ambanin’ny elo menabe sy fitondrana manana elo mena kely ….». * ''Ny'' « [[Menabe (tany)|Menabe]] » dia ny faritra nisy ny vohitra rehetra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ny andriamanjaka mivantana izay ny foibeny dia Antananarivo ihany. Ny mponina tamin’izany faritra na fanjakana izany dia nantsoina koa hoe Menabe. Tato aoriana anefa, rehefa niamboho Andriamasinavalona, dia samy nanjaka tamin’ny vodivona nisy azy avy izy 4-dahy zanany, nihazakazaka samy nanao « [[Menabe (tany)|Menabe]] » ny faritra natolotra hanjakan’ izy ireo tsirairay. Ka ny Menabe tamin’izany dia nisy 3 no isa farany dia [[Antananarivo Renivohitra|Antananarivo]], [[Ambohimanga]], [[Ambohidratrimo]], [[Alasora]] dia efa Menabe hatramin’ny ela fa nametrahana ny zanakandriana handimby fanjakana; * ''Ny'' '''«''' [[Menakely (tany)|Menakely]] » indray dia faritra kely iray ao anatin’ny [[Menabe (tany)|Menabe]] ihany (toy ny hoe [[Kaominina ao Madagasikara|kaominina]] ao anatin’ny [[Distrika eto Madagasikara|Distrika]], ankehitriny) nefa toerana hanjakana sy iveloman’ireo [[Tompombodivona]] na [[Tompomenakely]] sy ny fianakaviany izay mandrakariva avy amin’ny foko [[Andriamasinavalona (foko)|andriamasinavalona]]. Ka ny mponina ao anatin’izany faritra izany dia nantsoina koa hoe '''«''' [[Menakely (tany)|Menakely]] ». Fa hoy mantsy Andriamasinavalona: <blockquote>''« Ireo zanako ireo, ianareo ry Merina no tanety ary izy ireo no tsimbotry (valala mbola tsy hary elatra); ka na ho aiza na ho aiza no alehany dia ao an-kibonareo; ianareo no ivelomany ka tandremonareo ireo zanako ireo ! »''</blockquote> Nisy 12 vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary nisy betsaka toy izany koa ireo zanany izay nisy 9 lahy sy vavy maromaro. Na teo aza ny hevitra pôlitika fandrindrana ny fitondram-panjakana efa napetraka dia tsy nanakana azy velively izany ho tena tia dia tia ireo zanany; samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ ny fanjakana na zanany naterany na ny zanaky ny iray tampo aminy ka nahatonga ny fanjakana '''«''' [[Menakely (tany)|Menakely]] » ho marobe. Noho izany dia efa nitady izay tokony handova tokana ny fanjakany izy, ho andriamanjaka tokana eto Imerina. Tsy nanao tahaka an’[[Andriamanelo]] izy izay nampamono ny rahalahiny mba hampanjaka ny zanany Ralambo, na toy ny nataon’[[Andrianampoinimerina]] taty aoriana ka sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’Ilaidama. Tsy sahy nandatsa-drà Andriamasinavalona, nefa tsy maintsy hisy ny iray handimby. Iza amin’izy 9 lahy no handimby ? Natao ny fitsapan-toetra, toa mitovitovy. Natao indray ny fitsapana amin’ilay fomba fanao hoe « misondro-mandry ». Dia niara-nampatoriana izy 9 lahy ka ny 4 nisondrotra ary 5 nitambotsitra. Iza amin’izy 4 dahy nisondro-mandry indray no hanjaka ? Nanontaniana ny [[Sampy (malagasy)|Sampy]]; [[Kelimalaza]] teny [[Ambohimanambola]] no nohatonina ka hoy Andriantompombe mpitana azy: <blockquote>''« Andray leiretsy ! Izay bozaka aman’ahitra ka hahafidy andriana ? Fa izay didin’Andriamasinavalona no didy ! »''</blockquote> Ary nony nohatonina kosa Isoratra tetsy Ambohipo, natahotra izy ka nalevin’ny mpitana azy. Dia nikabary Andriamasinavalona namory vahoaka: <blockquote>''« Izao no ambarako aminareo ry ambanilanitra: loaka ny akàny, fa firy ny atody ? »''</blockquote> - Ary hoy ny vahoaka:<blockquote>''« iray no anay ! »''</blockquote> - Dia hoy Andriamasinavalona:<blockquote>''« Didiko ny feko maharary, avelako ny zanako tsy foiko; fa mamindra fo–njanaka ianareo ry Merina, fa alao Andriamampandry fa izaho hilaza »''</blockquote> Dia nampanalaina Andriamapandry fa hoy rangahy: <blockquote>''« izaho tsy manan-damba ! »''</blockquote> Dia nampananterana lamba izy ka notriariny tamin’ny zorony efatra ary nahosiny tamin’ny fotaka, ka natahotra ny mpanati-damba: <blockquote>''« Lamban’ny andriana ka norovitinao ? »'' </blockquote> <blockquote>''« Ento any, fa inona no fantatr’ialahy ? »'' </blockquote> Dia hoy Andriamasinavalona nahita ny lamba rovitra mihosim-potaka: <blockquote>''« Mandehana ianareo fa fantatro ihany, ny triatra azo atambatra fa eo ny nanenona azy, ary ny fotaka azo sasana fa ny rano betsaka ! »''</blockquote> Dia tonga Andriamampandry ary nikabary Andriamasinavalona nanao hoe: <blockquote>« Izao no ambarako aminareo ry Merina, fa hahatokoko Merina nefa vodivona itoeran’ny zaza izany: zara taiza fa tsy andriana * Indro [[Andriatsimitoviaminandriandrazaka]], tera-dRatompondraondrina, omeko an’[[Ambohimanga]], mitoetra amin’ny Tsimadiloavaradrano, sy [[Ilafy]], Ambatomanoina Volaniray, Fandàna, Merinkasinina Ambohimanambola, Hiaramy, Ambohipeno, Ambohijoky, Ambohidanerana; * Indro [[Andrianjakanavalomandimby]] tera-dRamananimerina, omeko an’Ambohitraina, Ambohiborona, Vakinamboanana, Antanamalaza dia Imerinatsimo; * Indro [[Andriantomponimerina]] tera-dRamananandrianjaka, omeko an’Ambohidratrimo, Ambohimaha 3 vohitra, Ambohitrimanjaka, Ambohimanoa, Ampananina dia i Marovatana rehetra; * Indro kosa [[Andrianavalonimerina]], tera-dRasolomananambonitany, omeko an’Ambohitrabiby, sy Amboatany, mitoetra amin’Avarabohitra; * Ary izaho kosa, hoy Andriamasinavalona, mitoetra eto Antananarivo foiben’Imerina. Ary indro [[Andrianambonimena]], zanak’anabaviko eo Alasora, zanakareo efa-dahy io handimby anareo na hiady aza ianareo. Ny zazalahifotsy avy amin’ny alahamaditany, io no omeko any amparany, andrian-tokan’Imerina. »</blockquote> Dia samy nandeha naka ny vohitra voatondro ho azy efa-dahy avy izy ireo ary nitondra ny fanjakany nandritry taona maromaro ihany mandra-pahafatin-drainy. Ary nony vita ny nandaharan’Andriamasinavalona ny [[Havan’Andriana]] 6 toko, dia namory vahoaka tao Ambatovory izy, ka hoy izy: <blockquote>''« Izao havako rehetra izao, andriana tokana aho, ka voriko ny tany sy ny fanjakana, ity tany ity tsy anarànana ny adala: samia mitandrina izay tany ipetrahanareo…Ataoko Ambatovory ny anaran’ity tany ity tsy iovanareo fenitra ka amboleko voantsianarànana (ampaly), tsy hanarànan’ny adala [fo]. Koa samia mitandrina izao teniko izao !…»''</blockquote> Toa samy hendry avokoa teo ambany fahefan-drainy saingy ilay tao [[Ambohidratrimo]] no efa nanondrana sahady ka nitana babo ny rainy fotoana maro hanereny azy hanome ny fanjakan’Imerina manontolo ho azy. Nozonin’Andriamasinavalona ilay io ka maty talohany ary nodimbiasan’ny zanany Andriantrimobemihisatra. Indrisy fa vao nikipy ny mason’Andriamasinavalona dia nivadika tamin’ny hafatra nataony sy nanaraotra fahefana avokoa ireo zanany izay nahatonga ny fizarazarana sy ny ady an-trano fa tsy nahay nifanaraka. Niseho avy hatrany ny toe-dratsin’izy 4-dahy; nodiana tsy fantatra ilay dina hoe « zara taiza » fa samy nanamafy ny fanjakany avy sy ny sisitaniny ary nifandrafy fa samy nilaza ny tenany ho andriamanjaka. [[Andriatsimitoviaminandriandrazaka]], ilay tao [[Ambohimanga]], nahazo be indrindra tamin-drainy ary noheverina fa tena hendry dia nitetika sahady ny haka ny fanjakan’ny rahalahiny Andrianavalonimerina teo Ambohitrabiby, izay nanana anjara farany izay kely indrindra. Mody nasiana lalao adin’ombalahy avy ao Ambohimanga sy Ambohitrabiby, izay nifarana tamin’ny adin’ny tarika an-daniny sy an-kilany ka nararaotinan’Andriatsimitovy namakiana ady lehibe hanafihana an’Ambohitrabiby; resy Ambohitrabiby ka naongany sy noroahiny hiala teo Andrianavalonimerina rahalahiny, nahidina ho isan’ny foko andriamasinavalona tsotra ny taranany, ary ny fanjakan’Ambohitrabiby sy Mandiavato dia natambany niaraka tamin’Ambohimanga, ka lasa fanjakana lehibe tokoa izany, izay niavian’Andrianampoinimerina. [[Andrianjakanavalomandimby]] tao Antananarivo izay nitondra an’Imerinatsimo dia tsy nitsahatra nampanaiky sy nampanoa an’[[Andriambonimena]] tao [[Alasora]], efa voatendrin’Andriamasinavlona fa handova ny fanjakana; tsy nanaiky lembenana na oviana na oviana anefa ity farany fa nanohitra ka tsy nisy fiantoana mihitsy ny ady teo amin’Antananarivo sy Alasora; tato aoriana dia nizara roa mihitsy ny fanjakana: Imerinatsimo nisy an’Antananarivo - Voromahery, Antsahadinta, Fenoarivo, sy ny tapany andrefana atsimo izay nofehezin’ny taranak’Andianjakanavalomandimby; fa i [[Vakinisisaony]] sy ireo menakely iray fitondrana aminy dia teo ambany fahefan’ny taranak’Andrianambonimena tao Alasora. [[Andriantrimobemihisatra]] kosa tao [[Ambohidratrimo]] sy Marovatana dia nanamafy ny sisitaniny ka ny Merina izay tsy manao sangakely dia nosamboriny atao andevo raha tafiditra amin’ny faritr' i [[Marovatana]]. Izany toe-javatra izany no nampirongatra indray ny tsy fandriampahalemana sy ny ady an-trano nanjaka teto Imerina nandritry ny 80 taona, nampandroso ny [[varotra andevo]] aondrana mankany an-dafin’ny ranomasina sy nampitobaka ny fitaovam-piadiana toy ny [[basy]] mba hiarovan-tena na hanafihana. Tsy fahadisoan’Andriamasinavalona izany fa ditran’ny zanany. === Andriamasinavalona lasa babo tao Ambohidratrimo === [[Sary:Ambohidratrimo.jpg|vignette|360x360px|Fasana miandalana ao Ambohidratrimo|lien=Special:FilePath/Fitomiandalana_Ambohidratrimo.jpg|ankavia]] Rehefa samy nipetraka amin’ny fanjakany avy izy efa--dahy sy ny zanany nanoa, dia fanaon’Andriamasinavalona ny mitsidika sy mamangy azy ireny any an-toerana. [[Andriantomponimerina]] ilay napetrak’Andriamasinavalona tao Ambohidratrimo - Marovatana hitondra fanjakana dia efa nampiseho ditra hatramin’ny ela. Fa inona no nataony ? Nampanaoviny sanga kely (na nitapa-bolo nihety ka misy sanga eo aloha) ny mponiny Marovatana ka izay tonga any ka tsy misanga na Merina na olon-kafa avy aty ivelany, dia nosamboriny amidy ho [[andevo]]. Tezitra ny vahoaka ka niteny tamin’Andriamasinavalona hoe:<blockquote>''« Ahoana ny zanakao no mamoan-tsampona amin’i Merina, mampanao sanga ! Manao ny tsy fanaon’ny olona ! »'' </blockquote>Dia nihomehy Andriamasinavalona nandre izany ka hoy izy: <blockquote>''« Aharoy volo i Merina, ry ley Andriantomponimerina ! »''</blockquote> Ary hoy ilay ity namaly boraingina: <blockquote>''« Samy manana ny azy ! »''</blockquote> Efa saika raikitra ny ady fa mody nanao maty izy nampadefa teny hoe: <blockquote>''« Ambarao amin’Andriamasinavalona fa « latsaka an-tany » (maty) Andriantomponimerina. »''</blockquote> Nalahelo ny Andriamanjaka ka najanona indray ny fanafihana. Niainga ary Andriamasinavalona ho any Ambohidratrimo fa nataony ho maty tokoa ilay zanany. Nisalasala ihany i Merina: ny sasany nandeha nanaraka ny andriana, ny sasany nijanona. Nony tonga tao anaty Rova dia nohidiny ny vavahady 7 sosona, dia norobaina avy hatrany ny Merina tafiditra tao, ary Andriamasinavalona nobaboiny nahibony: notanan’Andriatomponimerina an-keriny nandritry ny fotoana maro (7 taona hoy sasany, 7 volana hoy ny hafa; ny marina dia fotoana ela loatra ka nahatezitra an’Imerina). Tsiravina sy tezitra Imerina, saika hanafika an’[[Ambohidratrimo]] nefa natahotra indray sao vonoiny ao ny andriamanjaka, ka vao maika loza fa alao nitady hevitra hafa hanavotana azy. Ary tany am-pibaboana rehefa mba mitsidika an-drainy Andriantomponimerina dia hoy ny resak’izy mianaka: <blockquote>''« Ny andriana ô ! »''</blockquote> <blockquote>''« Ahoana ? »''</blockquote>hoy rainy: <blockquote>''« Malahelo an’Antananarivo moa ianao ? Malahelo an’i Masoandro sy Besakana ? »''</blockquote> <blockquote>''« Eny. »'' </blockquote>, hoy rainy mamaly: <blockquote>''« Omeo ahy ary Imerina ! »''</blockquote> <blockquote>''« Tsy omeko kosa. »''</blockquote>, hoy Andriamasinavalona: <blockquote>''« Eny ary, raha tsy maty eto ianao, tsy avelako raha tsy omenao ahy Imerina ! »''</blockquote> Ary nandefa iraka koa ireo zanany maro teto Imerina, nanontany tany Ambohidratrimo dia novaliny hoe:<blockquote>''« Tiany hono aho, ka tsy foiny hilaozana ! »''</blockquote> Naniraka an’Ilambokely Andriantomponimerina nanao hoe:<blockquote>''« Antsoy Imerina ka lazao hoe: avoty amin’ ny vola 7 000 ariary Andriamasinavalona, ry Merina ! »''</blockquote> Dia nandoa vola Imerina …Nafatra ny vola natao tamin’ny harom-bazaha miisa 7 teo Alatsinainy ary nampitana tamin’ny lakana nankeny Ambohidratrimo. Izay, hono no nahatonga ny anaran’ilay toerana hoe Alatsinain’Ambazaha. Tsy marina izany hoy ny hafa fa « tsy azo avotam-bola amin-karena Andriamasinavalona fa fanjakana lehibe ». Fa nalain’Imerina ny tantsaha (lehilahy matanjaka sy fetsy maromaro avy any amin’ny faritry Antsahadinta sy Fenoarivo (ankehitriny)) nasainy mody mamangy ny andriana, nitondra amalona sy orana ho azy eny Ambohidratrimo ary mba haka namana amin’ireo mpiambina sy nitsikilo ny toerana fiarovana rehetra. Nataon’izy ireo fanao matetika izany ka tsy nanana ahiahy intsony ny tao am-bohitra. Nony ela taty aoriana, novokisan’izy ireo hena matavy ny mpiambina ka nony alina resy tory, dia nohadin’ny tantsaha ny rova, nobataina Andriamasinavalona, natohitohiny ny [[salaka]]<nowiki/>n’izy ireo nandrotsahana ny andriana tamin’ilay [[tevana]] eo atsinanan-drova, dia afaka ka nobabena hatrany [[Andriantany]], tonga aty [[Ilanivato]] vao taitra ny teny Ambohidratrimo fa lasa Andriamasinavalona. [[Raombana]] kosa dia nitantara fa ilay zafikeliny [[Andriantrimobemihisatra]], zaza 12 taona, zanak’Andriantomponimerina izay nasain-drainy niara-nipetraka tamin-draibeny sy mpizaha ny [[hao]]<nowiki/>ny no nalahelo mafy ity raibeny:<blockquote>''« Fa maninona Dadabe no mitomany foana sy malahelo ? »'' </blockquote> <blockquote>''« Tazomin-drain’ialahy tsy hody any Antananarivo aho ka malahelo an’Imerina ! »''</blockquote> Naheno izany ilay zaza dia nalahelo koa sady tezitra tamin-drainy ka nitady hevitra ny hamoahana azy. Ka raha mbola sondriana nilalao sy nilalonana ireo tandapa sy mpiambina dia nentin’ ilay zafikeliny nivoaka ny vavahady tsy nisy mpiambina ity raibeny dia navoakany moramora ka afaka ary efa nisy mpandray ka nitondra azy haingana ka efa aty [[Andohatapenaka]] vao fantatr’[[Andriantomponimerina]]. Nisafoaka izy ka saika nolefoniny novonoina ho faty ity zanany fa narovan’ny tandapa. Faly kosa Imerina nandray an’Andriamasinavalona izay nisaotra sy nitso-drano ilay zafikeliny nanafaka azy ary nanozona an’Andriantomponimerina:<blockquote>''« Raha zanako nasiako soa koa, ka namatotra ahy sy namitaka ahy, tohàra izay hahakenda an’ialahy ! Faingàna izany ho an’ialahy ! »''</blockquote> Tsy ela tokoa taty aoriana dia maty kendan’ny taolana Andriantomponimerina, ary notsofin’Andriamasinavalona handimby azy hanjaka tao Ambohidratrimo ilay zafikely ka nomena anarana hoe [[Andriantrimobemihisatra]]. Izany, hono, no niavian’ny anarana hoe Ambohidratrimo (vohitr' i Ratrimo) fa ny tena anarany taloha dia [[Imananety]]. Mbola maro ny zava-niseho nandritry ny fanjakan’Andriamasinavalona izay itarafana ny fahendreny, ny hatsaram-pony, ny fiahiany ny vahoaka ka ilazana fa olona nanam-panahy sy fahendrena lehibe izy: * tsy mba nampan-datsa-dra izy araka ilay tantaran’ i [[Trimofoloalina]], ilay lehilahy nanolo-tena atao sorona mba hanomezana voninahitra ny mpanjaka, nefa tsy novonoina fa nosoloina ran’akoholahy ny rany na ranon-kodinato; * nampanjaka ny safidin’ny olona tsirairay araka ny tantaran-dRatsisaramba vehivavy izay nomeny alàlana hifidy izay lehilahy tiany ho vady: I Doàka, lehilahy lehibe manankarena nidehadehaka avy any Imerinatsimo sa Imalo, tovolahy tsara tarehy nalemy fanahy sy nimpirimpirina avy any Avaradrano ? Imalo no nofidin-dravehivavy ka nahatonga ny fitenenana manao hoe: « Ny harena tsy mahaleo ny tarehy sy ny fanahy ! » Nanjaka tokana teto Imerina Andriamasinavalona, 300 taona lasa izay. Noho ny voninahitra sy ny hasina nananan’Andriamasinavalona dia nitombo laza tokoa ny vahoaka merina tamin’izany andro izany, tsy mena-mitahy tamin’ireo fanjakana sy firenena nanodidina azy, [[Andriandahifosy]] tany Antsakalava (1610-1680) na [[Andriantsirotso]] (1690-1720) tany [[Antankarana]]. Ary hihomehezanao sy omenao tsiny aho<ref>Thomas Rakotoarivelo & Solonavalona Andriamihaja (2014), « ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'' », Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona ''»'', Antananarivo.</ref> ve, raha hampitaha ny tokony tsy ampitahaina na hampitovy ny tokony tsy hitovy ka hilaza hoe: Tany ampitan-dranomasina, tany amin’ny manodidina ny taona 1700 tany ho any na taloha keliny, betsaka ny firenena efa natanjaka sy nidadasika ka samy nanana ny Andriamanjakany nanan-daza. * La ''Frantsa'' anie ka nanana an’i Louis XIV, mpanjakany be voninahitra e !; * i ''Rosia'' nanana an’ i Piera Lehibe « ''tsar'' » nanandaza sy nahery an’ady; * Gauillame III d’Orange nanomboka nametraka ny fanjakan’andriana iaraha-mitantana tany ''Angleterre''; * Frédéric I de Brandebourg tonga mpanjakan’ i « ''Prusse'' » tany Alemaina (jermania); * Aurangzeb, amperora « ''Mogol'' » nanitatra ny fanjakany tany « ''India'' »; * Ary ''Imerina'' na kely sy bitika aza, tsy mbola nisy mpahalala akory tany ivelany, efa mba nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny. Natao fitaratra fakana tahaka Andriamasinavalona teo amin’ny fiaraha-monina satria nanome lanja ny fanajana ny maha-olona. Ela velona tokoa Andriamasinavalona fa nahita ny [[Zafikely|zafikeliny]], ny [[Zafiafy|zafiafiny]], ary angamba koa ny [[zafindohalika]], fa nety nahatratra 100 taona, hono, na mihoatra aza ka nahatonga ny fiteny firarian-tsoa sy tso-drano manao hoe: « Veloma aina ho tratra antitra toa an’Andriamasinavalona anie, hifanantitra amin-janaka aman-jafy ! ». == Ny Andriamasinavalona == [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|264x264px|Famantarana ny fikambanan'ny « Taranak' Andriamasinavalona »]] === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny manontany manao hoe: « Iza moa no Andriamasinavalona ary mbola misy ve izany ankehitriny ? ». Betsaka koa ny lahatsoratra sy ny dinidinika amam-panehoan-kevitra samihafa mikasika io fanontaniana io satria ankehitriny misy ny antokon’olona milaza fa tsy nisy izany taranak’Andriamasinavalona izany ary koa ao ny te ho « Andriamasinavalona » na tsy izy aza. Ka ho valin’izany fanontaniana izany sy ialana amin’ny ahiahy, dia indro atolotra manaraka etoana ny fanazavana azo omena araka ny tetiarana voaray sy ny tantaran’ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko sy isam-pianakaviana. Ampahatsiahivina fa ny vohitra fiavian’ny Zanak’Andriamasinavalona eto Imerina dia fantatra mandrakariva fa, ankoatry ny [[hadivory]] izay iraisan’ny vohitra tranainy rehetra, dia misy fasana mitomandavana (toy ny fitomiandalana) eo am-povoan-tanàna izay an’ny terak’Andriamasinavalona manokana, misy [[tranomanara]] sy kianja miaraka amin’ny vatomasina, misy [[amontana]] sy [[aviavy]] maniry; milaza izany rehetra izany fa nisy andriamasinavalona [[tompomenakely]] nonina teo tany am-boalohany. Indrisy fa rava na lasa haolo ny ankamaroan’izany vohitra izany ankehitriny, indrindra nanomboka tamin’ny fanjanahan-tany: voaroba ny fasana angalarana ny harenan’ny maty, potika sy voazera ny vatomasina akana ny vato atao làlana sy fasana, notapahina ny amontana sy ny aviavy atao kitay, tsy voatsangana intsony ny tranomanara fa efa voaota fady fa nampidirana olona hafa razana. Miandry ny tena taranaka mba hamelo-maso izany indray ! Ny atao hoe « Andriamasinavalona » tany am-piandohany dia ireo taranaka rehetra avy amin’ny zanak’Andriamasinavalona, mpanjaka, izay nanoa sy ny zanak’anabaviny sy ny zana-drahalahiny nahazo menakely, nipetraka am-bodivona teto Imerina. Nantsoina koa hoe ny Zanak’Andriamasinavalona izy ireo. Taty aoriana anefa [[Andrianampoinimerina]] sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nametraka ho sokajin’ny « Andriamasinavalona », ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa azy sy ireo olona nahavita be tamin’ny fanjakana, na dia tsy avy eto Imerina aza mba ho mariky ny valisoa fara-tampony mendrika azy ireo. Koa nanomboka tamin’ny taon-jato faha -19 noho izany dia nisokajy telo lehibe ny foko atao hoe « Andriamasinavalona »: === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo sokajin'olona anisan'ny Andriamasinavalona: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka sy andriana ambony izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao isan’ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Ny ankamaroan’ny mpanoratra na mpikaroka tantara, na teratany na vahiny dia nampifangaro ireo fizaràna ireo. Tsy nisahirana izy ireo na tsy te halala izany fihavahan’ izany fizarazaràna, fa nitetika nampitovy izany kanefa na teo amin’ny fomban-drazana na teo amin’ny fiaraha-monina dia samy nanana ny azy izy ireo tsirairay avy. Ohatra: ny Zanak’Andriamasinavalona dia tsy mihinan-kena ratsy; ny sokajy faharoa indray anefa satria avy ivelan’Imerina izy ireo dia mety tsy mifady izany fa nanaraka ny fomba fanaony teo an-toerana ihany; ny sokajy fahatelo, satria olon-kafa, [[Vazaha eto Madagasikara|vazaha]], na [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo]], dia tsy mahalala ny fisian’izany fomba izany akory. Toy izao manaraka izao ny antsipiriany amin’izany fitsinjarana izany: Ary Imerina na kely sy bitika aza, tsy mbola nisy mpahalala akory tany ivelany, efa mba nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny .. Izy ireto dia niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana nihoatra ny an’ireo andriana hafa satria saika nahazo [[vodivona]] sy menakely izy ireo ary nahatandrina ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy, araka ny ho lazaina aoriana kely momba ny zo sy satan’izy ireo. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe-Amoronkay; * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana-Mamiomby; *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, zana-dRasolomananambonintany, tao Ambohimahamanina; * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; a) Ny terak' i Renilambo, Ambohidrapeto no vohitra nomen’Andriamasinavalona ho vodivona ipetrahan’ireo zanany tsy nanjaka, dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, terak’ i Renilambo vadiny. Izy ireo sy ny taranany no andriamasinavalona [[tompomenakely]] teo voalohany; Tany amin’ny taona 1808 tany ho any dia napetrak’[[Andrianampoinimerina]] teo [[Ambohidrapeto]] koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa; nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy ny zanany Ramiza, nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Ary nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny 1/3 ho an’ny zanakandriana sy [[zazamarolahy]] tarana-dRatavy (Merimandroso, Vonelina, Marobiby, Ambohijafy). Ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo kosa nanana ny 2/3 dia Ambohimidasy, Andohalafy, Andramahavola. I Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza dia samy milevina ao [[Ambohidrapeto]]. Misy lafin-kavan-d[[Ranavalona III]] koa ao ka izany no nandevenana ny [[printsy]] Ratsimamanga anadahin-dreniny eny; b) Andriankotofananina dia nomen-drainy an’Anosipatrana. Ireo zanak’Andriankotofananina no andriamasinavalona voalohany tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe - Amoronkay koa Andriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, ka ny zanany nandova azy tany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe – Amoronkay, Soamonina, Ambatomanjaka, Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, rain-dRazafindrahety na [[Ranavalona III]] mirahavavy; d) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no vavimatoan’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana - Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona; * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novain’Andrianampoinimerina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina ilay noroahina hiala an’Ambohitrabiby izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana - Mamiomby fiaviany. e) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany; nifangaro tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay naongana avy ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; f) I Renibodonimerina kosa dia efa niteraka an’Andriamaheritsialaintany (tao Amboatany) sy Andrianamboamanjaka (tao Imerimandroso) ary Rabodonimerina, vadiben’ [[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka farany an-dRafaravavinandriambelomasina; g) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana-Ivato; h) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavin’Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana – Mamiomby; i) Rasohanana dia Zanakavavin'Andriamasinavalona tamin-dRasolomanambonintany, ary anabavin'Andrianavalonimerina tao Ambohidrabiby. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompomenakely sy tompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro tao Malaza izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe) ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); j) Ranavalontsimitoviaminandriana, zanak’Andriamasinavalona faravavy (Jereo ny tantarany amin’ ny Vohitra Anosimanjaka - Marovatana) Izy no fiavian’ireo andriamasinavalona « [[Zanadranavalona]] »; k) Ny Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona. Ny taranany dia ireo Andriamasinavalona avy ao [[Andramasina]], terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaka sy ny zanak’anabavy ary ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny, tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, niteraka an'Andriambetandra, tao Anosikely - Fenoarivo; * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an-dRavololondralambo, tao [[Ilafy]] sy an'Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’Andrianambonimena, tao Alasora, sy an-dRangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe - Ambodirano; *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza; * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Ny tantaran’izy roa dia efa voalaza tamin’ny famoriam-panjakana voalohany nataon’Andriamasinavalona. Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia Andrianjakavololonandriana tompomenakely tao Ambohitrarivo sy Andriantsimitovifonamanjaka, tompomenakely tao [[Ambohitrandriamanitra]]. Ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, Miadamanjaka sns …amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, Lohavohitra) vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; * Andriandambonavalona niteraka an-dRazakatsihono, tao Sambaina (vavy natao lahy, nitondra fanjakana ary nahazo tantara tamin’Andrianampoinimerina) sy Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> (ny taranany dia mbola ao ankehitriny). 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, nanambady an-dRanavalokoandriamanitra, zanakavavy aivon’Andriambelomasina, mpanjaka tao Ambohimanga izay niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra - Amoronkay, nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay (Ambohitrandriamanitra) izay niteraka an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an’: * Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe, (Mantasoa, Ambohimahatakatra); 23) Andriamanitrandriana (Miadamanjaka). Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina). Izy dia rahalahin’Andriamasinavalona mpanjaka, faralahy nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. * Andriamborosinandriana dia nanambady an’Andrianjaza, anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy malaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony naka an’Ivakinankaratra izy. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa nijanona ho andriamasinavalona dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa teto Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, dia ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana - Ambohimanga ady, resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy; * Ny taranak’Andrianavalonimerina dia nataony andriamasinavalona avokoa; ireo no niavian’ny ankamaroan’ ny andriamasinavalona amin’Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra,''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy mpanjaka, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rahefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (Ravorombato), mpanjaka tao Ambohidratrimo ka ny zanany Rabehety dia noresen’Andrianampoinimerina; * Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niely patrana eran' i Marovatana, toy ny any Mamiomby: - tao Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana); - tao Miandrarivo ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia natao « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noh ony fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy eto Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra Menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>)<nowiki/>; * Andriamaroanaka, Ambohitrandraina - Vakinankaratra, Andriamasindraibe, Antsirabe, Vakinakaratra; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana-Manandriana; * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]]I, tao Fanjakana,[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro,[[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin ’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga); * Rarivoarindrano, Ivohibato,Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]]<nowiki/>a sy[[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao sy nasondrotra ho Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] – [[Vohipeno]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: [[Jean Laborde]], de Lastelle, Nicol,…; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo-arabo, mpivarotra na mpandraharaha ho an’ ny fanjakana ka ny notendrena ho andriambaventy tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra5 no nisy andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha - havan’Andriamanjaka azy dia nanana zo efa fananan’ny andriana rehetra ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny [[Menakely (tany)|menakeli]]<nowiki/>ny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely somary nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]] fanjakana fehezin’ ny ndriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….Fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vodivona (vohitra) misy azy, izay amonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Fahiny, raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny andron’Andriamasinavalona mpanjaka, dia mbola vitsy ihany ireo taranany no nipetraka am-bodivona. Nitombo isa anefa ireo « Andriamasinavalona » teto Imerina, 100 taona taty aoriana fony Andrianampoinimerina nanjaka satria ireo tompomenakely rehetra, mpanjaka madinika, nanaiky sy nanoa azy dia nataony avokoa ao amin’ny sokajin’ny « Andriamasinavalona » nanerana an’Imerina 6-toko, araka ny efa votantara etsy aloha. Nizarazara isam-pianakaviana sy fonenana na vodivona araka ny fiaviany avy izy ireo, ary ny ankapobeny dia naka ny anaran’ny razambe loharano niaviany mba iavahany amin’ny havany hafa: efa nisy hatrany amin’ny 50 tany ho any ny isam-pianakaviana sy isan-toko nitondra ny anarana hoe « ny zanak’Andriamasinavalona » tamin’io taona io. Nisy ny naharitra ela hatramin’izao fotoana izao ireny fikambanam-pianakaviana ireny, toy ny « Zanadranavalona ao Anosimanjaka » izay nahay nitandro ny firaisan-kina niaro ny fomban-drazana, nanana foto-kevitra ijoroana, toy izany koa ny « Fikambanan’ny tera-dRalanimboahangy - Andriantsolo ao Andramasina », ny « Fikambanana Andriana ao Antsahadinta », sns…; ny ankamaroany kosa dia toa efa lasa tantara ihany sisa izay iezahan’ny fikambanana « ny Taranak’Andriamasinavalona » arenina ankehitriny. Marihina ihany koa fa nifangaro be ihany ny « Zazamarolahy » sy ny « Andriamasinavalona » tamin’ny fanambadiana ka tsy voavaka tsara intsony indraindray na ny fonenany na ny razambe fiaviany. Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref> izany hoe 30 taona taorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina 6-toko i Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ny « zazamarolahy » ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany Rahaniraka 10 Voninahitra, Officier de Palais. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * tamin’ny « zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * tamin’ny « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina 6-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy salama na ireo tsy manana harena firy na andevo na omby ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra 89 lahy (Antananarivo sy ny manodididna, Ambohidrapeto-Itaosy, Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana-Ilanivato, Ankadimbahoaka). Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Ambatolampy, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: Tera-dRafondrazaka (Anosy-avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena, sy Ratomponivololona, Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, Ankady,..). Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, Ampanga…). Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana sy Andriampanazava-nimerina, sy Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina,…). Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Ambohidrazana, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, Manjaka,..); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Merikanjaka, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, Poliny, ..); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Vatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); * Zanak’Andrianjakatrimo (Vatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, Ambohitrivoimanga). === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona amin’ny Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’ i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ny fananany. Ny sasany tamin’izy ireo dia nanana menakely; ny ankamaroany kosa efa nanomboka sahirana aram-pivelomana; fantatra izany tamin’ny filazam-pananana nataon’ny tsirairay: ny isan’ny andevo, ny omby, ny vary. Nisy tena mpanefoefo satria nanana [[andevo]] am-polony maro, omby aman-jatony, vary am-bata famarana maro. Nisy koa anefa no nilaza fa tsy nanana na inona na inona,dia nolazaina fa « mpirenireny », tsy lany miaramila. Ho an’ny fanjakana anefa dia natao kitro ifaharan’ny fahefan’ny andriamanjaka izy ireo, satria afaka nifehy ny vahoaka menakely teo aminy, ary raha nitambatra dia lasa hery lehibe tsy hay tohaina. Rehefa resy ny fanjakana merina taty aoriana ka lasa zanatany frantsay Madagasikara, dia hitan’ i [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]], governora jeneraly, fa ireto foko Andriamasinavalona ireto izay miparitaka eran’ny tany sady nanana zo betsaka teo am-pelatanany ary fahefana amin’ny vahoaka, dia mety hanelingelina azy amin’ny tetika fanjanahana tiany ampiarina; ka nataony fahavalo tsy maintsy resena noho izany ny Andriamasinavalona rehetra. Koa taorian’ny nandefasana an-tsesitany an-d[[Ranavalona III]] (27 Febroary 1897), ny isan’ny didy noraisin’ i Gallieni voalohany dia ny nanafoanana ny rafitra « vodivona sy menakely ary tompomenakely » araka ny didy arrêté laharana faha-605 tamin’ ny 7 Avrily 1897. Foana hatreo ireo zo maro nananan’ny Andriamasinavalona ka ny fitenenana fotsiny ho Andriamasinavalona aza dia toy ny fandikan-dalàna mihitsy. Maro tamin’ireo mpiray tanindrazana, tsy Andriamasinavalona no faly sy nandihy helika amin’izao fahavoazany izao. Hatramin’izao dia mbola tsy nahitana firy mpanoratra vahiny ka mba nilaza zavatra tsara momba ny « Andriamasinavalona » ary nisy aza sahy nanome anarana azy ireo hoe « ''les barons brigands »''; fa dia ho izany daholo ve ny Andriamasinavalona ? Ny mpanoratra teratany sasany indray, nentim-pialonana angamba noho ireo zo nihoa-pampana nananan’ny Andriamasinavalona, na noho ny fieboebona nasehon’ izy ireto indraindray, satria betsaka no nanao izany, dia tsy mba nilaza zavatra tsara loatra momba azy ireo. Noho io lalana navoakan’ i Galliéni io dia maro be ireo Andriamasinavalona no very harena tampoka, satria nogiazan’ny fanjakana mpanjanatany ny ankamaroan’ ny fananany ka nozaraina na namidy mora tamin’ ireo vazaha na malagasy mpanampy na naman’izy ireo; nirotsaka rahateo koa etsy andaniny ny lalàna mandrara ny fanandevozana. Vokatr’izany dia betsaka tamin’izy ireo no nandeha nitady fivelomana ivelan’ny faritra nisy azy toy ny vahoaka rehetra, nikarama tamin’ny toeram-piharin’ny [[Vazaha]] sasany, nitady ravinahitra hatrany anindratany. Nisy tamin’izy ireny no very fananana tanteraka sy very anaran-dray teo amin’ny tany niaviany, satria nony mba niverina an-tanindrazana taty aoriana dia namantana fananana efa lasan’olon-kafa, ny fasana sisa no iraisana amin’ny havana. Ny ankamaroany kosa anefa dia nijanona teo amin’ny vohitra niaviany ihany, niara-nihafy sy nifampizara izay kely sisa tsy voaroba tamin’ireo vahoaka menakelin-drazana fahiny. Tsy nionona tamin’izany toerana nametrahan’ny mpanjanatany azy izany anefa ny sasany tamin’ireo Andriamasinavalona fa niezaka tsy ho resy teo amin’ny fiainana ka nitondra avo hatrany ny hasin’ny firazanany sy ny toe-tsaina maha-andriana azy ireo ka nanampy araka izay azony natao ireo mpiara-belona manodidina azy. Betsaka ireo Andriamasinavalona no nandranto fianarana sy fahalalana na teto an-toerana na tany am-pitan-dranomasina ka tonga olomangam-pirenena tsy manam-paharoa; teo ireo nitarika ny tolon’ny fahafahana handravana ny fanjanahantany hatrany am-boalohany ka hatramin’ny farany; teo ireo sangan’ny firenena tamin’ny lafin’ny fahaizana sy fahalalana ka nanan-daza naneran-tany; betsaka no nitana andraikitra lehibe teo amin’ny fitondram-panjakana nandritra ny fanjanahantany sy ny fanjakana malagasy nahaleotena indray; tsy tambo isaina ireo nitari-draharaha na teo amin’ny lafiny ara-piarahamonina, na teo amin’ny lafiny ara-pivavahana sy fanabeazana, indrindra teo amin’ny faritra sy vohitra nisy azy. Tsy vita ny hitanisa ny anaran’izy ireo eto satria marobe ary sao misy hadino ka ahazoan-tsiny, fa ao ny tantaran’ny firenena efa mitahiry izany ary ao koa ireo havany sy taranany hitantara ny asa vitany araka ny fahitany azy. Ny faniriana dia ny mba hananan’ireo taranaka ankehitriny sy ho avy, zanaka amam-para, ny toe-tsaina avo sy mendrika nasehon’ireo zoky ray aman-dreny ireo, hijoro hatrany mba hanana ny toem-panahy sy saina, sy ny fahasahiana hiaro ny fomba amam-panao amin’ny maha-Andriamasinavalona. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina == Teo amin’ny tantara dia maro be tokoa ireo vohitra nalaza nonenan’ny foko Andriamasinavalona, isan-tokon’Imerina. Toa very tadidy ny sasany amin’izy ireo ankehitriny, satria maro no efa nilaozan’ny mponina sy ny taranaka satria tsy nifanaraka intsony amin’ny fomba fiainana ankehitriny (an-tendrombohitra avo sarotra hidirana, saro-drano, feno fasana, …), toeram-pitsangatsanganana sisa no azo atao aminy. Betsaka koa nefa no mbola honenana ary very ao anatin’ny vahoaka, simba na very aza ny vakoka tranainy maha-vohitr’andriamasinavalona azy, ka tantara manjavozavo sisa fantatra momba azy. Koa mba ho fampahafantarana ny mpamaky sy ny taranaka dia noezahana ny amoahana etoana ny tantaran’ny vohitra sasany nonenan’ny Andriamasinavalona, araka ny lovan-tsofina nomen’ny taranaka, ny tantara fonosiny ka voasoratra, ny mbola mampiavaka azy hatramin’ny ankehitriny. Tsy feno, tsy lavorary angamba ny fitantarana, na misy fahabangana izay mampiavaka tsy voalaza, koa ianareo ihany dia afaka manitsy izany: « ataovy toy ny tonom-bomangan’ilay Mora, ka any an-tenda manitsy ny bingo ». === Voromahery === ==== Anosipatrana – Ilanivato ==== Marobe ny vohitra tokony hotantaraina ao amin’ny faritry « Voromahery » izany hoe ireo vohitra manodidina mivantana amin’Antananarivo sy ny ao Antananarivo fa iray ihany aloha no horesahina dia Anosipatran-Ilanivato. Isan’ny vohitra nalaza Anosipatrana hatramin’ny andron’Andriamasinavalona satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina, izay razana niavin’ireo andriamasinavalona ao Anosipatrana sy Ilanivato ary Anosibe - Amoronkay. Tsy hitantara firy intsony ny momba azy eto satria efa voalaza ery aloha izany. Ny tiana homarihina dia ny taty aoriana: nametrahan’Andrianampoinimerina honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana ka nifampitazana sy nifampizara fananana teo ny andriamasinavalona sy ny zanakandriana. Matetika moa ny fizarana dia mitelo: 1/3 an’ny zanakandriana sy zazamarolahy ary ny 2/3 dia an’ny Andriamasinavalona. Tato aoriana indray dia nahazo toerana honenana teo koa [[Rabobalahy]], zana-d[[Rasalimo]] vadin-d[[Radama I]], ka mbola eo ireo taranany sasany. Ny tiana asiana resaka dia [[Ilanivato]]. Andriandambotsimanahy, zanak’Andriankotofananina no naka vodivona voalohany teo Ilanivato, loharano niavian’ny Andriamasinavalona teo, toa an’Andriambola, zanany, Andrianabo, Ranaivo – Rahanetra, ry Rahasivola sy Ratarivola (nanambady an-dRazafianaka, anadahin-d[[Ranavalona I]]) sns, ary ny nalaza taty aoriana ela dia izany mpitandrina atao hoe Rambelo. Amin’ ny hevitra vitsivitsy ambaran’ny tantara ho niavin’ny anarana hoe Ilanivato dia ireto roa ireto no azo heverina ho marina: 1) Ny tendron’ny nosy lavalava iorenan’ny tanàna dia misy vatolampy izay mbola hita tsara eo an-dohany avaratra amin’Ilanivato; kanefa ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby, dia tsy mba misy vatolampy be loatra tahaka ny ilany avaratra; koa araka izany ny ilany dia misy vato, ny ilany tsy misy; 2) Nisy koa nilaza fa ny mponina teo taloha ([[andriana]] na [[hova]]) dia nisaraka roa nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany,fa nisy kosa lasa lavitra nonina ao amin’ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon’Ambositra. <blockquote>''« Ny ilan’ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato. »''</blockquote>, hoy ny fitenin’ny olona; 3) Ary mbola misy koa milaza, fa ilay mpanjaka tao Antananarivo atao hoe Andriambalohery dia noesorina tsy hanjaka satria ratsy hoditra ( boka ? ) ka napetraka teny Anosipatrana – Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nakany Ivato, hono, ka nalahelo ny havany araka ilay fitantarana etsy aloha. Anjaran’ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan’ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin’ny ela Ambatofisaorana, mbola honenan’ny taranaka, anefa vitsy mpahalala ivelan’izy ireo. Vohitra miorina ao avaratr’Isadabe, amin’iny làlana miala avy eo [[Talatavolonondry|Talata-Volonondry]], mianavaratra mahazo an’Ambatomanoina mandalo an’Ambohitrolomahitsy. Imiantsoarivo no anaran’Ambatofisaorana taloha.Toy izao no ambaran’ny [[lovantsofina]] ka mbola tadidy tsara. Izany andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka izany no voalaza fa nanorina azy. Izy io dia zafikelin’Andriamasinavalona mpanjaka, fa zanaka lahin-dRamatoanimerina (vavimatoan’ny mpanjaka) nonina tao Mamiomby, atsinanan’[[Andringitra]]; nanana anabavy izy natao hoe Rakaloy; samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy ka Rakaloy dia teo Ikaloy, nitondra ny anarany ary izy kosa teo Imahatsinjo. Nivavaka, hono, aloha Andrianavalonandrianjaka nitady famantarana nanao hoe: <blockquote>''« E ! Andriamanitra Andriananahary, hipetraka amin’ity tanàna ity aho, ka omeo fambara fa ho maro dia maro ny vahoaka honina eto ! »''</blockquote>Vao tapitra ny teniny dia indry nisy [[alika]] mainty niserana teo alohany. Noraisiny ho valim-paniriany izany ka dia nanao fifaliana nanetriketrika izy, ka nanorina tanàna vaovao, Imiantsoarivo no nataony anarana. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka dia: - Andriamiaramanjaka, nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, ary ray niteraka an-dRamboasalama-Andrianampoinimerina sy Ralesoka anabaviny; - Razakatsivolanina, tompom-bodivona tao Imiantsoarivo (Ambatofisaorana), ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin’ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian’ireo Andriamasinavalona avy ao satria niteraka dimy lahy izy dia: Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao ary Ingezalahy. Tamin’[[Andrianampoinimerina]] nampandry tany amin’iny [[Mandiavato]] no miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ny tanàna izy. Be dia be ny fahana sy ny hasina naterin’ny olona ho azy teo. Faly izy noho ny fitiavan’ny olona azy. Dia nitsangana izy, niedinedina, nivandravandra amin’ny maso mihiratra sy mibaliaka be mijery ny vahoaka, moa va tsy ombilahy hiantoraka hiady ? Izany, hono, nanaovan’ny olona azy voalohany indrindra hoe « Ombalahibemaso ». Dia tamin’izay izy nisaotra ny vahoakan’Imiantsoarivo ka no nanovany ny anaran’ny tanàna natao hoe « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Sambaina izay hotantaraina eto dia ilay vohitra kely eo andrefan’i Manjakandriana, izay an-dalovan’ny lalam-pirenena faha-2, atsinanan’ i Nandihizana (Carion) sy ny lalàm-by Antananarivo-Toamasina. Fony Andriamasinavalona nanjaka dia Andriampanarivofonamanjaka, zaodahiny, vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana no tompomenakely lehibe tamin’iny faritra atsinanana manamorina ny ala iny hatrany avaratr’Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon’Ambohitrandriamanitra ([[Vakinisisaony]]). Maro anaka izy ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana (tao Avaradrano) sy Andriatsimitovifonamanjaka (tao amin’ny Vakinisisaony). Andrianjakavololonandriana dia nonina tao Ambohitrarivo, nanjaka tamin’ny ilany atsimo amin’ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny) ary niteraka an’Andrianifonamanjaka; ity indray nanambady an-dRafotsiraivoramavo, zanak’anabavin-drain’Andriamarimapivovo, mpanjaka tany [[Imamo]] andrefana. Niteraka roa lahy izy roa dia: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetran-drainy tao Ambatovory; nanambady an-dRanavalokoandriamanitra izy, izay zanaka vavin’Andriambelomasina, mpanjakan’Ambohimanga. Lasa vinanton’ny Andriamanjaka noho izany Andrianjakafonamanjaka ary ny zanany sy ny taranany dia natao isan’ny « zazamarolahy »: Andrianamboatsimaharivo sy Andriantsiresy izay nanambady an-dRabodosambaina, zanak’Andriandambozozoro, avy ao Sambaina. Andriandambozozoro indray dia nanjaka tao Sambaina; niteraka maromaro izy fa ny voatanan’ny tantara dia izy mianadahy: Andriandambonavalona sy Rabodosambaina vadin’Andritsiresy voalaza eo ambony. Tsy nipetraka teo Sambainaloatra Andriandambozozoro fa lasa nifindra indray nankany Marovatana, tao Andambozozoro, andrefana-avaratr’Ambohipiara, ka niteraka an-dRalambozozoro sy ny taranany izay manana lafin-kavana aty Lohavohitra - Sambaina. Andriandambonavalona, ilay zanak’Andriandambozozoro tao Sambaina dia maro anaka ka ny zanany vavimatoa dia Razakatsihono, nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia Rasavolahy zokiny (milevina ao [[Ambatovinaky]] Antananarivo) sy Rasavolahy zandriny (milevina any Ambohidrano andrefana). Ranavalonjafy, zanakavavin-dRasavolahy zandriny dia nanangana ho zanaka ny Dr Andrianangaly, 12 Voninahitra, isan’ny nianatra ho Dokotera mpitsabo voalohany tamin’ny Dr Davidson sy niara-niasa taminy; izy no ray niteraka ny Dr Andrianaly. Any Sambaina izy no milevina. Andrianaly (1840-1886) dokotera voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy (avaratr'Angletera); rehefa tafaverina dia noraisin’ny fanjakana ho dokotera mpitsabo. Tamin ny 14 Aprily 1881 no nampakatra ho vady an-dRasendranoro, rahavavin-d[[Ranavalona III]] izy. Nisy fiampangana azy ho nandronjin-doha an-dRasendranoro, izay heloka mahafaty; tsy novonoina anefa izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo. Tamin’ny 1885 dia nakarina taty Antananarivo izy natao mpitsabo miaramila tany Manjakandrianombana, izay indray vao nitsabo marary tao an-tranony tao Ambatovinaky - Antananarivo. Maro ny olona nanatona azy fa tsara fanahy izy sady mahay. Maty tampoka tamin’ny 23 jolay 1886, ary nalevina ao amin’ny fasany ao Ambatovinaky ihany. Tsy mba voasoratra ao amin’ny tantaram-pianakaviana ity lahatsoratra ity, fa voalaza ao amin’ny Bokin’ i P.Callet<ref name=":0">François Callet (1908), « ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)''»'','' Antananarivo: Imprimerie catholique.</ref>: Razakatsihono tao Sambaina dia nahazo tantara tamin’Andrianampoinimerina. Andriandambonavalona dia maro anaka ka Razakatsihono, vavimatoa, no nataony vavy lahy, hitondra fanjakana tao Sambaina. Nividy vanja sy basy ho an’Andrianampoinimerina izy: vanja 3 barika, basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, marovy 2; izao no nateriny tany amin’Andrianampoinimerina: <blockquote>''« Toky no omeko anao na dia vehivavy aza aho, hoy izy; dia hoy ny Andriana: Ento miverina ihany ireo fiadiana ireo fa vavatany iny atsinanana iny !... »''</blockquote> <blockquote>''« Na dia vehivavy aza aho, mahasoava anao, hahavorianao fanjakana, fa mba manana sakaiza mahatoky hahazoako ireo fiadiana ireo aho, fa ianao lehilahy be sitra-po hamorianao fanjakana ! »''</blockquote> <blockquote>''« Reko ny teninao, hitako ny soa aterinao ho ahy ; ka izao no ataoko aminao: omeko anao ny ampaha-dimin’ny tany ao Sambaina ao, ary ny efa-toko an’Andriamifonamanjaka rehetra; ka raha mbola taranako koa no andriana dia tsy ovako mandrakizay; fa vehivavy nahavory tany sy fanjakana ianao. »''</blockquote>, hoy Andrianampoinimerina. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Andriambolanambo, zanak’anabavin’Andriamasinavalona, mpanjaka, no andriana tompom-bodivona tao Namehana, nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy na Rasoherinareniny (vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) ka niteraka an-dRasoherimanantany, izay lasa vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Efa nanambady an’Andrianonihafa i [[Rasoherina]] vao nalain’Andriambelomasina ho vady, ka hoy Andrianonihafa nionona : « …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! ». Ary Andrianonihafa tsy tamana intsony tao Namehana, fa be voalavo sy bibilava tompon-drano tao ka nifindra nankeny Ambohidrano, alatsinanan’Ambatofotsy - Zanadralambo izy ka tany izy no niteraka ny zanany atao hoe Andriantokanamantany, andriana fiavian’ny Andriamasinavalona sasany ao Ambohidrano. Misy [[lovantsofina]] milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr’Ambatofotsy izy no nitoetra ary ny menakeliny no tao Ambohidrano; nefa hoy Andriambelomasina: <blockquote>''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''</blockquote> Izany hono no nahatonga ny fasan’Andriantokanamantany ho ao Mahatsinjo. Antanantsara, avaratr’Ambohimanga nomena ho menakelin’Ambohidrano koa ho fanampin’ i Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’ i Fiaferana – Andrianamboninolona, Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] ». Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, vadin’Andriampanarivofonamanjaka (amin’ny Vakinampasina: Ambohitrandriamantra, Merinarivo, Miadamanjaka, Lazaina, Mantasoa …), dia tao koa: * ny Taranak’Andriankotofananina (Vakinampasina: Anosibe, Soamonina, Ambohi-traina, Fihasinana …); * ny zanak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena (amin’ i Alasora: Ambohijanaka, Ambalanirana, Ambohitrandriananahary …); * ny Tera-dRalanimboahangy, vadiny (amin’ Ampahadimy: Andramasina, Ambohitromby, Ambohitraina). Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra-Mantasoa ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, vohitra tranainy, eo atsimon’ny tanànan’ i Mantasoa, fa ny renirano [[Varahina (renirano)|Varahina]] no mampisaraka azy. Vohitra mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra sy zava-maniry maintso lava milenodenoka, toerana tokony atao fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Vohitra nanana ny lazany hatry ny ela, fony Andriamasinavalona nanjaka, saingy saika haolo fa nosongonan’ i Tsimanampiovana – Mantasoa eo akaikiny; ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa mijoro. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny, na Ramanitrandriatsimitovy renin-dRasoherimanantany, vadin’ny Andriambelomasina, mpanjakan’Ambohimanga, loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka taorian-d[[Radama Voalohany|Radama I]], fa hoy mantsy Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny:<blockquote>''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''</blockquote> Fa ahoana moa ny tantaran’ity vohitra ity sy ny taranaka nipoitra avy eo ? Ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra izay naorin’ny foko [[merina]] vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra sy ny namany, raha lazaina fa avy any ampitan-dranomasina any atsinanana, avy any amin’ny tany hoe « ''Nusantaria'' » (Nosy maron’ i [[Indônezia]]) no fiaviny. Taona maro taty aoriana dia nanorina indray an’Ifanongoavana ny taranak’ izy ireo izay nanjakan’Andrianamponga. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, nanorina ny fanjakana entin’ny andriana ramatoa [[Rangita]], zanakavavin-dRafandramanenitra, taranak’Andrianamponga I, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny ary izy nantsoina hoe Andriamanjaka (andriana manjaka). Rangitamanjakatrimovavy no niavian’ny [[andriana]] merina rehetra. Niteraka maro Rangita ka [[Rafohy]] zanany vavy no nandimby azy ary ny zanany lahy atao koa hoe Andrianamponga II, nanoa. Nalefan’izy mianaka anefa Andrianamponga honina any Ifanongoavana, vohitry ny razany fahiny. Haninona ? Nirahiny izy hampandrendrika vy sy hanao fiadiana sy fiasana amin’ny vy, fa malaza mahay manao izany ny mponina merina amin’iny faritra iny, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Ka izany fiasana sy fiadiana vita amin’ny vy nampanamboarin’ny anadahin-dreniny izany no nentin’Andriamanelo nandresy ny [[Vazimba]] sy nanitarany fanjakana. Nanjaka toy ny tompomenakely Andrianamponga II tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao Ifanongoavana efa taty amin’ny taona 1700 tany ho any. Nony maty Andrianamponga dia nalevina tao Ambohimahatakatra, (misy fasana fahatsiarovana azy - ''cénotaphe'' - ao [[Alasora]]). Nony nanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra azy ny fanjakany tany [[Amoronkay]]. Faly Andriamasinavalona fa nihitatra ny fanjakany, ka ho marik’izany dia navelany hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo, nirahany hampandry tany koa ary nomeny an-dRanavalotsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny ka ny zanak’izy ireo dia handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady ka ny roa lahy dia nanjaka: * Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nitondra ny fanjakany avaratry ny renirano Varahina, amin’Avaradrano (izany hoe Ivakiniadina-ankehitriny); * Andriantsimitovifonamanjaka kosa tao Ambohitrandriamanitra-Amoronkay, ilany atsimon’ny renirano Varahina. Rehefa voazara roa toy izany ny fanjakany dia napetrany teo amin’ny vohitra kely, amoron’ny rano Varahina Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny, hanaramaso an’izy roalahy zanany, fa sady mahatakatra ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana no mahatakatra manara-maso ny atsimo, misy Andriatsimitovifonamanjaka. Ka izany hono no nahazoan’ilay vohitra anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io, ampitan-drano atsimon’ny tananan’ i Mantasoa, dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana ka nilana andriana nifehy sy niandry, ka ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka mihitsy no napetrany teo ary mba hotsidihiny matetika koa. Amin’ny lovantsofina dia misy Ranavalontsimitoviaminandriana roa, ny voalohany, ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka, taty Amoronkay-Vakinisisaony izay tantaraina eto, ary ny faharoa ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona, nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana, izay samy voalaza fa reniben’ izy telo mirahavavy vadin’ ny mpanjaka telolahy: Ramorabe vadin’Andriamananimerina, tao Ambohidratrimo, Rasahala vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo, Rasoherina na Rasoherimanantany vadin’Andriambelomasina tao Ambohimanga; izy ireo dia zanaka vavin-dRasoherina reniny, milevina ao Ambohimahatakatra. Samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina izy ireo. Samy mitana ny heviny koa ny mpitantara momba an’ireo Ranavalontsimitoviaminandriana roa, reniben-dRasoherina. Ka ny an’iza no marina ? Aoka hohajanona eto ny resaka momba izany fa tsy hisy farany, satria mety tsy ho takatry ny fahatsiarovana. Ilay Andriantsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany toy izao: * Andrianantsantsa, tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra ihany ary koa loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-d[[Ranavalona III]]; * Andriamparantsabe, tao amoron’ i Varahina, loharanon’ny andriana amin’ i Mantasoa-Ambohimahatakatra; * Andriamanitrandriana, loharanon’ny andriana amin’ i Miadamanjaka sy Lazaina. Raha bangoina dia taranaka avy amin’Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalon-tsimitoviaminandriana, ireo andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra, ary nantsoina hoe « ny zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara dia ny andriana Razakamanana (1800 ?-1870 ?) no tompomenakely tao Ambohimahatakatra, nanorina an’ i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy ka ny vavy atao hoe Ratompo(arisoa) dia nanambady andriamasinavalona tany Marianina, vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ka ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanaka vavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjakan’ i Vohitrarivo-Tsinjoarivo, isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy, lehilahy nalaza nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]]; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : * Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona I Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! » === Marovatana === Betsaka koa ny vohitra fonenan’ny Andriamasinavalona ao Marovatana: * Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; * Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; * Antanjondroa (misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka), Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, Fiakarana, sns …). ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Vohitra kely toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny [[Betsimitatatra]], andrefan’[[Ambohitrimanjaka]] ary atsinanan’Ampangabe ity Anosimanjaka ity. Ranavalontsimitoviaminandriana, zanaka faravavin'Andriamasinavalona, mpanjaka (tsy azo afangaro mihitsy amin’ilay mitovy anarana aminy izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina) no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga niova ho Anosimanjaka. Ny mampalaza azy dia Ranavalontsimitoviaminandriana, antsoina koa hoe Inenibe, izay heverina sy inoan’ny ankamaroan’ny olona fa manana hasina manokana, araka ilay tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny [[Alasora]] ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka, teny ambony ravitatamo …, sy ny fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo mangatam-pitahiana aminy. Tsy hamerina izany tantara izany eto akory na hitondra adihevitra ny amin’izany fa ny tiana ho fantatry ny mpamaky dia i Ranavalontsimitoviaminandriana no isan’ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina taorian’izy efa-dahy nanjaka, zanak’Andriamasinavalona. * Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka ka ny iray tampo aminy dia: * Andriantomponimerina, mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] (ilay naditra) sy * Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) nitoetra teny Ambohijanakandriana – Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, rain’Andrianampoinimerina. Niteraka 9 mianadahy (4 vavy, 5 lahy) izy. Izy dimy lahy no niavin’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka antsoina hoe Zanadranavalona. Ny efa-bavy kosa dia: 1- Ratomponimerimanjaka vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo; 2- Ramanitrandriatsimitovy natao koa hoe Rasoherina reniny, nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana niteraka an i: - Ramorabe, vadin’Andriamananimerina ny mpanjakan’Ambohidratrimo, niavin’ny zanak’andriamanjaka rehetra avy ao; - Rasoherina, vadin’Andrimbelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina araka ny tenin’Andrianampoinimerina hoe : « Avy amin’ny tera-dRasoherina irery no angalana izay hanjaka »; 3- Rapapangosasakinivorona, tao Ambohimitsimbina, niteraka an’ i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina, mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao, toa an’Andrianambotsimarofy; 4- Razakanavalondralambo, loharano niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana-Ivato, isan’ny Zanadranavalona. Ny mampalaza koa an’Anosimanjaka dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny [[Alahamady]], manaraka ny fomba teo aloha, araka ny hafatra napetrak’ i Nenibe. === Ambodirano === {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakana ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao avaratry ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta no isan’ny vohitra malaza ao Ambodirano izay samy misy ny Andriamasinavalona, ny Zazamarolahy ary ny taranak’Andrianampoinimerina avy amin-dRabodozafimanjaka, isan’ny 12 vavy vadiny. Vohitra eo atsimo-andrefan’Antananarivo, vohitra mbola rakotra ala ary voakarakaran’ireo taranaka ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, misy tranom-bakoka. Araka ny tantara dia [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref>, zanak’olo-mirahavavy amin’[http://aviavy.atspace.com/story/andriambelomasina.html Andriambelomasina] {{Wayback|url=http://aviavy.atspace.com/story/andriambelomasina.html |date=20200215151922 }}, no mpanjaka andriantompombodivona nanorina voalohany ny tanàna, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|315x315px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny Rovan' Antsahadinta|alt=|centré]] Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> Tamin’ny taranak’Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, zanak’Andrianamboatsimarofy dia nanao toeran-droa fonenany dia Antsahadinta nisy ny renibeny sy Isoananjakana-Anosizato. Hoy ilay [[vazaha]] atao hoe Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin' i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ny havan’ny mpanjaka dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (Dian Tompou Emir) (ndrl na Rabehety, mpanjakan’Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina), ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina (Raveaux) vadin’Andriatomponimerina, sy Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany an-drefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Rabodozafimanjaka, isan’ny 12 vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy mianaka Rakarabo zanany tamin’Andrianampoina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nanjaka tao Antsahadinta ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’Andriamangarira; ao koa ny an-dRatsimisotry zazamarolahy, ny an’ny terak'Andrianjakatrimo sasany, Andriamasinavalona; ery andrefan’ny tanàna no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|<u>Saritany</u>: Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny havany izay nanjaka tany Vakinankaratra nantsoina koa hoe fanjakan’Andrantsay (anarana renirano) fahiny, dia andriana avy aty Imerina ihany ka izany no antony nampidiran’Andrianampoinimerina an’ i Andrantsay ho isan’ny [[Merina]] satria vahoaka merina ny ankamaroan’ny mponina tao ankoatry ny tompontany. Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny Ramanjaka sy Ramanalina no loharano niavian’ireo mpanjaka tao Andratsay ([[Vakinankaratra]]). Havana akaikin’Andriampanarivofonamanjaka tao Ifanongoavana ihany izy ireo na mety ho iraitampo aminy mihitsy aza fa samy taranaka avy amin’Andrianamponga II, anadahin-d[[Rafohy]], zana-d[[Rangita]] Trimovavavy, koa andriana merina izany. Nifanila vodirindrina ny fanjakan’izy roa tonta, Ifanongoavana atsimo, Vatodrangy-Ambohidranadrambo, atsinanan’Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano. Fony Andriamasinavalona nanjaka, dia niainga Andriampanarivofonamanjaka niakatra taty Antananarivo hanoa. Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa dia tsy nahatoky loatra an’Andriamasinavalona ka tsy nanaiky ny hanoa fa naleony nifindra monina; nilaozany ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan’Andriampanarivo tato aoriana. Rahefa niainga izy ireo dia nentiny niaraka taminy ny filohan’ny vahoakany sasany ([[hova]] sy menakely), ny [[angaralahy]], ny mpanompo ka nandray ny lalana mianatsimo, nanaraka ny moron’ ala atsinanana, satria tsy nisy olona nanelingelina fa mbola efitra ny toerana. Nivezivezy ela ihany izy ireo nitady toerana honenana: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron’ny renirano [[Onive]], nandalo an’ i Vontovorona, ary farany tody tany amin’ny faritry ny renirano [[Andrantsay (renirano)|Andrantsay]] sy [[Betafo]], izay efa nisy ny [[vazimba]] Radobay. Nalainy ho sakaiza nefa nofitahan’Andrianony sy novonoiny ity vazimba ka nalainy avokoa ny [[ody]] sy ny [[Sampy (malagasy)|sampiny]], dia azo mora foana ilay faritany ka nanjakany am-piadanana. Nony taty aoriana, efa niorina ny fanjakana dia nifampizara izy telo mianadahy: * Ramanalina vavy lasa nirintona nankany Fisakana fa tezitra sy nalahelo tamin’ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana. Andrianony sy Ramanjaka sisa nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa koa: - Ramanjaka nifidy ny ilany antsinanana, fa toa mandrimandry ny tany: tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina; - Andrianony nahazo ny ilany andrefana, somary mafampana fa akaikin’ny sakalava, ary nanorim-ponenanan tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana rehefa naka an’ i Vakinankaratra Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza, izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka no novantaniny. Izy roa lahy ireo dia tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa, ka tsy nesorin’[[Andrianampoinimerina]] tamin’ny fanjakany, ary nataony isan’ny andriamasinavalona, izy ireo sy ny taranany. Andriamanalinibetsileo kosa, taranak’Andrianony dia tsy nanaiky fa nanohitra sy namaky ady tamin’Andrianampoinimerina, ka nony ela resy dia novonoina ary nofoanana ny vohitra nisy azy. Ny zanany Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana anefa dia nanaiky mangina ary toa namadika an-drainy mihitsy aza; dia nomen’Andrianampoinimerina fanjakana ihany izy ireo ary Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana, ka niteraka an-dRamboasalama, izay zaza saika hampanjakain-d[[Ranavalona I]], rahavavin-dreniny, handimby azy. Andriantsileondrafy zanak’Andrianonitomponitany tao Betafo no natao lehiben’ ny andriana amin’ i Vakinankaratra manontolo ary izao avy ireo Andriamasinavalona, tompomenakely tao Vakinakaratra, avaratr’ i Mania: * Andrianonitomponitany, tao Betafo; * Andriamanalina tao [[Manandona]]; * Andriamasindraibe, tao [[Antsirabe]]; * Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo; * Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Ranavalona anabavin’Andriandahimbolamena, tompomenakely tao Ambohijanaka-Vakinisisaony dia nanambady an’Andriamanalina, mpanjaka tao Manandona (Ambohiponana), zanak’Andriamasindraibe ihany, isan’ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra: izany no nisian’ny fihavanana akaiky amin’ny andrianan’Ambohijanaka sy Manandona. Rehefa azo sy nanaiky i Vakinankaratra, dia nampiana an’ireo fanjakana rehetra tamin’ny vakin’ i Mania sy Vakin’ i Matsiatra, hatrany Tsienimparihy atsimo satria ireo mpanjaka izay nanaiky ny hanoa an’Andrianampoinimerina dia nijanona ho mpanjaka teo amin’ ny fanjakany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely Ireo nanohitra ka resy dia nalaina ny fanjakany natao « Menabe » fehezin’Antananarivo mivantana na natambatra amin’ ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Ireto izy ireo: * Fisakana, fanjakan-dRarivoekembahoaka, nanohitra ka resy: niala tamin’ny fanjakany; * Manandriana, fanjakan’Andrianatara, nanoa, ka nijanona amin’ny fanjakany ihany; * Isandra, fanjakan-dRajoakarivony, nanoa ka nijanona amin’ny fanjakany ihany; * Ilalangina, fanjakan’Andriambavizanaka, nanoa ka nijanona amin’ny fanjakany ihany; * Itsienimparihy, fanjakan-dRarivoarindrano, nanoa ka nijanona amin’ny fanjakany ihany. Midadasika tokoa ny faritr' i Vakinankaratra fa ny farany avaratra dia Rangaina - Onive (Antanifotsy) ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala, ny andrefana ny fanjakan'ny [[Sakalava]] Menabe. Nizara roa i Vakinankaratra dia: * Ny Andafiatsimonimatsiatra: Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra; * Ny Andafiavaratrimatsiatra - Manandriana (hatreo Ivato no mianatsimo); * Ambohitsimanova atsinanana: hatreo Ambohijafy miatsinanana hatrany amin’ny Zafimaniry, hatreo Rangaina-Onive mianatsimo ka hatrany Ivato; * Ambohitsimanova andrefana: Ambohijafy miakandrefana hatrany an-tsakalava. Betafo ihany anefa no foiben’ i Vakinakaratra manontolo. Rehefa vita Vakinakaratara manontolo dia nitodi-doha nianavaratra nody ny tafika; nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan’Ambatolampy ankehitriny, amoron’ i Onive) dia nitodika tamin’ireo zana-dRangorinimerina fito lahy Andrianampoinimerina satria izy ireo no tena nifikitra sy nanao izay ahazoana an’ i Vakinakaratra tamin’ny tetika sy tamin’ny fifampiraharahana na tamin’ny ady ka nahafam-po ny andriamanjaka ary novaliany soa. Dia nomeny azy ireo ho menakely sy ifampizaran’izy ireo ny tany teo anelanelan’ i Vakinankaratra sy Ambodirano ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava no mianatsimo hatrany Rangaina-Antanifotsy, ka ipetrahan’ireo taranany hatramin’izao. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely, andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Aiza moa no misy an’ i [[Vonizongo]]? Hatreo amin’ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan’ i Mahitsy no miakandrefana-avaratra, ka hatrany Andriba no faritra misy azy. Mitovitovy amin’ny [[Distrikan'Ankazobe|distrikan’Ankazobe]] ankehitriny. Izany atao hoe Andriamisavalambo (I) izany no mpanjaka voalohany tany, niara-belona tamin-dRalambo sy Andrianjaka. Nalaza ho nahery nandeha izy izany, ka tanàna roa mifanalavitra dia tratrany indray andro, samy isaorany omby amin’ny andro [[Fandroan'Andriana|Fandroana]]. Ratsy fitondra vahoaka anefa izy ka tonga halan’ ny olona. Izy koa no voalaza fa nahita voalohany ny [[tangena]] ka nanorina ny fampinomana amin’io poizina io ho fitsarana, ka izay resy sy maty dia nobaboina ny fananany. Noho izany rehetra izany dia nangidy hoditra tamin’ny vahoaka Andriamisavalambo. Dia niainga Andrianentoarivo sy ny loholona 10 lahy sy vatan-dehilahy 40 sy vahoaka sasany ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an’Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ka novonoina tao Ambohitromby. Lasan’Andrianentoarivo ny fanjakany ary natao hoe Maromadinika ny vahoakany. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan’Antaninarivo Andrianjaka dia niloa-bava hoe: <blockquote>''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''</blockquote> Dia nihady an’Ankadimbahoaka Andrianjaka, hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha ka izay no nanaovana azy hoe « Ankadimbahoaka ». Samy nanao avokoa ny [[Ambaniandro]] sy ny havan’andriana, ary nandraharaha teo [[Andriantompokoindrindra]] sy [[Andrianjaka]]. <blockquote>''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''</blockquote> hoy Andriantompokoindrindra tamin’Andrianentoarivo. Ary nokapohin’Andriatompokoindrindra Andrianentoarivo, ka hoy izy taminy:<blockquote> ''«Ty tsy mba mahavita ny anjarany ! »''</blockquote>hoy izy. Nitomany Andrianentoarivo namaly: <blockquote>''« Vato ka ataoko ahoana ! »''</blockquote> Kanjo hevitra iraisan’izy raolahy izany ny mba hanomezan’Andrianjaka an’ i Lohavohitra ho an’ Andrianentoarivo. Nony indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo sy ny vahoaka manaraka andriana. Ary hoy Andrianentoarivo tamin’Andrianjaka: <blockquote>''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! Honeno ! »''</blockquote> hoy Andrianjaka; <blockquote>''« Ary manao ahoana ny vodihena ? Fandrao misy hadino ka mahadiso ? »''</blockquote> hoy Andrianentoarivo:<blockquote>''« Izay hanin’ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''</blockquote> hoy Andrianjaka. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra. Ary taty aoriana indray dia niakatra taty Antaninarivo izy nangataka an’i Babay, dia hoy Andrianjaka:<blockquote>''« Lohavohitra lasan’ialahy ! Ka dia alain’ialahy indray Babay ! »''</blockquote> <blockquote>''« Ka fanjakanao ihany anie, hoy izy, tany ampandriko ho anao ! »''</blockquote> Dia nanao orimbato izy roa lahy teny Andringitra ho fanamafisana izany. Koa rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo dia nampanaiky an’ i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy Andrianentoarivo dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara ho roa an’ i Vonizongo ho atsimo sy avaratra. Ny taranak’izy roa lahy ireo no tompom-bodivona sy menakely tamin’iny faritra avaratra-andrefan’Imerina iny. Ary nony tamin’ny andron’[[Andrianampoinimerina]] nampandry an’ i Marovatana-Ambohidratrimo, dia tonga tamin’ny nahim-pony ny iraka avy amin’ireo terak’Andrianentoarivo-Vonizongo nilaza tamin’Andrianampoina nanao hoe: « Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! » Dia faly ny mpanjaka ka ho valin’ny faneken’izy ireo dia tsy nesoriny fa napetrany tamin’ny vodivona nisy azy ireo tsirairay avy; ary ireo zanak’Andrianentoarivo nataony ho isan’ny Andriamasinavalona, nomeny elomena isan-dahy. Nozarainy folo araka ny isany i Vonizongo ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan’ny filohany tamin’izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka mihitsy ny vohitra nisy ny terak’Andrianentoarivo, Andriamasinavalona amin’ny Vonizongo saingy tsy dia nisy nahazoana tantara firy ary efa lasa haolo aza ny sasany na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara kely dia Ambohimirimo, ao amin’ny zarantanin’ i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala tazana ery andafy andrefana atsimon’ i Mahitsy (Lalam-pirenena faha-4) ampitan’ny renirano Moriandro. Andriandambofontany nitondra an’ i Tsaravoninahitra no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin’ny andron’Andrianampoina; ary izy sy ny razany: Andriampitsaikarivo, Raoniambato ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoina teny Rasoamananoro zanany, reni-dRamasy. Nony niamboho anefa [[Radama I]] tato aoriana dia natolo-d[[Ranavalona I]] ho an-dRamboasalama zana-drahavaviny Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin’ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zana-dRamboasalama dia manana fasana ao ilevenan’ny taranany. Nisy rova sy lapa tsara tarehy tao, hono, misy amontana sy aviavy ka nahaloa-bolana ny ntaolo hoe: <blockquote>''« Mananjara izay monina ao »''; koa izay no niavian’ny anarany ankehitriny hoe « Mananjara ».</blockquote> === Imamo === Tsy natao isan-toko fa natambatra manontolo amin'Ankibonimerina 4-toko ka dia niray Imerina sy Imamo. Andriambahoaka rainy no mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo ary Manazary no renivohitra. Andriambahoaka II na Andriambahoakafovoanitany, zanany, izay niara-belona tamin’Andriamasinavalona no nandimby azy ka nanorina ny renivohitra tao Amboniazy, nosy kely eo atsinanan’ny farihin’[[Itasy (farihy)|Itasy]], izay misy ny fasana ilevenany ankehitriny. Nizara roa Itasy tamin’izy niamboho: * Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) nanjakan’Andriampivoanandriamanitra, zanany lahitokana); * Imamo andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) nomeny an’Andriampanarifito, zanak’anabaviny. Andriamarimampihovohovo, zafiafin’Andriampanarifito, nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin’[[Andrianampoinimerina]] nanafika farany an’Antananarivo dia lasan-ko babo ireo zanaka roa vavin’Andriamary, saika ho vadin’Andriamboatsimarofy tao Antananarivo. Navotan’Andrianampoinimerina anefa izy roa vavy ka nampanateriny tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ireo zanany voavotra, ary niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga, ka niantso ny vahoakany izy nilazany hoe: <blockquote>''« Ambohimanga isika rehetra na hiafarana na hialohana ! »''</blockquote> Naniraka olona izy ho aty amin’Andrianampoinimerina hoe:<blockquote>''« Anao ny fanjakana, fa zanakao aho! Koa raha tsy ovanao amin’ny ipetrahana, dia toky no omeko anao ! »''</blockquote> Ka hoy Andrianampoinimerina namaly: <blockquote>''« Sitraka sy telina izany ! Matokia kosa ianao, fa tsy ovako amin’izay tany ipetrahanao ianao…»''</blockquote> Taty aorina niainga Andriamary, niakatra aty Ambohimanga, nielo mena narahin’ny vahoaka, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe: ka hoy izy: <blockquote>''« Iza kosa io mielo mena io ? Fahavalo sa avy hanatsara ny tany ? Handeha hanatona eny aho fa tsy misy tompon’ny elomena fa izaho no tompony. »'' </blockquote> Dia nandeha Andrianampoinimerina nilanja basy, ka nony teo antenatenany, dia hoy Andriamary: <blockquote>''« Apetraho ny basin’ialahy, fa vita ny fanjakan’ialahy ! »''</blockquote> Dia napetrak’Andrianampoinimerina ny basiny dia hoy izy: <blockquote>''« Ho avy hanatsara ny fanjakako ialahy ? »''</blockquote> <blockquote>''« Izany no nitondrako ity elo ity, hoy Andriamary, hampandry ny fanjakan’ialahy, dia matokia ialahy ! »''</blockquote> <blockquote>''« Lehilahy manao soa ahy ianao Andriamary !, hoy Andrianampoina...., haniraka olona isika avy any andrefana sy avy atsinanana, ka izay ifanenany, ny andrefana anao ary ny atsinanana ahy ! »''</blockquote> Ary efa samy nampandry tany izy roa lahy taty aoriana dia hoy Andriamary: <blockquote>''« Matokia Andrianampoinimerina, fa na iza hivadika na iza hivadika, izaho tsy mba manam-pamadihana mandrakizay doria…! »'' </blockquote> * Raha manao izany ialahy, hoy Andrianampoina, tsy mba ovako ny fitiavako an’ialahy mandrakizay doria; fa an’izay naterak’ialahy na zafiafin’ialahy i Mamo mandrakizay doria ! Ary aza malahelo momba ahy fa tsy ataoko resy lanja nohon’ny sasany !...». Dia nampifanambadiana ny zanak’izy roa lahy sy ny fianakaviana roa tonta. Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy tao Imamo atsinanana kosa nanondro basy nanohitra an’Andrianampoinimerina; tsy nety nanoa nefa resy ka novonoina. Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanak’izy roalahy ireo anefa tonga nanaiky an’Andrianampoinimerina ka tsy novany sata; rehefa azo Imamo atsinanana dia nakambana amin’Ambodirano sy Marovatana tato aoriana. Ny taranak’Andriamary irery ihany no natao « Zazamarolahy », fa ny sisa dia nijanona ho Andriamasinavalona. Nifamatotra ara-panambadiana Imerina sy Imamo ka natao ho iray ihany: * [[Radama Voalohany|Radama]] nanambady an’ i Ravao sy Ramoma, zanak’Andriamary (Ravao nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka taty aoriana); * Rabodosahondra anabavin-dRadama nanambady an-dRatefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary; * Ratsiadala, anabavin-dRadama nanambady an-dRahanety, zanak’Andriamarobasy; * Razaka Ratrimo, zanak’anabavin’Andriamary nanambady an-dRamasindrazana ka niteraka an-dRamoma (mianadahy avy) na [[Ranavalona II]] mpanjaka. == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 8bdus7z12cr5mkta8zl3ld6sq1g2vd8 1136397 1136396 2026-04-27T06:15:54Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136397 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fitomiandalana 2.png|vignette|363x363px|Fitomiandalana Antananarivo, Renivohitry ny fanjakan' Andriamasinavalona|alt=]] '''Andriamasinavalona''' dia mpanjakan'Imerina nanomboka ny taona 1675. [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] no rainy, ary Rafaravavy no reniny. '''Andrianjakanavalondralambo''' na '''Ralambonandriantsimitovy''' no [[anarana]] nentiny fony izy andriantompombodivona tao [[Alasora]], nanoa an-d[[Razakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy nanjaka tao Antananarivo. Avy amin'ny anarany no nipoiran'ny sokajin'[[andriana]] atao hoe [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], izay ahitana ny ampahan'ny taranany sy ny havany ary olona avy any ivelan'ny foko misy azy. Tsy nanongana sy nandroaka an-jokiny teo amin’ny fitondrana izy, fa ny vahoaka araka ny hevitra sy ny teti-kadin’Andriamampandry [[Hova|hovalahy]] mpanolontsaina no nahatonga izany. Nisy 12 vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary niteraka 9 lahy sy vavy maromaro izy. Samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ny fanjakana na ny zanany naterany na ny zanaky ny iray tampo aminy ka nahatonga ny fanjakana «[[Menakely (tany)|menakely]]» ho marobe. [[Andrianambonimena]], zanak'anabaviny tao [[Alasora]] no notendreny handimby azy ho eo amin'ny fanjakana. Anefa, i [[Andriantomponimerina]], zanany tao [[Ambohidratrimo]] no nanondrana ka nitana babo an-drainy fotoana maro hanereny azy hanome ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakan’Imerina]] manontolo. Afaka ihany anefa izy ka afaka niverina nody tao Antananarivo, renivohitry ny fanjakany. Niamboho sy nafenina tao Antananarivo izy tamin'ny taona 1710.Heverina ho naharitra 100 taona ny andro niainany. == Andriamasinavalona, mpanjaka (1675-1710) == Andriamasinavalona no mpanjaka faha-9 taorian’ny nanjakan-d[[Rangita]], ilay andriambavy nanorina ny fanjakana merina voalohany. Izy dia zafiafin’[[Andrianjaka]] (1610-1630), ilay mpanjaka nanorina ny renivohitra Antananarivo ary raiben’ny raiben’[[Andrianampoinimerina]] (1785-1810). Teraka ny tsinambolan’ny [[Alahamady]] toa an-d[[Ralambo]] razambeny izy; Andrianjakanavalondralambo na Ralambonandriantsimitovy no anarana nentiny fony izy tompom-bodivona tao [[Alasora]], nanoa an’[[Andrianjakatsitakatrandriana]] zokiny, izay nandimby an-drainy Andriantsimitoviaminandrianandehibe, mpanjaka tao Antananarivo. Rehefa nanjaka izy dia naka ny anarana hoe Andriamasinavalona (izany hoe: «andriana manana ny hasina, harena voatahiry sy navalona hataramin’ny ela»). Andriamasinavalona no isan’ny andriamanjaka nalaza teto Imerina, fakana tahaka satria nahay nifandray sy niahy ny soa ho an’ny olony, tia ny zanany sy ny havany ary ny vahoakany, nanam-panahy ka mamy hoditra tamin’ny olon-drehetra ary tena nampihatra ilay fiteny hoe: «Ny fanahy no olona ». Feno fahendrena izy tamin’ ny fitondrana ny tany, nanana ny hatsaram-po teo amin’ny fifandraisana amin’ny vahoakany. Tsy [[lefona]] na [[basy]] aman-[[tafondro]] no nentiny namory ny fanjakana merina, fa ny fahaizany nifandray tamin’ny mponina: Andriamanjaka nahay niara-nidinika amin’ny vahoakany ny ho soa teo amin’ny fanjakany, sy ny ratsy tokony ialana. === Ny nandraisany ny fanjakana === Rahefa niamboho [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] dia ny zanany lahimatoa [[Andrianjakatsitakatrandriana]] aloha no nanjaka nandimby azy tao Antananarivo fa Andrianjakanavalondralambo zandry olona dia nampanoavina teo Alasora nanaraka ilay didy fandovam-panjakana atao hoe ''«'' [[fanjakana arindra]] » ka ny zokiny aloha no manjaka, vao izay mandimby ny zandriny, fa hoy rainy taminy: « Zandrin’olona, fa mahandrasa; kanefa na izany aza, aza malahelo foana fa lahy, lehitsy! » Nolazaina fa naditra sy tsy nahay nitondra fanjakana Razaka ka nangidy hoditra tamin’ ny vahoaka. Maro ny tantara mikasika ny fanonganana an-dRazaka, fa ity ihany no ho raisina fa mety mahafehy azy rehetra: Rehefa tao anatin’ny fahoriana toy izany ny vahoaka, dia nisy loholona hendry, Andriamampandry no anarany, [[Hova|hovalahy]] avy amin’ny Zafimbazaha Dilambato, fa teny Andraisisa no nipetraka. <blockquote> «'' Izaho, hoy izy, handeha hamangy andriana! »'' </blockquote><blockquote> </blockquote> Rehefa tonga tao amin-dRazakatsitakatrandriana tao Antananarivo izy dia nanontany hoe: <blockquote> ''« Ny Andriana ô ! firy moa ny fonao ? »'' </blockquote> <blockquote>''« Ka fo firy ny foko fa tsy ho tokana ihany ! »''</blockquote>,hoy Razaka namaly <blockquote>''« Eny lahy, fa tokam-po Razakatsitakatrandriana ! »''</blockquote> , hoy Andriamampandry. Dia lasa indray izy nankeny [[Alasora]], tao amin-dRazakanavalondralambo, nanontany nanao hoe: <blockquote>''« Ry zanakandriana ô ! Firy moa ny fonao ? »''</blockquote> <blockquote>''« Fo firy ny foko ? fa fo roa , fo telo ! »''</blockquote> hoy ity farany namaly,<blockquote>''« Eny, lahy, hoy Andriamampandry, fa roa fo tokoa Razakanavalondralambo ! »''</blockquote> Dia nanangona ny olon-kendry rehetra Andriamampandry, dia nampifidy izy: <blockquote>''« Iza no ho anareo, ry ley loholona: ny fo tokana sa ny fo roa ? »''</blockquote> Ny sasany naka ny fo tokana, ny hafa naka ny fo roa. <blockquote>''« Ela loatra izany, hoy Andriamampandry, fa ny fo tokana hamono izy dia izy irery no manapaka tsy miera,hamelona izy dia izy irery no miera; fa ny fo roa, hamono, miera amin’ny vahoaka, misy soa holazaina, miera amin’ny vahoaka ! »''</blockquote> Dia ny fo roa no nalain’ny vahoaka. Lasa ary Andriamampandry hikarakara ny raharaha, fa nony teny an-dalana dia notsenain’Andriamanalina, olon-kendry iray nataony hoe:<blockquote>''« Aza miteny ianao fa alao hanaovako azy ! »''</blockquote> Nankeo Faliarivo Andriamanalina niantso an-d[[Razakatsitakatrandriana]] nanao hoe:<blockquote>''« Mandre ve ianareo ? Avoahy Razakatsitakatrandriana ! »''</blockquote> Dia hoy ny tao an-tanàna: <blockquote>''« Ahoana no amoahana ny andriana ! »''</blockquote> Ary hoy Andriamanalina nanohy sady nanozona: <blockquote>''« Raha mankeny Andemaka, alemahon’Andriamanitra ! Mankeny Volasarika, sarihon’Andriamanitra ! Mankeny Ambodikongona,kongonin’Andriamanitra ! Mankeny Ambanidia, mbiaza ambany dian-dRazakanavalondralambo Razakatsitakatra ! »'' ''Nakopany ny lambany dia lasa izy.''</blockquote> <blockquote>''« Nozonin’ny olona ianao Tompokolahy ! » </blockquote>''hoy Andriampanihiany, [[tsindranolahy]]. Dia hoy Andriamampandry:'' <blockquote>''« Izao no sikidinao, Tompokolahy, fa nozonin’ny olona ianao: mankanesa any Anteza ianao. »''</blockquote> Dia nankany Anteza tokoa Razakatsitakatra, ary dia niala teny [[Alasora]] Razakanavalondralambo; nifindra nankeo Ambodivoanonoka, Antsahondra, Ambatobevanja, Razakatsitakatra, ary niampita nankeo Ambohipo, dia teo [[Ambatoroka]] ary Faliarivo Razakanavalondralambo; tonga teo Avaratr’Andohalo, Razakatsitakatra, fa Razakanavalondralambo kosa tonga tao Anatirova Antananarivo, nohobin’ny vahoaka ka naka ny anarana hoe Andriamasinavalona. Nodoran’Andriamapandry ny tranony teo avaratra [[Andohalo]], ka lao Razakatsitakatrandriana ary niloa-bava hoe « Mamitaka ! », lasa nivalana nikandrefana nihazo an'Antsakalava. Ilay toerana naharesen’Andriamasinavalona an-dRazakatsitakatrandriana dia natao tsy azo alehan’ny [[andriana]] na ny entan’andriana, fa fady ka natao hoe Ambohimanoro, satria misy olana mijoro eo manoro ny làlana tsy azo aleha mianavaratra na miakandrefana. Nalahelo anefa Andriamasinavalona rahefa lasa tokoa ilay zokiny, ka nony tonga teny Andriantany izy mianakavy, dia nandefasany lehilahy fito lahy nampitondrainy teny toy izao: <blockquote>''« Iny ny basy iray, lefona efatra, ento hiarovanareo tena, ary iny ny vola iray kitapo (20 piastra) hataonareo vatsy sy hivelomana any amin'izay toerana tianareo. »''</blockquote> Nahita izany Andrianjakatsitakatrandriana dia nitodika niantsinanana nivavaka tamin’[[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra Andriananahary]] sy ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], nisaotra sy nitso-drano an-jandriny ho ela fanapahana, ho tratr’izay ela indrindra. Feno herim-po vaovao indray izy mianakavy nanohy ny dia niankandrefana ho any Antsakalavan’ i Boina. Toy izany no fanehoan’Andriamasinavalona ny fahendreny sy ny hatsaram-panahiny, fa na dia nanana ny fahefana tsy refesi-mandidy aza izy, dia nanao am-po fa vonona mandrakariva hiera amin’ny vahoaka aloha vao mandray fanampahan-kevitra ary tsy mba nanenji-dresy izy. Tsy izy no nanongana sy nandroaka an’Andrianjakatsitakatrandriana zokiny teo amin’ ny fitondrana, fa ny vahoaka, araka ny hevitra sy ny tetikadin’Andriamampandry hovalahy mpanolontsaina. === Ny fanitarana ny fanjakana Merina === Ny faritry ny fanjakana nolovainy tamin’[[Andriatsimitoviaminandriandehibe]] rainy dia kely velarana ihany satria tsy nihoatra ny tendrombohitra [[Andringitra]] ny avaratra-andrefana, [[Angavokely]] ny farany antsinanana, [[Alasora]] sy ny Zanamihoatra ny atsimo, ary ny [[Heniheny|heniheni]]<nowiki/>n’ i [[Betsimitatatra]] ny andrefana. Mbola nizarazara fanjakana madinika maro ny firenena merina fahiny, na dia teo ihany aza ny fanjakan’Antananarivo izay tsy nanampahefana firy tamin’ ireo mpanjaka madinika na [[tompomenakely]] nipetraka am-bodivona: nisy mpanjaka tany Amoronkay-Ifanongoavana ([[Andriampanarivofonamanjaka]]), tany Manohilahy avaratra ([[Andriamasinteny]]), tao Ambohitrimanjaka-Anosivato (Andriamanjakatokana), tao Ambohijoky, tany Itsinjoarivo, amoron’ Ionive ([[Andriandanitramantany]]), sns… Tsy nandry fehizay noho izany ny tany; betsaka ny [[ady an-trano]], noho ireo fanjakana kely madinika nifandrafy; nanjaka ny asan-jiolahy, ny fisakanana sy ny halatra olona hatao [[andevo]] hamidy amin’ny mpijirika [[Vazaha eto Madagasikara|vazaha]], na [[Arabo (vahoaka)|Arabo]]. Nitaintaina tsy nandry mandry isan’andro ny fianakaviana, indrindra ny zaza amam-behivavy sao misy manafika. Mba henoy ange ity tantara ity e: Raha niainga hono avy any [[Ifanongoavana]] (atsimon’Imantasoa ankehitriny) Andriampanarivofonamanjaka hanatona an’Andriamasinavalona aty Antananarivo dia nitondra vatan-dehilahy 7 matanjaka; nentiny niaraka tamin’ izy ireo koa ny vady aman-janany fa:<blockquote>''« Satria raha ajanonay aty ny vady aman-janakay tsy manaraka anay, hoy izy 7 lahy, sao entin-dry zalahy any amin’ny Ontaiva, Bezanozano, baboiny ka very izahay ! »''</blockquote> Dia niainga izy ireo ho aty Antananarivo ka roa andro teny an-dalana ihany, fa alina no mandeha fa sao samborin’ny sasany amin’ny antoandro eny an-dàlana fa tsy mandry ny tany, miady an-trano. Nandry tsy lavo loha lalandava ny mponina, mitady fiarovan-tena fotsiny fa tsy nahavita asa famonkarana firy intsony; nananontanona lalandava ny [[mosary]]; nivelona tamin-tebiteby sy tahotra ny vahoaka. Noho izany, ny lahasa noraisin’Andriamasinavalona voalohany dia ny fitadiavana ny [[fandriampahalemana]] hampiadana ny vahoaka sy fahafahan’ izy ireo miasa sy miaina am-pilaminana. Ny hevitra hitany hanatanterahana izany dia ny famoriana ireo fanjakana madinika manoddidina an’Antananarivo mba ho eo ambany fahefany tokana sy ny famaritana mazava ny fanjakany; amin’ izay dia afaka miaro azy ireo izy ary afaka mametraka lalàna tokana mifehy ny ambanilanitra sy manaramaso azy akaiky. === Ny namoriana an'Imerina === ==== Andriamasinavalona, olon'ny fihavanana. ==== Tsy ny fanitaram-pahefana hampisehoana voninahitra sy hery no notadiaviny fa ny fiadanan’ny vahoaka Merina hampandry mandry ny zaza ama-behivavy sy hampiadana ny fianakaviana . Tsy tamin’ny [[basy]] aman-defona na tamin’ny ra latsaka intsony no namoriany ny fanjakana satria hanampy trotraka indray ny fahorian’ny vahoaka izany, fa tamin’ny teny mamy, fandrindram-pihavanana amin’ny alalan’ny [[fanambadiana]] indrindraindrindra . Voalaza fa nisy 12 ny isan’ ny vadin’Andriamasinavalona; tsy haitraitra izany na fieboeboana sy fanehoam-pahefana mihoa-pampana hanao fitondran-dehilahy fotsiny fitia te-[[Fampirafesana|hampirafy]], fa fanambadiana ara-pitondrana nentina nampandry tany sy nanitarana fanjakana. Ary azo heverina fa nisy fifanarahana ihany angamba natao tamin’ireo mpanjaka nanome ny zanany vavy na ny anabaviny ho vadin’Andriamasinavalona nifanomezana toky fa handova fanjakana ny zaza haterak’izy ireo any aoriana. Tahak’izany ireo mpanjaka niditra ho vinanton’ny andriamanjaka, izay nanao fifanekena fa izy ireo dia hipetraka eo amin’ny fanjakany ihany na dia eo ambany fahefan’Andriamasinavalona aza, ary ny taranany dia ho zanak’Andriamasinavalona ihany koa. Nisy fifanekena na [[velirano]] natao tamin’izany ho fanamafisana ny fifanarahana ka nomarihiana tamin’ny fananganana [[Orimbato|orim-bato]]<nowiki/>m-panoavana sy [[fihavanana]] manao hoe: « Andriamasinavalona no Andriamanjaka tokana tompoina, omena ny hasina sy manana ny fahefana eto Imerina; fa ho tambin’ny fanambadiana kosa, dia tsy ho very fananana akory izy ireo fa hanjaka zanaka aoriana ! » Ka ny nanombohany izany asa izany dia tany amin’iny tapany atsinanana-atsimon’Imerina iny, [[Amoronkay]], izay nisy [[tompomenakely]] nitovy fijery taminy amin’ny fiahiana ny vahoaka. Tsy iza io fa [[Andriampanarivofonamanjaka]], mpanjakan’Ifanongoavana sy Amoronkay, izay nandefasany iraka nilazany ny hetahetany. Nahita izany Andriampanarivo dia namory an’izy fito lahy loholona sy ny mpisikidy nitady hevitra amin’izao ataon’Andriamasinavalona izao fa andriamanjaka lehibe izy, manan-daza sy manam-panahy. Rahefa nivory dia tapa-kevitra Andriampanarivofonamanjaka sy ny vahoakany fa hiakatra aty Antananarivo hanolotra ny fanjakany ho an’Andriamasinavalona. Tonga soa aman-tsara teto Antananarivo ka nangataka fihaonana tamin’ny andriamanjaka izy ireo. Rehefa avy niarahaba andriana dia niteny Andriampanarivofonamanjaka fa tonga hanaiky sy hanoa ary hanatanteraka izay sitrapon’ny mpanjaka. Faly sy nankasitraka Andriamasinavalona ka nampanaovina [[velirano]] Andriampanarivo sy ny mpiara-dia aminy. Dia hoy Andriamasinavalona: <blockquote> ''« Dia omeko ny mahatoky anao kosa ianao fa efa nahafoy ny tenanao raha tsy izaho no Andriana;dia omeko ho vadinao ny anabaviko hanaovanao ahy hoe Rafozako, sy hanaovako anao hoe Vinantoko, tsy hovan-taranaka mandrakizay ! »'' </blockquote> Ka nomeny ho vadin’Andriampanarivo ny anabaviny [[Ranavalontsimitoviaminandriana]] ary hoy izy nanafatra: <blockquote> ''« ..Mandehana mody ianareo mivady, ampandrio ny tany, ampandrio ny fanjakana ary ambarao izao ny vahoaka: aza matahotra, aza manatsetsetra, mandria ny vady mandria ny zanaka ! Ary tsy ovako fenitra amin’izay nentin-drazana. Ary izao no lazaiko aminareo mivady kosa: aza malahelo fa manana ahy fa izaho no ray izaho no reny, fa tsy hovako fenitra amin’izao fanjakana nipetrahan-drainao sy nipetrahanao izao ianao ! »'' </blockquote> Dia lasa Andrimpanarivofonamanjaka nankany Lohasa nampandry ny [[Bezanozano]], nitondra ny tenin’Andriamasinavalona tamin’ny [[Ontaiva]]; rahefa nandre ny tenin’ny andriamanjaka ny olona dia faly, dia nanaiky. Avy any Lohasaha Andriampanarivo, dia niakatra an’[[Angavo]], nahazo an’Ambohimasina, teo [[Ambohitrandriamanitra]], teo Andranomalaza nankeo [[Sambaina]] dia niorina teo Ambatovory. Nanaiky Amoronkay sy [[Ivakiniadina]]. Niakatra taty Antananarivo indray izy, nandeha am-pilaminana tsy tahaka ny teo aloha intsony izay mandeha alina fa efa mandry ny tany, tonga nilaza fa vita i Bezanozano sy Ivakiniadiana ary Amoronkay izay efa azy rahateo. Faly tokoa Andriamasinavalona ka hoy izy: <blockquote> ''« Izaho tsy naniraka olona, fa matahotra raha hitsanganan’ny basy aman-defona, fa ny vahoaka tsy mety hialan’ izany…! Tonga ianao Andriampanarivo fa nahatontosa ny tany sy ny fanjakana, ka faly aminao aho ! »'' </blockquote> Dia nanome lamba sy vola ny vahoaka izy. Andriampanarivofonamanjaka kosa nitondra ny vadiny Ranavalontsimitoviaminandriana nody, ka niteraka maro izy roa fa ny voatana anarana dia: *[[Andrianjakavololonandriana]], izay napetrany teo Ambohitrarivo hitondra an’Avaradrano - Vakiniadina; *sy [[Andriantsimitovifonamanjaka]], nanjaka tao Ambohitrandriamanitra taty aoriana nitondra an’Ivakinisisaony. Izy roa lahy ireo sy ireo iray tampo aminy rehetra no nantsoina hoe « Ny zanak’anabavinan’Andriamasinavalona », isan’ny [[Andriamasinavalona (foko)|foko Andriamasinavalona]]. Azo saintsainina fa nitovitovy tamin’izany fomba fifanekena nataon’Andriamasinavalona sy Andriampanarivofonamanjaka izany avokoa ireo fifanarahana nataony mba hahazoana ireo fanjakana madinika rehetra teto Imerina: Atao ny fanambadiana na ho rafozana, na ho vinanto na ho zaodahy ka tonga fianakaviana iray eo ambany fahefany izy ireo: * Tsy ovana ny fenitra efa nisy fa mipetraka ho tompom-bodivona amin’ny menakeliny, ho lovain-taranaka; * mety hanjaka zanaka koa any aoriana. Tany amin’iny farany atsimo amin’Imerina iny, dia [[Andriandanitramantany]] no mpanjaka tompomenakely tao Itsinjoarivo, amoron’Ionive; nalain’Andriamasinavalona ho vady [[Ralanimboahangy]] zanany vavy araka ny fomba fifanarahana fanaony. Nony maty rainy, dia napetrak’Andriamasinavalona hiandry fanjakana tao Ambohimanjaka - Andramasina Ralanimboahangy. Ny taranany no Andriamasinavalona tompomenakely tamin’iny faritra iny izay nanao an’[[Andramasina]] ho [[vodivona]]. Tamin’iny ilany avaratra sy andrefana-avaratr'Imerina iny izay vakin’ny renirano atao hoe Sahasarotra mivarina any [[Betsiboka (renirano)|Betsiboka]] dia nisy andriana maromaro nanana fanjakana madinika, ka ny nalaza dia izany [[Andriamasinteny]] tompomenakely tao Imiakotso sy Manohilahy. Nalain’Andriamasinavalona ho vady ihany koa ny zanany vavy atao hoe [[Ramananandrianjaka]], ka nifanarahana fa ny zanak’izy ireo dia handova fanjakana ary izy dia hanoa an’Andriamasinavalona. Ramananandrianjaka no reny niteraka an’[[Andriantomponimerina]] mianadahy avy, ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]]. Toraka izany [[Ranavalontsitakatrimerina]] andriambavy avy amin’ny [[Zanadralambo]] nalainy ho vady ka ny zanany dia nomeny hanjaka tao [[Ambohitrabiby]]; ary [[Ramananimerina]] kosa, dia zanak’andriana avy ao Antananarivo ihany ka [[Andrianjakanavalomandimby]] zanany dia nampanjakaina tao Antananarivo ihany. [[Ratompondraondriana]]<ref>Pierre Razafimbelo (1911), « ''Tantaran'ny andrianteloray »'', Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, zanaky ny [[Andriateloray]], nateraky ny [[Andriandranando]] ary taizan’ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]], nalain’Andriamasinavalona ho vady ho entina hanamafisam-pihavanana amin’ireo havan’andriana sy hampandry fanjakana amin’ny tapany avaratra atao hoe [[Avaradrano]] iny; ka ny zanak’izy ireo [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]], dia nomena fanjakana tamin’ny Avaradrano . Toy izao no lazain’ny tantara tamin’ ny nampakaran’Andriamasinavalona ho vady an-dRatompondraondriana ka nilazany fa handova fanjakana ny zanany: Hoy ny raibe sy ny ray aman-dreny ary ny havan-drazazavavy: Ny fanomezana fara sy dimby dia manome malalaka izahay, nefa kosa zanaka sy tompo ampihantana Andriamasinavalona, ka mba hataka sy hanta ataonay aminy: <blockquote> ''« Raha avy izay hisarahana, na hisara-maty na hisara-belona, aoka mba hahazo fahatelon-tànana araka ny fomban’ny ambanilanitra; raha miteraka, aoka mba hahazo mandova fanjakana !….»'' </blockquote> Dia hoy ny valin-kafatra nataon’Andriamasinavalona namaly: <blockquote> ''«…Lazao amin’izy ireo fa faly tokoa aho amin’ny fanomezany ny ho fara-mandimby; lazao azy ireo anefa fa ny fangatahany fanomezana ny faha-telon-tànana amiko amin’ny andro isarahana dia tsy azoko ekena, fa ny Andriamanjaka tsy fehezi-mandidy ary fanjakana tsy azo zaraina, ary efa nolaviko tamin’ireo vadiko maro izany, fa fanomezana no azoko atao ary izay vitany no azy raha avy izay andro isarahana ! '' <br>''– Fa raha miteraka amiko kosa Ratompondraondriana dia mahazo mandova fanjakana ny zaza satria teraky ny razana nihaviako avy amin’i Rangita sy Rafohy ary Andriamanelo !.. .»'' </blockquote> Toy izany ny fomba nangalan’Andriamasinavalona ny fon’ny olona ka nahazoany vady maro mba hampandriana tany sy hanitarana fanjakana. Maro tamin’ireo mpanjaka madinika teto Imerina no nanaiky an’Andriamasinavalona sady lasa havany akaiky na zaodahiny, na rafozany, na vinantony; dia tonga mpihavana indray Imerina manontolo. ==== Ny famaritam-panjakana ==== Fifanarahana tamin’ny mpanjakan’Imamo Andriamasinavalona, Andriamatahobelirano. Tsy mivadika amin’ny fifanekena. Mba hahamarin-toerana ny sisin-tany ka tsy hisian’ny disadisa sy fifanafihana amin’ny ady, dia nifanaraka Andriamasinavalona sy [[Andriambahoaka]], mpanjakan’Imamo, fa ho avahana Imamo sy Imerina satria fanjakana roa lehibe samy mahaleotena ireo. Andriambahoaka zanany natao koa hoe [[Andriambahoakampovoanitany]] no mpanjakan’Imamo nonina tao Amboniazy, Itasy. Nifankahalala sy nifanaja tsara izy sy Andriamasinavalona; nifanaraka ny roa tonta fa ho faritana ny sisin-tany mampisaraka an’ Imerina sy Imamo. Toy izao hono ny fomba namaritana azy : Samy niala maraina, vao maneno akoho tokana, izy roalahy. Andriamasinavalona avy aty Antananarivo, Andriambahoaka avy ao Amboniazy; dia samy mandeha amin’ ny làlana mahazatra mampitohy ny vohitra roa, ka izay toerana ifanenana no atao faritra izarana ny fanjakana. Andriamasinavalona dia nitana marina ny fifanekena. Andriambahoaka kosa nambosin’ny olony ka nivadika, dia tsy niandry ny akoho maneno amin’ny maraina, fa vao tapi-mandry ny olona dia niainga tao Amboniazy, fa te-hahazo tany be. Raha vao nahatazana an’Andriamasinavalona Andriambahoaka teo akaikin'ny renirano nifanenana, dia nihoraka ny mpanaraka an’Andriambahoaka: <blockquote> ''« Lasantsika ! Lasantsika ny fanjakana lehibe sady lava horiranana fa kely foana ny an’Imerina ! Mihobia ry Imamo ! »'' </blockquote> Teo amoron’ny renirano kely eo andrefan’Imerintsiatosika no nifanena;dia namono omby fotsy tokam-bola natao orim-baton’ny fifanekena sy sakafo be. Dia natao hoe Iombifotsy ny anaran’ilay renirano nifanenana,faritra fizarana an’Imerina sy Imamo . Dia hoy izy roa lahy: <blockquote> ''« Samia mitoetra amin’izao zara-tany izao:ka izay mangala-tsidiny amin’izao elanelan-tany izao, miady an-tanety sahalà, manani-bohitra aza mahafaka ! Miakatra Imerina ianao tsy vahiny, midina Imamo ianao ohatra ny tompony ! »'' </blockquote> Dia nahazo nifamangy ny avy aty Imerina sy ny avy any Imamo, fa tsy mba nisy ady. Ary nony vita izany, dia hoy ny tantara mikasika ny nanjo an’Andriambahoaka. Noho ny haratsian’ ny làlana, ny hamaizin’ny alina, ny famelezan’ny hatsiaka sy ny fanala anefa, hono, dia reraka mafy Andriambahoaka sy ny mpanaraka azy ka be ny narary kibo, narary tongotra, nanavy,…ary nisy maty teny an-dàlana aza, hono, nony niverina nody. Ninoan’Andriambahoaka fa todin’ny fivadiham-pifanekena nataony izany ka namely azy mafy ny fieritreretana. Nony taty aoriana, nitsidika an’Andriamasinavalona ny [[Antehiroka]] mpitsitsika azy: <blockquote> ''« Akory, Ialahy Andriamasinavalona ! Resy andro nizarana fa ho tompon’izao tontolo izao ! Tsy ny masin’odi-tandroka no tompon’ny omby fa ny mamatotra ny zanany ! Ny mpisoritra mamadi-belirano, ho lavo mandrakizay, fa ialahy Andriamatahobelirano, ho tahiana mandrakizay ! »'' </blockquote> Nenjehin’ny eritreriny hatrany Andriambahoka ka nandefa olona 40 izy hifona amin’Andriamasinavalona, nitondra ondrilahy be hofaka, omby be ronono, [[volafotsy]] hidivava: nangata-tsodrano sy fanatsoahana ny ozona nifanaovana fa nivadi-belirano. « Tsy mahay mitso-drano anao aho hoy Andriamasinavalona, fa [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] izay nanaovanao fianianana tsy notoavinao no mahalala izany ! »- Vao mainka nasian’ ny eritreriny Andriambahoaka ka izy tenany mihitsy no avy nifona tamin’Andriamasinavalona. Ny teto Antananarivo kosa nihira nanao hoe: <blockquote> ''« Ny ranomason’Imerina, fony niantsinanana, ho tonga feom-basy, toa kotronkorana an-tany, hody volafotsy haingom-bahoaka, ho volamena fehitanan’Andriana, ho vatosoa satroboninahim-panjaka ! Mandehana, aza tratry ny andro maraina, ianareo mpanompo manome voho tompo, fandrao maty tsy hitan’Imamo, ka manome soketa an’Antananarivo ! Tamin’izay hono no nahatonga ny fitenenana hoe: Aleo homana ny amberivatrin’Imerina, toy izay hivoky ny tapian’Imamo ! »'' </blockquote> Taty aoriana, nasain’Andriambahoaka nanao hady fizarana sy fahatsiarovana izany Andriampivovo zanany, teo Ambatondramijay izay natao hoe: « hadin’Andriampivovo »: ka manomboka eo, manaraka ny renirano Iombifotsy, ny miorika dia Imerina, ary ny mivalana dia Imamo. Famintinana: teo amin’ny renirano Iombifotsy izy roalahy no nihaona ka io renirano io no namaritra ny fanjakana roa tonta, ary niara-nanamafy ny fihavanana izy roa lahy fa hoy mantsy izy ireo: « Miakatra Imerina ianao tsy vahiny,midina Imamo ianao toy ny tompony ! » Vita ny famoriana ny vahoaka merina: nofaritana ny sisintany: * ny atsinanana: Vakinifanongoavana sy ny moron’ny ala mainty; * ny avaratra, Vakin’Isahasarotra sy ny sisin’Antsihanaka; * ny andrefana: Vakin’Iombifotsy; * ary ny farany atsimo dia ny Vakin’Irangaina sy Onive, manamorona ny efitra atsimo. Izay no fonenan’ny Merina ka nantsoina hoe « Ankibonimerina ». === Ady amin'ny mosary sy ny asa fampandrosoana === Tamin’ny andro nanjakan’Andriamasinavalona dia nisy mosary lehibe, natao hoe « Tsimiofy » saika nandripaka ny vahoaka merina. Nisy rivotra sy orana nikija nandritry ny iray volana izay niverimberina isan-taona, namely ka potika avokoa ny voly na an-tanety na an-tanimbary; tsy nanana hanin-kohanina intsony ny olona ka tratra hatramin’ ny fianakavian’ ny andriamanjaka. Naniraka olona nitady vary sy hanina na ho vidina aza Andriamasinavalona ka tsy nahita raha tsy tany amin’ Andriandrivotra, tao Andraisisa, izay nanome maimaim-poana sy nanolotra hanina fanampiny aza ka faly ny andriamanjaka. Ary izay no nahatonga ilay fitenenana hoe : « Hany vary Andraisisa ! ». Novaliana soa Andriandrivotra ka natao menabe Andraisisa fa tsy menakely intsony. Nahatsapa loatra ny fahorian’ny vahoaka izy ka ny vaindohan-draharaha nimasoany dia ny handresena ny mosary mba ampiadana ny ambanilanitra; nohamafisiny sy nampitomboiny ny [[fefiloha]] nanomboka hatreo [[Ankadimbahoaka]] ka hatrany andrefan’[[Ilanivato]], mba ho tonga tanimbary midadasika i [[Betsimitatatra]] hiveloman’ny olony, fa hoy izy :<blockquote> ''« Izao, ray Merina Ambaniandro, tsy misy tsy ho ahy izao manodidina ity nosy ity, ka tsy mba manan-drafy aho, fa ny mosary no rafiko, ary tsy mba manam-bola milevina sy vakoka fa ny fefiloha no mandako, ka hanatevina sy hanampy iny aho, fa iny no Vahilava mora ladinina, tantara be tsy mba levona, fa felan-tànan’ny razako, navelan’ny raibeko sy ny raiko amiko ho adidinareo. »'' </blockquote> Mba hanamafisana ny fiarovana ny olona amin’ny mosary sy hampiadana azy ireo dia nisy fepetra sasany nampiharina mikasika ny fiarahamonina sy fampandrosoana ny toekarena: * Nampitomboina ny raharam-barotra ka nametraka ny « tsena » izy toeram-pihaonana amin’ny fifanankalozana sy nampiasana ny vola (ariary avy amin'ny ''real'' [[Espaina|espaniôla]]) sy ny vakivakim-bola. Koa efa nisy ny tsena isan-kerinandro sy isan-tokon’Imerina tamin’izany (fa tsy vao tamin’ny andron’[[Andrianampoinimerina]] akory vao nisy). * Nividy tafondro iray izy (tafondro voalohany teto Imerina), tsy entina hiady akory fa marika hampitandremana ny olona fa tokony hanjaka ny filaminana sy fandriampahalemana (fa raha manakorontana dia mipoaka io tafondro « Befeo » io, ka matiny). * Nametraka ilay fomba atao hoe « fanolorana ny Vodiondry » ho mariky ny fanamafisana ny fanambadiana; ka tsy ny hena vody ondry ara-bakiteny intsony no natao fa nosoloina zavatra hafa na vola izany, na tany, na firavaka …. === Ny fiandrianana sy ny hasin'ny andriamanjaka === Mba hampitombo hasina sy voninahitra ny andriamanjaka dia nametraka lalàna momba ny fiandrianana izy: Nalamina ny fiambenana sy fiarovana ny mpanjaka ka nisy ireo karazan’olona efa voatokana hikarakara sy hitaiza azy, toy ny [[Tsiarondahy]], ny [[Madiotanana]], ka tsy afaka manatona azy raha tsy misy fangatahan-dalana. Ny fiarahabana no fomba fanehoana ny fifanajana voalohany indrindra. Koa nanana fiarahabana mitokana ny andriana toy ny hoe: ''«'' ''Sarasara (tsy ambaka), Tompoko e !'' ''»'' (fomba fiarahabana ataon’ny tsiarondahy na ny tandapa amin’ny andriamanjaka, na ny [[Ambaniandro]] no manao an’io amin’ny andriana indraindray). ''« Tsara và, Tompoko e ! , Aza marofy ! ... Mandrosoa fanjakana !, Mifanantera amin’ ny ambanilanitra ! Trarantitra re, Tompoko ! »'' Raha samy andriana dia ny fiarahabana ''« Tsara va tompoko ! »'' no fanao ka ny zandry olona sy ny vehivavy no miarahaba ny zoky na ny lehilahy. Ny fanomezana toerana ny « Elo mena » ho mariky ny fahefana sy fiandrianan’ny andriamanjaka irery ihany: ka izy irery ihany no tokony azo ialofana elo miloko mena, indrindra raha mikabary na mandeha eny an-dàlana. Nandamina ny momba ny kianja sy ny fananganana ny Vatomasina amin’ny voahangy mivady sy volatsivaky ary ràn’[[omby volavita]]; teo Andohalo no nanaovana izany voalohany ho toeram-pikabariana sy fanandratana mpanjaka. Ary ny vohitry ny andriamanjaka, sy ny [[Andriamasinavalona (foko)|andriamasinavalona]], tompombodivona dia nisy kianja sy vatomasina, fanaovana sorona omby amin’ny andro [[Fandroan'Andriana|Fandroana]]. Nampitomboina lanja sy voninahitra ny andro Fandroana amin’ny tsinambolan’ny [[Alahamady]], satria andro fahatsiarovana ny nahaterahan’ny andriamanjaka ([[Ralambo]], Andriamasinavalona ary [[Andrianampoinimerina]] tato aoriana), andro fanamafisam-pihavanana isan-tokatrano, isam-batan’olona. Nohavaozina indray ny Lapa Besakana, tao Anatirova, izay natao toerana hanamarihana ny fiorenam-panjakana teto Imerina. Tamin’izay fotoana izay no namaliana soa an’ i [[Trimofoloalina]], nahafoy tena nety atao sorona velona ny tenany ho voninahitry ny mpanjaka; nefa tsy novonoina izy na nalatsa-drà kely akory, fa mody nodidiana ka nosoloina ràn’akoholahy mena izay natentina ny trano (natao Tsy maty manota i Trimofoloalina sy ny taranany). Tao Besakana no nisy ny « [[afo tsy maty]] » izay afo ambenana tsy ho faty na oviana na oviana ka nisy tandapa miambina izany andro aman’alina. Ny [[Zanakandriana]] voatendry hanjaka dia entina ao Besakana aloha, mijoro anilan’ ny fatana afovoany, mangatam-pitahina ka izany no atao hoe « Halampatan’ ny Besakana » (fototra iorenana), izay mari-pahefana ambony indrindra, ary tsy atao hoe manjaka raha tsy efa nandalo sy nonina tao Besakana. == Ny fandaminana ny fitondrana == === Ny ambaratongan'ny havan'andriamanjaka === Efa betsaka ny isan’ny havanan’andriana tamin’ny andron’Andriamasinavalona ary mbola niampy ireo zanany sy havany akaiky; dia nanao fandaminana vaovao izy ka nalahany nataony alohan’ny [[Andrianteloray]] sy ny [[Zanadralambo]] izay efa nalahatry Ralambo fahiny ireo zanany sy ny havany dia ny [[Zazamarolahy]] sy ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]; koa nanjary 6 ny isan’ny fokon’andriana teto Imerina: Ary ny andriana enin-toko dia natao hoe « havan’andriamanjaka » izay samy azo arahabaina hoe ''«'' ''Tsara và, tompoko !'' ''»''. * Ny [[Zazamarolahy]] dia ireo zafikely sy taranak’izy 4-dahy nanjaka. Novain’[[Andrianampoinimerina]] anefa izany tato aoriana ka nataony toy izao: Ny tera-dRasoherina renibeny ihany no angalana izay hanjaka ka ny tera-behivavy (ny zana-drahavavin-dreniny) dia natao Zanakandriana, ary ny tera-dehilahy sy ny tera-d[[Rangorinimerina]] natao Zazamarolahy. Ny [[Zanakandriana]] dia tsy tafiditra ao amin’ny sokajin’ny havan’andriana satria andriana toy ny andriamanjaka handova fanjakana. Rehefa niova ny andriamanjaka niaviany dia miongana izy ireo ka tsy mitondra intsony ny anarana hoe Zanakandriana. Ny zanak’izy ireo na ny zafikeliny fahiny dia nantsoina hoe « izy mirahalahy avy » na « izy mianadahy avy ». Nanomboka tamin-d[[Radama I]] vao nisy nantsoina hoe [[Printsy]] nalaina tahaka tamin’ny vazaha. Tsy nolovaina ny anarana hoe Printsy; * Ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], taranak’Andriamasinavalomanjaka sy ireo iray tampo aminy, zokin’olona mitana fanjakana, mitoetra am-bodivona manana [[tranomanara]] sy vahoaka menakely manompo azy; * Ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]], na Zanatompo avy ao [[Ambohimalaza Miray|Ambohimalaza]] dia natao zokin’olona mitana fanjakana, natao fakana zazavavy ho vadin’ny Andriamanjaka ary mpanantatra ny raharaha voalohany ho an’ny Andriamanjaka izy; * Ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], avy ao Ambohitrombihavana; * Ny [[Andriandranando]], avy ao Ambohibe; * Ny [[Zanadralambo]] sy ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]]. Ireto telo farany ireto no atao hoe lahiaivo fangalana izay mahasoa ny fanjakana; tsy manao ny fanomponan’andriana sasany izy afa-tsy ny manao [[fefiloha]], mandoa miaramila, mamoly landy sy mandoa ny angady mondro ,…ary manatrika ny raharaha ataon’ny ray aman-dreny (ny [[Hova]] sy ny [[Bemihisatra]] ), misaotra azy ary manome omby sy mangahazo. Taty aoriana, nisokajy telo ny fiantsoana ireo andriana teto Imerina: * Ny Andriana na ny Andriamanjaka, * Ny Andriana, terakin’ny trano Ifohiloha: dia ny [[Zanakandriana]], ny [[Zazamarolahy]], ary ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], * Ny [[Andrianteloray]], dia ny andriantompokoindrindra, ny andrianamboninolona, ary ny andriandranando, * Ny [[havan’ Andriana|havan’Andriana]], dia ny [[Zanadralambo]] sy ny [[Zanadralambo amin‘ Andrianjaka|Zanadralambo amin‘Andrianjaka]]. ==== Ny fomba sy ny zon’ny andriana teto Imerina amin’ny ankapobeny ==== Nanana zo sy sata iombonana ny andriana rehetra (ireo tarana-d[[Rangita]] sy [[Rafohy]]), izay iavahany kely amin’ny sarambabem-bahoaka, indrindra amin’ny adidy atao amin’ny andriamanjaka: * tsy miambina andriana; *tsy mitondra entan’andriana; * tsy mibaby na milanja andriana; * tsy manao hazo lava (maka hazo any an’ala hanaovana ny tranon’andriana); * tsy mihady na mitaona tany mena amin’ny fanaovana fasana na fandevenana andriana; * Ireo rehetra ireo dia ankoatra ny zo isan-tokony toy ny tsy gadraina vy na tsy alatsa-drà; Tsahivina koa anefa fa misy amin’ireo foko hafa no nahazo zo manokana: ny [[Antehiroka]], ny [[Zafimamy]], ny [[Trimofoloalina (foko)|Trimofoloalina]], …. dia tsy hanim-bodihena , tsy manao hazo lava, tsy mitaona tany mena, tsy alatsa-drà….; na manana zo toy izany aza izy ireo dia tsy ao anatin’ny sokajy atao hoe « andriana », satria tsy tarana-dRangita sy Rafohy. Tsy ny zo manokana ihany noho izany no maha [[andriana]] merina fa ny rà sy ny firazanana niandohana. ==== Ny fanambadiana ==== Mafy ny lalàna amin’ny [[fanambadiana]] teo amin’ny sokajin’ny andriana noho ny fiarovana ny firazanana sy ny fiandrianana ary ilay fomba hoe « [[lova tsy mifindra]] ». Ny andriana samy andriana ihany ary isan-tsokajiny raha azo atao no mifanambady. Noho izany ny « tena andriana dia izay andrian-dray sy andrian-dreny niteraka ». Ny taranaka ivelan’izany fanambadiana izany dia tsy andriana intsony. Fa hoy [[Andrianampoinimerina]] nanamafy izany: <blockquote>''« …Izao no mahazo mivady: ny andriana dia ny andriana tahaka azy ihany no vadiny; ny hova dia ny hova tahaka azy ihany; ny mainty dia ny mainty tahaka azy ihany no vadiny; raha manohitra izao, mananika andri- malama; ka raha misy manao izany dia amidy ihany fa mbola manao manjaka hova … »'' </blockquote> Ary hoy ny boky « Firaketana »<ref name=":1">Ravelojaona (1937), « ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana'' »'','' Imp. industrielle - Antananarivo. </ref> manazava: « Amin’ny fampakaram-bady, ny andriandahy dia tsy mba mandeha maka an-dravehivavy fa solom-bady no alefany. Ny andriandahy ambony ([[Andriamasinavalona (foko)|andriamasinavalona]] no ho miakatra ) dia mahazo manambady [[Hova|hovavavy]], nefa kosa ny zanany amin’ny hova dia tsy azo alevina amin’ny fasany misy [[tranomanara]] sady tsy mandova tanindrazana azy, tsy mandova anaran-dray, fa omena lova hafa atao hoe « tolo-bohitra ». Ny andriambavy kosa raha manambady hovalahy dia « mandrorona »; amidin’ny fokonolona izy ary ny vidiny dia hividianana mangahazo masaka, hanin’izay rehetra eo; izany no fanariana razana azy sady fanalàm-baraka faran’izay mahamenatra … Raha andriambavy amin’ ny [[andrianteloray]] sy [[Zanadralambo]] no alain’ny Andriandahy amin’ny terak’Ifohiloha ho vady dia « misandratra » izy ka ny taranany dia mandova ny anaran-drainy. === Ny rafitra fandaminana ny vahoaka === Ary ireo karazam-poko hafa toy ny [[Antehiroka (foko)|Antehiroka]], ny [[Zafimamy]], ny [[Talasora]], ny [[Folovohitra]] (ny [[hova]]) ary ny « [[Voaramasika]] » fakana ny [[angaralahy]], ny tandapa, ny mpanao raharaha an-tokan-tranon’ny mpanjaka sy ny andriana sasany; samy nomeny avy ny anjara fitondrana sy adidy amin’ny fanjakana. Ka hoy Andriamasinavalona momba azy ireo: <blockquote>''« Ianareo [[Talasora]], ataoko zokim-pirenena ianareo satria tao Alasora no niavian’ny razan’andriana rehetra…, ka ataoko mpanao soron’andriana, mpandatsaka ny andriana miamboho (ny zanak’Andriamitondra ireo). »''</blockquote> <blockquote>''« Ianareo Antehiroka, havako ianareo, zanadahy:…raha mitsitsika aho dia ianareo no mpitsitsika ahy, ary raha misy hasina ataoko dia ianareo no manao…»''</blockquote> <blockquote>''« Ny [[Ambaniandro]] na ny [[Bemihisatra]] na ny [[Folovohitra]] na ny Hova amin’ny ankapobeny: izy ireo no vahoaka maro an’isa teo amin’ny fanjakana. Raha miantso an-kabary ny ambaniandro ny andriana dia manao azy hoe: « Ianareo Ray aman-dReny !... »; Ary raha ny ambaniandro kosa manonona an-kabary ny andriana dia miantso azy hoe :« Ianareo zanaka amam-para !... »''</blockquote> <blockquote>''Ny nantsoina hoe « Voaramasiaka » dia ny [[Manisotra]], ny [[Manendy]], ny Mainty tompon-tany taloha isan-tokony ka fangalana ny atao hoe Angaralahy, na ny Tsiarondahy na ny tandapa isan-karazany natao hikarakara sy hitaiza andriana (Fakana miaramila matanjaka sy kinga izy tamin’ny andro nanjakan-d[[Radama I]] taty aoriana lavitra ka nisy betsaka no tonga Manamboninahitra ambony XVI voninahitra mihitsy toa an-dry Rainingory, Rainingitabe, Rainihanjanoro,….).''</blockquote> Ireo sokajim-bahoaka rehetra ireo dia nety samy nanana « [[andevo]] » na olona very zo noho ny trosa na noho ny sazy natao mpanompo izay noheverina ho fananana toy ny fitaovana rehetra, novidina teny an-tsena. Afaka miavo-tena anefa izy ireny na avotan’ny havany ka miverina amin’ny toerana sy ny sokajy nisy azy taloha, na mainty, na hova, na andriana. === Zara-taiza fa tsy Andriana === <blockquote>''« Izao no ambarako aminareo ry Merina, fa hahatokoko Merina nefa vodivona itoeran’ny zaza izany: zara taiza fa tsy andriana !… »'' </blockquote> Efa nitombo velarana tokoa ny fanjakana ka nilana fanaraha-maso mba tsy hisian’ny fitenenana hoe « tany lavitra andriana ka anjakan’ny adala »; ary atao ahoana tokoa moa no hahafantarana ny toe-drarahara any an-tany lavitra nefa tokony hakana fepetra sy fanafody haingana raha tsy misy solon-tenan’ny Andriamanjaka mahefa any an-toerana miteny amin’ ny anarany. Ohatra fotsiny ny vodihena ho an’ny mpanjaka, raha mamono omby: raha any Ifanongoavana na any Manohilahy avaratra no mamono omby, 3 andro vao tonga aty Antananarivo ny hena, efa maimbo tsy azo hanina; tsy maintsy asiana olona manana fahefana handray izany any an-toerana na eny akaikiny. Ka ny hevitra hitany sy marina dia ny zanany na ny zanaky ny iray tampo aminy ihany no azo antoka hisolo azy satria toy ny tenany ihany izany fa tsy ny olon-kafa. « Fitsinjaram-pahefana no nataony fa tsy fizarana fanjakana velively », araka ireo teniny voalaza ery ambony. Sanatria tsy adala velively Andriamasinavalona na kentrina, araka ny hevitr’ireo mpanao tantara maro, ka handrava ny efa novoriany sy natsangany noho ny fihetseham-po diso toerana. Tsy diso velively izy ary hendry satria fampandrindrana ny fitondrana fanjakana no nokasainy mba hahazoany manakaiky kokoa ny vahoaka sy hitadiavany ny soa mahamety azy ireo tamin’ny alàlan’ireo taranany mivantana. Izany no nahatonga ny fisian’ny hoe « Menabe sy Menakely » izay toa midika hoe « nomena tany betsaka sy nomena tany kely » na « Fitondrana eo ambanin’ny elo menabe sy fitondrana manana elo mena kely ….». * ''Ny'' « [[Menabe (tany)|Menabe]] » dia ny faritra nisy ny vohitra rehetra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ny andriamanjaka mivantana izay ny foibeny dia Antananarivo ihany. Ny mponina tamin’izany faritra na fanjakana izany dia nantsoina koa hoe Menabe. Tato aoriana anefa, rehefa niamboho Andriamasinavalona, dia samy nanjaka tamin’ny vodivona nisy azy avy izy 4-dahy zanany, nihazakazaka samy nanao « [[Menabe (tany)|Menabe]] » ny faritra natolotra hanjakan’ izy ireo tsirairay. Ka ny Menabe tamin’izany dia nisy 3 no isa farany dia [[Antananarivo Renivohitra|Antananarivo]], [[Ambohimanga]], [[Ambohidratrimo]], [[Alasora]] dia efa Menabe hatramin’ny ela fa nametrahana ny zanakandriana handimby fanjakana; * ''Ny'' '''«''' [[Menakely (tany)|Menakely]] » indray dia faritra kely iray ao anatin’ny [[Menabe (tany)|Menabe]] ihany (toy ny hoe [[Kaominina ao Madagasikara|kaominina]] ao anatin’ny [[Distrika eto Madagasikara|Distrika]], ankehitriny) nefa toerana hanjakana sy iveloman’ireo [[Tompombodivona]] na [[Tompomenakely]] sy ny fianakaviany izay mandrakariva avy amin’ny foko [[Andriamasinavalona (foko)|andriamasinavalona]]. Ka ny mponina ao anatin’izany faritra izany dia nantsoina koa hoe '''«''' [[Menakely (tany)|Menakely]] ». Fa hoy mantsy Andriamasinavalona: <blockquote>''« Ireo zanako ireo, ianareo ry Merina no tanety ary izy ireo no tsimbotry (valala mbola tsy hary elatra); ka na ho aiza na ho aiza no alehany dia ao an-kibonareo; ianareo no ivelomany ka tandremonareo ireo zanako ireo ! »''</blockquote> Nisy 12 vavy ny vadin’Andriamasinavalona, vokatry ny famoriam-panjakana, ary nisy betsaka toy izany koa ireo zanany izay nisy 9 lahy sy vavy maromaro. Na teo aza ny hevitra pôlitika fandrindrana ny fitondram-panjakana efa napetraka dia tsy nanakana azy velively izany ho tena tia dia tia ireo zanany; samy tiany hahazo anjara fitondrana kely tsirairay teo amin’ ny fanjakana na zanany naterany na ny zanaky ny iray tampo aminy ka nahatonga ny fanjakana '''«''' [[Menakely (tany)|Menakely]] » ho marobe. Noho izany dia efa nitady izay tokony handova tokana ny fanjakany izy, ho andriamanjaka tokana eto Imerina. Tsy nanao tahaka an’[[Andriamanelo]] izy izay nampamono ny rahalahiny mba hampanjaka ny zanany Ralambo, na toy ny nataon’[[Andrianampoinimerina]] taty aoriana ka sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’Ilaidama. Tsy sahy nandatsa-drà Andriamasinavalona, nefa tsy maintsy hisy ny iray handimby. Iza amin’izy 9 lahy no handimby ? Natao ny fitsapan-toetra, toa mitovitovy. Natao indray ny fitsapana amin’ilay fomba fanao hoe « misondro-mandry ». Dia niara-nampatoriana izy 9 lahy ka ny 4 nisondrotra ary 5 nitambotsitra. Iza amin’izy 4 dahy nisondro-mandry indray no hanjaka ? Nanontaniana ny [[Sampy (malagasy)|Sampy]]; [[Kelimalaza]] teny [[Ambohimanambola]] no nohatonina ka hoy Andriantompombe mpitana azy: <blockquote>''« Andray leiretsy ! Izay bozaka aman’ahitra ka hahafidy andriana ? Fa izay didin’Andriamasinavalona no didy ! »''</blockquote> Ary nony nohatonina kosa Isoratra tetsy Ambohipo, natahotra izy ka nalevin’ny mpitana azy. Dia nikabary Andriamasinavalona namory vahoaka: <blockquote>''« Izao no ambarako aminareo ry ambanilanitra: loaka ny akàny, fa firy ny atody ? »''</blockquote> - Ary hoy ny vahoaka:<blockquote>''« iray no anay ! »''</blockquote> - Dia hoy Andriamasinavalona:<blockquote>''« Didiko ny feko maharary, avelako ny zanako tsy foiko; fa mamindra fo–njanaka ianareo ry Merina, fa alao Andriamampandry fa izaho hilaza »''</blockquote> Dia nampanalaina Andriamapandry fa hoy rangahy: <blockquote>''« izaho tsy manan-damba ! »''</blockquote> Dia nampananterana lamba izy ka notriariny tamin’ny zorony efatra ary nahosiny tamin’ny fotaka, ka natahotra ny mpanati-damba: <blockquote>''« Lamban’ny andriana ka norovitinao ? »'' </blockquote> <blockquote>''« Ento any, fa inona no fantatr’ialahy ? »'' </blockquote> Dia hoy Andriamasinavalona nahita ny lamba rovitra mihosim-potaka: <blockquote>''« Mandehana ianareo fa fantatro ihany, ny triatra azo atambatra fa eo ny nanenona azy, ary ny fotaka azo sasana fa ny rano betsaka ! »''</blockquote> Dia tonga Andriamampandry ary nikabary Andriamasinavalona nanao hoe: <blockquote>« Izao no ambarako aminareo ry Merina, fa hahatokoko Merina nefa vodivona itoeran’ny zaza izany: zara taiza fa tsy andriana * Indro [[Andriatsimitoviaminandriandrazaka]], tera-dRatompondraondrina, omeko an’[[Ambohimanga]], mitoetra amin’ny Tsimadiloavaradrano, sy [[Ilafy]], Ambatomanoina Volaniray, Fandàna, Merinkasinina Ambohimanambola, Hiaramy, Ambohipeno, Ambohijoky, Ambohidanerana; * Indro [[Andrianjakanavalomandimby]] tera-dRamananimerina, omeko an’Ambohitraina, Ambohiborona, Vakinamboanana, Antanamalaza dia Imerinatsimo; * Indro [[Andriantomponimerina]] tera-dRamananandrianjaka, omeko an’Ambohidratrimo, Ambohimaha 3 vohitra, Ambohitrimanjaka, Ambohimanoa, Ampananina dia i Marovatana rehetra; * Indro kosa [[Andrianavalonimerina]], tera-dRasolomananambonitany, omeko an’Ambohitrabiby, sy Amboatany, mitoetra amin’Avarabohitra; * Ary izaho kosa, hoy Andriamasinavalona, mitoetra eto Antananarivo foiben’Imerina. Ary indro [[Andrianambonimena]], zanak’anabaviko eo Alasora, zanakareo efa-dahy io handimby anareo na hiady aza ianareo. Ny zazalahifotsy avy amin’ny alahamaditany, io no omeko any amparany, andrian-tokan’Imerina. »</blockquote> Dia samy nandeha naka ny vohitra voatondro ho azy efa-dahy avy izy ireo ary nitondra ny fanjakany nandritry taona maromaro ihany mandra-pahafatin-drainy. Ary nony vita ny nandaharan’Andriamasinavalona ny [[Havan’Andriana]] 6 toko, dia namory vahoaka tao Ambatovory izy, ka hoy izy: <blockquote>''« Izao havako rehetra izao, andriana tokana aho, ka voriko ny tany sy ny fanjakana, ity tany ity tsy anarànana ny adala: samia mitandrina izay tany ipetrahanareo…Ataoko Ambatovory ny anaran’ity tany ity tsy iovanareo fenitra ka amboleko voantsianarànana (ampaly), tsy hanarànan’ny adala [fo]. Koa samia mitandrina izao teniko izao !…»''</blockquote> Toa samy hendry avokoa teo ambany fahefan-drainy saingy ilay tao [[Ambohidratrimo]] no efa nanondrana sahady ka nitana babo ny rainy fotoana maro hanereny azy hanome ny fanjakan’Imerina manontolo ho azy. Nozonin’Andriamasinavalona ilay io ka maty talohany ary nodimbiasan’ny zanany Andriantrimobemihisatra. Indrisy fa vao nikipy ny mason’Andriamasinavalona dia nivadika tamin’ny hafatra nataony sy nanaraotra fahefana avokoa ireo zanany izay nahatonga ny fizarazarana sy ny ady an-trano fa tsy nahay nifanaraka. Niseho avy hatrany ny toe-dratsin’izy 4-dahy; nodiana tsy fantatra ilay dina hoe « zara taiza » fa samy nanamafy ny fanjakany avy sy ny sisitaniny ary nifandrafy fa samy nilaza ny tenany ho andriamanjaka. [[Andriatsimitoviaminandriandrazaka]], ilay tao [[Ambohimanga]], nahazo be indrindra tamin-drainy ary noheverina fa tena hendry dia nitetika sahady ny haka ny fanjakan’ny rahalahiny Andrianavalonimerina teo Ambohitrabiby, izay nanana anjara farany izay kely indrindra. Mody nasiana lalao adin’ombalahy avy ao Ambohimanga sy Ambohitrabiby, izay nifarana tamin’ny adin’ny tarika an-daniny sy an-kilany ka nararaotinan’Andriatsimitovy namakiana ady lehibe hanafihana an’Ambohitrabiby; resy Ambohitrabiby ka naongany sy noroahiny hiala teo Andrianavalonimerina rahalahiny, nahidina ho isan’ny foko andriamasinavalona tsotra ny taranany, ary ny fanjakan’Ambohitrabiby sy Mandiavato dia natambany niaraka tamin’Ambohimanga, ka lasa fanjakana lehibe tokoa izany, izay niavian’Andrianampoinimerina. [[Andrianjakanavalomandimby]] tao Antananarivo izay nitondra an’Imerinatsimo dia tsy nitsahatra nampanaiky sy nampanoa an’[[Andriambonimena]] tao [[Alasora]], efa voatendrin’Andriamasinavlona fa handova ny fanjakana; tsy nanaiky lembenana na oviana na oviana anefa ity farany fa nanohitra ka tsy nisy fiantoana mihitsy ny ady teo amin’Antananarivo sy Alasora; tato aoriana dia nizara roa mihitsy ny fanjakana: Imerinatsimo nisy an’Antananarivo - Voromahery, Antsahadinta, Fenoarivo, sy ny tapany andrefana atsimo izay nofehezin’ny taranak’Andianjakanavalomandimby; fa i [[Vakinisisaony]] sy ireo menakely iray fitondrana aminy dia teo ambany fahefan’ny taranak’Andrianambonimena tao Alasora. [[Andriantrimobemihisatra]] kosa tao [[Ambohidratrimo]] sy Marovatana dia nanamafy ny sisitaniny ka ny Merina izay tsy manao sangakely dia nosamboriny atao andevo raha tafiditra amin’ny faritr' i [[Marovatana]]. Izany toe-javatra izany no nampirongatra indray ny tsy fandriampahalemana sy ny ady an-trano nanjaka teto Imerina nandritry ny 80 taona, nampandroso ny [[varotra andevo]] aondrana mankany an-dafin’ny ranomasina sy nampitobaka ny fitaovam-piadiana toy ny [[basy]] mba hiarovan-tena na hanafihana. Tsy fahadisoan’Andriamasinavalona izany fa ditran’ny zanany. === Andriamasinavalona lasa babo tao Ambohidratrimo === [[Sary:Ambohidratrimo.jpg|vignette|360x360px|Fasana miandalana ao Ambohidratrimo|lien=Special:FilePath/Fitomiandalana_Ambohidratrimo.jpg|ankavia]] Rehefa samy nipetraka amin’ny fanjakany avy izy efa--dahy sy ny zanany nanoa, dia fanaon’Andriamasinavalona ny mitsidika sy mamangy azy ireny any an-toerana. [[Andriantomponimerina]] ilay napetrak’Andriamasinavalona tao Ambohidratrimo - Marovatana hitondra fanjakana dia efa nampiseho ditra hatramin’ny ela. Fa inona no nataony ? Nampanaoviny sanga kely (na nitapa-bolo nihety ka misy sanga eo aloha) ny mponiny Marovatana ka izay tonga any ka tsy misanga na Merina na olon-kafa avy aty ivelany, dia nosamboriny amidy ho [[andevo]]. Tezitra ny vahoaka ka niteny tamin’Andriamasinavalona hoe:<blockquote>''« Ahoana ny zanakao no mamoan-tsampona amin’i Merina, mampanao sanga ! Manao ny tsy fanaon’ny olona ! »'' </blockquote>Dia nihomehy Andriamasinavalona nandre izany ka hoy izy: <blockquote>''« Aharoy volo i Merina, ry ley Andriantomponimerina ! »''</blockquote> Ary hoy ilay ity namaly boraingina: <blockquote>''« Samy manana ny azy ! »''</blockquote> Efa saika raikitra ny ady fa mody nanao maty izy nampadefa teny hoe: <blockquote>''« Ambarao amin’Andriamasinavalona fa « latsaka an-tany » (maty) Andriantomponimerina. »''</blockquote> Nalahelo ny Andriamanjaka ka najanona indray ny fanafihana. Niainga ary Andriamasinavalona ho any Ambohidratrimo fa nataony ho maty tokoa ilay zanany. Nisalasala ihany i Merina: ny sasany nandeha nanaraka ny andriana, ny sasany nijanona. Nony tonga tao anaty Rova dia nohidiny ny vavahady 7 sosona, dia norobaina avy hatrany ny Merina tafiditra tao, ary Andriamasinavalona nobaboiny nahibony: notanan’Andriatomponimerina an-keriny nandritry ny fotoana maro (7 taona hoy sasany, 7 volana hoy ny hafa; ny marina dia fotoana ela loatra ka nahatezitra an’Imerina). Tsiravina sy tezitra Imerina, saika hanafika an’[[Ambohidratrimo]] nefa natahotra indray sao vonoiny ao ny andriamanjaka, ka vao maika loza fa alao nitady hevitra hafa hanavotana azy. Ary tany am-pibaboana rehefa mba mitsidika an-drainy Andriantomponimerina dia hoy ny resak’izy mianaka: <blockquote>''« Ny andriana ô ! »''</blockquote> <blockquote>''« Ahoana ? »''</blockquote>hoy rainy: <blockquote>''« Malahelo an’Antananarivo moa ianao ? Malahelo an’i Masoandro sy Besakana ? »''</blockquote> <blockquote>''« Eny. »'' </blockquote>, hoy rainy mamaly: <blockquote>''« Omeo ahy ary Imerina ! »''</blockquote> <blockquote>''« Tsy omeko kosa. »''</blockquote>, hoy Andriamasinavalona: <blockquote>''« Eny ary, raha tsy maty eto ianao, tsy avelako raha tsy omenao ahy Imerina ! »''</blockquote> Ary nandefa iraka koa ireo zanany maro teto Imerina, nanontany tany Ambohidratrimo dia novaliny hoe:<blockquote>''« Tiany hono aho, ka tsy foiny hilaozana ! »''</blockquote> Naniraka an’Ilambokely Andriantomponimerina nanao hoe:<blockquote>''« Antsoy Imerina ka lazao hoe: avoty amin’ ny vola 7 000 ariary Andriamasinavalona, ry Merina ! »''</blockquote> Dia nandoa vola Imerina …Nafatra ny vola natao tamin’ny harom-bazaha miisa 7 teo Alatsinainy ary nampitana tamin’ny lakana nankeny Ambohidratrimo. Izay, hono no nahatonga ny anaran’ilay toerana hoe Alatsinain’Ambazaha. Tsy marina izany hoy ny hafa fa « tsy azo avotam-bola amin-karena Andriamasinavalona fa fanjakana lehibe ». Fa nalain’Imerina ny tantsaha (lehilahy matanjaka sy fetsy maromaro avy any amin’ny faritry Antsahadinta sy Fenoarivo (ankehitriny)) nasainy mody mamangy ny andriana, nitondra amalona sy orana ho azy eny Ambohidratrimo ary mba haka namana amin’ireo mpiambina sy nitsikilo ny toerana fiarovana rehetra. Nataon’izy ireo fanao matetika izany ka tsy nanana ahiahy intsony ny tao am-bohitra. Nony ela taty aoriana, novokisan’izy ireo hena matavy ny mpiambina ka nony alina resy tory, dia nohadin’ny tantsaha ny rova, nobataina Andriamasinavalona, natohitohiny ny [[salaka]]<nowiki/>n’izy ireo nandrotsahana ny andriana tamin’ilay [[tevana]] eo atsinanan-drova, dia afaka ka nobabena hatrany [[Andriantany]], tonga aty [[Ilanivato]] vao taitra ny teny Ambohidratrimo fa lasa Andriamasinavalona. [[Raombana]] kosa dia nitantara fa ilay zafikeliny [[Andriantrimobemihisatra]], zaza 12 taona, zanak’Andriantomponimerina izay nasain-drainy niara-nipetraka tamin-draibeny sy mpizaha ny [[hao]]<nowiki/>ny no nalahelo mafy ity raibeny:<blockquote>''« Fa maninona Dadabe no mitomany foana sy malahelo ? »'' </blockquote> <blockquote>''« Tazomin-drain’ialahy tsy hody any Antananarivo aho ka malahelo an’Imerina ! »''</blockquote> Naheno izany ilay zaza dia nalahelo koa sady tezitra tamin-drainy ka nitady hevitra ny hamoahana azy. Ka raha mbola sondriana nilalao sy nilalonana ireo tandapa sy mpiambina dia nentin’ ilay zafikeliny nivoaka ny vavahady tsy nisy mpiambina ity raibeny dia navoakany moramora ka afaka ary efa nisy mpandray ka nitondra azy haingana ka efa aty [[Andohatapenaka]] vao fantatr’[[Andriantomponimerina]]. Nisafoaka izy ka saika nolefoniny novonoina ho faty ity zanany fa narovan’ny tandapa. Faly kosa Imerina nandray an’Andriamasinavalona izay nisaotra sy nitso-drano ilay zafikeliny nanafaka azy ary nanozona an’Andriantomponimerina:<blockquote>''« Raha zanako nasiako soa koa, ka namatotra ahy sy namitaka ahy, tohàra izay hahakenda an’ialahy ! Faingàna izany ho an’ialahy ! »''</blockquote> Tsy ela tokoa taty aoriana dia maty kendan’ny taolana Andriantomponimerina, ary notsofin’Andriamasinavalona handimby azy hanjaka tao Ambohidratrimo ilay zafikely ka nomena anarana hoe [[Andriantrimobemihisatra]]. Izany, hono, no niavian’ny anarana hoe Ambohidratrimo (vohitr' i Ratrimo) fa ny tena anarany taloha dia [[Imananety]]. Mbola maro ny zava-niseho nandritry ny fanjakan’Andriamasinavalona izay itarafana ny fahendreny, ny hatsaram-pony, ny fiahiany ny vahoaka ka ilazana fa olona nanam-panahy sy fahendrena lehibe izy: * tsy mba nampan-datsa-dra izy araka ilay tantaran’ i [[Trimofoloalina]], ilay lehilahy nanolo-tena atao sorona mba hanomezana voninahitra ny mpanjaka, nefa tsy novonoina fa nosoloina ran’akoholahy ny rany na ranon-kodinato; * nampanjaka ny safidin’ny olona tsirairay araka ny tantaran-dRatsisaramba vehivavy izay nomeny alàlana hifidy izay lehilahy tiany ho vady: I Doàka, lehilahy lehibe manankarena nidehadehaka avy any Imerinatsimo sa Imalo, tovolahy tsara tarehy nalemy fanahy sy nimpirimpirina avy any Avaradrano ? Imalo no nofidin-dravehivavy ka nahatonga ny fitenenana manao hoe: « Ny harena tsy mahaleo ny tarehy sy ny fanahy ! » Nanjaka tokana teto Imerina Andriamasinavalona, 300 taona lasa izay. Noho ny voninahitra sy ny hasina nananan’Andriamasinavalona dia nitombo laza tokoa ny vahoaka merina tamin’izany andro izany, tsy mena-mitahy tamin’ireo fanjakana sy firenena nanodidina azy, [[Andriandahifosy]] tany Antsakalava (1610-1680) na [[Andriantsirotso]] (1690-1720) tany [[Antankarana]]. Ary hihomehezanao sy omenao tsiny aho<ref>Thomas Rakotoarivelo & Solonavalona Andriamihaja (2014), « ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'' », Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona ''»'', Antananarivo.</ref> ve, raha hampitaha ny tokony tsy ampitahaina na hampitovy ny tokony tsy hitovy ka hilaza hoe: Tany ampitan-dranomasina, tany amin’ny manodidina ny taona 1700 tany ho any na taloha keliny, betsaka ny firenena efa natanjaka sy nidadasika ka samy nanana ny Andriamanjakany nanan-daza. * La ''Frantsa'' anie ka nanana an’i Louis XIV, mpanjakany be voninahitra e !; * i ''Rosia'' nanana an’ i Piera Lehibe « ''tsar'' » nanandaza sy nahery an’ady; * Gauillame III d’Orange nanomboka nametraka ny fanjakan’andriana iaraha-mitantana tany ''Angleterre''; * Frédéric I de Brandebourg tonga mpanjakan’ i « ''Prusse'' » tany Alemaina (jermania); * Aurangzeb, amperora « ''Mogol'' » nanitatra ny fanjakany tany « ''India'' »; * Ary ''Imerina'' na kely sy bitika aza, tsy mbola nisy mpahalala akory tany ivelany, efa mba nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny. Natao fitaratra fakana tahaka Andriamasinavalona teo amin’ny fiaraha-monina satria nanome lanja ny fanajana ny maha-olona. Ela velona tokoa Andriamasinavalona fa nahita ny [[Zafikely|zafikeliny]], ny [[Zafiafy|zafiafiny]], ary angamba koa ny [[zafindohalika]], fa nety nahatratra 100 taona, hono, na mihoatra aza ka nahatonga ny fiteny firarian-tsoa sy tso-drano manao hoe: « Veloma aina ho tratra antitra toa an’Andriamasinavalona anie, hifanantitra amin-janaka aman-jafy ! ». == Ny Andriamasinavalona == [[Sary:Andriamasinavalona 2.png|alt=|vignette|264x264px|Famantarana ny fikambanan'ny « Taranak' Andriamasinavalona »]] === Iza no atao hoe Andriamasinavalona? === Misy ny manontany manao hoe: « Iza moa no Andriamasinavalona ary mbola misy ve izany ankehitriny ? ». Betsaka koa ny lahatsoratra sy ny dinidinika amam-panehoan-kevitra samihafa mikasika io fanontaniana io satria ankehitriny misy ny antokon’olona milaza fa tsy nisy izany taranak’Andriamasinavalona izany ary koa ao ny te ho « Andriamasinavalona » na tsy izy aza. Ka ho valin’izany fanontaniana izany sy ialana amin’ny ahiahy, dia indro atolotra manaraka etoana ny fanazavana azo omena araka ny tetiarana voaray sy ny tantaran’ny vohitra fiaviana sy ny fizarana isam-poko sy isam-pianakaviana. Ampahatsiahivina fa ny vohitra fiavian’ny Zanak’Andriamasinavalona eto Imerina dia fantatra mandrakariva fa, ankoatry ny [[hadivory]] izay iraisan’ny vohitra tranainy rehetra, dia misy fasana mitomandavana (toy ny fitomiandalana) eo am-povoan-tanàna izay an’ny terak’Andriamasinavalona manokana, misy [[tranomanara]] sy kianja miaraka amin’ny vatomasina, misy [[amontana]] sy [[aviavy]] maniry; milaza izany rehetra izany fa nisy andriamasinavalona [[tompomenakely]] nonina teo tany am-boalohany. Indrisy fa rava na lasa haolo ny ankamaroan’izany vohitra izany ankehitriny, indrindra nanomboka tamin’ny fanjanahan-tany: voaroba ny fasana angalarana ny harenan’ny maty, potika sy voazera ny vatomasina akana ny vato atao làlana sy fasana, notapahina ny amontana sy ny aviavy atao kitay, tsy voatsangana intsony ny tranomanara fa efa voaota fady fa nampidirana olona hafa razana. Miandry ny tena taranaka mba hamelo-maso izany indray ! Ny atao hoe « Andriamasinavalona » tany am-piandohany dia ireo taranaka rehetra avy amin’ny zanak’Andriamasinavalona, mpanjaka, izay nanoa sy ny zanak’anabaviny sy ny zana-drahalahiny nahazo menakely, nipetraka am-bodivona teto Imerina. Nantsoina koa hoe ny Zanak’Andriamasinavalona izy ireo. Taty aoriana anefa [[Andrianampoinimerina]] sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nametraka ho sokajin’ny « Andriamasinavalona », ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa azy sy ireo olona nahavita be tamin’ny fanjakana, na dia tsy avy eto Imerina aza mba ho mariky ny valisoa fara-tampony mendrika azy ireo. Koa nanomboka tamin’ny taon-jato faha -19 noho izany dia nisokajy telo lehibe ny foko atao hoe « Andriamasinavalona »: === Ny Andriamasinavalona === Ireto avy ireo sokajin'olona anisan'ny Andriamasinavalona: * ny Zanak’Andriamasinavalona, dia ireo taranany mivantana; * ny taranaky ny mpanjaka sy andriana ambony izay tsy avy eto Ankibonimerina, nefa nanoa sy nanaiky ny Andriamanjaka teto Antananarivo ka natao isan’ny « Andriamasinavalona »; * ny olon-tsotra na olona avy amin’ny foko hafa ivelan’Imerina, na vahiny, nomem-pankasitrahana ka natao laharan’ny « Andriamasinavalona ». Ny ankamaroan’ny mpanoratra na mpikaroka tantara, na teratany na vahiny dia nampifangaro ireo fizaràna ireo. Tsy nisahirana izy ireo na tsy te halala izany fihavahan’ izany fizarazaràna, fa nitetika nampitovy izany kanefa na teo amin’ny fomban-drazana na teo amin’ny fiaraha-monina dia samy nanana ny azy izy ireo tsirairay avy. Ohatra: ny Zanak’Andriamasinavalona dia tsy mihinan-kena ratsy; ny sokajy faharoa indray anefa satria avy ivelan’Imerina izy ireo dia mety tsy mifady izany fa nanaraka ny fomba fanaony teo an-toerana ihany; ny sokajy fahatelo, satria olon-kafa, [[Vazaha eto Madagasikara|vazaha]], na [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo]], dia tsy mahalala ny fisian’izany fomba izany akory. Toy izao manaraka izao ny antsipiriany amin’izany fitsinjarana izany: Ary Imerina na kely sy bitika aza, tsy mbola nisy mpahalala akory tany ivelany, efa mba nanana an’Andriamasinavalona ho kiady sy voninahiny .. Izy ireto dia niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana nihoatra ny an’ireo andriana hafa satria saika nahazo [[vodivona]] sy menakely izy ireo ary nahatandrina ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy, araka ny ho lazaina aoriana kely momba ny zo sy satan’izy ireo. === Ny taranak’Andriamasinavalona === Avy amin’ireo zanany dimy lahy tsy nanjaka sy ireo zanany vavy nomena vodivona: * Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, zana-dRenilambo vadiny, ao Ambohidrapeto; * Andrianavalonisoraka, zanaky Rakalafotsy, vadiny, tao Isoraka (toa very tantara); * Andriakotofananina, zanaky Renikotofananina vadiny, ao Anosipatrana sy Anosibe-Amoronkay; * Ramatoanimerina, zana-dRamananandrianjaka, ao Ambohijanakandriana-Mamiomby; *Rasohanamanjaka na Rasohanana<ref>Rabarijaona (1938), « ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'' », Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.</ref>, zana-dRasolomananambonintany, tao Ambohimahamanina; * Ranavalontsimitoviaminandriana<ref name=":2">Thomas Rakotoarivelo (2003), « ''Ny ketsa mahafehy tena'' », Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> ao Anosimanjaka, zana-dRamananandrianjaka; * Ny tera-dRalanimboahangy, vadiny, ao Andramasina; a) Ny terak' i Renilambo, Ambohidrapeto no vohitra nomen’Andriamasinavalona ho vodivona ipetrahan’ireo zanany tsy nanjaka, dia Andriamborosy sy Rafaralahimanjaka, terak’ i Renilambo vadiny. Izy ireo sy ny taranany no andriamasinavalona [[tompomenakely]] teo voalohany; Tany amin’ny taona 1808 tany ho any dia napetrak’[[Andrianampoinimerina]] teo [[Ambohidrapeto]] koa Ratavy zanany tamin-dRamanantenasoa; nonina tao amin’ny lapa « Imarivolanitra » izy sy ny zanany Ramiza, nisaotra omby tamin’ny andro fandroana. Ary nozarain’Andrianampoinimerina Ambohidrapeto ka ny 1/3 ho an’ny zanakandriana sy [[zazamarolahy]] tarana-dRatavy (Merimandroso, Vonelina, Marobiby, Ambohijafy). Ny andriamasinavalona terak’ i Renilambo kosa nanana ny 2/3 dia Ambohimidasy, Andohalafy, Andramahavola. I Renilambo sy ny zanany Ratavy sy Ramiza dia samy milevina ao [[Ambohidrapeto]]. Misy lafin-kavan-d[[Ranavalona III]] koa ao ka izany no nandevenana ny [[printsy]] Ratsimamanga anadahin-dreniny eny; b) Andriankotofananina dia nomen-drainy an’Anosipatrana. Ireo zanak’Andriankotofananina no andriamasinavalona voalohany tompomenakely tao Anosipatrana sy [[Ilanivato]] dia: Andriantsikoto, rain’Andriandambotsimanahy sy Andriamambafotsy ary Ratsirangaina. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoinimerina teo koa Rasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy ka nozaraina indray Anosipatrana: ny zanakandriana sy ny zazamarolahy nanana ny 1/3 ary ny andriamasinavalona ny 2/3. Ireo andriamasinavalona zanak’Andriakotofananina no milevina eo an-tampon’Anosipatrana sy Ilanivato. [[Rabobalahy]] zana-dRasalimo koa dia nanana fonenana teo Anosipatrana. Nanitatra ny menakeliny tany Anosibe - Amoronkay koa Andriankotofananina tamin’ny alàlan’ny fanambadiana, ka ny zanany nandova azy tany dia ry Andriatsimanazy, Andriantomponiloharano, Andriantsiherifahasina, Andriamanohatany mirahalahy avy, izay niavian’ny andriamasinavalona avy ao Anosibe – Amoronkay, Soamonina, Ambatomanjaka, Ambohitraina, Fihasinana. Ny taranany dia nifandray sy nifanerasera tamin’ireo Andriamasinavalona avy ao Ambohitrandriamanitra sy Imerinarivo. Rabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina, vadin’Andrianatody tao Imerinarivo, no reny niteraka an’Andriatsimianatra, rain-dRazafindrahety na [[Ranavalona III]] mirahavavy; d) Ramatoanimerina na Rafotsiramifidilahy no vavimatoan’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka vadiny, ary iray tampo amin’[[Andriantomponimerina]], ilay mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] sy rahavavin-dRanavalontsimitoviaminandriana tao [[Anosimanjaka]]. Nonina tao Ambohijanakandriana - Mamiomby (atsinanan’[[Andringitra]]) izy ary niteraka an’Andrianavalonandrianjaka sy Rakaloy ary Ravololona; * Naka menakely tao Imahatsinjo (andrefan’Ambatofisaorana) Andrianavalonandrianjaka ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe Imiantsoarivo, izay novain’Andrianampoinimerina anarana hoe Ambatofisaorana taty aoriana. Nanambady tamin’ny taranak’Andrianavalonimerina ilay noroahina hiala an’Ambohitrabiby izy ka niteraka telo mianadahy dia Andriamiaramanjaka, Razakatsivolanina ary Renibodonimerina; * Andriamiaramanjaka nanjaka tao Ikaloy, nandova ny anabavin-drainy Rakaloy, dia nanambady an-dRanavalonandriambelomasina zanaka vavimatoan'[[Andriambelomasina]], mpanjaka tao [[Ambohimanga]], ary niteraka an-dRamboasalama (Andrianampoinimerina) sy Ralesoka. Rahefa maty izy dia nalevina ao Ambohijanakandriana - Mamiomby fiaviany. e) Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany; nifangaro tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay naongana avy ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny; f) I Renibodonimerina kosa dia efa niteraka an’Andriamaheritsialaintany (tao Amboatany) sy Andrianamboamanjaka (tao Imerimandroso) ary Rabodonimerina, vadiben’ [[Andrianampoinimerina]], izay izy vao nanambady an’Andriambelomasina ka niteraka farany an-dRafaravavinandriambelomasina; g) Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana-Ivato; h) Ravololona zanaka faravavin-dRamatoanimerina dia nijanona tao Ambohijanakandriana ihany: izy no niavin’Andriampinoana, Andriamonja, sy ireo andriamasinavalona avy ao Ambohijanakandriana – Mamiomby; i) Rasohanana dia Zanakavavin'Andriamasinavalona tamin-dRasolomanambonintany, ary anabavin'Andrianavalonimerina tao Ambohidrabiby. Napetrak'Andriamasinavalona ho andriantompomenakely sy tompombodivona tao Ambohimahamanina izy, izay mbola nitondra ny anarana hoe Ambohidahy tamin'izany fotoana izany. Notsatohina vatovavy teo Ambohidahy ho fahatsiarovana ny nahazoan-dRasohanana io tanàna io. Nanambady an'Andriandambozozoro tao Malaza izy ary niteraka an-dRabiby (Antalaho / Antanetibe), Andriamalama (Isoanangano), Ranosy (Androhibe) ary i [[Andriamangarira]] (Antsahadinta); j) Ranavalontsimitoviaminandriana, zanak’Andriamasinavalona faravavy (Jereo ny tantarany amin’ ny Vohitra Anosimanjaka - Marovatana) Izy no fiavian’ireo andriamasinavalona « [[Zanadranavalona]] »; k) Ny Zana-dRalanimboahangy, vadin’Andriamasinavalona. Ny taranany dia ireo Andriamasinavalona avy ao [[Andramasina]], terak’Andriantsolo mianadahy. === Ny taranaka sy ny zanak’anabavy ary ny zana-drahalahin’Andriamasinavalona=== Izy ireo dia ny terak' i: * Ranavalontsimitoviamianandriana, anabaviny, tany Amoronkay sy Vakiniadiana; * Ravololonandriana, anabaviny, niteraka an'Andriambetandra, tao Anosikely - Fenoarivo; * Ravololontsimitoviaminandriana, anabaviny, niteraka an-dRavololondralambo, tao [[Ilafy]] sy an'Andriambolanambo tao Namehana; * Ranavalomananambonintany, anabaviny, niteraka an’Andrianambonimena, tao Alasora, sy an-dRangorinimerina, (renin’Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga) tao Androhibe - Ambodirano; *Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja, niteraka an'Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo sy Andriandambozozoro tao Ivatobe avaratra sy Malaza; * Andriamanitrinitany, rahalahiny, tao Ambohipoloalina. Ranavalontsimitoviaminandriana, ilay anabavin’Andriamasinavalona, dia nanambady an’Andriampanarivofonamanjaka, mpanjaka tao Ifanongoavana (Amoronkay sy Vakiniadiana). Ny tantaran’izy roa dia efa voalaza tamin’ny famoriam-panjakana voalohany nataon’Andriamasinavalona. Niteraka marobe izy roa ka ny zanany roalahy izay voatanan’ny tantara ny anarany dia Andrianjakavololonandriana tompomenakely tao Ambohitrarivo sy Andriantsimitovifonamanjaka, tompomenakely tao [[Ambohitrandriamanitra]]. Ireo no zanak’anabavin’Andriamasinavalona, niavian’ireo andriamasinavalona ao Ambatovory, Andranomalaza, Sambaina amin’ny Vakiniadiana sy Ambohitrandriamanitra, Imerinarivo, Miadamanjaka sns …amin’ i [[Vakinisisaony]]. Toy izao ny [[tetiarana]] azo mikasika ny taranak’izy roalahy: 1) Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nampitondraina ny nentin’Avaradrano (Ivakiniadiana) niteraka an’ i: * Andrianifoinamanjaka (tao Ambatovory, Sambaina, Lohavohitra) vadin-dRafotsiraivoramavo (anabavin-drain’Andriamary, mpanjakan’Imamo andrefana) izay niteraka roalahy dia: 11) Andriandambozozoro (tao Sambaina) niteraka an’Andriandambonavalona sy Rabodosambaina; * Andriandambonavalona niteraka an-dRazakatsihono, tao Sambaina (vavy natao lahy, nitondra fanjakana ary nahazo tantara tamin’Andrianampoinimerina) sy Rasavolahy zokiny sy Rasavolahy zandriny. Naka menakely tany Marovatana koa izy izay niavin-dRalambozozoro<ref>Thomas Rakotoarivelo (2005), « ''Ny tantaran'Andambozozoro (vohitr'Andriana ao Marovatana) - Andriandambozozoro sy ny taranany ''», Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> (ny taranany dia mbola ao ankehitriny). 12) Andrianjakafonamanjaka, tao Ambatovory, nanambady an-dRanavalokoandriamanitra, zanakavavy aivon’Andriambelomasina, mpanjaka tao Ambohimanga izay niteraka an’Andriantsiresy sy Andrianamboatsimaharivo. 2) Andriantsimitovifonamanjaka, tao Ambohitrandriamanitra - Amoronkay, nampitondraina ny nentin’ i Vakinisisaony, niteraka an’ i * Andriamiarinarivofonamanjaka, izay niteraka an’ i 21) Andrianantsantsa, izay niteraka roalahy dia: 211) Andriantomponamoronkay (Ambohitrandriamanitra) izay niteraka an’Andriantaratasy sy Andriantsimitovy, raiben-dRazafinandriana vadin-dRamahatra, 212) Andriantsaratandra (Imerinarivo) niteraka an’: * Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - [[Ranavalona III]], mpanjakan’ i Madagasikara farany; 22) Andriamparantsabe, (Mantasoa, Ambohimahatakatra); 23) Andriamanitrandriana (Miadamanjaka). Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina). Izy dia rahalahin’Andriamasinavalona mpanjaka, faralahy nahazo menakely tao Ambohipoloalina ary niteraka an-dRatrimomiambonilahy izay rain’Andriamborosinandriana dimy mirahalahy. * Andriamborosinandriana dia nanambady an’Andrianjaza, anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy malaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony naka an’Ivakinankaratra izy. Izy ireo dia natao [[zazamarolahy]] satria zanak’anabavin’Andriambelomasina, tera-dRangorinimerina. Ny taranak'ireo rahalahin’Andriamborosinandriana kosa nijanona ho andriamasinavalona dia ny taranak’Andriandambozafinandriana, Andriamitohinarivo, Andriamparamasina sy Andriamaria. === Ny taranaky ny mpanjaka ka nanoa teto Imerina === Izy ireo dia ny teraky: * Andrianavalonimerina, dia ilay zanak’Andriamasinvalona notendrena hanjaka tao Ambohirabiby, ka nilan’Andriatsimitoviaminandriana - Ambohimanga ady, resy dia noroahiny hiala ny fanjakany sy ny vohitra nisy azy; * Ny taranak’Andrianavalonimerina dia nataony andriamasinavalona avokoa; ireo no niavian’ny ankamaroan’ ny andriamasinavalona amin’Ambohimandrosohasina, Ambatofisaorana, Kaloy sy Mandiavato; * Rafondrazaka, dia zanaka naterak’Andriatsimitoviaminandriandrazaka, mpanjaka tao Ambohimanga. Nampanoaviana anefa izy ka Andriambelomasina, zana-dRangorinimerina anabavin’ny mpanjaka no nandimby fanjakana. Ny Zana-dRafondrazaka kosa dia ireo andriamasinavalona ao Anosy avaratra,''',''' niavian-dry Raombana sy Rahaniraka sy ny mpiray tampo aminy; * Ny taranak’Andrianavalonjafy mpanjaka, zafikelin’Andrianambonimena tao [[Alasora]] rahefa tsy lasa vadin’Andrianampoinimerina, dia nijanona ho zazamarolahy na andriamasinavalona avokoa; * Ny taran-dRamananandrianjaka (Ravorombato), mpanjaka tao Ambohidratrimo ka ny zanany Rabehety dia noresen’Andrianampoinimerina; * Ireo taranakin’ny mpanjaka tao Ambohidratrimo, rahefa resy Rabehety, dia niely patrana eran' i Marovatana, toy ny any Mamiomby: - tao Andranosoalaza (zazamarolahy taranak’Andriambelanonana); - tao Miandrarivo ny taranak’Andriantomponibemihisatra. Nisy zafikelin’Andriambelomasina mpanjakan’Ambohimanga (Razafinandriamanitra sy Rafaralahiranginga) tonga nanambady tao Ambohipiara ka izay no antony nisian’ny Zanakandriana sy ny zazamarolahy avy ao, niavain-dRanavalona III; fa ny sisa kosa dia andriamasinavalona ihany. Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia natao « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noh ony fanambadiana na noho ny toerana notanany. === Ny taranaky ny mpanjaka tsy avy eto Ankibonimerina, saingy nanoa === Ireo mpanjaka sy ny taranany, tsy avy eto Ankibonimerina nefa nanaiky mora foana ny fahefan’Andrianampoinimerina na nanampy azy koa tamin’ny famoriana fanjakana dia nomeny tombontsoa hipetraka amin’ny fanjakany taloha ihany fa toy ny Tompomenakely, ka izao ny didy napetrany: « …ary ireo andriana zanak’andriamanjaka nanaiky tany Imamo, tao Vonizongo, dia tsy azo atao Marolahy ireo, fa tsy tenan’Andriamanjaka aty Imerina ), ka mitondra Menakely, ary naman’ny andriamasinavalona ». Torak’izany koa no nataony tamin’ireo andriana amin’ny Vakinankaratra. Ireto ireo Andriana nanjaka tsy avy eto Ankibonimerina nanaiky mora foana: * Andriamarimampihovohovo, tao Ambohitrondrana, Imamo andrefana: izy sy ny taranany dia natao zazamarolahy, nefa marolahy tsy tenan’ny andriana avy ety Imerina ka natao hoe: « Marolahin'Andriamary »; * Zanak’Andrianentoarivo 10 toko, avy any Vonizongo; * Andrianamboarinandriamanitra mirahalahy, Ambohibeloma, Imamo Atsinanana; * Andrianjomoina, avy any amin’ny ala atsinanana [[Bezanozano]]<nowiki/>)<nowiki/>; * Andriamaroanaka, Ambohitrandraina - Vakinankaratra, Andriamasindraibe, Antsirabe, Vakinakaratra; * Andriamanalina, Manandona, Vakinakaratra; * Andrianonitomponitany, Betafo, Vakinankaratra; * Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana, Menabeiarivo,Vakinankaratra; * Andrianantara, Fihasinana-Manandriana; * Rajoakarivony zanak'[[Andriamanalina III]]I, tao Fanjakana,[[Isandra]]; (tantaran’ilay antsikely hoe « Mitambolanela »); * Andriambavizanaka, Alananindro,[[Ilalangina]]; nahazo tantara tamin ’izy niakatra naaieky an’Andrianampoinimerina, ka nanaovany orimbato - hady atao hoe Ankadilalangina ao Ambohimanga); * Rarivoarindrano, Ivohibato,Tsienimparihy. Noho izy ireo tsy avy eto Ankibonimerina ary ny sasany aza dia tsy taranaka avy amin-[[Rangita]]<nowiki/>a sy[[Rafohy]] akory, dia maro tamin’izy ireo no tsy nanaraka na nanaja intsony ireo fomban-drazana nentin’ny zanak’Andriamasinavalona, fa nanaraka sy nanohy hatrany ny fomban-drazana fanaony teo an-toerana na teo amin’ny fanjakany. === Ireo natao sy nasondrotra ho Andriamasinavalona=== [[Andrianampoinimerina]], [[Radama I]]I, [[Ranavalona I]] sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana avy eto Imerina aza, toy an-dry: * [[Ratsilikaina]] sy [[Andriamahazonoro]], Anakara-Anteimoro avy any [[Ivatomasina]] – [[Vohipeno]]; * Andriantsitaitra, andriana [[sakalava]] nonina tao Tangaina; * ny vazaha maro samihafa: [[Jean Laborde]], de Lastelle, Nicol,…; * ny kiriolona (''créoles''), ny silamo-arabo, mpivarotra na mpandraharaha ho an’ ny fanjakana ka ny notendrena ho andriambaventy tany anindrana dia natao isan’ny Andriamasinavalona. Noho izany, ity sokajy faha-3 ity dia tsy sokajy ara-pirazanana, fa azo heverina toy ny antoko fanomezana voninahitra ihany, laharana mitovy amin’ny « Andriamasinavalona ». Ireo voalaza ireo no loharano fiavian’ny atao hoe Andriamasinavalona. Mbola mizarazara isan-toko sy isam-pianakaviana izy ireo, ary niparitaka nanenika an’Imerina sy ny Nosy manontolo. Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana (isan-dreniny) teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra5 no nisy andriamasinavalona tany Vakinankaratra. == Ny zo sy satan'ny Andriamasinavalona == Toy ny sokajin’andriana rehetra sy amin’ny maha - havan’Andriamanjaka azy dia nanana zo efa fananan’ny andriana rehetra ny Andriamasinavalona: * tsy mitaona tany mena, tsy manao hazo lava, * tsy miambina andriana, * tsy milanja andriana. Ny nampiavaka azy kosa, dia ny fananany fahefana teo amin’ny [[Menakely (tany)|menakeli]]<nowiki/>ny. Ny Menakely moa araka ny fanazavana tery aloha dia fanjakana kely somary nahaleotena ihany tao anatin’ny [[Menabe (tany)|menabe]] fanjakana fehezin’ ny ndriamanjaka mivantana. Ka ny Andriamasinavalona, amin’ny ankapobeny, no nanana menakely ary natao hoe Tompomenakely. Ny vahoaka amin’ny menakely no nanao ny fanompoana ho an’ny tompomenakely: ny tao-zavatra an-tsaha, niasa tanimbary sy manetsa; koa rahefa miasa ny olona dia omena sakafo, vary, amonoana omby…… Ny tompomenakely no mandray ny hetra rehetra ao amin’ny menakeliny: * ny vodihena, ny tongoamihonkona: isasahany amin’ny mpanjaka; * ny hetra isan-tsokajiny: ny isam-pangady, ny hajia, ny harenan’ny maty momba na maty meloka, ny harompotsy ….Fa ny variraiventy isan’olo-miaina amin’ny fandroana kosa dia tsy ananany zo fa hasin’ny Andriamanjaka; * Amin’ny maha-tompomenakely azy dia nanana sy nomena fahefana maro izy; * Natao mpanozon-doha amin’ny fampinomana amin’ny tangena; * Manome alàlana raha misy hanikin-jaza na hamadika; * Mahavita ny fananganan-jaza sy ny fanarin-jaza ary ny fitsarana ny ady eo amin’ny menakeliny (afa tsy ny heloka 12 mahafaty, izay fahefan’ny Andriamanjaka irery ihany); * Izay fahefana nananany izay no nilazana azy hoe « Ketsa mahafehy tena » ka nomarihina tamin’ireto zo ireto; * Manana trano manara eo ambon’ny fasana ho mariky ny fiandrianana; * Manana kianja sy vatomasina eo amin’ny vodivona (vohitra) misy azy, izay amonoana omby volavita na ombimalaza amin’ny andro Fandroana; * Manao ny « saotra omby » (sorona) amin’ny andro fandroana; * Tsy avadika ny « Andriamasinavalona » (famadihan-drazana), satria efa fomba nolovaina tamin’ireo andriamanjaka razambeny; ny hafa sy ny bemihisatra no manao izany raha tiany; * Tsy homan-kena ratsy na hena lofo na hena poraka amin’ny fahafatesana na famadihan’olon-kafa; ny hasina sy ny fiandrianana dia tokony tsy ho lotoina amin’ny fikasihana izany; * Fahiny, raha meloka ny Andriamasinavalona dia tsy azo gadraina vy fa fatorana landy, tsy tapahan-doha na alatsa-drà fa kendaina landy; * Azo baboina fananana ny Andriamasinavalona raha meloka, fa ny vady aman-janany kosa tsy verezin-jo na baboina atao andevo. Taty aoriana anefa, indrindra rahefa nihanaka ny fivavahana kristianina sy nihatra ny lalàna nataon’ny mpanjanatany nandrava ny fiandrianana dia maro tamin’ireo fomba ireo no tsy najaina sy tsy narahin’ny taranaka sasany ary very manontolo ireo zo nananany. == Ny foko Andriamasinavalona isan-tokony sy ny toerana misy azy ireo == Tamin’ny andron’Andriamasinavalona mpanjaka, dia mbola vitsy ihany ireo taranany no nipetraka am-bodivona. Nitombo isa anefa ireo « Andriamasinavalona » teto Imerina, 100 taona taty aoriana fony Andrianampoinimerina nanjaka satria ireo tompomenakely rehetra, mpanjaka madinika, nanaiky sy nanoa azy dia nataony avokoa ao amin’ny sokajin’ny « Andriamasinavalona » nanerana an’Imerina 6-toko, araka ny efa votantara etsy aloha. Nizarazara isam-pianakaviana sy fonenana na vodivona araka ny fiaviany avy izy ireo, ary ny ankapobeny dia naka ny anaran’ny razambe loharano niaviany mba iavahany amin’ny havany hafa: efa nisy hatrany amin’ny 50 tany ho any ny isam-pianakaviana sy isan-toko nitondra ny anarana hoe « ny zanak’Andriamasinavalona » tamin’io taona io. Nisy ny naharitra ela hatramin’izao fotoana izao ireny fikambanam-pianakaviana ireny, toy ny « Zanadranavalona ao Anosimanjaka » izay nahay nitandro ny firaisan-kina niaro ny fomban-drazana, nanana foto-kevitra ijoroana, toy izany koa ny « Fikambanan’ny tera-dRalanimboahangy - Andriantsolo ao Andramasina », ny « Fikambanana Andriana ao Antsahadinta », sns…; ny ankamaroany kosa dia toa efa lasa tantara ihany sisa izay iezahan’ny fikambanana « ny Taranak’Andriamasinavalona » arenina ankehitriny. Marihina ihany koa fa nifangaro be ihany ny « Zazamarolahy » sy ny « Andriamasinavalona » tamin’ny fanambadiana ka tsy voavaka tsara intsony indraindray na ny fonenany na ny razambe fiaviany. Tamin’ny taona 1840<ref>Foiben'ny Arsivam-pirenena (1840), ''« Archive royale'' », MM1, NN21-21, PPI, Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.</ref> izany hoe 30 taona taorian’ny niambohon’Andrianampoinimerina, dia nanao fiantsoana ho miaramila nanerana an’Imerina 6-toko i Ranavalona I ka anisan’ny voaantso tamin’izany ireo « zanak’Andriamasinavalona », ny « zazamarolahy » ary izy mirahalahy avy « zanakandriana ». Nitarika ny fanisana tamin’izany Rahaniraka 10 Voninahitra, Officier de Palais. Toy izao no isan’ireo andriandahy nantsoina tamin’ny: * « izy mirahalahy avy »: 6 lahy (avaradrano: 2; Marovatana: 2; Sisaony: 1; Ambodirano: 1); * tamin’ny « zazamarolahy »: 72 lahy (avaradrano: 36; Marovatana: 9; Sisaony: 4; Ambodirano: 23); * tamin’ny « Andriamasinavalona »: 1816 lahy amin’ny Imerina 6-toko. Ny antsasany tamin’ireo ihany anefa no natao miaramila dia ireo salama tsara, manan-karena: manana andevo, omby vary; ny sisa tsy lany miaramila kosa dia ireo tsy salama na ireo tsy manana harena firy na andevo na omby ka natao « borizano », miandry tanàna. Dia toy izao, araka io fanisana io, ny isan’ny vatan-dehilahy « Andriamasinavalona » voaantso hanao miaramila isam-poko, isam-bohitra ary isan-toko. === Ny zanak’Andriamasinavalona === Ao amin’Avaradrano, nisy 413 lahy: Teo amin’ny Voromahery ambonivohitra 89 lahy (Antananarivo sy ny manodididna, Ambohidrapeto-Itaosy, Ambatondratrimo, Tangaina, Anosipatrana-Ilanivato, Ankadimbahoaka). Teo amin’ny Tsimahafotsy Tampombohitra: 121 lahy, Ambohimanga; Mioridrano (Andranovintana, Ambatolampy, Masoadro, Ankosy): * Zanak’Andriamanitrinitany (Ambohipoloalina); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohinome); * Zanak’Andrianizina (Analaroa, Ambohimangakely); * Tambato (Andreba, Soavinarivo, Ankazobe); * Mamolakazo, Imamo (Andranomasina, Vasiana, Tapiavola, Amboniazy, Antanetimboahangy). Teo amin’ny Tsimiamboholahy: 85 lahy: Tera-dRafondrazaka (Anosy-avaratra); * Zanak’Andrianonihafa (Ambohinaorina, Ambohidrano); * Zafin’Andriampoanandriamanitra, Ambohitrambo, Imamo (Ambohitrantenaina, Andranovalona); * Zana-dRarontany, Valalafotsy Imamo (Hiasy, Ambohitromby, Mandrosoa, Miadamanjaka, Belanitra). Teo amin’ny Mandiavato: 118 lahy: * Zanadratompondraondriana sy ny Zanadravololona (Ambatomalaza, Ambohipananina, Kianjamalaza); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambatovory); * Zanak’Andrianavalonimerina (Ambatofisaorana, Ambohimandrosohasina, Andranovelona); * Zanak’Andriatompondraondriana (Amboniriana). Ao amin’ny Vakinisisaony, nisy 312 lahy: Alasora (36 lahy): * Zanak’Andriandahimbolamena, sy Ratomponivololona, Andriamiaramanjaka (Soavina, Ambalanirana, Ambohijanaka, Ambohitrandriananahary, Anosindrapanana, Ankady,..). Zanamihoatra: 88 lahy: * Zanak’Andriantsitakatrandriana sy Andriandambozafinimerina (Soavina, Beravina, Anosinandriana, Tanjombato, Ampanga…). Vakinampasina: 102 lahy: * Zanak’Andriakotofananina (Ambohitraina, Soamonina, Anosibe, Fihasinana, Ambatomanjaka..); * Zanak’Andrianifonamanjaka (Ambohitrandriamanitra, Andranomalaza,); * Zanak’Andrianatsantsa (Merinarivo, Ambohidrano, Mangarano, Mahatsara); * Zanak’Andriamparantsabe (Mantasoa); * Terak’Andriamanitrandriana (Miadamanjaka, Lazaina, Ankadivory, Ambohitrinifolo…) Ampahadimy: 86 lahy; * Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana sy Andriampanazava-nimerina, sy Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina,…). Ao amin’ny Marovatana, nisy 197 lahy: * Zana-dRanavalona (Anosimanjaka, Fiakarana, Tsarazaza); * Zanak’Andriatomponibemihisatra (Miandrarivo, Beravina); * Zanak’Andriatsieranolona (Masinandriana, Andranomanjaka); * Zanak’Andriandambozozoro (Andambozozoro, Mieridaza, Besaiky..); * Zanak’Andriamanitra Ampanjakana (Ambohidrano, Maridaza, Ambohitraina,Tsarahasina); * Zanak’Andriampanarivo (Ambohitrinilahy, Ambohitsimihafa); * Zana-dRamatoa (Mamiomby, Androvakely, Sambaina, Ambohitsoa, Maroharona..). Ao amin’ Ambodirano, nisy 261 lahy: * Zana-dRangorinimerina (Ankeribe, Ambohidrazana, Tsirangaina, Ionive, Masinandriana, Soavina, Ambohidava, Vinany, Merinarivo); * Zanak’Andriamanjakatokana (Tsarazaza, Ambohinaorina, Marianina, Tsimatahodaza, Ambohitrinilahy, Manankasina, Anosivato, Meritsiafindra, Manjaka,..); * Zanak’Andrianamboarinandriamanitra (Mangasoavina, Merikanjaka, Antsahadinta, Ambatomalaza, Merikanjaka, Soavinandriana); * Zanak’Andriambahoaka (Amoronikitsamby, Faravohitra, Ambohidrainandriana, Soalazaina, Poliny, ..); * Zanak’Andriandambotsimanahy (Ambohitraina); * Zanak’Andriandambozozoro (Malaza, Vatobe, Ambodiafontsy, Androhibe, Ambatomanoto, Ambatomanody, Ambohimahamanina, Antanetibe, Ambatobe); * Zanak’Andriamanantsahala (Miantsoarivo); * Zanak’Andrianjakatrimo (Vatobe, Ambohimahitsy, Androhibe, Ambohitrivoimanga). === Ny Andriamasinavalona, zanak’Andrianentoarivo === Amin’ ny Vonizongo (424 lahy): * Zanak’Andriantomponiandriana (52) (Tsilanimboninahitra); * Zanak’Andriamitananiteny (33) (Volaniray); * Zanak’Andrianamelanandriana: 52 (Mangany); * Zanak’Andrianampitahotra: 64 (Famailahy); * Zanak’Andriatsimaitoarivo: 67 (Varamaina); * Zanahariantany: 70 (Vonitsiazonafo); * Zanaharifitoanjana:17 (Tsaravoninahitra); * Zanak’Andriampomanjaka: 27 (Madiokororoka); * Zanak’Andriamahamaninarivo: 23 (Sakafolahy); * Zanak’Andriampanomponolona 19 (Voninahitrinitany). === Ny Andriamasinavalona amin’ny Vakinankaratra === * Ny amin’ny Menabe: 45 (Ambohimasina, Ambohipolo, Soavina, Ambohitsimanova, ...); * Ny amin’ny Loharano: 25 (Ambohiponana, Ivohimalaza, Inano, Ambohimitsinjo, ...); * Ny amin’ny Manandriana: 74 (Ambohimahazo, Manandriana, Ambohinamboarina, Tsarafidy, ...); * Ny amin’ny Fisakana: 21 (Ambohimanarivo, Mady ...); * Ny Iarivo: 44 (Betafo, Masinandraina, Soavina,…). Natao io fanisana io tamin’ny taona 1840, noraiketina an-tsoratra ka voatahiry ao amin’ny arsivam-pirenenan’ i Madagasikara. Io fanisana io no nanome ny isan’ny vatan-dehilahy Andriamasinavalona, tokony handeha hanao miaramila, izany hoe iray na roa isam-pianakaviana; maro be koa angamba no nandositra sy niafina ka tsy fantatra. Raha atao ara-keviny, ny isan’ny Andriamasinavalona rehetra (antitra, tanora, vehivavy, ankizy) dia tokony ho 4 na 5 heny mihoatra noho io isa io, izany hoe 8 000 olona any ho any, tamin’izany fotoana izany. Voalaza an-tsipirihiny ny anaran’izay nantsoina ka tonga, ny anaran’ny rainy, ny fonenany, ny fananany. Ny sasany tamin’izy ireo dia nanana menakely; ny ankamaroany kosa efa nanomboka sahirana aram-pivelomana; fantatra izany tamin’ny filazam-pananana nataon’ny tsirairay: ny isan’ny andevo, ny omby, ny vary. Nisy tena mpanefoefo satria nanana [[andevo]] am-polony maro, omby aman-jatony, vary am-bata famarana maro. Nisy koa anefa no nilaza fa tsy nanana na inona na inona,dia nolazaina fa « mpirenireny », tsy lany miaramila. Ho an’ny fanjakana anefa dia natao kitro ifaharan’ny fahefan’ny andriamanjaka izy ireo, satria afaka nifehy ny vahoaka menakely teo aminy, ary raha nitambatra dia lasa hery lehibe tsy hay tohaina. Rehefa resy ny fanjakana merina taty aoriana ka lasa zanatany frantsay Madagasikara, dia hitan’ i [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]], governora jeneraly, fa ireto foko Andriamasinavalona ireto izay miparitaka eran’ny tany sady nanana zo betsaka teo am-pelatanany ary fahefana amin’ny vahoaka, dia mety hanelingelina azy amin’ny tetika fanjanahana tiany ampiarina; ka nataony fahavalo tsy maintsy resena noho izany ny Andriamasinavalona rehetra. Koa taorian’ny nandefasana an-tsesitany an-d[[Ranavalona III]] (27 Febroary 1897), ny isan’ny didy noraisin’ i Gallieni voalohany dia ny nanafoanana ny rafitra « vodivona sy menakely ary tompomenakely » araka ny didy arrêté laharana faha-605 tamin’ ny 7 Avrily 1897. Foana hatreo ireo zo maro nananan’ny Andriamasinavalona ka ny fitenenana fotsiny ho Andriamasinavalona aza dia toy ny fandikan-dalàna mihitsy. Maro tamin’ireo mpiray tanindrazana, tsy Andriamasinavalona no faly sy nandihy helika amin’izao fahavoazany izao. Hatramin’izao dia mbola tsy nahitana firy mpanoratra vahiny ka mba nilaza zavatra tsara momba ny « Andriamasinavalona » ary nisy aza sahy nanome anarana azy ireo hoe « ''les barons brigands »''; fa dia ho izany daholo ve ny Andriamasinavalona ? Ny mpanoratra teratany sasany indray, nentim-pialonana angamba noho ireo zo nihoa-pampana nananan’ny Andriamasinavalona, na noho ny fieboebona nasehon’ izy ireto indraindray, satria betsaka no nanao izany, dia tsy mba nilaza zavatra tsara loatra momba azy ireo. Noho io lalana navoakan’ i Galliéni io dia maro be ireo Andriamasinavalona no very harena tampoka, satria nogiazan’ny fanjakana mpanjanatany ny ankamaroan’ ny fananany ka nozaraina na namidy mora tamin’ ireo vazaha na malagasy mpanampy na naman’izy ireo; nirotsaka rahateo koa etsy andaniny ny lalàna mandrara ny fanandevozana. Vokatr’izany dia betsaka tamin’izy ireo no nandeha nitady fivelomana ivelan’ny faritra nisy azy toy ny vahoaka rehetra, nikarama tamin’ny toeram-piharin’ny [[Vazaha]] sasany, nitady ravinahitra hatrany anindratany. Nisy tamin’izy ireny no very fananana tanteraka sy very anaran-dray teo amin’ny tany niaviany, satria nony mba niverina an-tanindrazana taty aoriana dia namantana fananana efa lasan’olon-kafa, ny fasana sisa no iraisana amin’ny havana. Ny ankamaroany kosa anefa dia nijanona teo amin’ny vohitra niaviany ihany, niara-nihafy sy nifampizara izay kely sisa tsy voaroba tamin’ireo vahoaka menakelin-drazana fahiny. Tsy nionona tamin’izany toerana nametrahan’ny mpanjanatany azy izany anefa ny sasany tamin’ireo Andriamasinavalona fa niezaka tsy ho resy teo amin’ny fiainana ka nitondra avo hatrany ny hasin’ny firazanany sy ny toe-tsaina maha-andriana azy ireo ka nanampy araka izay azony natao ireo mpiara-belona manodidina azy. Betsaka ireo Andriamasinavalona no nandranto fianarana sy fahalalana na teto an-toerana na tany am-pitan-dranomasina ka tonga olomangam-pirenena tsy manam-paharoa; teo ireo nitarika ny tolon’ny fahafahana handravana ny fanjanahantany hatrany am-boalohany ka hatramin’ny farany; teo ireo sangan’ny firenena tamin’ny lafin’ny fahaizana sy fahalalana ka nanan-daza naneran-tany; betsaka no nitana andraikitra lehibe teo amin’ny fitondram-panjakana nandritra ny fanjanahantany sy ny fanjakana malagasy nahaleotena indray; tsy tambo isaina ireo nitari-draharaha na teo amin’ny lafiny ara-piarahamonina, na teo amin’ny lafiny ara-pivavahana sy fanabeazana, indrindra teo amin’ny faritra sy vohitra nisy azy. Tsy vita ny hitanisa ny anaran’izy ireo eto satria marobe ary sao misy hadino ka ahazoan-tsiny, fa ao ny tantaran’ny firenena efa mitahiry izany ary ao koa ireo havany sy taranany hitantara ny asa vitany araka ny fahitany azy. Ny faniriana dia ny mba hananan’ireo taranaka ankehitriny sy ho avy, zanaka amam-para, ny toe-tsaina avo sy mendrika nasehon’ireo zoky ray aman-dreny ireo, hijoro hatrany mba hanana ny toem-panahy sy saina, sy ny fahasahiana hiaro ny fomba amam-panao amin’ny maha-Andriamasinavalona. == Ny vohitry ny Andriamasinavalona eto Imerina == Teo amin’ny tantara dia maro be tokoa ireo vohitra nalaza nonenan’ny foko Andriamasinavalona, isan-tokon’Imerina. Toa very tadidy ny sasany amin’izy ireo ankehitriny, satria maro no efa nilaozan’ny mponina sy ny taranaka satria tsy nifanaraka intsony amin’ny fomba fiainana ankehitriny (an-tendrombohitra avo sarotra hidirana, saro-drano, feno fasana, …), toeram-pitsangatsanganana sisa no azo atao aminy. Betsaka koa nefa no mbola honenana ary very ao anatin’ny vahoaka, simba na very aza ny vakoka tranainy maha-vohitr’andriamasinavalona azy, ka tantara manjavozavo sisa fantatra momba azy. Koa mba ho fampahafantarana ny mpamaky sy ny taranaka dia noezahana ny amoahana etoana ny tantaran’ny vohitra sasany nonenan’ny Andriamasinavalona, araka ny lovan-tsofina nomen’ny taranaka, ny tantara fonosiny ka voasoratra, ny mbola mampiavaka azy hatramin’ny ankehitriny. Tsy feno, tsy lavorary angamba ny fitantarana, na misy fahabangana izay mampiavaka tsy voalaza, koa ianareo ihany dia afaka manitsy izany: « ataovy toy ny tonom-bomangan’ilay Mora, ka any an-tenda manitsy ny bingo ». === Voromahery === ==== Anosipatrana – Ilanivato ==== Marobe ny vohitra tokony hotantaraina ao amin’ny faritry « Voromahery » izany hoe ireo vohitra manodidina mivantana amin’Antananarivo sy ny ao Antananarivo fa iray ihany aloha no horesahina dia Anosipatran-Ilanivato. Isan’ny vohitra nalaza Anosipatrana hatramin’ny andron’Andriamasinavalona satria napetrany hanana vodivona sy menakely teo ilay zanany lahy atao hoe Andriankotofananina, izay razana niavin’ireo andriamasinavalona ao Anosipatrana sy Ilanivato ary Anosibe - Amoronkay. Tsy hitantara firy intsony ny momba azy eto satria efa voalaza ery aloha izany. Ny tiana homarihina dia ny taty aoriana: nametrahan’Andrianampoinimerina honenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo iray tampo aminy koa teo Anosipatrana ka nifampitazana sy nifampizara fananana teo ny andriamasinavalona sy ny zanakandriana. Matetika moa ny fizarana dia mitelo: 1/3 an’ny zanakandriana sy zazamarolahy ary ny 2/3 dia an’ny Andriamasinavalona. Tato aoriana indray dia nahazo toerana honenana teo koa [[Rabobalahy]], zana-d[[Rasalimo]] vadin-d[[Radama I]], ka mbola eo ireo taranany sasany. Ny tiana asiana resaka dia [[Ilanivato]]. Andriandambotsimanahy, zanak’Andriankotofananina no naka vodivona voalohany teo Ilanivato, loharano niavian’ny Andriamasinavalona teo, toa an’Andriambola, zanany, Andrianabo, Ranaivo – Rahanetra, ry Rahasivola sy Ratarivola (nanambady an-dRazafianaka, anadahin-d[[Ranavalona I]]) sns, ary ny nalaza taty aoriana ela dia izany mpitandrina atao hoe Rambelo. Amin’ ny hevitra vitsivitsy ambaran’ny tantara ho niavin’ny anarana hoe Ilanivato dia ireto roa ireto no azo heverina ho marina: 1) Ny tendron’ny nosy lavalava iorenan’ny tanàna dia misy vatolampy izay mbola hita tsara eo an-dohany avaratra amin’Ilanivato; kanefa ny ilany atsimo-andrefana misy ny famonoambiby, dia tsy mba misy vatolampy be loatra tahaka ny ilany avaratra; koa araka izany ny ilany dia misy vato, ny ilany tsy misy; 2) Nisy koa nilaza fa ny mponina teo taloha ([[andriana]] na [[hova]]) dia nisaraka roa nony efa kelikely; ny sasany nijanona teo ihany,fa nisy kosa lasa lavitra nonina ao amin’ilay vohitra kely atao hoe Ivato, any atsimon’Ambositra. <blockquote>''« Ny ilan’ny foko dia eo ary ny ilany kosa any Ivato. »''</blockquote>, hoy ny fitenin’ny olona; 3) Ary mbola misy koa milaza, fa ilay mpanjaka tao Antananarivo atao hoe Andriambalohery dia noesorina tsy hanjaka satria ratsy hoditra ( boka ? ) ka napetraka teny Anosipatrana – Ilanivato. Tsy tafapetraka teo anefa izy fa lasa nianatsimo nakany Ivato, hono, ka nalahelo ny havany araka ilay fitantarana etsy aloha. Anjaran’ny taranaka ankehitriny ny mikaroka lalina ny tena marina sy manamafy izany araka ny fisehoan’ny tantara sy ny fomba amam-panao mbola arahina. === Avaradrano === ==== Ambatofisaorana ==== Vohitry ny Andriamasinavalona efa hatramin’ny ela Ambatofisaorana, mbola honenan’ny taranaka, anefa vitsy mpahalala ivelan’izy ireo. Vohitra miorina ao avaratr’Isadabe, amin’iny làlana miala avy eo [[Talatavolonondry|Talata-Volonondry]], mianavaratra mahazo an’Ambatomanoina mandalo an’Ambohitrolomahitsy. Imiantsoarivo no anaran’Ambatofisaorana taloha.Toy izao no ambaran’ny [[lovantsofina]] ka mbola tadidy tsara. Izany andrian-dehibe atao hoe Andrianavalonandrianjaka izany no voalaza fa nanorina azy. Izy io dia zafikelin’Andriamasinavalona mpanjaka, fa zanaka lahin-dRamatoanimerina (vavimatoan’ny mpanjaka) nonina tao Mamiomby, atsinanan’[[Andringitra]]; nanana anabavy izy natao hoe Rakaloy; samy naka vohitra natao vodivona izy mianadahy ka Rakaloy dia teo Ikaloy, nitondra ny anarany ary izy kosa teo Imahatsinjo. Nivavaka, hono, aloha Andrianavalonandrianjaka nitady famantarana nanao hoe: <blockquote>''« E ! Andriamanitra Andriananahary, hipetraka amin’ity tanàna ity aho, ka omeo fambara fa ho maro dia maro ny vahoaka honina eto ! »''</blockquote>Vao tapitra ny teniny dia indry nisy [[alika]] mainty niserana teo alohany. Noraisiny ho valim-paniriany izany ka dia nanao fifaliana nanetriketrika izy, ka nanorina tanàna vaovao, Imiantsoarivo no nataony anarana. Niteraka telo mianadahy Andrianavalonandrianjaka dia: - Andriamiaramanjaka, nanjaka nandova ny anabavin-drainy tao Ikaloy, ary ray niteraka an-dRamboasalama-Andrianampoinimerina sy Ralesoka anabaviny; - Razakatsivolanina, tompom-bodivona tao Imiantsoarivo (Ambatofisaorana), ary milevina ao am-bohitra ao ihany, ao amin’ilay fasana atao hoe « Andranolava ». Izy no loharano niavian’ireo Andriamasinavalona avy ao satria niteraka dimy lahy izy dia: Andrianavalona, Andriandio, Rainandriamanitrahasina, Rainandriankotovao ary Ingezalahy. Tamin’[[Andrianampoinimerina]] nampandry tany amin’iny [[Mandiavato]] no miantsinana-avaratra iny, dia niakatra nitaingina ilay vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ny tanàna izy. Be dia be ny fahana sy ny hasina naterin’ny olona ho azy teo. Faly izy noho ny fitiavan’ny olona azy. Dia nitsangana izy, niedinedina, nivandravandra amin’ny maso mihiratra sy mibaliaka be mijery ny vahoaka, moa va tsy ombilahy hiantoraka hiady ? Izany, hono, nanaovan’ny olona azy voalohany indrindra hoe « Ombalahibemaso ». Dia tamin’izay izy nisaotra ny vahoakan’Imiantsoarivo ka no nanovany ny anaran’ny tanàna natao hoe « Ambatofisaorana ». ==== Sambaina ==== Sambaina izay hotantaraina eto dia ilay vohitra kely eo andrefan’i Manjakandriana, izay an-dalovan’ny lalam-pirenena faha-2, atsinanan’ i Nandihizana (Carion) sy ny lalàm-by Antananarivo-Toamasina. Fony Andriamasinavalona nanjaka dia Andriampanarivofonamanjaka, zaodahiny, vadin-dRanavalontsimitoviaminandriana no tompomenakely lehibe tamin’iny faritra atsinanana manamorina ny ala iny hatrany avaratr’Ambatovory (toko Avaradrano) ka hatrany atsimon’Ambohitrandriamanitra ([[Vakinisisaony]]). Maro anaka izy ka ny roa lahy nandova fanjakana dia Andrianjakavololonandriana (tao Avaradrano) sy Andriatsimitovifonamanjaka (tao amin’ny Vakinisisaony). Andrianjakavololonandriana dia nonina tao Ambohitrarivo, nanjaka tamin’ny ilany atsimo amin’ny toko Avaradrano (Ivakiniadiana ankehitriny) ary niteraka an’Andrianifonamanjaka; ity indray nanambady an-dRafotsiraivoramavo, zanak’anabavin-drain’Andriamarimapivovo, mpanjaka tany [[Imamo]] andrefana. Niteraka roa lahy izy roa dia: Andriandambozozoro sy Andrianjakafonamanjaka. Andrianjakafonamanjaka dia napetran-drainy tao Ambatovory; nanambady an-dRanavalokoandriamanitra izy, izay zanaka vavin’Andriambelomasina, mpanjakan’Ambohimanga. Lasa vinanton’ny Andriamanjaka noho izany Andrianjakafonamanjaka ary ny zanany sy ny taranany dia natao isan’ny « zazamarolahy »: Andrianamboatsimaharivo sy Andriantsiresy izay nanambady an-dRabodosambaina, zanak’Andriandambozozoro, avy ao Sambaina. Andriandambozozoro indray dia nanjaka tao Sambaina; niteraka maromaro izy fa ny voatanan’ny tantara dia izy mianadahy: Andriandambonavalona sy Rabodosambaina vadin’Andritsiresy voalaza eo ambony. Tsy nipetraka teo Sambainaloatra Andriandambozozoro fa lasa nifindra indray nankany Marovatana, tao Andambozozoro, andrefana-avaratr’Ambohipiara, ka niteraka an-dRalambozozoro sy ny taranany izay manana lafin-kavana aty Lohavohitra - Sambaina. Andriandambonavalona, ilay zanak’Andriandambozozoro tao Sambaina dia maro anaka ka ny zanany vavimatoa dia Razakatsihono, nitondra fanjakana, ary ny zanany lahy dia Rasavolahy zokiny (milevina ao [[Ambatovinaky]] Antananarivo) sy Rasavolahy zandriny (milevina any Ambohidrano andrefana). Ranavalonjafy, zanakavavin-dRasavolahy zandriny dia nanangana ho zanaka ny Dr Andrianangaly, 12 Voninahitra, isan’ny nianatra ho Dokotera mpitsabo voalohany tamin’ny Dr Davidson sy niara-niasa taminy; izy no ray niteraka ny Dr Andrianaly. Any Sambaina izy no milevina. Andrianaly (1840-1886) dokotera voalohany nahavita fianarana tany Edimburg, Ekaosy (avaratr'Angletera); rehefa tafaverina dia noraisin’ny fanjakana ho dokotera mpitsabo. Tamin ny 14 Aprily 1881 no nampakatra ho vady an-dRasendranoro, rahavavin-d[[Ranavalona III]] izy. Nisy fiampangana azy ho nandronjin-doha an-dRasendranoro, izay heloka mahafaty; tsy novonoina anefa izy fa nalefa sesitany tany Ambohimandroso-Tsienimparihy-Betsileo. Tamin’ny 1885 dia nakarina taty Antananarivo izy natao mpitsabo miaramila tany Manjakandrianombana, izay indray vao nitsabo marary tao an-tranony tao Ambatovinaky - Antananarivo. Maro ny olona nanatona azy fa tsara fanahy izy sady mahay. Maty tampoka tamin’ny 23 jolay 1886, ary nalevina ao amin’ny fasany ao Ambatovinaky ihany. Tsy mba voasoratra ao amin’ny tantaram-pianakaviana ity lahatsoratra ity, fa voalaza ao amin’ny Bokin’ i P.Callet<ref name=":0">François Callet (1908), « ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)''»'','' Antananarivo: Imprimerie catholique.</ref>: Razakatsihono tao Sambaina dia nahazo tantara tamin’Andrianampoinimerina. Andriandambonavalona dia maro anaka ka Razakatsihono, vavimatoa, no nataony vavy lahy, hitondra fanjakana tao Sambaina. Nividy vanja sy basy ho an’Andrianampoinimerina izy: vanja 3 barika, basy fangolodoha 10, angalisa 3, bevarahina 1, tsifidianana 1, marovy 2; izao no nateriny tany amin’Andrianampoinimerina: <blockquote>''« Toky no omeko anao na dia vehivavy aza aho, hoy izy; dia hoy ny Andriana: Ento miverina ihany ireo fiadiana ireo fa vavatany iny atsinanana iny !... »''</blockquote> <blockquote>''« Na dia vehivavy aza aho, mahasoava anao, hahavorianao fanjakana, fa mba manana sakaiza mahatoky hahazoako ireo fiadiana ireo aho, fa ianao lehilahy be sitra-po hamorianao fanjakana ! »''</blockquote> <blockquote>''« Reko ny teninao, hitako ny soa aterinao ho ahy ; ka izao no ataoko aminao: omeko anao ny ampaha-dimin’ny tany ao Sambaina ao, ary ny efa-toko an’Andriamifonamanjaka rehetra; ka raha mbola taranako koa no andriana dia tsy ovako mandrakizay; fa vehivavy nahavory tany sy fanjakana ianao. »''</blockquote>, hoy Andrianampoinimerina. ==== Ambohitrano Andrefana ==== Andriambolanambo, zanak’anabavin’Andriamasinavalona, mpanjaka, no andriana tompom-bodivona tao Namehana, nanambady an-dRamanitrandriatsimitovy na Rasoherinareniny (vavimatoan-dRanavalontsimitoviaminandriana) ka niteraka an-dRasoherimanantany, izay lasa vadin’ny mpanjaka Andriambelomasina tao Ambohimanga. Efa nanambady an’Andrianonihafa i [[Rasoherina]] vao nalain’Andriambelomasina ho vady, ka hoy Andrianonihafa nionona : « …Raha alainao, mahatrarantitra anao ! ». Ary Andrianonihafa tsy tamana intsony tao Namehana, fa be voalavo sy bibilava tompon-drano tao ka nifindra nankeny Ambohidrano, alatsinanan’Ambatofotsy - Zanadralambo izy ka tany izy no niteraka ny zanany atao hoe Andriantokanamantany, andriana fiavian’ny Andriamasinavalona sasany ao Ambohidrano. Misy [[lovantsofina]] milaza fa tao Mahatsinjo, avaratr’Ambatofotsy izy no nitoetra ary ny menakeliny no tao Ambohidrano; nefa hoy Andriambelomasina: <blockquote>''« Aiza no ianareo andriamasinavalona indray no hibaby ny menakely fa aoka ianareo hiantsinana eo Ambohidrano ary izy hiakandrefana eo Mahatsinjo ! »''</blockquote> Izany hono no nahatonga ny fasan’Andriantokanamantany ho ao Mahatsinjo. Antanantsara, avaratr’Ambohimanga nomena ho menakelin’Ambohidrano koa ho fanampin’ i Mahatsinjo. ==== Ambohitrano Atsinanana ==== Vohitra eo avaratra andrefan’ i Fiaferana – Andrianamboninolona, Ambohidrano. Nisy maromaro ireo zafikely sy zafiafin’Andriamasinavalona no nomeny vodivona tany amin’iny faritra iny dia Andriantompombe tao Ambihidalôna, Rampianala tao Ambatomalaza, Ramarohasina tao Ambohitrakely, ary Ramambahasina nifidy an’Ambohidrano. Taranaka avy amin-dRamambahasina ilay andriandahy nalaza tao natao hoe Andriamasina. Ny raharaha isan’ny nampalaza ny andriamasinavalona avy ao Ambohidrano atsinanana dia ny mitsara « manozon-doha amin’ny fampinomana [[tangena]] ». Ny loharano ao Ambohidrano no fisotron’ny Andriamanjaka aty Antananarivo, nohon’ny hatsarany fa madio, mamy, mangatsiatsiaka. Misy zohy eo ambany atsimon’ny vohitra, fieren’ny kristianina tamin’ny « Tany maizina ». === Vakinisisaony === Maro be ny vohitra malaza nonenan’ny zanak’Andriamasinavalona tao Vakinisisaony satria ankoatra ireo vodivona nisy ny taranaky Ranavalontsimitoviaminandriana anabaviny, vadin’Andriampanarivofonamanjaka (amin’ny Vakinampasina: Ambohitrandriamantra, Merinarivo, Miadamanjaka, Lazaina, Mantasoa …), dia tao koa: * ny Taranak’Andriankotofananina (Vakinampasina: Anosibe, Soamonina, Ambohi-traina, Fihasinana …); * ny zanak’Andrianavalonarivo sy Andriandahimbolamena (amin’ i Alasora: Ambohijanaka, Ambalanirana, Ambohitrandriananahary …); * ny Tera-dRalanimboahangy, vadiny (amin’ Ampahadimy: Andramasina, Ambohitromby, Ambohitraina). Ka ho tsongaintsika amin’ireo Ambohimahatakatra. ==== Ambohimahatakatra-Mantasoa ==== Ambohimahatakatra<ref>Claudie Razafintsalama (2013) , ''« Ambohimahatakatra-Mantasoa'' » , Fanontana manokana - Antananarivo.</ref>, vohitra tranainy, eo atsimon’ny tanànan’ i Mantasoa, fa ny renirano [[Varahina (renirano)|Varahina]] no mampisaraka azy. Vohitra mbola rakotra ala tranainy sy anirian’ny ahitra sy zava-maniry maintso lava milenodenoka, toerana tokony atao fitsangatsanganana sy fakan-drivotra. Vohitra nanana ny lazany hatry ny ela, fony Andriamasinavalona nanjaka, saingy saika haolo fa nosongonan’ i Tsimanampiovana – Mantasoa eo akaikiny; ny fasana tranainy sy ny trano vitsivitsin’ny taranaka sendra mandalo sisa mijoro. Ao no misy ny fasan-dRasoherina reniny, na Ramanitrandriatsimitovy renin-dRasoherimanantany, vadin’ny Andriambelomasina, mpanjakan’Ambohimanga, loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra nanjaka taorian-d[[Radama Voalohany|Radama I]], fa hoy mantsy Andrianampoinimerina nampihatra ny didy nataon-draibeny:<blockquote>''« …Fa avy amin’ny tera-dRasoherina ihany no hangalana izay hanjaka amin’ity tany ity … »''</blockquote> Fa ahoana moa ny tantaran’ity vohitra ity sy ny taranaka nipoitra avy eo ? Ny anarany dia mampatsiahy ilay vohitra voalohany any avaratra atao hoe Ambohitsitakatra izay naorin’ny foko [[merina]] vao tonga teto ampovoantany notarihin’Andriatsitakatra sy ny namany, raha lazaina fa avy any ampitan-dranomasina any atsinanana, avy any amin’ny tany hoe « ''Nusantaria'' » (Nosy maron’ i [[Indônezia]]) no fiaviny. Taona maro taty aoriana dia nanorina indray an’Ifanongoavana ny taranak’ izy ireo izay nanjakan’Andrianamponga. Tany amin’ny taona 1500 tany ho any, nanorina ny fanjakana entin’ny andriana ramatoa [[Rangita]], zanakavavin-dRafandramanenitra, taranak’Andrianamponga I, ka nataony hoe Imerimanjaka ny renivohiny ary izy nantsoina hoe Andriamanjaka (andriana manjaka). Rangitamanjakatrimovavy no niavian’ny [[andriana]] merina rehetra. Niteraka maro Rangita ka [[Rafohy]] zanany vavy no nandimby azy ary ny zanany lahy atao koa hoe Andrianamponga II, nanoa. Nalefan’izy mianaka anefa Andrianamponga honina any Ifanongoavana, vohitry ny razany fahiny. Haninona ? Nirahiny izy hampandrendrika vy sy hanao fiadiana sy fiasana amin’ny vy, fa malaza mahay manao izany ny mponina merina amin’iny faritra iny, fahaizana nolovaina tamin’ireo razambe avy any Nosantaria. Ka izany fiasana sy fiadiana vita amin’ny vy nampanamboarin’ny anadahin-dreniny izany no nentin’Andriamanelo nandresy ny [[Vazimba]] sy nanitarany fanjakana. Nanjaka toy ny tompomenakely Andrianamponga II tany Ifanongoavana, ary ny fanjakany dia nolovain’ny taranany nandritry ny 200 taona ka Andriampanarivofonamanjaka no nalaza sy farany tao Ifanongoavana efa taty amin’ny taona 1700 tany ho any. Nony maty Andrianamponga dia nalevina tao Ambohimahatakatra, (misy fasana fahatsiarovana azy - ''cénotaphe'' - ao [[Alasora]]). Nony nanjaka Andriamasinavalona, nahare ny lazany sy ny hatsaram-panahiny Andriampanarivofonamanjaka, ka tonga nanoa amin’ny nahim-pony sy nanolotra azy ny fanjakany tany [[Amoronkay]]. Faly Andriamasinavalona fa nihitatra ny fanjakany, ka ho marik’izany dia navelany hanjaka teo amin’ny menakeliny ihany Andriampanarivo, nirahany hampandry tany koa ary nomeny an-dRanavalotsimitoviaminandriana anabaviny ho vadiny ka ny zanak’izy ireo dia handova ny fanjakany. Niteraka maro izy mivady ka ny roa lahy dia nanjaka: * Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo, nitondra ny fanjakany avaratry ny renirano Varahina, amin’Avaradrano (izany hoe Ivakiniadina-ankehitriny); * Andriantsimitovifonamanjaka kosa tao Ambohitrandriamanitra-Amoronkay, ilany atsimon’ny renirano Varahina. Rehefa voazara roa toy izany ny fanjakany dia napetrany teo amin’ny vohitra kely, amoron’ny rano Varahina Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny, hanaramaso an’izy roalahy zanany, fa sady mahatakatra ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana no mahatakatra manara-maso ny atsimo, misy Andriatsimitovifonamanjaka. Ka izany hono no nahazoan’ilay vohitra anarana hoe « Ambohimahatakatra ». Io toerana io, ampitan-drano atsimon’ny tananan’ i Mantasoa, dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana ka nilana andriana nifehy sy niandry, ka ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka mihitsy no napetrany teo ary mba hotsidihiny matetika koa. Amin’ny lovantsofina dia misy Ranavalontsimitoviaminandriana roa, ny voalohany, ilay anabavin’Andriamasinavalona vadin’Andriampanarivofonamanjaka, taty Amoronkay-Vakinisisaony izay tantaraina eto, ary ny faharoa ilay zanaka faravavin’Andriamasinavalona, nipetraka tao Anosimanjaka-Marovatana, izay samy voalaza fa reniben’ izy telo mirahavavy vadin’ ny mpanjaka telolahy: Ramorabe vadin’Andriamananimerina, tao Ambohidratrimo, Rasahala vadin’Andriampoinimerina tao Antananarivo, Rasoherina na Rasoherimanantany vadin’Andriambelomasina tao Ambohimanga; izy ireo dia zanaka vavin-dRasoherina reniny, milevina ao Ambohimahatakatra. Samy lazaina fa loharano niavian’ny Andriamanjaka teto Imerina izy ireo. Samy mitana ny heviny koa ny mpitantara momba an’ireo Ranavalontsimitoviaminandriana roa, reniben-dRasoherina. Ka ny an’iza no marina ? Aoka hohajanona eto ny resaka momba izany fa tsy hisy farany, satria mety tsy ho takatry ny fahatsiarovana. Ilay Andriantsimitovifonamanjaka tao Ambohitrandriamanitra dia nanana zafikely telo lahy izay nizara ny fanjakany toy izao: * Andrianantsantsa, tompomenakely tao Ambohitrandriamanitra ihany ary koa loharano niavian’ireo andriana tao Imerinarivo, fiavin-drain-d[[Ranavalona III]]; * Andriamparantsabe, tao amoron’ i Varahina, loharanon’ny andriana amin’ i Mantasoa-Ambohimahatakatra; * Andriamanitrandriana, loharanon’ny andriana amin’ i Miadamanjaka sy Lazaina. Raha bangoina dia taranaka avy amin’Andriampanarivofonamanjaka sy Ranavalon-tsimitoviaminandriana, ireo andriamasinavalona avy ao Ambohimahatakatra sy ny manodidina rehetra, ary nantsoina hoe « ny zanak’anabavin’Andriamasinavalona ». Araka ny tantara dia ny andriana Razakamanana (1800 ?-1870 ?) no tompomenakely tao Ambohimahatakatra, nanorina an’ i Masombahiny. Niteraka mianadahy izy ka ny vavy atao hoe Ratompo(arisoa) dia nanambady andriamasinavalona tany Marianina, vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ka ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra. ==== Andramasina ==== Ralanimboahangy, zanaka vavimatoan’Andriandanitramantany, mpanjakan’ i Vohitrarivo-Tsinjoarivo, isan’ny 12 vavy vadin’Andriamasinavalona no nanorina azy. Nasain’Andriamasinavalona nianavaratra Ralanimboahangy fa lavitra loatra Tsinjoarivo. « Tsy tamana aho, hoy Ralanimboahangy, raha tsy tanàna mitovy hatsaran-tarehy amin’ny Tsinjoarivo no hipetrahako ! ». Andramasina no voafidy fa misy fitoviana amin’ i Tsinjoarivo. Efa nisy azimba nonina teo talohan’ny nanorenan-dRalanimboahangy ny tena tanàna ary Ankadimbazimba no anarany talohan’ny nanovana azy hoe Andramasina. Ralanimboahangy anefa toa tsy nipetraka firy teo fa teny Ambohimanjaka-Ambatobe, tendrombohitra avo ambony avaratr’Andramasina, no nonina sy milevina, fa ny taranany no nidina teo ambany atsimo, amoron’ny rano Sisaony. Nanana zafikely vavy atao hoe Rangory i Ralanimboahangy nandeha nanambady an’Andrianjafindramioro, mpanjaka tao Antongona. Niteraka mianadahy izy mivady dia Andriantsolo sy Ratsiavanga. Nifanaraka izy roa talohan’ny hivadiana fa ny zaza ampy indray mihira dia ho an’Andramasina fa tsy ho an’Antogona. Koa nony maoty izy mianadahy dia nentina tamim-piravoravoana tany [[Andramasina]], nilanonana sy namonoana omby teny an-dalana, ka iray volana vao tonga tany. Niova anarana koa Rangory reniny ka natao hoe Renindrasolo. Ity Andriantsolo ity dia tonga vadintany nalaza tamin’ny [[Vakinisisaony]] tamin’ny andron’Andrianampoina, ary lehiben’Atsimondrano. Nanana lapa roa Andriantsolo dia iray teo an-tampon’Ambohimanjaka natao hoe Tsarasaotra ary ny faharoa tao Andramasina nataony hoe Mandovahasina. Izy no nanao farihy teo amin’ilay lohalokely ao Ambohimanjaka. Ramanjaka no zanany nandova azy, lehilahy nalaza nanome an’ i Tsinjoarivo ho toeram-pitsangatsanganan-d[[Ranavalona I]]; nefa novonoin’ity izy taty aoriana fa nampangaina ho nitady hamosavy ny Andriamanjaka : * Mpanome amalona amin’ny saron’ankarona ho an-dRanavalona I Ramanjaka, nefa indray mandeha dia nosoloin’ny iraka mpitondra fanomezana teny an-dàlana lohan-tsaka ny amalona izay no nampisafoaka ny andriambavy ka nampamonoiny Ramanjaka. Razafimandimby 14 voninahtra, zana-dRamanjaka no nandimby azy, nalaza fa isan’ny namono nanankenda ho faty an-d[[Radama II]] ho toy ny valifaty angamba. Misy fitenenana hatry ny ela manao hoe: « Ny adin’ny valo-reny, andrianan’Andramasina, dia tsy manam-piafarana ! » === Marovatana === Betsaka koa ny vohitra fonenan’ny Andriamasinavalona ao Marovatana: * Andranosoalaza, any ambodin’Andringitra, eo am-pita avaratra atsinanan’Ampananina, misy ny taranak’Andriambelanonana, zana-dRamorabe; * Miandrarivo, atsimon’ i Mahitsy, misy ny taranak’Andritomponibemihisatra, zana-dRamorabe; * Antanjondroa (misy ny zana-dRamananadrianjaka sy Rabezaka), Andriantany, Manjakazafy, Ambohipiara, Andambozozoro, Fiakarana, sns …). ==== Anosimanjaka ==== [[Sary:Zanadranavalona.jpg|vignette|330x330px|Fasan' i Ranavalotsimitoviaminandriana|alt=|ankavia]] Vohitra kely toy ny nosin-drano eo afovoan’ny tanimbarin’ny [[Betsimitatatra]], andrefan’[[Ambohitrimanjaka]] ary atsinanan’Ampangabe ity Anosimanjaka ity. Ranavalontsimitoviaminandriana, zanaka faravavin'Andriamasinavalona, mpanjaka (tsy azo afangaro mihitsy amin’ilay mitovy anarana aminy izay anabavin’Andriamasinavalona ary milevina any Ambohitraina) no nifidy honina sy ho tompom-bodivona teo Aminampanga niova ho Anosimanjaka. Ny mampalaza azy dia Ranavalontsimitoviaminandriana, antsoina koa hoe Inenibe, izay heverina sy inoan’ny ankamaroan’ny olona fa manana hasina manokana, araka ilay tantara somary mifono angano milaza ny fifindrany monina niala avy eny [[Alasora]] ka nitetezany ny rano hatreo Anosimanjaka, teny ambony ravitatamo …, sy ny fahagagana fanasitranana sy fiarovana niseho tamin’ireo mangatam-pitahiana aminy. Tsy hamerina izany tantara izany eto akory na hitondra adihevitra ny amin’izany fa ny tiana ho fantatry ny mpamaky dia i Ranavalontsimitoviaminandriana no isan’ny loharano niavian’ireo andriamanjaka rehetra teto Imerina taorian’izy efa-dahy nanjaka, zanak’Andriamasinavalona. * Ranavalontsimitovy dia zanak’Andriamasinavalona sy Ramananandrianjaka ka ny iray tampo aminy dia: * Andriantomponimerina, mpanjaka voalohany tao [[Ambohidratrimo]] (ilay naditra) sy * Ramatoanimerina (na Rafotsimifidilahy) nitoetra teny Ambohijanakandriana – Mamioby, niavian’Andriamiaramanjaka, rain’Andrianampoinimerina. Niteraka 9 mianadahy (4 vavy, 5 lahy) izy. Izy dimy lahy no niavin’ireo Andriamasinavalona ao Anosimanjaka antsoina hoe Zanadranavalona. Ny efa-bavy kosa dia: 1- Ratomponimerimanjaka vadin’Andriantrimobemihisatra, mpanjakan’Ambohidratrimo; 2- Ramanitrandriatsimitovy natao koa hoe Rasoherina reniny, nanambady an’Andriambolanambo tao Namehana niteraka an i: - Ramorabe, vadin’Andriamananimerina ny mpanjakan’Ambohidratrimo, niavin’ny zanak’andriamanjaka rehetra avy ao; - Rasoherina, vadin’Andrimbelomasina mpanjakan’Ambohimanga, niavian’ny andriamanjaka nanjaka teto Imerina araka ny tenin’Andrianampoinimerina hoe : « Avy amin’ny tera-dRasoherina irery no angalana izay hanjaka »; 3- Rapapangosasakinivorona, tao Ambohimitsimbina, niteraka an’ i Rasahalarazaka, vadin’Andriampoinimerina, mpanjakan’Antananarivo, loharano niavin’ny andriamanjaka tao, toa an’Andrianambotsimarofy; 4- Razakanavalondralambo, loharano niavian’ny Andriamasinavalona ao Fikarana-Ivato, isan’ny Zanadranavalona. Ny mampalaza koa an’Anosimanjaka dia ny fankalazan’ireo Zanadranavalona isan-taona ny andro fandroana amin’ny tsinambolan’ny [[Alahamady]], manaraka ny fomba teo aloha, araka ny hafatra napetrak’ i Nenibe. === Ambodirano === {| align="center" |+Vakoka tranainy ao Ambodirano Imerinatsimo |[[File:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|thumb|Fasan-dakana ao amin'ny Rovan'Antsahadinta|300x300px]] |[[File:Ivatobe avaratra.jpg|thumb|Fasana tranainy (ankavia) ambony vatolampy ao Ivatobe avaratra|320x320px]] |} ==== Antsahadinta ==== [[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|281x281px|Tranomasin'Andriamangarira ao avaratry ny rovan'Antsahadinta|alt=]] Antsahadinta no isan’ny vohitra malaza ao Ambodirano izay samy misy ny Andriamasinavalona, ny Zazamarolahy ary ny taranak’Andrianampoinimerina avy amin-dRabodozafimanjaka, isan’ny 12 vavy vadiny. Vohitra eo atsimo-andrefan’Antananarivo, vohitra mbola rakotra ala ary voakarakaran’ireo taranaka ka lasa toeram-pitsantsangana mahafinaritra, misy tranom-bakoka. Araka ny tantara dia [[Andriamangarira]]<ref>Lucien Paul Raharison (2012), ''Thèse de Doctorat'': [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing « ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990 ''»], Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&hl=fr&sa=X&redir_esc=y ISBN 9781698427225])</ref>, zanak’olo-mirahavavy amin’[http://aviavy.atspace.com/story/andriambelomasina.html Andriambelomasina] {{Wayback|url=http://aviavy.atspace.com/story/andriambelomasina.html |date=20200215151922 }}, no mpanjaka andriantompombodivona nanorina voalohany ny tanàna, nampanao ny hadivory 7 sosona manodidina sy nandrara ny fikapana ny hazo ka nahavoatahiry ny ala manodidina ny vohitra. [[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|315x315px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny Rovan' Antsahadinta|alt=|centré]] Hoy ny tononkira: <blockquote>«'' Mananjara samy vohitra Antsahadinta. Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany ! ''»</blockquote> Tamin’ny taranak’Andriamangarira<ref>Thomas Rakotoarivelo (2016), « ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany'' »'','' Fanontana manokana - Antananarivo.</ref> tao Antsahadinta no fangalan’ny mpanjakan’Antananarivo vady ka nataon’Andrianamboatsimarofy toeram-pamaharana izy satria nisy ny havany. Andriamaromanompo, zanak’Andrianamboatsimarofy dia nanao toeran-droa fonenany dia Antsahadinta nisy ny renibeny sy Isoananjakana-Anosizato. Hoy ilay [[vazaha]] atao hoe Lebel<ref>Jean Claude Hebert (1804), « ''Les tribulations de Lebel'' « ''Negociant - voyageur'' » ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803)'' », ''In'' « ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'' », ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''</ref>, mpividy andevo, raha tonga taty Imerina izy tamin’ny taona 1803, nitantara: <blockquote>«''…Nantsoina hifampiraharaha amin' i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan’ny havan’ny mpanjaka dia: ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (Dian Tompou Emir) (ndrl na Rabehety, mpanjakan’Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina), ny anabaviny Ravao na Ravaonimerina (Raveaux) vadin’Andriatomponimerina, sy Razafinamboa….''»</blockquote> Volana vitsivitsy tato aoriana (Aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; noararaotin’Andrianampoinimerina izany hanafihana an’Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianakaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany maro be. Nataon’Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka. Afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany an-drefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina, anabaviny, izay nalahelo mafy ny vadiny lasa nandositra; dia nalain’Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Ny taranak’Andriamangarira sy ny havan-dRamaromanompo kosa dia noroahiny hiala ny vohitra. Napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Rabodozafimanjaka, isan’ny 12 vavy vadiny, zanak’Andriantsira, avy eny Alasora ka tao izy mianaka Rakarabo zanany tamin’Andrianampoina no nijaka sy nisaotra omby amin’ny andro Fandroana. Nanomboka hatramin’izay dia i Rabodozafimanjaka sy ny taranany no nanjaka tao Antsahadinta ary milevina ao. Fasana fotsiny sisa ho an’Andriamangarira; ao koa ny an-dRatsimisotry zazamarolahy, ny an’ny terak'Andrianjakatrimo sasany, Andriamasinavalona; ery andrefan’ny tanàna no misy ny fasana nametrahana an’Andrianamboatsimarofy, mpanjaka resy tao Antananarivo sy ny an-dRatsimihara. {| align="center" |[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|<u>Saritany</u>: Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]] |} === Vakinankaratra === Ny andriamanjaka sy ny havany izay nanjaka tany Vakinankaratra nantsoina koa hoe fanjakan’Andrantsay (anarana renirano) fahiny, dia andriana avy aty Imerina ihany ka izany no antony nampidiran’Andrianampoinimerina an’ i Andrantsay ho isan’ny [[Merina]] satria vahoaka merina ny ankamaroan’ny mponina tao ankoatry ny tompontany. Andrianony (na Andrianonifonamanjakatany) sy ireo anabaviny Ramanjaka sy Ramanalina no loharano niavian’ireo mpanjaka tao Andratsay ([[Vakinankaratra]]). Havana akaikin’Andriampanarivofonamanjaka tao Ifanongoavana ihany izy ireo na mety ho iraitampo aminy mihitsy aza fa samy taranaka avy amin’Andrianamponga II, anadahin-d[[Rafohy]], zana-d[[Rangita]] Trimovavavy, koa andriana merina izany. Nifanila vodirindrina ny fanjakan’izy roa tonta, Ifanongoavana atsimo, Vatodrangy-Ambohidranadrambo, atsinanan’Ambohimahatakatra, izay faritra lasa difotry ny rano taty aoriana rehefa natsangana ny tohadrano. Fony Andriamasinavalona nanjaka, dia niainga Andriampanarivofonamanjaka niakatra taty Antananarivo hanoa. Andrianonifonamanjaka mianadahy kosa dia tsy nahatoky loatra an’Andriamasinavalona ka tsy nanaiky ny hanoa fa naleony nifindra monina; nilaozany ny fanjakany izay lasa teo ambany fahefan’Andriampanarivo tato aoriana. Rahefa niainga izy ireo dia nentiny niaraka taminy ny filohan’ny vahoakany sasany ([[hova]] sy menakely), ny [[angaralahy]], ny mpanompo ka nandray ny lalana mianatsimo, nanaraka ny moron’ ala atsinanana, satria tsy nisy olona nanelingelina fa mbola efitra ny toerana. Nivezivezy ela ihany izy ireo nitady toerana honenana: tonga hatrany Kiriiroka any Fisakana, niverina nianavaratra taty amoron’ny renirano [[Onive]], nandalo an’ i Vontovorona, ary farany tody tany amin’ny faritry ny renirano [[Andrantsay (renirano)|Andrantsay]] sy [[Betafo]], izay efa nisy ny [[vazimba]] Radobay. Nalainy ho sakaiza nefa nofitahan’Andrianony sy novonoiny ity vazimba ka nalainy avokoa ny [[ody]] sy ny [[Sampy (malagasy)|sampiny]], dia azo mora foana ilay faritany ka nanjakany am-piadanana. Nony taty aoriana, efa niorina ny fanjakana dia nifampizara izy telo mianadahy: * Ramanalina vavy lasa nirintona nankany Fisakana fa tezitra sy nalahelo tamin’ny namonoana ampitaka ny osiny ho mariky ny fizarana. Andrianony sy Ramanjaka sisa nifampizara ny fanjakana tao Amboavoa koa: - Ramanjaka nifidy ny ilany antsinanana, fa toa mandrimandry ny tany: tao Ambohitradrainarivo sy Betafo izy no nonina; - Andrianony nahazo ny ilany andrefana, somary mafampana fa akaikin’ny sakalava, ary nanorim-ponenanan tao Fiva (Fivavahana). Zato taona mahery kely taty aoriana rehefa naka an’ i Vakinankaratra Andrianampoinimerina, dia Andrianonitomponitany tao Betafo sy Andriamasindraibe tao Vohimalaza, izay samy taranaka avy amin-dRamanjaka no novantaniny. Izy roa lahy ireo dia tsy nanohitra fa nanaiky ny hanoa, ka tsy nesorin’[[Andrianampoinimerina]] tamin’ny fanjakany, ary nataony isan’ny andriamasinavalona, izy ireo sy ny taranany. Andriamanalinibetsileo kosa, taranak’Andrianony dia tsy nanaiky fa nanohitra sy namaky ady tamin’Andrianampoinimerina, ka nony ela resy dia novonoina ary nofoanana ny vohitra nisy azy. Ny zanany Andriambongo sy Andriamanalimbehiantana anefa dia nanaiky mangina ary toa namadika an-drainy mihitsy aza; dia nomen’Andrianampoinimerina fanjakana ihany izy ireo ary Andriambongo aza dia natao vadin-dRamasindrazana, ka niteraka an-dRamboasalama, izay zaza saika hampanjakain-d[[Ranavalona I]], rahavavin-dreniny, handimby azy. Andriantsileondrafy zanak’Andrianonitomponitany tao Betafo no natao lehiben’ ny andriana amin’ i Vakinankaratra manontolo ary izao avy ireo Andriamasinavalona, tompomenakely tao Vakinakaratra, avaratr’ i Mania: * Andrianonitomponitany, tao Betafo; * Andriamanalina tao [[Manandona]]; * Andriamasindraibe, tao [[Antsirabe]]; * Andriambongo mirahalahy tao Imenabe Iarivo; * Andriamaroanaka tao Ambohitrandraina. Ranavalona anabavin’Andriandahimbolamena, tompomenakely tao Ambohijanaka-Vakinisisaony dia nanambady an’Andriamanalina, mpanjaka tao Manandona (Ambohiponana), zanak’Andriamasindraibe ihany, isan’ny mpanan-karena nanefoefo indrindra tany Vakinankaratra: izany no nisian’ny fihavanana akaiky amin’ny andrianan’Ambohijanaka sy Manandona. Rehefa azo sy nanaiky i Vakinankaratra, dia nampiana an’ireo fanjakana rehetra tamin’ny vakin’ i Mania sy Vakin’ i Matsiatra, hatrany Tsienimparihy atsimo satria ireo mpanjaka izay nanaiky ny hanoa an’Andrianampoinimerina dia nijanona ho mpanjaka teo amin’ ny fanjakany ihany saingy nampitoviana fitondrana tahaka ny menakely Ireo nanohitra ka resy dia nalaina ny fanjakany natao « Menabe » fehezin’Antananarivo mivantana na natambatra amin’ ny fanjakana iray ao Vakinankaratra. Ireto izy ireo: * Fisakana, fanjakan-dRarivoekembahoaka, nanohitra ka resy: niala tamin’ny fanjakany; * Manandriana, fanjakan’Andrianatara, nanoa, ka nijanona amin’ny fanjakany ihany; * Isandra, fanjakan-dRajoakarivony, nanoa ka nijanona amin’ny fanjakany ihany; * Ilalangina, fanjakan’Andriambavizanaka, nanoa ka nijanona amin’ny fanjakany ihany; * Itsienimparihy, fanjakan-dRarivoarindrano, nanoa ka nijanona amin’ny fanjakany ihany. Midadasika tokoa ny faritr' i Vakinankaratra fa ny farany avaratra dia Rangaina - Onive (Antanifotsy) ny atsimo Tsienimparihy (Ambalavao), ny atsinanana ny ala, ny andrefana ny fanjakan'ny [[Sakalava]] Menabe. Nizara roa i Vakinankaratra dia: * Ny Andafiatsimonimatsiatra: Tsienimparihy, Ilalangina, Isandra; * Ny Andafiavaratrimatsiatra - Manandriana (hatreo Ivato no mianatsimo); * Ambohitsimanova atsinanana: hatreo Ambohijafy miatsinanana hatrany amin’ny Zafimaniry, hatreo Rangaina-Onive mianatsimo ka hatrany Ivato; * Ambohitsimanova andrefana: Ambohijafy miakandrefana hatrany an-tsakalava. Betafo ihany anefa no foiben’ i Vakinakaratra manontolo. Rehefa vita Vakinakaratara manontolo dia nitodi-doha nianavaratra nody ny tafika; nony tonga teo Ambohipeno (tendrombohitra atsimo-atsinanan’Ambatolampy ankehitriny, amoron’ i Onive) dia nitodika tamin’ireo zana-dRangorinimerina fito lahy Andrianampoinimerina satria izy ireo no tena nifikitra sy nanao izay ahazoana an’ i Vakinakaratra tamin’ny tetika sy tamin’ny fifampiraharahana na tamin’ny ady ka nahafam-po ny andriamanjaka ary novaliany soa. Dia nomeny azy ireo ho menakely sy ifampizaran’izy ireo ny tany teo anelanelan’ i Vakinankaratra sy Ambodirano ary Vakinisisaony, hatreo Ihazolava no mianatsimo hatrany Rangaina-Antanifotsy, ka ipetrahan’ireo taranany hatramin’izao. ==== Betafo ==== [[Sary:Andrianonitomponitany.jpg|vignette|377x377px|Fasan'Andrianonitomponitany, mpanjakan'Andratsay|alt=|ankavia]] Renivohitry ny toko Vakinankaratara izy. Ny anarany hono, dia avy amin’ny hoe Be-eto-afo (Be setrok’afo) satria tanàna be trano madinika midonan-tsetroka izy fehizay, fa nisy vahoaka (menakely, andevo) mpiandry ny Vohiambo (fasan’andriana) izay ilevenan’Andrianonitomponitany sy ny taranany; nantsoina koa hoe « Itsaravavaka » ny fasany, araka ny firarian’Andrianampoina izay nanenina mafy tamin’ny nampamonoana azy tsy ara-drariny ka nanao hoe: « Mba ataovy tsara vavaka re izaho sy ny taranako, ry Andrianonitomponitany ô ! Fa aza manody izany voafitaka ! ». Ambohitsimanova dia tanàna kely eo avaratry ny farihy Tatamarina. Tamin’ny Merina « lavasofina » naka an’ i Vakinankaratra, dia tsy mba nanohitra i Betafo; ka teo amin’io toerana io no nanao [[velirano]] ny andaniny roa: [[Andrianampoinimerina|Andrianampoina]] nanome toky fa tsy hanova ny fitondrana ary tsy hanetry razana; teo andaniny indray Andriantsileondrafy, zanak’Andrianonitomponitany, nisahàto fa hanoa an’Andrianampoina ka tsy hanova izany izy sy ny taranany. Tonga toerana fisehoan’ny andriana teo sy fivorian’ny ambanilanitra amakiana ny kabarin’ny mpanjaka, ary lasa toerana fanaovan-dalonana. Itatamarina dia ilay farihy ao atsimon-tanàna, laza manokan’ i Betafo. Natahorana izy tany aloha fa rehefa hisy hiamboho hono ireo andriandahy lehibe ao Betafo dia mivadika maloto toy ny misy taim-boraka ny rano ka dia Andranomilalahy no natao anarany fony izy mbola [[kamory]] kely. Andrianonitomponitany no nanamboatra azy ho tonga farihy lehibe niaraka tamin’ireo hady fito sosona ka sady lasa fatsakana izy raha misy [[fahirano]] no manda fiarovana avy eo atsimon-tanàna. === Vonizongo === Aiza moa no misy an’ i [[Vonizongo]]? Hatreo amin’ny renirano Moriandro, mandalo ny tanànan’ i Mahitsy no miakandrefana-avaratra, ka hatrany Andriba no faritra misy azy. Mitovitovy amin’ny [[Distrikan'Ankazobe|distrikan’Ankazobe]] ankehitriny. Izany atao hoe Andriamisavalambo (I) izany no mpanjaka voalohany tany, niara-belona tamin-dRalambo sy Andrianjaka. Nalaza ho nahery nandeha izy izany, ka tanàna roa mifanalavitra dia tratrany indray andro, samy isaorany omby amin’ny andro [[Fandroan'Andriana|Fandroana]]. Ratsy fitondra vahoaka anefa izy ka tonga halan’ ny olona. Izy koa no voalaza fa nahita voalohany ny [[tangena]] ka nanorina ny fampinomana amin’io poizina io ho fitsarana, ka izay resy sy maty dia nobaboina ny fananany. Noho izany rehetra izany dia nangidy hoditra tamin’ny vahoaka Andriamisavalambo. Dia niainga Andrianentoarivo sy ny loholona 10 lahy sy vatan-dehilahy 40 sy vahoaka sasany ary Ravonizongo teo Lohavohitra mba hanafika an’Andriamisavalambo. Resy tao Andriba Andriamisavalambo ka novonoina tao Ambohitromby. Lasan’Andrianentoarivo ny fanjakany ary natao hoe Maromadinika ny vahoakany. Raha nijery ny heniheny be teo andrefan’Antaninarivo Andrianjaka dia niloa-bava hoe: <blockquote>''« Tsy avelako tsy ho vary io any am-parany any ! »''</blockquote> Dia nihady an’Ankadimbahoaka Andrianjaka, hadi-tany voalohany nampanaoviny ny vahoaka ho fefiloha ka izay no nanaovana azy hoe « Ankadimbahoaka ». Samy nanao avokoa ny [[Ambaniandro]] sy ny havan’andriana, ary nandraharaha teo [[Andriantompokoindrindra]] sy [[Andrianjaka]]. <blockquote>''« Aza maka ny misy tany fa ny misy vato alaina »''</blockquote> hoy Andriantompokoindrindra tamin’Andrianentoarivo. Ary nokapohin’Andriatompokoindrindra Andrianentoarivo, ka hoy izy taminy:<blockquote> ''«Ty tsy mba mahavita ny anjarany ! »''</blockquote>hoy izy. Nitomany Andrianentoarivo namaly: <blockquote>''« Vato ka ataoko ahoana ! »''</blockquote> Kanjo hevitra iraisan’izy raolahy izany ny mba hanomezan’Andrianjaka an’ i Lohavohitra ho an’ Andrianentoarivo. Nony indray andro, tafahoana teny Andringitra Andrianjaka sy Andrianentoarivo sy ny vahoaka manaraka andriana. Ary hoy Andrianentoarivo tamin’Andrianjaka: <blockquote>''« Aoka mba honenako ity Lohavohitra ! Honeno ! »''</blockquote> hoy Andrianjaka; <blockquote>''« Ary manao ahoana ny vodihena ? Fandrao misy hadino ka mahadiso ? »''</blockquote> hoy Andrianentoarivo:<blockquote>''« Izay hanin’ialahy koa haninona, ny ahy atero ! »''</blockquote> hoy Andrianjaka. Dia nandeha Andrianentoarivo nankany Lohavohitra. Ary taty aoriana indray dia niakatra taty Antaninarivo izy nangataka an’i Babay, dia hoy Andrianjaka:<blockquote>''« Lohavohitra lasan’ialahy ! Ka dia alain’ialahy indray Babay ! »''</blockquote> <blockquote>''« Ka fanjakanao ihany anie, hoy izy, tany ampandriko ho anao ! »''</blockquote> Dia nanao orimbato izy roa lahy teny Andringitra ho fanamafisana izany. Koa rehefa nitoetra teo Lohavohitra Andrianentoarivo dia nampanaiky an’ i Vonizongo manontolo. Niteraka roa lahy Andrianentoarivo dia Andriamosanja sy Andriampimanjaka, izay nizara ho roa an’ i Vonizongo ho atsimo sy avaratra. Ny taranak’izy roa lahy ireo no tompom-bodivona sy menakely tamin’iny faritra avaratra-andrefan’Imerina iny. Ary nony tamin’ny andron’[[Andrianampoinimerina]] nampandry an’ i Marovatana-Ambohidratrimo, dia tonga tamin’ny nahim-pony ny iraka avy amin’ireo terak’Andrianentoarivo-Vonizongo nilaza tamin’Andrianampoina nanao hoe: « Avy manaiky ho zanakao izahay, fa mandre ny teninao hoe hampiadana ny vahoaka…! » Dia faly ny mpanjaka ka ho valin’ny faneken’izy ireo dia tsy nesoriny fa napetrany tamin’ny vodivona nisy azy ireo tsirairay avy; ary ireo zanak’Andrianentoarivo nataony ho isan’ny Andriamasinavalona, nomeny elomena isan-dahy. Nozarainy folo araka ny isany i Vonizongo ka Andriantsimidodò sy Andriantsoba no natao ho isan’ny filohany tamin’izany. ==== Ambohimirimo ==== Betsaka mihitsy ny vohitra nisy ny terak’Andrianentoarivo, Andriamasinavalona amin’ny Vonizongo saingy tsy dia nisy nahazoana tantara firy ary efa lasa haolo aza ny sasany na niova anarana taty aoriana. Ny hany nahazoana tantara kely dia Ambohimirimo, ao amin’ny zarantanin’ i Tsaravoninahitra. Ambohimirimo (na Mananjara ankehitriny) dia ilay vohitra mifono ala tazana ery andafy andrefana atsimon’ i Mahitsy (Lalam-pirenena faha-4) ampitan’ny renirano Moriandro. Andriandambofontany nitondra an’ i Tsaravoninahitra no andriana nandimby fanjakana tao Ambohimirimo tamin’ny andron’Andrianampoina; ary izy sy ny razany: Andriampitsaikarivo, Raoniambato ary Raoniambatomandimby rainy no milevina ao. Taty aoriana dia napetrak’Andrianampoina teny Rasoamananoro zanany, reni-dRamasy. Nony niamboho anefa [[Radama I]] tato aoriana dia natolo-d[[Ranavalona I]] ho an-dRamboasalama zana-drahavaviny Ambohimirimo, ka izy no andriana tompombodivona tao hatramin’ny nahafatesany. Andriantasy mianadahy, zana-dRamboasalama dia manana fasana ao ilevenan’ny taranany. Nisy rova sy lapa tsara tarehy tao, hono, misy amontana sy aviavy ka nahaloa-bolana ny ntaolo hoe: <blockquote>''« Mananjara izay monina ao »''; koa izay no niavian’ny anarany ankehitriny hoe « Mananjara ».</blockquote> === Imamo === Tsy natao isan-toko fa natambatra manontolo amin'Ankibonimerina 4-toko ka dia niray Imerina sy Imamo. Andriambahoaka rainy no mpanjaka lehibe voalohany fantatra tany Imamo ary Manazary no renivohitra. Andriambahoaka II na Andriambahoakafovoanitany, zanany, izay niara-belona tamin’Andriamasinavalona no nandimby azy ka nanorina ny renivohitra tao Amboniazy, nosy kely eo atsinanan’ny farihin’[[Itasy (farihy)|Itasy]], izay misy ny fasana ilevenany ankehitriny. Nizara roa Itasy tamin’izy niamboho: * Imamo Atsinanana (Ambohitrambo, Ambohibeloma, Arivonimamo, Ambatolevy) nanjakan’Andriampivoanandriamanitra, zanany lahitokana); * Imamo andrefana (Manazary, Ambohitrondrana) nomeny an’Andriampanarifito, zanak’anabaviny. Andriamarimampihovohovo, zafiafin’Andriampanarifito, nanjaka tao Ambohitrondrana. Tamin’[[Andrianampoinimerina]] nanafika farany an’Antananarivo dia lasan-ko babo ireo zanaka roa vavin’Andriamary, saika ho vadin’Andriamboatsimarofy tao Antananarivo. Navotan’Andrianampoinimerina anefa izy roa vavy ka nampanateriny tany amin’ny rainy tany Ambohitrondrana. Faly tokoa Andriamary nahita ireo zanany voavotra, ary niaiky ny hatsaram-pon’ilay mpanjakan’Ambohimanga, ka niantso ny vahoakany izy nilazany hoe: <blockquote>''« Ambohimanga isika rehetra na hiafarana na hialohana ! »''</blockquote> Naniraka olona izy ho aty amin’Andrianampoinimerina hoe:<blockquote>''« Anao ny fanjakana, fa zanakao aho! Koa raha tsy ovanao amin’ny ipetrahana, dia toky no omeko anao ! »''</blockquote> Ka hoy Andrianampoinimerina namaly: <blockquote>''« Sitraka sy telina izany ! Matokia kosa ianao, fa tsy ovako amin’izay tany ipetrahanao ianao…»''</blockquote> Taty aorina niainga Andriamary, niakatra aty Ambohimanga, nielo mena narahin’ny vahoaka, ka tsinjon’Andrianampoinimerina tery Mangabe: ka hoy izy: <blockquote>''« Iza kosa io mielo mena io ? Fahavalo sa avy hanatsara ny tany ? Handeha hanatona eny aho fa tsy misy tompon’ny elomena fa izaho no tompony. »'' </blockquote> Dia nandeha Andrianampoinimerina nilanja basy, ka nony teo antenatenany, dia hoy Andriamary: <blockquote>''« Apetraho ny basin’ialahy, fa vita ny fanjakan’ialahy ! »''</blockquote> Dia napetrak’Andrianampoinimerina ny basiny dia hoy izy: <blockquote>''« Ho avy hanatsara ny fanjakako ialahy ? »''</blockquote> <blockquote>''« Izany no nitondrako ity elo ity, hoy Andriamary, hampandry ny fanjakan’ialahy, dia matokia ialahy ! »''</blockquote> <blockquote>''« Lehilahy manao soa ahy ianao Andriamary !, hoy Andrianampoina...., haniraka olona isika avy any andrefana sy avy atsinanana, ka izay ifanenany, ny andrefana anao ary ny atsinanana ahy ! »''</blockquote> Ary efa samy nampandry tany izy roa lahy taty aoriana dia hoy Andriamary: <blockquote>''« Matokia Andrianampoinimerina, fa na iza hivadika na iza hivadika, izaho tsy mba manam-pamadihana mandrakizay doria…! »'' </blockquote> * Raha manao izany ialahy, hoy Andrianampoina, tsy mba ovako ny fitiavako an’ialahy mandrakizay doria; fa an’izay naterak’ialahy na zafiafin’ialahy i Mamo mandrakizay doria ! Ary aza malahelo momba ahy fa tsy ataoko resy lanja nohon’ny sasany !...». Dia nampifanambadiana ny zanak’izy roa lahy sy ny fianakaviana roa tonta. Andriampoetsakarivo sy Andriamarobasy tao Imamo atsinanana kosa nanondro basy nanohitra an’Andrianampoinimerina; tsy nety nanoa nefa resy ka novonoina. Andrianamborinandriamanitra mirahalahy avy sy ny zanak’izy roalahy ireo anefa tonga nanaiky an’Andrianampoinimerina ka tsy novany sata; rehefa azo Imamo atsinanana dia nakambana amin’Ambodirano sy Marovatana tato aoriana. Ny taranak’Andriamary irery ihany no natao « Zazamarolahy », fa ny sisa dia nijanona ho Andriamasinavalona. Nifamatotra ara-panambadiana Imerina sy Imamo ka natao ho iray ihany: * [[Radama Voalohany|Radama]] nanambady an’ i Ravao sy Ramoma, zanak’Andriamary (Ravao nisaorany ka nanambady an-dRamanetaka taty aoriana); * Rabodosahondra anabavin-dRadama nanambady an-dRatefinanahary, zanak’anabavin’Andriamary; * Ratsiadala, anabavin-dRadama nanambady an-dRahanety, zanak’Andriamarobasy; * Razaka Ratrimo, zanak’anabavin’Andriamary nanambady an-dRamasindrazana ka niteraka an-dRamoma (mianadahy avy) na [[Ranavalona II]] mpanjaka. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano == <references /> [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] o0x5ck2jfqfmmb3xquu0crv6ya92fws 0 205658 1136350 1118262 2026-04-26T17:50:20Z HarryWurst 36292 1136350 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Olaf Thon.jpeg |anarana=Olaf Thon |teraka=1 Mey 1966 |maty= |firenena={{Alemaina}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Olaf Thon''' (teraka ny 1 Mey 1966 tao [[Gelsenkirchen]], [[Alemaina]]); dia mpilalao baolina kitra [[Alemaina|alemà]] taloha ary mpanao gazety amin'ny fahitalavitra amin'izao fotoana izao. Nandritra ny asany nilalao, nilalao ho an'ny [[FC Schalke 04]] sy [[FC Bayern München]] izy ary mpikambana hatry ny ela tao amin'ny ekipa nasionaly. Ny zava-bitany lehibe indrindra dia ny fandresena ny fiadiana ny amboara eran-tany FIFA tamin'ny 1990 sy ny fiadiana ny amboara UEFA tamin'ny 1997. ==Klioba== * [[FC Schalke 04]] (1983–1988) * [[Bayern München]] (1988–1994) * [[FC Schalke 04]] (1994–2002) == Jereo koa == {{Commonscat}} [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra alemainy]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1966]] gnjzjsv0134ylb59lm3zo5gvf97r44k 0 229963 1136338 1132141 2026-04-26T15:00:53Z Thelezifor 15140 Nanalehibe sary 1136338 wikitext text/x-wiki [[Sary:COLLECTIE TROPENMUSEUM Studioportret van een Antankarana vrouw uit het noordoosten van Madagascar in kleermakerszit TMnr 60027439.jpg|vignette|Vehivavy antankarana teo anelanelan' ny taona 1864 sy 1866]] Ny '''Antankarana''', '''Antankaraña''', '''Antankaragna''', na '''Tankarana''', '''Tankaraña''' na '''Tankaragna''' dia [[vondrom-poko]] ao amin'ny tendro avaratr'i [[Madagasikara]], ao amin'ny [[Faritanin'Antsiranana|Faritanin' Antsiranana]]. Monina amin' ny faritra lavalava manaraka avy eo [[Ampasimena (Ankarana)|Ampasimena]] (andrefana) mankany [[Vohimarina]] (Vohémar) ny Antankarana. I [[Antsiranana]], sy i Vohimarina no tanàn-dehibe any. Ny hoe "Antankarana" dia midika hoe "mponina ao amin'ny harana", izany hoe ao amin'ny tendrombohitra be vato. Tamin'ny taona 2013 dia niisa 50&nbsp;000 any ho any ny Antankarana. Nisaraka tamin'ny [[Sakalava]] ny Antankarana tamin'ny fiandohan' ny taonjato faha-17 taorian'ny fifanolanana matetika. Nanorim-ponenana tany amin'ny farany avaratra amin' ny Nosy ny Antankarana izay nametraka ny fiandrianam-pireneny sy nampitambatra ireo foko madinika maro nisy. Nandritra ny fotoanan' ny fifandonana tamin' ny Sakalava tamin' ny taonjato faha-17 sy tamin' ny [[Fanjakan' Imerina]] tamin' ny taonjato faha-19, dia nitady fialofana tsindraindray tany amin' ireo toeram-pialokalofana vato voajanahary sy [[lava-bato]] ao amin' ny [[tahirin-javaboarin' Ankarana]] ankehitriny ny Antankarana, ka tamin' ny farany dia naka ny anaran' izy ireo avy amin' ny toerana misy azy ary nanao an' io toerana io ho masina. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-19 dia nisy mpanjaka antankarana nanao sonia fifanarahana tamin' ny iraka frantsay tany [[La Réunion]] izay nanetsika ny miaramila frantsay handroaka ny [[Merina]] hiala amin' ny tanin' ny Antankarana ho takalon' ny fifehezan' ny Frantsay ireo nosy kely maromaro any amin' ny morontsiraka andrefan' i [[Madagasikara]]. Izy ireo koa dia nanampy ny Frantsay tamin' ny fanafihana ny [[Fanjakan' Imerina]] izay niafara tamin' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan' ny Frantsay an' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1896. Ny Antankarana dia iray amin' ireo [[vondrom-poko]] vitsy nanome voninahitra mpanjaka tokana ary nanamafy ny maha-masina ny [[Razana (finoana malagasy)|razambeny]] amin' ny alalan' ny fombafomba nentim-paharazana efa hatramin' ny taonjato maro. Amin' ny lafiny kolontsaina, ny Antankarana dia mitovitovy amin' ny [[Sakalava]] mifanila aminy. Manompo [[tromba]] izy ireo ary mino ny fanahin' ny zavaboary. Mifikitra amin' ny karazana [[fady]] maro izy ireo, indrindra fa ny fady izay miaro ny [[bibidia]] sy ny tany tsy misy olona. Ny [[jono]] sy ny [[fiompiana]] no iompanan' ny toekarena nentin-drazana teo amin' ny Antankarana, na dia vao haingana aza izy ireo no namboly; maro ireo mpikarama miasa amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana sivily, amin' ny fampianarana, amin' ny varotra ary amin' ny sehatra hafa. == Ny maha izy azy ny Antankarana == === Ny mponina === [[Sary:Antankarana ethnic group of Madagascar.png|vignette|275x275px|Faritra nentim-paharazana misy ny Antankarana sy ny foko manodidina azy]] Miisa 50&nbsp;000 ny Antakarana eto [[Madagasikara]] tamin' ny taona 2013. Mipetraka any amin' ny faritra avaratra indrindra amin' ny Nosy izy ireo, ary milaza fa [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] sy [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] ny razambeny. Sampan' ny [[Sakalava]] izy ireo. === Faritra misy azy === Manomboka eo amin' ny tendro avaratry ny Nosy ao [[Antsiranana]] ny faritanin' izy ireo ary mipaka any amin' ny morontsiraka andrefana, anisan' izany ny [[nosy Mitsio]]. Mamaritra azy ao atsinanana ny reniranon' i [[Bemarivo]] ary mianatsimo hatrany amin' ny tanànan' i [[Tetezam-bato|Tetezambato]].[[Sary:Tsingy Ankarana Madagascar 16-07-2004.JPG|vignette|Ny [[tsingy]] any [[Ankarana]], any amin' ny tapany avaratr' i [[Madagasikara]].|275x275px]] Any [[Ankarana]], any amin' ny tendrony avaratra amin' i Madagasikara, sy ny nosy manodidina azy (nosy Mitsio, sns) no misy ny Antakarana. Ankarana dia ny faritra feran' i [[Sambirano]] avy eo amin' ny [[saikanosy]] Ampasimena (ilany andrefana) sy i [[Bemarivo]] any [[Vohemar|Vohimarina]] (ilany atsinanana) mianavaratra hatrany [[Antsiranana]].[[Sary:Antankarana shelter, Ankarana Reserve.jpg|vignette|223x223px|Toerana niafenan' ny [[Zafin' Ifotsy]], ao amin' ny tahirin-javaboarin' Ankarana ankehitriny]] == Tantara == === Ny mponina taloha === Ny [[Onjatsy]] sy ny [[Zafindraminia]] no foko mpiavy taloha tany [[Ankarana]]. Atao hoe tompon-tany kosa ireto foko tanisaina manaraka ireto: ny [[Antambohitsy]], ny Antamboroka, ny Antanala ary ny Vohilava<ref><small>Randriamamonjy Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'', 2006, p. 158.</small></ref>. Nanatevina ny Antankarana koa ny [[Sakalava]] sy ny [[Tsimihety]] Androna. === Faha mpanjaka === [[File:Flag of the Antankarana Kingdom.svg|thumb|Sainan' ny Fanjakana Antankarana]] Ny Antankarana dia sampana avy amin' ny taranaky ny mpanjaka sakalava antsoina hoe ''[[Zafinifotsy]]''. Nisaraka tamin' ny [[Sakalava]] io vondrona io tamin' ny taonjato faha-16 taorian' ny fifandirana tamin' ny ''[[Zafinimena]]'' izay niafara tamin' ny fahazoany zo manokana hanana mpanjaka. Rehefa nolavina ny zo hahazo ny seza fiandrianana dia nandao ny tanindrazan' ny Sakalava teo amin' ny morontsiraka atsimo-andrefana ny Zafinifotsy ary nanorim-ponenana teo avaratry ny sisin-tanin' ny Sakalava. Nilaza i [[Kozobe]] (1614–1639), mpanjakan' ny Antankarana voalohany, fa taniny ny ampahany lehibe amin' ny avaratry ny Nosy, izay nozarainy ho faritany dimy avy nofehezin' ny zanany lahy dimy. Izany tany izany dia nihena haingana avy any atsimo noho [[Andriamandisoarivo]], andriana zafinimena, izay nitarika ny fanafihana feno herisetra nankany amin' ny sisin-tanin' ny Antankarana mba hanitarana ny sisin-tanin' ny [[Fanjakana Sakalava]] any [[Fanjakan' i Boina|Iboina]] tamin' ny faran' ny taonjato faha-17. Maro ny andriana zafinifotsy no maty na nilavo lefona haingana teo anoloan' ny tafika sakalava, fa ny lovantsofina dia mankalaza ny maro izay nanohitra, anisan' izany i [[Andriamampangy]], taranak' i Kozobe. [[Andriantsirotso]] zanany (1692–1710) nanangana ny [[Fanjakana Antankarana]], nitarika ny Zafinifotsy mianavaratra hatrany amin' ny faritry ny [[Tahirin-javaboarin' Ankarana]] izay voaro ankehitriny, ary nanambara ny maha eo ambany fiandrianany ny faritra avaratra. Nandray azy ho mpanjaka ny vahoakany sy ny mponina efa monina tany avaratra, izay nivondrona tamin' ny anarana hoe Antankarana. Niady amin' ny fanjakan' ny Antankarana vao teraka ny Sakalava tamin' ny fiezahana hatrany hitaky ny fiandrianany, saingy niafina tao amin' ny fialofana voajanaharin' ny vatolampy sy [[lava-bato]] tao [[Ankarana]] ny Antankarana. Farany dia voatery nialokaloka tao [[Maroantsetra]] izy ireo, tanàna nofehezin' ny havany antsoina hoe [[Raholo]]. Afaka nandroaka ny Sakalava i [[Andriatsirotso]] telo taona taty aoriana noho ny fanampian' ny miaramilan-dRaholo. Nandritra io fotoana io, Andriatsirotso dia nametraka ny fototry ny fanjakana tamin' ny fikarakarana fiaraha-miasa ara-miaramila teo amin' ireo fokom-pianakaviana, nanangana fitantanan-draharaha, namolavola lalàna ara-toekarena ary nampiditra fomba amam-panao izay nanamafy ny ambaratonga ara-tsôsialy. Araka ny [[lovantsofina]] dia tamin' ny fotoana niomanana hody any an-drenivohitra i Andriantsirotso no tonga tany [[Maroantsetra]] ny zazavavikely valo taona antsoina hoe Tsimatahodrafy. Nanambara ny tenany ho mpimasy ity zazavavy ity ary nanome toromarika an’ Andriantsirotso momba ny fombafomba tokony hatao eny an-dalana mba hiantohana ny fiverenany soa aman-tsara sy ny fananganana fanjakana matanjaka, anisan' izany ny famatorana [[tsihy]] amin' ny hazo ''[[tsitakonala]]'' (''Homalium laxiflorum'') roa nambolena teo ivelan' ny tranon' ny mpanjaka mba hanondroana ny fonenan' ny mpanjaka sy ho tandindon' ny tsy fizarazaràn' ny fanjakana. Hatramin' ny niorenan' ny Fanjakana Antankarana dia ny taranak' Andriantsirotso no nifandimby nanapaka azy. I [[Lamboeny]] (1710–1790) no nandimby azy ireo, avy eo i [[Tehimbola]] (1790–1802), i [[Boanahajy]] (1802–1809) ary i [[Tsialana I]] (1809–1822). Ny [[Fanjakan' Imerina]] niitatra haingana nandritra ny ampolony taona maro voalohany tamin' ny taonjato faha-19 dia nandefa miaramila tsy tapaka nanafika mba hahatonga ny vahoaka amorontsiraka ho eo ambany fifehezan' ny [[Merina]]. Rehefa nanakaiky ny tanindrazan' ny Antankarana ny Merina dia nametraka toby maro tamin' ny lalam-barotra lehibe izay nangalana ny hetra amin' ny Antankarana sy amin' ny mpivarotra hafa, ka nametraka fifehezana ny toekarena tamin' ilay faritra. Tsy ela izany dia narahin' ny fametrahana ireo mpitantana merina hitantana ny faritra. I [[Tsialana I]] dia noterena ho mpanjaka manompo ny [[Merina]]. Nanomboka tamin' ny taona 1835 ka hatramin' ny 1837, ny zanany lahy sy ny mpandimby azy, ny mpanjaka [[Tsimiaro I]] (1822–1882), dia nanao ezaka imbetsaka handroaka ny Merina hiala amin' ny faritaniny, saingy tsy nahomby.  Nahatonga an' i Tsimiaro hitarika ny vahoakany hialokaloka teny amin' ny vatolampin' Ankarana, izay nipetrahan' izy ireo nandritra ny herintaona mahery, ny fitampodian' ny Merina tamin' ny taona 1838 na 1837. Nandritra izany fotoana izany dia namadika ny mpanjaka ny iray tamin' ny olony ary dia voahodidin' ny miaramila merina izy ireo. Araka ny lovantsofina dia nangataka ny fanampian' i [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] ny mpanjaka ary nianiana fa raha tafavoaka velona izy ireo dia hivadika ho [[Silamo eto Madagasikara|Miozolmana]] ny Antankarana. Na dia maro tamin' ny antokony aza no maty voatifitra, dia afaka nandositra nankany amin' ny [[nosy Mitsio]] ny mpanjaka sy ny ankamaroan' ny vahoakany, ka niova finoana. Maro ny maty an-drano tamin' ny fikasana hiampita. Ny toerana niampitana dia heverina fa ny tanànan' [[Ambavanankarana]] izay lasa toerana masina sy fanaovana [[fivahiniana masina]] ary fahatsiarovana ilay fifindrà-monina. Tamin' ny taona 1838-1839 dia nisy fifanarahana natao teo amin' ny mpanjaka sakalava sy i [[Seyyid Said]], mpanjakan' i [[Zanzibar]], mba hanome an' i Said ny fanapahana ny [[Fanjakana Sakalava]] sy ny [[Fanjakana Antankarana]]; tsy nampahafantarina an' i Tsimiaro mihitsy io fifanarahana io ka tsy nisy fiovana ny fitantanana ny tany. === Fidiran' ny Frantsay an-tsehatra === Raha tany an-tsesitany tao amin' ny nosy Mitsio i Tsimiaro dia nandeha tany amin' i [[Ile Bourbon]] mba hanao fifanarahana tamin' ny Frantsay tamin' ny 5 Avrily 1841 izay hiantoka ny fiarovan' ny Frantsay ny Antankarana ka ny takalon' izany dia ny zon' ny Frantsay amin' ny [[Nosy Mitsio]], [[Nosy Faly]], [[Nosy Be]] ary [[Nosy Komba]]. Ny fanelanelanana nataon' ny Frantsay dia nahafahana nandroaka ny [[Merina]] tamin' ny farany, ka nahafahan' ny mpanjaka antankarana namerina ny renivohitra tao [[Ambatoharaña]], saingy 40 taona mahery no lasa vao tafaverina tanteraka tety amin' ny tanibe ny Antankarana manontolo. Rehefa maty i Tsimiaro dia nalevina tao amin' ny lavabaton' Ankarana, izay nialokalofany tsy ho hitan' ny Merina, araka ny hafatra nataony. Ao amin' ny fasana mozilmana akaikin' Ambatoharaña no ilevenan' ny ankamaroan' ny andriana antankarana hafa. Na dia nanaiky ny fiandrianam-pirenena malagasy aza ny Frantsay tamin' ny taona 1862, dia nitazona ny zony tamin' ny maha [[Prôtektôrata frantsain' i Madagasikara|prôtektôrata]] ny Antankarana sy ny Sakalava. I Tsimiaro dia nodimbiasan' ny zanany [[Tsialana II]] (1883–1924) izay teraka tao amin' ny Nosy Mitsio tamin' ny taona 1843. Niara-niasa tamim-pahavitrihana tamin' ny Frantsay izy nandritra ny [[Ady Hova-Frantsay|diabe voalohany nataon' ny tafika frantsay]] niady tamin' ny Merina (1883–1885), sy tamin' ny [[Ady Hova-Frantsay|diabe fanafihana fanindroany]] izay nahomby tamin' ny taona 1895 ka niafara amin' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan' ny Frantsay]] an' i Madagasikara sy ny faharavan' ny [[Fanjakan' Imerina]]. Niady niaraka tamin' ny Frantsay i [[Abdourahaman]] zanany nandritra ny [[Ady Lehibe Voalohany|Ady Lehibe I]]. Nandimby an' i [[Tsialana II]] i [[Lamboeny II]] (1925–1938), i [[Tsialana III]] (1948–1959) ary i [[Tsimiharo II]] (1959 –1982) sy [[Tsimiharo III]], Issa (1982-*).<ref>[https://tanikomadagascar.com/2018/02/24/les-clans-nobles-antakarana/ Les Clans Nobles Antakarana]</ref><ref>[https://www.lexpress.mg/2024/05/diana-des-rituels-autour-de-la.html Rituels autour du Pont Mahavavy]</ref> === Hatramin' ny nahazoana ny fahaleova-tena === Taorian’ ny nahazoan' i [[Madagasikara]] ny fahaleovantenany tamin' i [[Frantsa]] tamin' ny taona 1960 dia tsy nisy nanelingelina firy ny fitondran' i [[Tsimiharo II]] na i [[Tsimiaro III]] mpandimby azy ny fitondram-panjakana malagasy nifandimby (1983 – ankehitriny). Izany dia niova taorian' ny fifidianana an' i [[Albert Zafy]] (1991-1996), izay andriana antankarana avy ao amin' ny tanànan' [[Ambilobe]]. Nezahin' i Zafy nahena ny fahefan' ny mpanjaka Tsimiaro III, izay namaly tamin' ny "famakiana ady" tamin' ny filoha vaovao. Izany disadisa izany dia nifarana rehefa voafidy ny mpandimby an' i Zafy, dia i [[Didier Ratsiraka]], izay niverina tamin' ny pôlitikan' ny tsy fitsabahana amin' ny fomban-drazana. Heverina fa nesorina tamin' ny 2004 i Tsimiaro III taorian' ny fiampangana azy ho nanao [[kolikoly]], ary voafidy handimby azy i [[Lamboeny III]]. Na izany aza, ny fifandonana teo amin' i Tsimiaro III sy Lamboeny III taorian' izay dia namerina na nitazona ny toeran' i Tsimiaro III ho mpanjakan' ny Antakarana. Mbola manohy mitantana ny fombafomba-mpanjaka antakarana izy mandraka androany ary misolo tena ny Fanjakana Antakarana eto [[Madagasikara]] sy any ivelany. == Fiarahamonina == Maro ny zavatra iraisan' ny kolontsaina antankarana amin' ny an' ny [[Sakalava]] mpifanila tanàna aminy. Mitovitovy ny fombafomban' izy ireo ary manome voninahitra ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] mitovy, ary ny vondrom-poko roa dia manaja [[Fady (malagasy)|fady]] mitovy ihany, hany ka sarotra indraindray ny manavaka ireo vondrona roa ireo. Tsara ny fifandraisana misy eo amin' izy roa tonta. === Ny fahefan' ny mpanjaka === Na dia eo ambanin' ny lalàm-pirenena rehetra sy ny fitondram-panjakana aza ny Antankarana dia miray saina ihany koa amin' ny fanekeny ny fahefan' ny ''ampanjaka'' izay taranaka velona avy amin' ny tarana-mpanjaka antankarana efa ho efa-jato taona lasa izay. Hamafisina isaky ny dimy taona ny fahefan' ity mpanjaka ity ao amin' ny tanànan' [[Ambatoharaña]] amin' ny fombafomba fananganan-tsaina antsoina hoe ''[[tsangan-tsaiñy]]''. Na dia misy aza ny fitantarana sasany milaza ny fomba niandohan' ny fanjakan' ireo mpanjaka antankarana, dia nifototra tamin' ny zava-nitranga tamin' ny taonjato faha-19 ny endrika manokana amin' ny fombafomba fanao amin' ny ''tsangan-tsaiñy'' ankehitriny. Tafiditra ao anatin' ny lanonana ny [[fivahiniana masina]] any [[Nosy Mitsio]] ho fahatsiarovana ny nandosiran' ireo mpitsoa-ponenana antankarana tany amin' io nosy io, tamin' ny taona 1830 mba handosirana ny tafiky ny [[Fanjakan' Imerina]], sy hitsidika ny fasan' ny razana maty tao; hatramin' ny vao haingana dia nisy ihany koa ny fananganana ny saina frantsay sy ny an' ny antankarana ho fanomezam-boninahitra ny fifanarahana tamin' ny taona 1841 nosoniavina niaraka amin' ny Frantsay. Ny mpanjaka dia nofidina tamin' ny alalan' ny filankevitry ny loholona ao amin' ny fianakavian' ny mpanjaka ao amin' ny fitondrana. Izy no tompon' andraikitra amin' ny fanononana ny [[joro]] amin' ny lanonana izay angatahana ny tsodranon' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]. Ny anjara asa sôsialy lehibe iray hafa dia ny an' ny ''Ndriambavibe''. Ny Antankarana dia mifidy vehivavy andriana tokana hihazona io toerana io, izay manana fahefana sy lanja mitovy amin' ny an' ny mpanjaka. Tsy vadin' ny mpanjaka izy, nefa manana andraikitra manokana amin' ny fitarihana izy. Ny Antankarana no anidan' ireo vondrom-poko malagasy vitsy sisa tavela eto [[Madagasikara]] izay manohy manamafy ny fahefana nolovan' ny mpanjakany tamin' ny razana amin' ny alalan' ny fanohizana ny fombafomba momba ny fanjakany. === Tsangan-tsaina === Ny [[tsangan-tsaina|''tsangan-tsaina'']] na ''tsangan-tsaigny'' na ''tsangan-tsaiñy'' dia fomban' ny Antankarana manokana, izay fanatsatohana hazo roa, fatorana miaraka manoloana ny tranon' ny olomben' ny fianakaviana, mba hanamarika ny maha iray ny fianakaviam-be sy hanambatra ny lasa amin' ny ankehitriny, ny maty amin' ny velona<ref><small>Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc., p. 22.</small></ref>. === Fianakaviana === Ny tranon' ny Antankarana dia misy tongony. Mazàna ireo tovolahy mikasa hanorina fianakaviana no mandao ny tranon-drainy ary manamboatra ny azy avy amin' ny hazo sy bozaka nangonina teo an-toerana. Rehefa avy nampakarina ny tovovavy iray dia mandao ny tranon' ny fianakaviany ka mifindra any amin' ny tranon' ny vadiny, izay mitantana ny tokantrano sy manampy amin' ny fambolena sy fijinjana ny [[vary]]. Ny lehilahy no tompon' andraikitra amin' ny fitadiavam-bola hividianana ny zavatra ilaina sy amin' ny fambolena ny tanin' ny fianakaviana. Matetika ny mpivady tanora dia mahazo fanaka sy zavatra ilaina hafa ho fanomezana amin' ny fanambadiana avy amin' ny namana sy ny fianakaviana ary ny mpiara-monina. Fahita eo amin' ny fiarahamonina antankarana ny [[fisaraham-panambadiana]] sy ny fanambadiana indray. === Saranga === Toy ny any amin' ny faritra hafa eto [[Madagasikara]], ny fiarahamonina antankarana dia nizara telo: ny [[andriana]] sy ny olon-tsotra ary ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Nofoanana ny fanandevozana teo ambany fitantanan' ny fanjanahantany frantsay nefa matetika ny fianakaviana no mitazona ny saranga ara-tantara misy azy. Ao amin' ny fiarahamonina nentim-paharazana, ny taranaky ny andriana dia mipetraka any amin' ny ilany avaratry ny tanàna ary ny tsy andriana no mipetraka any amin' ny atsimo. Ny toerana dia azo zaraina amin' ny alàlan' ny faritra mazava afovoany izay matetika iorenan' ny lapan' ny tanàna; raha manana [[zomba]] (trano natokana ho an' ny mpanjaka) koa ny tanàna dia eto no misy izany. Fahita eo amin' ny Antankarana ny fanambadian' ny samy hafa saranga, ary ny ankamaroany dia afaka milaza fa mpihavana amin' ny olona iray ao amin' ny saranga ambony. Taloha dia nozaraina ho vondrona mitovitovy amin' ny sarangam-poko antsoina hoe ''karazana'' araka ny fomba fivelomany ny sarambabem-bahoaka. == Finoana sy fivavahana == === Fivavahana silamo sy fivavahan-drazana === Ny ankamaroan' ny Antankarana dia manaraka ny [[fivavahana silamo]]. Mifangaro amin' ny [[fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] (indrindra ny [[Fivavahana amin'ny razana|fivavahana amin' ny razana]]) ny fomba iainan' ny Antankarana ny finoana silamo, miaraka amin' ireo fety lehibe sy singa ara-kolontsaina nindramina tamin' ny kolontsaina arabo silamo. Vitsy dia vitsy ny Antankarana izay manaraka madiodio ny fivavahana silamo tsy mifangaro<ref><small>Middleton, Karen (1999). ''Ancestors, Power, and History in Madagascar''. Leiden, The Netherlands: Brill, p. 148.</small></ref>. Mivory indray mandeha isan-taona ao amin' ny tanànan' Ambatoharaña ny Mozimana avy any amin' ny faritra avaratra sy andrefan' i [[Madagasikara]] mba hitsidika ny fasan' ireo mpanjaka silamo nalevina ao. === Tromba === Mino ny [[tromba]], tahaka ny foko malagasy tantsiraka maro, ny Antankarana. Ny tromba dia fomba ahafahan' ny [[Fanahin'ny vatana|fanahi]]<nowiki/>n' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] mifandray amin' ny alalan' ny fifampiresahana amin' ny velona, ka io fanahy io dia misafidy olona anankiray mbola velona honenany. Matetika dia ny fanahin' ny razan' ny Sakalava no monina amin' ny olona misy tromba<ref><small>Sharp, Lesley (1993). ''The Possessed and the Dispossessed: Spirits, Identity, and Power in a Madagascar Migrant Town''. Berkeley, CA: University of California Press, p. 178.</small></ref>. === Zavatra hafa inoana fisiana === [[Sary:COLLECTIE TROPENMUSEUM Studioportret van een Antankarana vrouw uit het noordoosten van Madagascar in kleermakerszit TMnr 60027431.jpg|vignette|178x178px|Vehivavy antankarana]] [[Sary:Ankarana Reserve tsingy at sunset Madagascar.jpg|vignette|238x238px|Misy fady maro ny ao amin' ny tahirin-javaboarin' Ankarana]] Inoan' ny Antakarana koa ny fonenan' ny fanahin' ny razana ao amin' ny [[voay]] ka [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny Antankarana ny mamono voay<ref><small>Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, The Netherlands: Brill, p.472.</small></ref>. Ny Antankarana koa dia mino ny ''tsiny'', karazana [[fanahy]] eny amin' ny zavaboary. === Fady === Maro ny [[Fady (malagasy)|fady]] miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Samy voarara ny fanapahana hazo [[honko]] be loatra hatao kitay na ny fandoroana ny bozaka, toy izany koa ny fampiasana harato misy masony latsaky ny 15 mm mba hisorohana ny fakana trondro mbola zanany. Ny karazana zava-manana aina sasany dia voaaro amin' ny alalan' ny [[Fady (malagasy)|fady]] izay mandrara ny fihazana azy, anisan' izany ny [[antsantsa]], ny [[Fay (hazandrano)|fay]] ary ny [[voay]]. Misy fady maro koa enti-mandaminana ny fifandraisana eo amin' ny lahy sy ny vavy. Ohatra, fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. Fady amin' ny fiarahamonina mpandala ny nentin-drazana ny [[Tsindrona (fitsaboana)|tsindrona]] sy ny [[Fandidiana (fitsaboana)|fandidiana]] ary ny fanafody môderina noho ny fifandraisany amin' ny fahavalony ara-tantara, dia ny [[Merina]], izay nampiasa voalohany azy ireny. Ny [[tromba]] sy ny fanafody nentim-paharazana kosa no ampiasaina amin' ny fitsaboana. Ireo fady ireo dia tena mihatra any amin' ny afovoan-tanin' ny Antankarana manodidina ny vohitr' Ambatoharaña ary tsy dia mihatra any amin' ireo tanàna manodidina. == Kolontsaina == === Moraingy === [[Sary:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|vignette|222x222px|[[Moraingy]]]] Ny [[haiady]] malagasy [[moraingy]], izay anjakan' ny totohondry nefa azo andakana ihany koa, dia be mpankafy any amin' ny tanora antankarana<ref><small>Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio, p. 455.</small></ref>. Ady an-tsehatra ny moraingy ary misy ny manao loka. Ny mpandray anjara dia ireo zaza sy tanora lahy 10 ka hatramin' ny 35 taona eo. Mandihy [[salegy]] ny mpanao moraingy aloha sy mandritra ary aorian’ ny fifanandrinana. Ny mpijery dia mitehaka sy manakora. Olona roa no mifanandrina isaky ny ady iray ka matetika dia avy amin' ny tanàna na vohitra samy hafa. Tapitra ny fifanandrinana iray rehefa mivoaka ny kianja filalaovana ny mpifanandrina iray izay tsy afaka miaro tena na miady intsony noho ny ratra na zavatra hafa mahazo azy. === Dihy sy mozika === Matetika no atao ny dihy nentim-paharazana antsoina hoe [[rabiky]] amin' ny lanonana atao ho an' ny mpanjaka. === Fitafiana nentim-paharazana === Taloha, ny akanjo dia natao tamin' ny [[rofia]] voatenona. Natambara ho lasa kofehy madinika ny [[tsiraka]] izay nakambana mba ho tady, ary notenomina ho takelaka. Nozairina ireo takelaka ireo mba ho lasa lafika fivavahana sy akanjo. Ny vehivavy sy ny lehilahy dia nanao akanjo lava vita amin' ny rofia. === Fombafomba fandevenana === Ny fandevenana eo amin' ny Antankarana dia matetika lanonana fankalazana. Amin' ireo mponina akaikin' ny ranomasina dia matetika ny fatin' ny havana no apetraka ao anaty [[vatam-paty]] izay entin' ny fianakaviana mihazakazaka mankany an-dranomasina. Ny isan' ny omby vonoina ho an' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] dia mariky ny tsy fankatoavana. Andrefesana ny fankatoavana ny razana ny isan' ny omby atao [[sorona]] ho azy ireo. Singa mampiavaka ny ankamaroan' ny fombafomba sy fankalazana mifandray amin' ny dingam-piainanana eo amin' ny mpino miozolmana koa (toy ny [[fahaterahana]] sy ny [[fampakaram-bady]] ary ny [[fahafatesana]]) ny fanaovana sorona omby<ref><small>Walsh, Andrew (1998). ''[http://www.collectionscanada.ca/obj/s4/f2/dsk2/ftp02/NQ35360.pdf Constructing Antankaraña, history, ritual and identity in northern Madagascar] {{Wayback|url=http://www.collectionscanada.ca/obj/s4/f2/dsk2/ftp02/NQ35360.pdf |date=20211018083617 }}'' (PDF). Toronto: National Library of Canada, p. 40.</small></ref>. === Fiteny === Ny Antankarana dia miteny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], izay sampan' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana|vondrom-piteny malaiô-pôlineziana]] avy amin' ny [[fiteny baritô]] any amin' ny faritra atsimon' i [[Bôrneô]]. == Toekarena == === Jono === Ara-tantara dia [[Jono|mpanjono]] sy mpiandry [[omby]] ny Antankarana, na dia lasa mpamboly aza ny ankamaroany tato anatin' ny taona vitsivitsy. Ny fanjonoana an-dranomasina dia atao amin' ny [[lakana]] entin' olona roa vita amin' ny vatan-kazo tokana noloarana àty. Mihaza [[trozona]] sy [[fano]] (soka-dranomasina) ary [[trondro]] ny mpanjono antankarana. Mampiasa [[harato]] koa izy ireo mba hihazana any amin' ny renirano, izay ahafahany misambotra [[amalona]], [[trondro]], [[oraña]] (na [[makamba]]) ary biby fihinana hafa. === Fambolena === Ny [[vary]] no fototry ny sakafo rehetra, ary matetika atao miaraka amin' ny [[trondro]], ny [[anana]], ny [[tsaramaso]] na ny [[voatavo]]. Ny [[mangahazo]] sy [[akondro]] maitso dia foto-tsakafo mahazatra indrindra rehefa lafo loatra na tsy misy amin' ny vanim-potoana ny sakafo hafa. Mamboly [[fary]] koa ny Antankarana. Ao amin' ny tanin' ny Antankarana no misy ny orinasam-pirenena mpamokatra fary ''[[Siramamy Malagasy]]'' (SIRAMA) ary mampiasa mpifindra monina maro, saingy vitsy an' isa ny Antankarana satria ambony ny fari-piainan' izy ireo ka afaka mikatsaka ny tsaratsara kokoa. === Fiompiana === Mpiompy sy mpiandry [[omby]] ny Antankarana taloha na dia mifototra amin' ny fambolena aza ny fivelomany ankehitriny. Ompiana hahazoana [[ronono]] ny [[omby]]. Heverina ho endriky ny harena koa izy ireny; ny isan' ny omby omena dia maneho fahalalahan-tanana. === Asa hafa === Asa fivelomana lehibe ara-tantara ny famokarana [[sira]]. Ny Antankarana dia nivarotra tamin' ireo tantsambo eorôpeana, nanakalo haran-tsokatra tamin' ny basy. Amin' izao fotoana izao, raha mbola manohy miasa amin' ny seha-pihariana nentim-paharazana ny ankamaroan' ny Antankarana dia maro no mpiasa mitady karama. Ny Antankarana nahita fianarana ambony, indrindra fa ny saranga ambony, dia miasa amin' ny toerana ambony karama toy ny manam-pahefana ara-panjakana, ny mpampianatra ary ny varotra sy karazana asa hafa. [[Antsiranana]] (Diégo-Suarez teo aloha) no tanàna lehibe indrindra ao amin' ny tanindrazan' ny Antankarana. [[Ambilobe]], izay misy ny mpanjaka ankehitriny, no tanàn-dehibe akaiky indrindra misy ny fahefan' ny mpanjaka antankarana ao [[Ambatoharaña]]. [[Sary:Ethnic_groups_of_Madagascar_Map.png|vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara]] == Jereo koa == '''<big>Vahoaka eto Madagasikara</big>''' '''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Battistini, R., sy Verin, P., 1967, "Irodo et la tradition vohémarienne. Arabes et Islamisés à Madagascar et dans l'Océan Indien". ''Revue de Madagascar'' N°34-37 sy ''Taloha'' 2. Imprimerie Nationale Tananarive, 1967. * Vial, M., 1954, "La royauté antankarana". ''Bulletin de Madagascar'' N°92 Janvier 1954. *Middleton, Karen (1999). ''Ancestors, Power, and History in Madagascar.'' Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 9789004112896</nowiki>. *Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. <nowiki>ISBN 1-84162-197-8</nowiki>. *Sharp, Lesley (1993). ''The Possessed and the Dispossessed: Spirits, Identity, and Power in a Madagascar Migrant Town''. Berkeley, CA: University of California Press. <nowiki>ISBN 9780520918450</nowiki>. *Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 9789004209800</nowiki>. *Walsh, Andrew (1998). ''[http://www.collectionscanada.ca/obj/s4/f2/dsk2/ftp02/NQ35360.pdf Constructing Antankaraña, history, ritual and identity in northern Madagascar] {{Wayback|url=http://www.collectionscanada.ca/obj/s4/f2/dsk2/ftp02/NQ35360.pdf |date=20211018083617 }}'' (PDF). Toronto: National Library of Canada. *Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. <nowiki>ISBN 978-0-313-37637-5</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == {{reflist}} [[Sokajy: Foko ao Madagasikara]] 2y4micv40t04g4vdscc40qk0rc5k3a3 0 259423 1136343 1134809 2026-04-26T16:02:47Z Chirocca77 30720 infobox 1136343 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ranavalona I |asa=[[Mpanjakavavy 1788-1861]] |firenena=Madagasikara |anarana hafa= Rabodonandrianampoinimerina |sary=}} '''Ranavalona I''' (1788 - 16 aogositra 1861) dia mpanjakavavy malagasy izay nanjaka tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], manana an' [[Antananarivo]] ho [[renivohitra]], ary ny fotoana nanjakany kosa dia nanomboka tamin' ny [[11 Aogositra|11 aogositra]] [[1828]] ka hatramin' ny [[16 Aogositra|16 aogositra]] [[1861]]. Rehefa nametraka ny tenany handimby ny vadiny [[Radama Voalohany|Radama I]] izay maty tanora izy dia niròna ho amin'ny fandalàna ny tanindrazana sady nanaraka ny politikan'ny fitokana-monina sy ny fahavitàn-tena, nanao izay hahakely dia kely ny fitsabahan' ny Eorôpeana amin'ny raharaham-panjakana malagasy. no nanandratra avo dia avo ny fanompoan-tsampy sy nanenjika fatratra ny [[Kristianisma ao Madagasikara|fivavahana kristiana]] tao [[Madagasikara]] == Fianakaviana == Tsy nanan-janaka tamin-d[[Radama I]] izy nefa niteraka an-dRakoto (ilay lasa [[Radama II]]) efa ho iray taona mahery taorian' ny nahafatesam-badiny. Ireto avy ny lehilahy nifandimby nanambady azy: [[Radama Voalohany|Radama I]] sy [[Rainiharo]] ary [[Rainijohary]]. == Fitondrana == === Fiakarana teo amin' ny fitondrana === Tamin' ny taona 1828, tamin' ny nahafatesan-d[[Radama I]] vadiny sady zanak' [[Andrianampoinimerina]], dia Ramavo no niakatra teo amin' ny fitondrana tamin' ny 4 Aogositra 1829, araka ny lalànan' ny fifandimbiasana eo amin' ny fiandrianana, ka niova anarana hoe Ranavalona na Ranavalomanjaka fa tsy natao hoe Ramavo na Mavo na Rabodonandrianampoinimerina intsony. Ny fiakarany teo amin' ny fitondrana dia notohanan' ny Andriamamba, lehiben' ny tafika sy ny mpiaradia taminy. === Fanadiovana ny tao an-dapa === Satria noheveriny fa tia [[Vazaha eto Madagasikara|vazaha]] loatra sy tsy niraharaha firy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] ary nanova ny lamim-piarahamonina nifandovan' ny mpanjaka nifandimby Radama I, dia nataony izay tsy hisian' ny mpiara-miasa tamin-dRadama I ka nasandrany avo indray ny fanompoana ny [[Sampy (malagasy)|sampi]]<nowiki/>n' ny mpanjaka. Tsy dia ny andriana loatra, araka izany, fa olon-tsotra no nianteherany hanatanjahany ny fahefany. Nanjaka tanteraka ny antokon' ny [[hova]] taorian' ny niambohon' ilay mpanjaka tia fahalalahana (Radama I), ary dia nanjaka tokoa ny habibiana izay tsy mbola fahita teto Madagasikara tamin' izany. === Fanandratana ny fomba-drazana === Nihevitra Ranavalona I fa fanitsakitsahana ny fiandrianany ny fanao sy ny hevitra nampidirin' ny misiônera izay nitory ny Filazantsara teo amin' ny fanjakany satria sady nitory ny haratsian' ny fanompoan-tsampy no nampianatra ny [[fitovian' ny olombelona rehetra]] ka mifanohitra amin' ny fomba nolovana hatramin' izay izany, dia ny fisian' ny saranga samihafa, indrindra ny fisian' ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|fanandevozana]]. Hoy izy: "''Ny fomban-drazako tsy mba mahamenatra ahy na mampatahotra ahy !"''. Tsy azo nomena fampianarana noho izany ny andevo nanomboka tamin' ny taona 1832 ary nanomboka nihamafy koa ny fanenjehana ny Kristiana ka nisy ny novonoina ary maro no nandao ny fonenany. Namono Kristiana maro dia maro tamin' ny taona 1857 izay heveriny ho mpivarotra tanidrazana izy. Hoy izy, mantsy an' ireo Kristiana malagasy "''Miala amiko ka mba ialako, mahafoy ahy ka mba foiko !''". Nofoanany ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|finoana kristiana]], noheverina ho fahavalon' ny fanjakana sy mpamadika ny misiônera sy ny mpanaraka ny misiônera. Tamin' ny taona 1849 no tena nafana ny fanenjehana ny Kristiana izay nodorana velona (ohatra: [[Rafaravavy Rasalama|Rasalama]]), notapahan-doha na navarina avy teny amin' ny havoana. === Fanitarana fanjakana === Tsy ny tanin' ny Madagasikara manontolo no nofehezin' ny Fanjakan' Imerina, izay nataon' ny Eorôpeana hoe "Fanjakan' i Madagasikara", ka noho izany dia niezaka Ranavalona I mba hanjaka koa tamin' ny mponina tany amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i Madagasikara sy ny ao afovoany atsimo ary any avaratra-andrefana izay teo ambany fiarovan' ny Frantsay nanorim-ponenanan tao [[Nosibe]] hatramin' ny taona 1841, faha [[Napoléon III]]. === Fifandraisana tamin' ny vahiny === Noroahiny hody ny solontenan' ny [[Britanika|fanjakana britanika]] sady nanohitra ny fidiran' ny tafika frantsay tao amin' ny fanjakany izy tamin' ny taona 1829. Nobodoiny ny tany sy fananan' izy ireo Nifandraharaha tamin' ny mpivarotra eorôpena ihany Ranavalona I tamin' ny hisian' ny fanamboarana fanaka sy fitaovam-piadiana eto an-toerana hiarovany ny fanjakany, ka ilay Frantsay atao hoe [[Jean Laborde]], izay mpanao taozavatra tsy niankina tamin' ny fanjakana frantsay, no nisahana izany nanomboka tamin' ny taona 1843. Nila fiarovana tamin' ny Frantsay i [[Radama II|Rakotondradama]] nefa tsy nampahalala mialoha izany an-dRanavalona I izay tezitra noho izany ka nandroaka ny Eorôpeana izay noheveriny fa nikononkonona fanonganana. Frantsay vitsy dia vitsy no mba navahan' ny mpanjakavavy tamin' izany, ka anisan' ireo i [[Jean Laborde]], izay olona nitokisany tokoa nandritra ny 25 taona. Izy no nanangana ozinina maro, sy nampiditra indostria maro tao amin' ny fanjakany ary izy koa no vy nahitana ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan' i Manjakamiadana]], izay nilana olona an' arivorivony tamin' ny nananganana azy. I Jean Laborde no naharesy lahatra ny mpanjakavavy ka nampalefaka azy tamin' ny vahiny. Nanomboka nisokatra ny fifanakalozana ara-barotra amin' ny any ivelany. Anisan' ireo nanohy niaina tao Imerina i [[Jean Laborde]], mpandraharaha iray izay nanamboatra basy sy nanorina orinasa hafa tamin' ny anaran' ny fitondram-panjaka, ary i [[Joseph-François Lambert]], mpanao fiantohana frantsay sy mpivarotra andevo niaraka tamin' ny printsy [[Radama II|Rakotondradama]], dia nanao sonia fifanarahana fifaneraserana, fantatra amin' ny anarana hoe ''[[Charte Lambert]]''. === Fifehezana ny vahoaka === Namoaka karazana lalàna izay nanageja tokoa ny vahoakany ny mpanjakavavy. Ny mponina tao amin' ny fanjakany dia afaka niampanga ny heloka isan-karazany toy ny halatra sy ny fanarahana ny fivavahana kristiana ary indrindra ny [[famosaviana]], izay nosaziana tamin' ny alalan' ny fampinomana [[tangena]]. Teo anelanelan' ny taona 1828 sy 1861 dia nahafaty olona 3&nbsp;000 teo ho eo isan-taona ny tangena. == Fiafarany == Tamin' ny Zoma 16 Aogositra 1861, tamin' ny 7 ora maraina no niamboho tamin' ny faha-73 taonany ny mpanjakavavy rehefa nanjaka 33 taona, ka Rakotondradama izay antsoina hoe [[Radama II]] no nandimby azy. Tamin' ny fotoana nanjakany no niavian' ny anarany hoe Ranavalona, izay midika hoe "ilay mitana sy miaro". Teo imason' ny vahiny, Ranavalona I dia noheverina ho mpanjakavavy henjana sy mahery setra, indrindra noho ny fanenjehana kristianina. Amin' ny ankapobeny dia misy koa ny nankasitraka azy noho ny nampahatanjahany sy ny niarovany ny fahaleovantenan' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]]. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) == Boky == * Académie malgache. ''Collection de documents concernant Madagascar et les pays voisins'', Volume 4, Part 4 (in French). Antananarivo: Imprimerie Moderne de l'Emyrne. * Ade Ajayi, Jacob Festus (1989). ''Africa in the Nineteenth Century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-0-520-03917-9</nowiki>. * Andrew, David; Blond, Becca; Parkinson, Tom; Anderson, Aaron (2008). ''Lonely Planet Madagascar & Comoros''. London: Lonely Planet. <nowiki>ISBN 978-1-74104-608-3</nowiki>. * Bloch, Maurice (1986). ''From blessing to violence: history and ideology in the circumcision ritual of the Merina of Madagascar''. Cambridge, UK: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 978-0-521-31404-6</nowiki>. * Brown, Mervyn (2016). ''A History of Madagascar''. Markus Wiener Publishers. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Cole, Jennifer (2001). ''Forget Colonialism?: Sacrifice and the Art of Memory in Madagascar''. Berkeley, CA: University of California Press. <nowiki>ISBN 978-0-520-92682-0</nowiki>. * Dominique Ranaivoson, ''Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques'', Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2^e éd.), p. 151 (<nowiki>ISBN 978-2-84280-101-4</nowiki>). * Ellis, William (1838). ''Volume 2 of History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818''. London: Fisher, Son & Co. * Ellis, William (1870). ''The Martyr Church''. London: J. Snow. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England''. Berlin: J. Snow. Retrieved 5 February 2011. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In ''Chrétien'', Jean-Pierre (ed.). Histoire d'Afrique (in French). Paris: Editions Karthala. pp. 421–444. <nowiki>ISBN 978-2-86537-904-0</nowiki>. * Jackson, Guida M. (1999). ''Women Rulers Throughout the Ages''. An Illustrated Guide. ABC-CLIO. * Koschorko, Klaus; Ludwig, Frieder; Delgado, Mariano (2007). ''A history of Christianity in Asia, Africa and Latin America, 1450–1990''. Cambridge, U.K.: Wm. B. Eerdmans Publishing Co. <nowiki>ISBN 978-0-8028-2889-7</nowiki>. * Laidler, Keith (2005). ''Female Caligula: Ranavalona, the Mad Queen of Madagascar''. London: John Wiley & Sons. <nowiki>ISBN 978-0-470-02226-9</nowiki>. * "L'habitation à Madagascar". ''Colonie de Madagascar: Notes, reconnaissances et explorations''. Vol. 4. Imprimerie Officielle de Tananarive. 1898. * MacDonald Fraser, George (1977). ''Flashman's Lady''. London: Collins. <nowiki>ISBN 978-0-00-744949-1</nowiki>. * Nicolas Martin, ''Symboles royaux et rivalités à la cour de Radama II'', Antananarivo, 2021. * Oliver, Samuel (1886). ''Madagascar: An Historical and Descriptive Account of the Island and its Former Dependencies''. Vol. 1. New York: Macmillan and Co. * Pfeiffer, Ida (1861). ''The last travels of Ida Pfeiffer: inclusive of a visit to Madagascar''. London: Harper. * Prout, Ebenezer (1863). ''Madagascar: Its Mission and Its Martyrs''. London: London Missionary Society. * Raison-Jourde, Françoise (1991). ''Bible et pouvoir à Madagascar au XIXe siècle''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-317-8</nowiki>. * Ralibera, Daniel; De Taffin, Gabriel (1993). ''Madagascar et le christianisme''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-92-9028-211-2</nowiki>. * Sharp, Leslie (2002). ''The Sacrificed Generation: Youth, History, and the Colonized Mind in Madagascar''. Berkeley, CA: University of California Press. <nowiki>ISBN 0-520-22951-7</nowiki>. * Wright, Jennifer (2022). ''I że ci (nie) odpuszczę. Najbardziej mordercze kobiety w historii'' (in Polish). Wydawnictwo Poznańskie. [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] f7seribhbarnil2k4ovcmv4qyz0oesm 0 259424 1136344 1136266 2026-04-26T16:07:44Z Chirocca77 30720 in 1136344 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ranavalona III |asa=[[Mpanjaka vavy]] |teraka=22 novambra 1961 |toerana=fanjakan'Imerina |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any Ambohimanga tamin'ny taona 2007. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. ==== Ny governemanta Ranavalona III (Hita amin'ny alimanaka 1892)<ref>Lucien Emmanuel Randrianarivelo, Ratany (1856-1944) Mpampianatra tao Anatirova ary ny Tantaran'i Madagasikara. Tome I (1528 pages). Impression Newprint 2004 .pp.241-242. </ref> ==== # '''Praiminisitra sady Commander-in-Chief''' : Rainilaiarivony # '''Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny atitany''' : Rainitsimbazafy, ''15 voninahitra'' (kabinetra : Rainisoa, ''15 voninahitra'' sy ''Printsy'' Ratsimamanga, ''15 voninahitra'') # '''Lehiben'ny Andriambaventy''' : ''Printsy'' Razafimanantsoa Ratsimisampy, ''Andriambaventy'' (kabinetra : Rainimanantoanina, ''Andriambaventy'') # '''Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny miaramila''' : ''Printsy'' Ramahatra, ''15 voninahitra'' # '''Lehiben'ny mpanao raharaha momba ny lalàna''' : Razanakombana, ''15 voninahitra'' (kabinetra : Ratsimanohatra, ''15 voninahitra'' sy Rainiasitera, ''15 voninahitra'') # '''Lehiben' ny mpanao raharaha momba ny vahiny''' : Andriamifidy, ''10 voninahitra'' (kabinetra : Ramaka, ''14 voninahitra'' sy Rainibemanantsoa, ''14 voninahitra'' sy Rajoelina, ''13 voninahitra'' sy Rainitsimba, ''11 voninahitra'' sy Rainimalanjaona, ''10 voninahitra'' sy Ratsarahoela sy Ravelojaona ary Rajaonah) # '''Mpanao raharaha momba ny fanaovan-taozavatra''' : Rahagamainty, ''10 voninahitra'' # '''Mpanao raharaha momba ny volampanjakana''' : Rainandrianary, ''Andriambaventy'' # '''Mpanao raharaha momba ny fampianarana''' : Rakoto sy Radoara == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. [[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|thumb|Tafaorina teto Madagasikara La Frantsa]] Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. [[File:Franz Sikora 005.jpg|thumb|Tao La Réunion]] Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], [[Zanzibar]], Aden ary [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== [[File:Queen Ranavalona III with grandniece Marie-Louise, ca. 1905 (cropped).jpg|thumb|Mpanjaka Ranavalona III sy ny natsangany Marie-Louise, ca. 1905]] Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. ==== Ny diany voalohany nankany Frantsa ==== Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris, ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao<ref>Massachusetts Reformatory (1 October 1904). "Kings in Exile". Our Paper. 20 (40): 639.</ref> tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89</ref> ==== Ireo diany hafa nankany Frantsa ==== Mbola afaka nitsidika an'i Frantsa in'enina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ireo olom-pirenena frantsay ho nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho "tamàna" ao Alzeria. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian'i Ranavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona biscuit Petit Beurre tamin'ny taona 1916. Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-d Ranavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37 000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. [[File:Petit beurre Ranavalona III of Madagascar.jpg|thumb|Fonona Biscuit Petit beurre ahitana ny sarin' i Ranavalona III]] Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III nitsidika an'i Marseille sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao Paris. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny Opera tao Paris, sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny Solombavambahoaka Frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny zanatany azy tamin'ny fomba ofisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50 000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany. Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona nanao an'i Dives-sur-Mer ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i Calvados, izay nakàn'ny media frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910, no nitetezany an'i Paris, [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[Paparazzi]]. Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboin'ny Frantsay ho 75 000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa tanibe farany nataon'i Ranavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, [[Aix-les-Bains]], ary Allevard. Ny nipoahan'ny Ady Lehibe Voalohany tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa tanibe intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika fotoam-pivavahana protestanta nataon'ny Fiangonana Reforme<ref>Saillens, Pasteur R. (1906). "Impressions of Algeria". The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk & Wagnalls. p. 449.</ref> tao afovoan'i Alger. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-200-5</nowiki>.</ref> == Ny fahafatesany sy ny taorian'izay== Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao Algers noho ny fahatsentsenan'ny lalandrà izy tamin'ny 23 mey 1917. Natao ny 25 mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fanafenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Algers, nanatrika izany ireo namany, mpiara-miangona ary ireo olo-manan-kaja sasany tao Algers. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny Governoran'i Madagasikara ny Governoran'i Alzeria Frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-dRasoherina tao amin'ny rovan'Antananarivo, Madagasikara, lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjaka vavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapam-panjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza anefa dia anisan'ny avotra tsy tratran'ny afo ny lamba nitehirizina ny masina Ranavalona III ary nafindran'ny filoha [[Marc Ravalomanana]] tany amin'ny Fasana tokony hisy azy tao Ambohimanga tamin'ny taona 2007. Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan'i Ranavalona, nifindra tany amin'ny departemantan'ny Alpes-Maritimes any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany. Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan'i Ranavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa tanibe. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpanampy mpitsabo ary nomena ny Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisara-panambadiana tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sosialista frantsay mavitrika ny namirapiratra. Maty tao Bazoche-sur-Bates izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil, Frantsa. == Ny lova sy vakoka navelan-dRanavalona III == [[Sary:Crown_of_Queen_Ranavalona_III.jpg|vignette|Tandro-panjakana faha-Ranavalona III]] Taorian'ny fangatahana famerenana zava-tsarobidy navoakan'ny Filoha [[Andry Rajoelina]], dia naverin'i Frantsa tamin'ny Novambra 2020 ny Tandro-panjakana vita amin'ny vifotsy milokom-bolamena voaravaka lamba jaky, 70 sm ny haavony ary 35 sm ny savaivony, izay nandravaka ny elo-tranon'i Ranavalona. Efa naseho nanomboka tamin'ny taona 1910 tao amin'ny Tranombakoka Miaramila, Les Invalides, izany, taorian'ny nanomezan'i Georges Richard azy, izay niasa tao amin'ny tafika mpampandry tany teto Madagasikara (1883-1885) ary taty aoriana tao amin'ny fitondrana mpanjanaka. Manaraka izany ihany koa, novidin'ny governemantan' i Madagasikara nandritra ny lavanty tamin'ny taona 2020 ny tahirin-damaody, sary ary taratasy mitantara ny tantaran'i Ranavalona, ​​izay hita tao amin'ny valin-drihana iray tao Guildford, [[Surrey]], [[Angletera]]. An'i Clara Herbert izay niasa tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka Malagasy nanomboka tamin'ny taompolo 1890s ka hatramin'ny taompolo 1920s izany, ary nifandovan'ny fianakaviana sy ny taranany izany. Misy koa ny tantara L'Aube rouge nosoratan'i Jean-Joseph Rabearivelo miresaba betsaka ny ady nifanaovan'ny frantsay ny malagasy, fa mifantoka betsaka amin'i Ranavalona III izany.<ref>Adejunmobi, Moradewun (1994). "History and Ideology in Jean-Joseph Rabearivelo's Prose Works". Canadian Journal of African Studies / Revue Canadienne des Études Africaines. 28 (2): 219–235. doi:10.2307/485716. ISSN 0008-3968. JSTOR 485716.</ref> == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] qrn408unkm2ip4e0jjkxgdrobou7aik 1136346 1136344 2026-04-26T16:18:41Z Chirocca77 30720 infobox, lohateny kely 1136346 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ranavalona III |asa=[[Mpanjaka vavy]] |teraka=22 novambra 1961 |toerana=fanjakan'Imerina |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ny fitondrany == Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any Ambohimanga tamin'ny taona 2007. ==== Ny governemanta Ranavalona III (Hita amin'ny alimanaka 1892)<ref>Lucien Emmanuel Randrianarivelo, Ratany (1856-1944) Mpampianatra tao Anatirova ary ny Tantaran'i Madagasikara. Tome I (1528 pages). Impression Newprint 2004 .pp.241-242. </ref> ==== # '''Praiminisitra sady Commander-in-Chief''' : Rainilaiarivony # '''Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny atitany''' : Rainitsimbazafy, ''15 voninahitra'' (kabinetra : Rainisoa, ''15 voninahitra'' sy ''Printsy'' Ratsimamanga, ''15 voninahitra'') # '''Lehiben'ny Andriambaventy''' : ''Printsy'' Razafimanantsoa Ratsimisampy, ''Andriambaventy'' (kabinetra : Rainimanantoanina, ''Andriambaventy'') # '''Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny miaramila''' : ''Printsy'' Ramahatra, ''15 voninahitra'' # '''Lehiben'ny mpanao raharaha momba ny lalàna''' : Razanakombana, ''15 voninahitra'' (kabinetra : Ratsimanohatra, ''15 voninahitra'' sy Rainiasitera, ''15 voninahitra'') # '''Lehiben' ny mpanao raharaha momba ny vahiny''' : Andriamifidy, ''10 voninahitra'' (kabinetra : Ramaka, ''14 voninahitra'' sy Rainibemanantsoa, ''14 voninahitra'' sy Rajoelina, ''13 voninahitra'' sy Rainitsimba, ''11 voninahitra'' sy Rainimalanjaona, ''10 voninahitra'' sy Ratsarahoela sy Ravelojaona ary Rajaonah) # '''Mpanao raharaha momba ny fanaovan-taozavatra''' : Rahagamainty, ''10 voninahitra'' # '''Mpanao raharaha momba ny volampanjakana''' : Rainandrianary, ''Andriambaventy'' # '''Mpanao raharaha momba ny fampianarana''' : Rakoto sy Radoara == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. [[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|thumb|Tafaorina teto Madagasikara La Frantsa]] Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. [[File:Franz Sikora 005.jpg|thumb|Tao La Réunion]] Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], [[Zanzibar]], Aden ary [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== [[File:Queen Ranavalona III with grandniece Marie-Louise, ca. 1905 (cropped).jpg|thumb|Mpanjaka Ranavalona III sy ny natsangany Marie-Louise, ca. 1905]] Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. ==== Ny diany voalohany nankany Frantsa ==== Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris, ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao<ref>Massachusetts Reformatory (1 October 1904). "Kings in Exile". Our Paper. 20 (40): 639.</ref> tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89</ref> ==== Ireo diany hafa nankany Frantsa ==== Mbola afaka nitsidika an'i Frantsa in'enina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ireo olom-pirenena frantsay ho nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho "tamàna" ao Alzeria. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian'i Ranavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona biscuit Petit Beurre tamin'ny taona 1916. Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-d Ranavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37 000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. [[File:Petit beurre Ranavalona III of Madagascar.jpg|thumb|Fonona Biscuit Petit beurre ahitana ny sarin' i Ranavalona III]] Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III nitsidika an'i Marseille sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao Paris. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny Opera tao Paris, sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny Solombavambahoaka Frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny zanatany azy tamin'ny fomba ofisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50 000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany. Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona nanao an'i Dives-sur-Mer ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i Calvados, izay nakàn'ny media frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910, no nitetezany an'i Paris, [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[Paparazzi]]. Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboin'ny Frantsay ho 75 000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa tanibe farany nataon'i Ranavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, [[Aix-les-Bains]], ary Allevard. Ny nipoahan'ny Ady Lehibe Voalohany tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa tanibe intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika fotoam-pivavahana protestanta nataon'ny Fiangonana Reforme<ref>Saillens, Pasteur R. (1906). "Impressions of Algeria". The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk & Wagnalls. p. 449.</ref> tao afovoan'i Alger. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-200-5</nowiki>.</ref> == Ny fahafatesany sy ny taorian'izay== Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao Algers noho ny fahatsentsenan'ny lalandrà izy tamin'ny 23 mey 1917. Natao ny 25 mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fanafenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Algers, nanatrika izany ireo namany, mpiara-miangona ary ireo olo-manan-kaja sasany tao Algers. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny Governoran'i Madagasikara ny Governoran'i Alzeria Frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-dRasoherina tao amin'ny rovan'Antananarivo, Madagasikara, lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjaka vavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapam-panjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza anefa dia anisan'ny avotra tsy tratran'ny afo ny lamba nitehirizina ny masina Ranavalona III ary nafindran'ny filoha [[Marc Ravalomanana]] tany amin'ny Fasana tokony hisy azy tao Ambohimanga tamin'ny taona 2007. Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan'i Ranavalona, nifindra tany amin'ny departemantan'ny Alpes-Maritimes any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany. Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan'i Ranavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa tanibe. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpanampy mpitsabo ary nomena ny Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisara-panambadiana tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sosialista frantsay mavitrika ny namirapiratra. Maty tao Bazoche-sur-Bates izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil, Frantsa. == Ny lova sy vakoka navelan-dRanavalona III == [[Sary:Crown_of_Queen_Ranavalona_III.jpg|vignette|Tandro-panjakana faha-Ranavalona III]] Taorian'ny fangatahana famerenana zava-tsarobidy navoakan'ny Filoha [[Andry Rajoelina]], dia naverin'i Frantsa tamin'ny Novambra 2020 ny Tandro-panjakana vita amin'ny vifotsy milokom-bolamena voaravaka lamba jaky, 70 sm ny haavony ary 35 sm ny savaivony, izay nandravaka ny elo-tranon'i Ranavalona. Efa naseho nanomboka tamin'ny taona 1910 tao amin'ny Tranombakoka Miaramila, Les Invalides, izany, taorian'ny nanomezan'i Georges Richard azy, izay niasa tao amin'ny tafika mpampandry tany teto Madagasikara (1883-1885) ary taty aoriana tao amin'ny fitondrana mpanjanaka. Manaraka izany ihany koa, novidin'ny governemantan' i Madagasikara nandritra ny lavanty tamin'ny taona 2020 ny tahirin-damaody, sary ary taratasy mitantara ny tantaran'i Ranavalona, ​​izay hita tao amin'ny valin-drihana iray tao Guildford, [[Surrey]], [[Angletera]]. An'i Clara Herbert izay niasa tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka Malagasy nanomboka tamin'ny taompolo 1890s ka hatramin'ny taompolo 1920s izany, ary nifandovan'ny fianakaviana sy ny taranany izany. Misy koa ny tantara L'Aube rouge nosoratan'i Jean-Joseph Rabearivelo miresaba betsaka ny ady nifanaovan'ny frantsay ny malagasy, fa mifantoka betsaka amin'i Ranavalona III izany.<ref>Adejunmobi, Moradewun (1994). "History and Ideology in Jean-Joseph Rabearivelo's Prose Works". Canadian Journal of African Studies / Revue Canadienne des Études Africaines. 28 (2): 219–235. doi:10.2307/485716. ISSN 0008-3968. JSTOR 485716.</ref> == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) == Loharano == [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] lk8mdscads2cffikmdsetn6uhtxame0 1136450 1136346 2026-04-27T11:48:01Z JianJi 36396 1136450 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ranavalona III |asa=[[Mpanjaka vavy]] |teraka=22 novambra 1861 |toerana=fanjakan'Imerina |firenena=Madagasikara |anarana hafa= Razafindrahety |sary=}} [[Sary:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 grayscale cropped.jpg|vignette|Ranavalona III]]'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny. Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III. == Tetiharana sy fahazazana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]] [[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.<ref>Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. </ref> Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara. Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny<ref>teny mihaja entina ilazana ny andevo</ref> fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]]. Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS). Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy. Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho. Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: "Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra." <ref>https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&datum=18830915&seite=4&zoom=33</ref> == Fiakarana eo amin' ny fiketrahana == [[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]] Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka. Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Tamin'ny 22 Novambra 1883, mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety no nanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe "''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena". Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: "Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika." Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka. Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana<ref>Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.</ref>, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo. Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.<ref>"[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=true The Queen of Madagascar]". Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn & Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.</ref> Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.<ref>Stuart Robson, Isabel (1896). "The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar". Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge & Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&redir_esc=y]</ref> Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara. == Ny fitondrany == Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia izy aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885<ref>https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar</ref>, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao. Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any Ambohimanga tamin'ny taona 2007. ==== Ny governemanta Ranavalona III (Hita amin'ny alimanaka 1892)<ref>Lucien Emmanuel Randrianarivelo, Ratany (1856-1944) Mpampianatra tao Anatirova ary ny Tantaran'i Madagasikara. Tome I (1528 pages). Impression Newprint 2004 .pp.241-242. </ref> ==== # '''Praiminisitra sady Commander-in-Chief''' : Rainilaiarivony # '''Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny atitany''' : Rainitsimbazafy, ''15 voninahitra'' (kabinetra : Rainisoa, ''15 voninahitra'' sy ''Printsy'' Ratsimamanga, ''15 voninahitra'') # '''Lehiben'ny Andriambaventy''' : ''Printsy'' Razafimanantsoa Ratsimisampy, ''Andriambaventy'' (kabinetra : Rainimanantoanina, ''Andriambaventy'') # '''Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny miaramila''' : ''Printsy'' Ramahatra, ''15 voninahitra'' # '''Lehiben'ny mpanao raharaha momba ny lalàna''' : Razanakombana, ''15 voninahitra'' (kabinetra : Ratsimanohatra, ''15 voninahitra'' sy Rainiasitera, ''15 voninahitra'') # '''Lehiben' ny mpanao raharaha momba ny vahiny''' : Andriamifidy, ''10 voninahitra'' (kabinetra : Ramaka, ''14 voninahitra'' sy Rainibemanantsoa, ''14 voninahitra'' sy Rajoelina, ''13 voninahitra'' sy Rainitsimba, ''11 voninahitra'' sy Rainimalanjaona, ''10 voninahitra'' sy Ratsarahoela sy Ravelojaona ary Rajaonah) # '''Mpanao raharaha momba ny fanaovan-taozavatra''' : Rahagamainty, ''10 voninahitra'' # '''Mpanao raharaha momba ny volampanjakana''' : Rainandrianary, ''Andriambaventy'' # '''Mpanao raharaha momba ny fampianarana''' : Rakoto sy Radoara == Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara == Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe "protectorat" ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana. Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo<ref name=":0">Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 </ref>. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo<ref name=":0" />, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895. [[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|thumb|Tafaorina teto Madagasikara La Frantsa]] Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy. Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899. == Tany an-tsesitany == [[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]] Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao. Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa. Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa <ref>https://journals.openedition.org/diasporas/7019</ref>. === Tao amin'ny nosy La Réunion === Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana. [[File:Franz Sikora 005.jpg|thumb|Tao La Réunion]] Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa . Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], [[Zanzibar]], Aden ary [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: ""Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho." Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo." === Tao Alger=== [[File:Queen Ranavalona III with grandniece Marie-Louise, ca. 1905 (cropped).jpg|thumb|Mpanjaka Ranavalona III sy ny natsangany Marie-Louise, ca. 1905]] Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly<ref>"Crownless Monarchs". The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead & Co. 1908. PP.118</ref>. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.<ref>Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7. </ref> Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303</ref> Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny<ref>Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347</ref>. ==== Ny diany voalohany nankany Frantsa ==== Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris, ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao<ref>Massachusetts Reformatory (1 October 1904). "Kings in Exile". Our Paper. 20 (40): 639.</ref> tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89</ref> ==== Ireo diany hafa nankany Frantsa ==== Mbola afaka nitsidika an'i Frantsa in'enina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ireo olom-pirenena frantsay ho nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho "tamàna" ao Alzeria. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian'i Ranavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona biscuit Petit Beurre tamin'ny taona 1916. Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-d Ranavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37 000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. [[File:Petit beurre Ranavalona III of Madagascar.jpg|thumb|Fonona Biscuit Petit beurre ahitana ny sarin' i Ranavalona III]] Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III nitsidika an'i Marseille sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao Paris. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny Opera tao Paris, sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny Solombavambahoaka Frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny zanatany azy tamin'ny fomba ofisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50 000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany. Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona nanao an'i Dives-sur-Mer ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i Calvados, izay nakàn'ny media frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910, no nitetezany an'i Paris, [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[Paparazzi]]. Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboin'ny Frantsay ho 75 000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa tanibe farany nataon'i Ranavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, [[Aix-les-Bains]], ary Allevard. Ny nipoahan'ny Ady Lehibe Voalohany tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa tanibe intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika fotoam-pivavahana protestanta nataon'ny Fiangonana Reforme<ref>Saillens, Pasteur R. (1906). "Impressions of Algeria". The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk & Wagnalls. p. 449.</ref> tao afovoan'i Alger. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.<ref>Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). "Villages noirs" et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-200-5</nowiki>.</ref> == Ny fahafatesany sy ny taorian'izay== Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao Algers noho ny fahatsentsenan'ny lalandrà izy tamin'ny 23 mey 1917. Natao ny 25 mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fanafenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Algers, nanatrika izany ireo namany, mpiara-miangona ary ireo olo-manan-kaja sasany tao Algers. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny Governoran'i Madagasikara ny Governoran'i Alzeria Frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-dRasoherina tao amin'ny rovan'Antananarivo, Madagasikara, lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjaka vavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapam-panjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza anefa dia anisan'ny avotra tsy tratran'ny afo ny lamba nitehirizina ny masina Ranavalona III ary nafindran'ny filoha [[Marc Ravalomanana]] tany amin'ny Fasana tokony hisy azy tao Ambohimanga tamin'ny taona 2007. Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan'i Ranavalona, nifindra tany amin'ny departemantan'ny Alpes-Maritimes any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany. Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan'i Ranavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa tanibe. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpanampy mpitsabo ary nomena ny Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisara-panambadiana tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sosialista frantsay mavitrika ny namirapiratra. Maty tao Bazoche-sur-Bates izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil, Frantsa. == Ny lova sy vakoka navelan-dRanavalona III == [[Sary:Crown_of_Queen_Ranavalona_III.jpg|vignette|Tandro-panjakana faha-Ranavalona III]] Taorian'ny fangatahana famerenana zava-tsarobidy navoakan'ny Filoha [[Andry Rajoelina]], dia naverin'i Frantsa tamin'ny Novambra 2020 ny Tandro-panjakana vita amin'ny vifotsy milokom-bolamena voaravaka lamba jaky, 70 sm ny haavony ary 35 sm ny savaivony, izay nandravaka ny elo-tranon'i Ranavalona. Efa naseho nanomboka tamin'ny taona 1910 tao amin'ny Tranombakoka Miaramila, Les Invalides, izany, taorian'ny nanomezan'i Georges Richard azy, izay niasa tao amin'ny tafika mpampandry tany teto Madagasikara (1883-1885) ary taty aoriana tao amin'ny fitondrana mpanjanaka. Manaraka izany ihany koa, novidin'ny governemantan' i Madagasikara nandritra ny lavanty tamin'ny taona 2020 ny tahirin-damaody, sary ary taratasy mitantara ny tantaran'i Ranavalona, ​​izay hita tao amin'ny valin-drihana iray tao Guildford, [[Surrey]], [[Angletera]]. An'i Clara Herbert izay niasa tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka Malagasy nanomboka tamin'ny taompolo 1890s ka hatramin'ny taompolo 1920s izany, ary nifandovan'ny fianakaviana sy ny taranany izany. Misy koa ny tantara L'Aube rouge nosoratan'i Jean-Joseph Rabearivelo miresaba betsaka ny ady nifanaovan'ny frantsay ny malagasy, fa mifantoka betsaka amin'i Ranavalona III izany.<ref>Adejunmobi, Moradewun (1994). "History and Ideology in Jean-Joseph Rabearivelo's Prose Works". Canadian Journal of African Studies / Revue Canadienne des Études Africaines. 28 (2): 219–235. doi:10.2307/485716. ISSN 0008-3968. JSTOR 485716.</ref> == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) == Loharano == [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] avmrxc1nlwcjqdwgftaa9gl3tmvk4dv 0 259426 1136347 1084508 2026-04-26T16:22:22Z Chirocca77 30720 infobox 1136347 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ranavalona III |asa=[[Mpanjaka vavy]] |teraka=1814 |toerana=fanjakan'Imerina |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} [[Sary:Queen Rasoherina.jpg|vignette|Rasoherina]]'''Rasoherina''' dia mpanjakavavy malagasy nanjaka tao amin' ny [[Fanjakan' i Madagasikara]] nanomboka tamin' ny taona 1863, nahafatesan-d[[Radama II]] vadiny, hatramin' ny taona 1868. == Fiainany manokana == Teraka tamin' ny taona 1814 izy, ka Rabodozanakandriana izay nohafohezina amin' ny hoe Rabodo fotsiny no niantsoana azy talohan' ny naha mpanjaka azy, ary maty tamin' ny taona 1868. Nanambady an-d[[Rainivoninahitriniony]] izy nefa nisarahany io ka [[Rainilaiarivony]] indray no lasa vadiny izay tena nitantana ny raharaham-panjakana. == Fiakarana teo amin' ny fitondrana == Taorian' ny fanandramam-panonganana dia nomen' ny tandapa fahafahana manjaka Rasoherina (1863-1868) vadin-dRadama, raha manaiky fizaram-pahefana amin' ny Praiminisitra izy. Izany fifanarahana ara-piarahamonina izany dia ho tanteraka amin' ny alalan' ny fanambadiana manana endrika pôlitika. Nanaiky ny mpanjakavavy Rasoherina ka nanambady an' i [[Rainivoninahitriniony]], ary taorian' ny fanonganana azy dia nanambady ny rahalahiny [[Rainilaiarivony]] (1864-1895), izay hanambady an-[[Ranavalona II]] (1868-1883) sy an-d[[Ranavalona III]] (1883-1897). == Fifehezana ny vahoaka == Raha nanome fahalalahana tanteraka teo amin' ny varotra, ny indostria ary ny finoana isan-karazany Radama II tamin' ny androny, ireo nandimby ny asany kosa dia nanararaotra namoaka karazan-dalàna tamin' ny anaran' ny mpanjakavavy, ka anisan' izany ny famerenana ny famelohana ho faty, saingy ny mpanolotsaina ambony eo amin' ny firenena ihany no mahazo mampihatra izany, ary voaantoka ny fahalalahana ara-pinoana. == Fifandraisana amin' ny vahiny == Nanao fifanarahana ara-barotra na ara-pôlitika tamin' ny Frantsay sy ny Britanika ary ny Amerikana i Rasoherina. Tsy te-hiverina intsony amin' ny hasiahana sy habibiana nanjaka tamin' ny andron-dRanavalona I ny fitondrana vaovao, saingy tsy nekeny kosa ny fifandraharana tamin' i [[Frantsa]] izay nosoniavin-dRadama II. == Fitondrana nankinina tamin' ny praiminisitra == Ny mpanjakavavy, izay notokanana ho mpanjaka tamin' ny 30 Aogositra 1863, dia nitondra ny anaram-boninahitra mpanjakavavy fotsiny, fa ny tena nandidy teo amin' ny fitondrana dia ny praiminisitra Rainivoninahitriniony. Raha nivadika ho prôtestanta ny praiminisitra dia somary nanomboka nandrara ny finoana katôlika izy. Kanefa na dia natahotra ity lehilahy tsy refesi-mandidy ity aza Rasoaherina, dia vitany ihany ny nanolo azy tamin' ny zandriny manaraka azy, [[Rainilaiarivony]], tamin' ny 14 Jolay 1864. == Fiafarany == Rehefa narary nandritra ny fotoana lavalava ny Mpanjakavavy Rasoaherina dia niamboho tamin' ny 1 Aprily 1868. [[Ranavalona II]] no nandimby azy rehefa maty izy tamin' ny taona 1868. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) == Boky == * Ade Ajayi, J.F.''Africa in the nineteenth century until the 1880s.'' UNESCO, 1989. * Bevans, Charles Irving (1968). ''Treaties and Other International Agreements of the United States of America'', 1776-1949: Iraq-Muscat. Department of State. * Cousins, William Edward. ''Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past.'' The Religious Tract Society, 1895. * De La Vaissière, Camille. ''Histoire de Madagascar: ses habitants et ses missionnaires,'' Volume 1. * Dominique Ranaivoson, ''Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques'', Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2^e éd.), p. 161 (<nowiki>ISBN 978-2-84280-101-4</nowiki>). * Frédéric Randriamamonjy, ''Tantaran' i Madagasikara Isam-Paritra''. * Laidler, Keith. ''Female Caligula: Ranavalona, the Mad Queen of Madagascar.'' * Nicolas Martin, ''Symboles royaux et rivalités à la cour de Radama II'', Antananarivo, 2021. * Ralibera, Daniel. ''Madagascar et le christianisme''. Karthala Editions, 1993. [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 7i89f452xpbgi3l2t7g3vfk22gp4mkm 1136348 1136347 2026-04-26T16:23:06Z Chirocca77 30720 1136348 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Rasoherina |asa=[[Mpanjaka vavy]] |teraka=1814 |toerana=fanjakan'Imerina |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} [[Sary:Queen Rasoherina.jpg|vignette|Rasoherina]]'''Rasoherina''' dia mpanjakavavy malagasy nanjaka tao amin' ny [[Fanjakan' i Madagasikara]] nanomboka tamin' ny taona 1863, nahafatesan-d[[Radama II]] vadiny, hatramin' ny taona 1868. == Fiainany manokana == Teraka tamin' ny taona 1814 izy, ka Rabodozanakandriana izay nohafohezina amin' ny hoe Rabodo fotsiny no niantsoana azy talohan' ny naha mpanjaka azy, ary maty tamin' ny taona 1868. Nanambady an-d[[Rainivoninahitriniony]] izy nefa nisarahany io ka [[Rainilaiarivony]] indray no lasa vadiny izay tena nitantana ny raharaham-panjakana. == Fiakarana teo amin' ny fitondrana == Taorian' ny fanandramam-panonganana dia nomen' ny tandapa fahafahana manjaka Rasoherina (1863-1868) vadin-dRadama, raha manaiky fizaram-pahefana amin' ny Praiminisitra izy. Izany fifanarahana ara-piarahamonina izany dia ho tanteraka amin' ny alalan' ny fanambadiana manana endrika pôlitika. Nanaiky ny mpanjakavavy Rasoherina ka nanambady an' i [[Rainivoninahitriniony]], ary taorian' ny fanonganana azy dia nanambady ny rahalahiny [[Rainilaiarivony]] (1864-1895), izay hanambady an-[[Ranavalona II]] (1868-1883) sy an-d[[Ranavalona III]] (1883-1897). == Fifehezana ny vahoaka == Raha nanome fahalalahana tanteraka teo amin' ny varotra, ny indostria ary ny finoana isan-karazany Radama II tamin' ny androny, ireo nandimby ny asany kosa dia nanararaotra namoaka karazan-dalàna tamin' ny anaran' ny mpanjakavavy, ka anisan' izany ny famerenana ny famelohana ho faty, saingy ny mpanolotsaina ambony eo amin' ny firenena ihany no mahazo mampihatra izany, ary voaantoka ny fahalalahana ara-pinoana. == Fifandraisana amin' ny vahiny == Nanao fifanarahana ara-barotra na ara-pôlitika tamin' ny Frantsay sy ny Britanika ary ny Amerikana i Rasoherina. Tsy te-hiverina intsony amin' ny hasiahana sy habibiana nanjaka tamin' ny andron-dRanavalona I ny fitondrana vaovao, saingy tsy nekeny kosa ny fifandraharana tamin' i [[Frantsa]] izay nosoniavin-dRadama II. == Fitondrana nankinina tamin' ny praiminisitra == Ny mpanjakavavy, izay notokanana ho mpanjaka tamin' ny 30 Aogositra 1863, dia nitondra ny anaram-boninahitra mpanjakavavy fotsiny, fa ny tena nandidy teo amin' ny fitondrana dia ny praiminisitra Rainivoninahitriniony. Raha nivadika ho prôtestanta ny praiminisitra dia somary nanomboka nandrara ny finoana katôlika izy. Kanefa na dia natahotra ity lehilahy tsy refesi-mandidy ity aza Rasoaherina, dia vitany ihany ny nanolo azy tamin' ny zandriny manaraka azy, [[Rainilaiarivony]], tamin' ny 14 Jolay 1864. == Fiafarany == Rehefa narary nandritra ny fotoana lavalava ny Mpanjakavavy Rasoaherina dia niamboho tamin' ny 1 Aprily 1868. [[Ranavalona II]] no nandimby azy rehefa maty izy tamin' ny taona 1868. == Jereo koa == * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Radama I]] (1810-1828) * [[Ranavalona I]] (1828-1861) * [[Radama II]] (1861-1863) * [[Rasoherina]] (1863-1868) * [[Ranavalona II]] (1868-1883) * [[Ranavalona III]] (1883-1897) == Boky == * Ade Ajayi, J.F.''Africa in the nineteenth century until the 1880s.'' UNESCO, 1989. * Bevans, Charles Irving (1968). ''Treaties and Other International Agreements of the United States of America'', 1776-1949: Iraq-Muscat. Department of State. * Cousins, William Edward. ''Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past.'' The Religious Tract Society, 1895. * De La Vaissière, Camille. ''Histoire de Madagascar: ses habitants et ses missionnaires,'' Volume 1. * Dominique Ranaivoson, ''Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques'', Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2^e éd.), p. 161 (<nowiki>ISBN 978-2-84280-101-4</nowiki>). * Frédéric Randriamamonjy, ''Tantaran' i Madagasikara Isam-Paritra''. * Laidler, Keith. ''Female Caligula: Ranavalona, the Mad Queen of Madagascar.'' * Nicolas Martin, ''Symboles royaux et rivalités à la cour de Radama II'', Antananarivo, 2021. * Ralibera, Daniel. ''Madagascar et le christianisme''. Karthala Editions, 1993. [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] hbu1ojpay0q3uqgyub7uxswjxuhvf0t 0 261842 1136415 1009647 2026-04-27T06:40:46Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136415 wikitext text/x-wiki [[Sary:Besakana traditional Merina andriana house Rova Antananarivo Madagascar.jpg|vignette|I Besakana, trano fonenan' Andranjaka ao amin' ny [[Rovan' Antananarivo]]]] '''Andrianjaka''' dia mpanjaka tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay nanapaka tamin' ny taona 1610-1630. Zanaka lahin' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Vitany ny fanitarana ny fanjakana natombok' ireo mpanjaka teo alohany ka tao [[Analamanga]], izay novana anarana hoe Antananarivo, no nataony renivohitry ny fanjakany. Nandry fahalemanana kokoa ny tany tamin' ny fitondrany ka nahavitana asa lehibe toy ny fitarihan-drano hanajariana ny honahonan' i [[Betsimitatatra]] izay nanodidina an' Antananarivo, mba hanaovana [[tanimbary]]. == Fandovana fanjakana == [[Sary:Fanorana board Ambohimanga Madagascar.jpg|vignette|177x177px|Fanorona]] Ny [[Lovantsofina am-bava|lovantsofina]] dia mitàna fa nanaovan-dRalambo fitsapana [[Andriantompokoindrindra]] sy Andrianjaka, ny amin' izay handimby azy. Nody nanao narary hono Ralambo ary mody nanao hoe tamy hanafika azy ny fahavalo. Ireo zana-dRalambo hafa rehetra anefa dia tsy mba nanaovana io fitsapana io. Misy nilaza moa fa Andriantompokoindrindra dia mbola niezaka nanao fanorona aloha vao hamonjy ny haikan-drainy, ka hoy izy mantsy ny irak' [[Andriana]]: "izaho mbola hamono ny telo noho ny dimy" satria fantany hono fa hevi-petsin-drainy izany. Ka noho io valinteny io dia Andrianjaka, izay tsy nahalany vary sy tsy naharay lamba fa avy hatrany dia tonga teo [[Ambohidrabiby]], no nofidian-d[[Ralambo]] handimby azy. Misy kosa lovantsofina milaza fa tena nanjaka nandimby an-dRalambo mihitsy Andriantompokoindrindra fa tato aoriana vao nomeny an' Andrianjaka zandriny ny fanjakana noho ny fitiavany an' io zandriny io sy rehefa nanao fifanarahana izy roalahy.[[Sary:Seven aligned tombs kings imerina rova antananarivo madagascar.JPG|vignette|183x183px|Ny fasan' Andrianjaka (ny Tranofitomiandalana na Fitomiandalana)]] == Jereo koa == * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] e02nq6o5tqnw00b51ykwleorqnobawg 0 261964 1136410 1002465 2026-04-27T06:36:00Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136410 wikitext text/x-wiki '''Andrianerinerina''', araka ny [[fedrà]]<nowiki/>m-piaviana<ref><small>Callet, F. (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagascar''. Antananarivo: Académie malgache.</small></ref> ao amin' ny [[Merina|foko merina]] ao afovoan-tanin' i [[Madagasikara]], dia mpanjaka voalohany tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]]. Lazain' ny fedrà fa fahatongavan-ko nofon' ny zanak' i [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] izy sady razamben' ny [[Lisitr' ireo mpanjaka merina|mpanjaka merina]]<ref><small>[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina.htm "The Merina (or Hova) Dynasty" Royal Ark].</small></ref>. Araka ny fedrà ihany, dia nidina tety an-tany tamin' ny toerana atao hoe Anerinerina (ao avaratr' Angavokely) ny zanak' i Zanahary mba hilalao miaraka amin' ny [[Vazimba]] izay mponina voalohany teto Madagasikara. Ny anaran' io toerana io no niavian' ny anaran' ilay mpanjaka. Nampitandremin' i Zanahary ny Vazimba mba tsy hahandro ny ondrin' Andrianerinerina izay tsy mahazo mihinana izany. Namonoana iray anefa ny ondriny ka nahandroina miaraka amin' anana ary nomena azy. Tsy nahalala na inona na inona teo am-pihinana ny amin' ilay ondry fady Andrianerinerina ka tsy afaka niverina any an-danitra any amin-drainy intsony. Noho izany dia nomen' i Zanahary safidy ny Vazimba: na hovahana ny tadim-piainan' izy ireo na hekeny ho andriana sy tompo Andrianerinerina. Nekena ny hanompo an' Andrianerinerina mba tsy ho vonoin' i [[Zanahary (anaran-tsamirery)|Zanahary]] ny Vazimba. Nalefan' i Zanahary ny iray amin' ny zanany vavy, dia Andriamanitra, ho vadin' Andrianerinerina, ka dia nanomboka teo ny taranak' andriana<ref><small>Ottino, P. (1983). "Ancient Malagasy Dynastic Succession: The Merina Example". ''History in Africa, 10'', pp. 247–292.</small></ref>. == Jereo koa == * [[Andriandravindravina]] *[[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano == rv9yhvh5tmb2h2b0zll2r458z255j25 0 263721 1136355 1048889 2026-04-26T18:00:16Z HarryWurst 36292 1136355 wikitext text/x-wiki [[Sary:Russell Charles Taze 1911.jpg|vignette|304x304px|I Russell Charles Taze tamin'ny taona 1911.]] I '''Charles Taze Russell''' dia [[pastora]] amerikana nandray ampahany tamin' ny fampianaran' i [[William Miller]]. Teraka tamin' ny taona 1852 sy maty tamin' ny taona 1916 i Charles Taze Rusell. == Ny fahatanoran' i Russell == Teraka tao Allegheny tamin' ny 16 Febroary 1852 i Russell. Zanaka faharoan' i Joseph L. Russell sy Anne Eliza Birney, izay samy avy taranaka irladey sy ekôsey. [[Fiangonana presbiteriana|Kristiana presbiteriana]] ny renin' i Russell ka niampita tamin-jananany ny toetra maha mpivavaka azy tamin' ny alalan' ny fanabeazany azy hanaraka ny [[Kristianisma|finoana kristiana]]. Kamboty reny tamin' ny fahasivy taonany i Russell. Tamin' ny taona 1868 izy dia nivavaka tamin'ny [[fiangonana kôngregasiônalista]] i Russell sady nikambana tao amin' ny fikambanana kristiana tsy manavaka finoana atao hoe Young Men's Christian Association ka tamin' izany izy no nanontany tena ny amin' ny fanamelohana ka nahatsiaro ny finoany ho nihozongozona. == Fikambanana sy fivoasana ny Soratra Masina == === Nanangana ny Bible Student Mouvement === Nanangana ny fikambanana atao hoe Bible Student Mouvement ("Fikambanan'ny Mpianatra Baiboly") i Charles Taze Russell tamin' ny taona 1870 tao [[Pittsburgh]] any [[Pennsylvania|Pensylvania]] any [[Etazonia]]. Notoheriny ny finoan' ny ankamaroan' ny [[Kristianisma|Kristiana]] toy ny amin'ny [[tsy fahafatesan' ny fanahin' olombelona]], ny [[Afobe (finoana)|afobe]], ny [[fiverenan' i Jesosy Kristy]] indray ho nofo, ny [[Predestinasiôna|fanendren' Andriamanitra mialoha]] ny ho avin' ny olombelona tsirairay ary ny [[Trinite]]. Aminy dia tsy misy ny [[afobe]], mety maty ny [[fanahin' olombelona]] ary hiverina ety an-tany i [[Jesosy Kristy]] nefa tsy ho hita maso. === Namoaka boky fiviasana faminaniana === Namoaka ny boky atao hoe ''Three Worlds'' (azo adika hoe ''Tontolo telo'') izy sy i Nelson H. Barbour (mpitoriteny nanaraka ny fampianaran' i [[William Miller]]). Io boky io dia niresaka ny amin' ny [[andro farany]], ny amin' ny fahatongavan' i Kristy fanahy tamin' ny taona 1874 mba hisantatra ny fijinjana ny vokatry ny Filazantsara ("hanavaka ny vary sy ny tsimparimpary"). Nanambara koa izany boky izany fa ny taona 1914 no namarana ny 2520 taona atao hoe "[[Andron' ny Jentilisa]]" sady hahafoana ny fitondran' olombelona eto amin' izao tontolo izao izay hosoloana tanteraka ny Fitondran' Andriamanitra. Nambaran' i Russell fa amin’ ny taona 1818 no hahatongavan’ ny ady ao [[Hara-magedôna]] hifanaovan' ireo mpanjakan' izao tontolo izao amin' Andriamanitra. Nolazainy fa maro amin’ ireo teraka talohan’ ny taona 1914 no hiatrika ny fahatongavan’ izany ady izany. Nisaraka noho ny tsy fitovian-kevitra i Charles Taze Russell sy i Nelson H. Barbour tamin' ny taona 1879. === Nanangana ny Watch Tower Society === Nanomboka amin' ny taona 1879 dia nivory ireo mpanaraka an' i Russell mba hianatra ny Baiboly ao anatina fikambanana. Nanangana ny Watch Tower Society amin'izay i Russell tamin’ ny taona 1881, izay namoaka ny boky atao hoe ''Watchtower'' ([[Ny Tilikambo Fiambenana|''Ny'' ''Tilikambo'' ''Fiambenana'']] amin' ny teny malagasy, ''La Tour de Garde'' amin'ny teny frantsay). Ny tanjony amin’ izany dia ny hanaporofo fa efa ao amin' ny [[andro farany]] isika izao sady ny andro vaovao hanavaozana ny tany sy ny olona dia efa antomotra. Tsy i Charles Taze Russell intsony no nitantana ny Watch Tower Society nanomboka tamin’ ny 1881 fa i William Henry Conley. Fizaràna trakta sy Baiboly no asa nataon’ io fikambanana io. Araka ny ''La Tour de Garde'' tamin' ny 1881 dia hiaka-belona i Russell sy ny mpianany. === Nanova anarana ny fikambanana: International Bible Students Association === Tamin’ ny taona 1910 dia niova anarana hoe International Bible Students Association (azo adika hoe "Fikambanana Iraisam-pirenen’ ny Mpianatra Baiboly") ny Watch Tower Society ka nafindra tany Brooklyn ao [[New York]] ny foibeny. Tamin’ ny taona 1912 dia i Russell no mpanoratra namoaka gazety maro indrindra tao Etazonia. === Fiafarana === Maty tamin’ ny 31 Ôktôbra 1916 i Charles Taze Russell tamin’ ny faha 64 taonany. == Jereo koa == * [[William Henry Conley]] * [[Charles Taze Russell]] * [[Joseph Franklin Rutherford]] * [[Nathan Knorr]] * [[Frederick William Franz]] * [[Milton Henschel]] * [[Don Alden Adams]] *[[Robert Ciranko]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1852]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1916]] [[Sokajy:Vavolombelon'i Jehovah]] bfl75nc1xsga56j7r6q84d0mqdborvk 0 263722 1136352 1136159 2026-04-26T17:56:21Z HarryWurst 36292 1136352 wikitext text/x-wiki [[Sary:Joseph Franklin Rutherford 3.jpg|vignette|325x325px|I Joseph Franklin Rutherford]] I '''Joseph Franklin Rutherford''', izay fantatra koa amin'ny aranana hoe "Mpitsara Rutherford", dia filoha faharoan'ny fikambanana [[Watch Tower Bible and Tract Society]], izay niova anarana hoe Jehovah's Witnesses (malagasy: [[Vavolombelon'i Jehovah]]) taty aoriana. Nitana anjara lehibe izy teo amin'ny fandaminana sy ny fivoarana ara-[[Foto-pampianarana|poto-pampianaran]]'ny [[Vavolombelon'i Jehovah]] izy. Teraka tamin'ny 8 Novambra 1869 tao [[Versailles, Missouri|Versailles]] ao Missouri sy maty tamin'ny 8 Janoary 1942 tao San Diego tao Kalifornia i Joseph Franklin Rutherford. == I Rutherford sy ny Watch Tower Bible and Tract Society == === Fahalaniana ho filoha === Tamin’ny Janoary 1917, i Joseph Franklin Rutherford, mpisolo tena ny fikambanana eo anatrehan’ny Fanjakana, dia lany ho filoha hitondra ny fikambanana izay nantsoina hoe “Watch Tower Bible and Tract Society”. Nisy tamin’ireo mpikambana ao amin’ny Filankevitra ny nitsipaka izany fahalaniany izany. === Famoaham-boky === [[Sary:Scan of the cover for "The Finished Mystery" - published in the United States in 1917.png|vignette|273x273px]] Tamin’ny volana Jona 1917 dia nivoaka ny boky iray, izay atao hoe ''The Finished Mystery'' (azo adika hoe "''Ilay Zava-miafina Tanteraka",'' ''Le Mystère Accompli'' amin'ny teny frantsay), izay nanangonana ny fanaovan’i Russell heviteny momba ny [[Bokin'i Ezekiela|Bokin’i Ezekiela]] sy ny [[Apokalypsin'i Jaona|bokin’ny Apokalypsy]], izay nisy fanovonana nataon’i Clayton Woodworth sy i George Fisher, samy mpianatra Baiboly. Araka ny voalaza ao amin'io boky io dia hisy fikorontanam-be ny eo amin'ny fanjakan'olombelona sy eo amin'ireo fiangonana kristiana anarany izay ho rava tanteraka^{[[Vavolombelon'i Jehovah#cite%20note-3|[3]]][[Vavolombelon'i Jehovah#cite%20note-4|[4]]]}. Nisy fitsikerana ny fandraisan’anjaran’ny Kristiana tamin’ny [[Ady Lehibe Voalohany|Ady Lehibe]] sy ny mpitondra fivavahana katolika sy protestanta izany boky izany. Notsikerainy koa ny fampiasana miaramila sy ny fanindrahindran-tanindrazana. Nogadraina tamin'izany ny mpitantana ny Watch Tower Bible and Tract Society tamin’ny taona 1918 fa natao hoe manohitra ny lalàna momba ny asam-pitsikilovana. Ny mpikambana hafa koa dia niharan’ny herisetram-bahoaka. Tamin’ny taona 1919 dia novotsorana ireo mpitarika. === Fandaminana ny fikambanana === Tamin’ny 26 jolay 1931, dia novana ho “Jehovah’s Witnesses” ("Vavolombelon'i Jehovah") ny anaran’ny Watch Tower Bible and Tract Society. Tamin’ny 1932 dia ny fandaminana vaovao atao hoe [[Teokrasia]] ("fitondran’Andriamanitra") no najoron’i Rutherford hitantana ny fikambanana nefa, raha ny tena marina, dia ny tenany no lasa nitondra tokana^{[[Vavolombelon'i Jehovah#cite%20note-6|[6]]]}. == Fampianaran'i Rutherford == === Fitsanganan'ny Patriarka hebreo amin'ny maty === Nandritra ny 25 taona nitondran’i Rutherford dia maro ny fampianarana sy ny faminaniana nipoitra. Isan’izany ny fanambaràna tamin’ny 1920 ny amin’ny hitsanganan’ireo [[Patriarka (Baiboly)|Patriarka]]<nowiki/>n’ny [[Zanak'i Israely|Zanak’i Israely]] ho velona amin’ny taona 1925, dia i [[Abrahama]] sy i [[Isaka (Hebreo)|Isaka]] sy i [[Jakoba]] ary i [[Davida (Baiboly)|Davida]]. Izany no hiantombohan’ny [[Arivo taona (kristianisma)|Fanjakana arivo taonan’i]]Kristy^{[[Vavolombelon'i Jehovah#cite%20note-5|[5]]]}. Noho ny tsy fahatanterahan’ny zavatra voalaza amin’ireo fanambaràna ireo dia maro ny mpikambana niala tamin’ny Watch Tower Bible and Tract Society ka nanangana fikambanana mpianatra Baiboly hafa. === Fanatrehan'i Kristy === Tamin’ny taona 1930 dia nambaran'i Rutherford fa tamin’ny taona 1914 no nanomboka ny [[fanatrehan’i Kristy]] (atao hoe “[[parosia]]”) sy ny fametrahana azy ho mpanjaka. Nanomboka tamin'izany taona izany ihany koa, hoy izy, ny [[Andro farany]]. === Ny isa 144 000 === [[Sary:1920 Rutherford NationalTheatre BostonEveningGlobe Dec17.png|vignette|196x196px]] Nanomboka tamin’ny taona 1932 no nampielezana fa “ondry vitsy” miisa 144 000 no hiaina ao an-danitra ka ny sasany amin’ireo dia olona [[Fitsanganan-ko velona (kristianisma)|nitsangana ho velona]] na olona hiakatra velona avy hatrany any an-danitra. Hiaraka amin’i Kristy izy ireo hanjaka amin'ny olona rehetra eto an-tany. Ny mpino hafa rehetra ao amin’ny fikambanana dia hiaina mandrakizay ao amin’ny [[paradisa]] izay hataon’Andriamanitra eto an-tany. === Ny sainam-pirenena === Nihanatanjaka ny fiheveran’ireo Vavolombelon’i Jehovah fa [[fanompoan-tsampy]] ny fanajana ny [[sainam-pirenena]].nNiharan’ny herisetra noho izany ny Vavolombelon'i Jehovah sady tsy faly koa ireo governemanta tamin’ny firenena maro toa an’i [[Etazonia]] sy i [[Kanada]] ary i [[Alemaina]]. === Fitondrana teokratika === Nanomboka tamin’ny taona 1938 dia nofoanana ny fifidianana ireo mpitantana ny fikambanana fa [[Teokrasia|fanendrena teokratika]] no natao. === Tsy mandray anjara amin'ny zavatra sasany === Nandritra ny fitondran'i Rutherford dia tsy azo atao ny mankalaza ny [[noely]] (izay heveriny fa avy amin'ny fivavahan'ny mpanompo sampy), ny mankalaza ny [[Fetin'ny Reny|fetin’ny reny]] (izay ataony ho isan'ny paika enti-mitaona ny olona hanohitra ny fanajana an'Andriamanitra), ny manao [[vaksiny]] (nofoanan’ny mpandimby azy ity fampianarana ity), ny mandray anjara amin’ny zavatra mahakasika [[politika]]. === Ny endriky ny hazofijaliana === Zava-dehibe tamin'i Rutherford ny endriky ny [[Hazofijaliana|hazo fijalian]]'i [[Jesosy]] ka ny hazo fijaliana mitanambokovoko ([[lakroa]]) dia nataony hoe famantarana avy amin’ny mpanompo sampy satria maty tamin’ny tsatokazo tokana, hoy izy, i [[Jesosy Kristy]]. == Jereo koa == * [[William Henry Conley]] * [[Charles Taze Russell]] * [[Joseph Franklin Rutherford]] * [[Nathan Knorr]] * [[Frederick William Franz]] * [[Milton Henschel]] * [[Don Alden Adams]] * [[Robert Ciranko]] == Jereo koa == [[Sokajy:Vavolombelon'i Jehovah]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1869]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1942]] davpegfpsf8fj9dc0phf15dv93zhcqd 0 263723 1136351 1136158 2026-04-26T17:55:42Z HarryWurst 36292 1136351 wikitext text/x-wiki [[Sary:Nathan Knorr, Jehovas vitne - L0061 947Fo30141701200168.jpg|vignette|278x278px|I Nathan Homer Knorr]] I '''Nathan Homer Knorr''' dia filoha fahatelon'ny [[Watch Tower Bible and Tract Society]], ilay fikambanana niova anarana ho Jehovah's Witnesses (malagasy: [[Vavolombelon'i Jehovah]]) nanomboka tamin'ny taona 1942. Teraka tamin'ny 23 Avrily 1905 tao [[Bethlehem, Pennsylvania|Bethlehem]] any [[Pennsylvania]]. sy maty tamin'ny 8 Jona 1977 tao [[Wallkill, Ulster County, New York|Wallkill]] tany New York izy. Niezaka ny hampandroso fatratra ny fikambanan'ny Vavolombelon'i Jehovah i Nathan Knorr tamin'ny nametrahany rafitra matanjaka. Izy no nanomboka ny fomba fiasa mitory mitety trano sy ny fanofanana mpamita iraka (misionera) izay nampitombo isa ny mpikambana teo anelanelan'ny taona 1942 sy 1968. == Fitarihana == === Fanendrena ho filoha === Voatendry hitondra ny Watch Tower Bible and Tract Society i Nathan Knorr tamin’ny taona 1942. Nanomboka tamin’ny taona 1945 dia tsy azon'ireo Vavolombelon'i Jehovah atao ny [[Famindrana ra|mamindra ra]] na ny amindrana ra nefa azo atao [[vaksiny]] indray izy ireo. === Fandikan-teny vaovao ny Baiboly === Nampanao [[fandikan-teny]] vaovao ny [[Baiboly]] amin’ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] (''New World Translation of the Holy Scriptures'') i Nathan Knorr ka vita tamin’ny taona 1961 izany. Avy amin’izany no nandikana ny Baiboly amin’ny tenim-pirenena hafa rehetra izay ampiasain'ny Vavolombelon'i Jehovah amin'izao fotoana izao. Namoaka fitsipi-pitondran-tena ny fikambanana. === Faminaniana === Tamin’ny taona 1966 no nilazan'i Nathan Knorr fa amin’ny taona 1975 no hanomboka ny fanjakan’i Kristy. Nihena ny isan’ny mpikambana taorian’ny taona 1975 rehefa tsy tanteraka ny faminaniany. === Fampihenana ny fahefan'ny filoha === Nanomboka tamin’ny taona 1976 dia nahena ny fahefan’ny filohan’ny fikambanana ka nafindra tamin’ireo Filankevi-pitantanana ny fahefana amin'ny fanapahan-kevitra momba ny zavatra ampianarina sy ny fandaminana ny fikambanana. == Jereo koa == * [[William Henry Conley]] * [[Charles Taze Russell]] * [[Joseph Franklin Rutherford]] *[[Nathan Homer Knorr]] * [[Frederick William Franz]] * [[Milton Henschel]] * [[Don Alden Adams]] * [[Robert Ciranko]] == Jereo koa == [[Sokajy:Vavolombelon'i Jehovah]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1905]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1977]] p8ttuq4y29hmesf159t3mpjpg6vy96h 0 264188 1136443 1131286 2026-04-27T10:33:42Z Chirocca77 30720 mis en forme 1136443 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |Sary:Esther Randriamamonjy, Ecrivaine malgache 03.jpg |anarana=Esther Rasoloarimalala Randriamamonjy |teraka=11 Aprily 1933 |maty= |firenena={{Madagasikara}} |mpiaraka= |asa= [[Mpanoratra]] [[Mpampianatra]] [[Mpandikateny]] }} I '''Esther Randriamamonjy''', ny tena anarany dia '''Esther Rasoloarimalala Randriamamonjy<ref>{{Cite web |title=Site présentant l'écrivaine et ses œuvres |url=http://www.freewebs.com/esterrandriamamonjy/ |accessdate=2019-08-31 |archivedate=2014-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006075808/http://www.freewebs.com/esterrandriamamonjy/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Article publié dans le site internet madagascar-tribune.com |url=http://www.madagascar-tribune.com/Enseignante-Ecrivain-Membre,4382.html |access-date=2019-08-31 |archive-date=2019-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831131855/https://www.madagascar-tribune.com/Enseignante-Ecrivain-Membre,4382.html |url-status=dead }}</ref>''', [[mpanoratra]] malagasy. Teraka tamin' ny 11 avrily 1933, tao Ambohimasoa, [[Fianarantsoa]]. <ref>http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=484</ref>Zanak' Itompokolahy Rakotondrazaka, mpitandrina sady mpampianatra sy Itompokovavy Ravaomalala, mpikarakara tokantrano sy mpanao asantanana. Fantatra amin' ny sehatry ny [[literatiora]] ho an' ny ankizy amin' ny alalan' ny tantara foronina sy tantara izy; nandika ny tantaran' ny tanora nosoratana tamin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] ary [[Fiteny anglisy|anglisy]] koa izy. Araka ny filazan' ny Association des Editeurs de Madagascar (AEDIM) dia ny boky soratany no tian' ny ankizy vakina indrindra eto [[Madagasikara]]<ref name="allafrica">{{Cite web|url=http://fr.allafrica.com/stories/201206300117.html|date=30 juin 2012}}.</ref> . Renim-pianakaviana sady renibe i Esther Randriamamonjy. Izy dia nanambady an' i [[Randriamamonjy Frédéric|Frédéric Randriamamonjy]] izay mpahay tantara sy mpampiantra tao amin' ny ENS sady niasa ho masoivohon' i Madagasikara any ivelany ary koa [[Akademia Malagasy|akademisiana]] sady mpanoratra boky. == Fanabeazana == Nianatra teto Madagasikara sy tany ivelany i Esther Randriamamonjy, araka ny aseho manaraka eto: * Fianarana amn' ny ambaratonga voalohany: sekoly prôtestanta tao Ambohimahasoa, kôlejy protestanta Rabaut-Saint Etienne, lasa kôlejy Randzavola, ao [[Fianarantsoa]]; * Fianarana amin' ny ambaratonga faharoa: Kôlejy prôtestanta Paul Minault (tamin'ny 1945-1952), * Fianarana amin' ny ambaratonga ambony: vatsim-pianarana nomen' ny Églises au Collège Lucie Berges any Strasbourg sy any Dijon, fiofanana ho mpanabe amin' ny kôlejy Carey Hall Birmingham. Mpampianatra teny malagasy sy frantsay ary angilsy nandritra ny taona maro izy ary efa talen-tsekoly ihany koa. == Ny fiainany ny kanto: == Mpikambana tao amin'ny Akademia nasionaly momba ny zavakanto sy ny literatiora izy. Mpikambana tao amin'ny HAVATSA UPEM. Nanomboka nitantara angano tamin'ny mpianatra madinika izy fony mbola mpianatra. Mpanoratra ho an'ny ankizy no ahafataran'ny maro azy. Nanoratra tao amin'ny gazety fandrosoam-baovao tamin'ny taona 1955. Mitohy izany fanoratana izany mandraka ankehitriny. Ny antony nanoratany dia mba hanamaro ireo boky ho an'ny mpamaky malagasy, ary hanabe voho ny teny malagasy sy ny literatiora malagasy. Amin'ny maha mpanoratra aey dia hoy indrindra izy: "Ny tarigetrako dia ny hampitsimoka ny voa efa àry-Mamoha izay mila hatory. Mandrisika ny mitady hihemotra. Manandratra ireo mamololona. Hioty ny salohy efa masaka". == Asa soratra == Maro dia maro ny asa soratra efa navoakany. Ary maro toy izany ihany koa ny asa soratra amin'ny teny vahiny no efa voadikany amin'ny teny malagasy. Mielipatrana amin'ny haino aman-jery am-bava, an-tsary sy an-tsoratra, na eto an-toerana na any ivelany, ny sangana'asany. Manoratra ho an'ny sokajin'olona rehetra izy. I Esther Randriamamonjy dia namoaka boky mihoatra ny enimpolo<ref name="allafrica"/> ary namorona na nandika tantara an-jatony<ref name="allafrica" />. === Boky === * 2001: ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra,'' misy pejy miisa 588, nosoratana niaraka tamin' i [[Randriamamonjy Frédéric|Frédéric Randiamamonjy]], namboarin' ny [[Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy]] (TPFLM) * Boky nadika ho an'ny ankizy: ** ''Ny zanaky ny biby,'' ** ''Ikalamara,'' ** ''I Menasanga,'' ** ''I Dadabe,'' ** ''Namboly nave,'' ** ''Mihaza i Bitika,'' ** ''Samy manao ny azy,'' ** ''Fantatrao ve?''... === Tantara foronina === * 1994: ''Ho avy ny maraina,'' navoakan' ny TPFLM eto Antananarivo * 1994: ''Trano rava'' * 2007: ''Ilay fitiavan-tena'' * 2007: ''Ilay dinan' ny fitia'' * 2017: ''Retour à l’amer'', fiaraha-miasa tamin' i Chantal Constant de Bordeaux === Tantara noforonina ho an' ankizy === * 1975: ''Ny sodin' i Solofo'' <ref name="allafrica"/>, navoakan' ny [[Edisiona Salohy]] ao [[Antananarivo]] <ref name="openlibrary">{{Cite web|url=https://openlibrary.org/books/OL654510M/Ny_sodin%27_i_solofo|date=11 décembre 2009}}.</ref> . === Angano malagasy ho an' ny ankizy === * ''I Trimobe sy i Fara vadiny,'' * ''I Faravavy nanjary lolo'' * ''Rankakafotra sy i Pitidrano diamondra,'' * ''Ny ankoholahy fantaka sy Ingahibe masoandro,..'' === Boky kely === Fanangonam-boky kely "Amboaran' ny maraina" natokana ho an' ny ankizy roa ka hatramin' ny telo taona nosoratan' i Esther Randriamamonjy: ''I Kinga sy i Bota'' sy ''Manao baolina i Bota sy i Kinga'' no roa voalohany<ref><small>[https://tanikomadagascar.wordpress.com/tag/esther-rasoarimalala-randriamamonjy/ "Esther Rasoarimalala Randriamamonjy"] [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ftanikomadagascar.wordpress.com%2Ftag%2Festher-rasoarimalala-randriamamonjy%2F arsiva]], ''Taniko Madagascar''</small></ref>. === Fandikan-teny === ==== Asa vita nadika amin' ny teny malagasy ==== * 1999: ''Ireo fadiranovana I'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i [[Victor Hugo]] * 2000: ''Ireo fadiranovana II'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i Victor Hugo * 2000: ''Ireo fadiranovana III'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i Victor Hugo * 2002 : ''[[Vahiny (Albert Camus)|Vahiny]]'' - Fandikana ny boky ''L'étranger'' nosoratan' i [[Albert Camus]] amin' ny boky roa ==== Angano nadika amin' ny teny malagasy ==== * ''Ilay Osivavin' Ingahy Seguin'' - dikan-tenin' ny ''La Chèvre de Monsieur Seguin'' nosoratan' i Alphonse Daudet. ==== Boky nadika amin' ny teny vahiny ==== Asasoratr' i Esther Rasoarimalala Randriamamonjy no nadika amin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]]. Izany tetikasa izany dia niarahana tamin' ny Dokotera Ludmilla Kartachova. Ny voalohany dia ny tantara foronina "''Ho avy ny maraina''". Ny faharoa dia ny "''Trano rava''" izay nanaovana fanontana boky miisa 950&nbsp;000 isa tao anatin' ny iray herinandro. === Asasoratra hatao tantara an-tsehatra === * ''Tsarao ary aho!'' Asasoratra misy pejy miisa 155<ref name="openlibrary2">{{Cite web|url=https://openlibrary.org/books/OL3738563M/Tsarao_ary_aho!|date=2003}}</ref>, aingam-panahy avy amin' ny fiainana sy fotoana naha-mpanjaka an-d[[Ranavalona I]] ary maneho ny lafiny tsy fantatra hatreto amin' ny maha izy an' ilay mpanjakavavy<ref name="allafrica2">{{Cite web|url=http://fr.allafrica.com/stories/201108020481.html|date=2011}}</ref> . == Asa sy hetsika == Mba hampiroboroboana ny famakiam-boky dia nikarakara hetsika famakian-teny tamin' ny toerana samihafa i E. R. Randriamamonjy: * famakiam-boky tao amin' ny lisea sy kôlejy; * angano an,kalamanjana, an-trano sekoly, an-trano fiangonana ary amin' ny toerana iraisana maro; * fampahafantarana ireo fanangonanana ny asasorany * Miara-miasa amina onjam-peo sy fahita lavitra maro izy: RNM, TVM, RDB, Radio ACEM, Radio Moscou, Radio Finland, TV Finland. Toraka izany koa ny fiarahany miasa amin' ny sokajy na antokon' olona sy ONG ary mpanonta boky avy eto an-toerana sy any ivelany. == Ny mampiavaka ny asa sorany == Ny literatiora manavanana azy dia ny literatiora an-tsoratra:tononkalo, sombin-tantara, tantara foronina, angano, sns. Ny sokajin-dahatsoratra fampiasany dia ny mitantara sy manoritsoritra. Ny fomba filazan-javatra mampiavaka azy dia: tia mampiasa tamberinteny, tamberin-drafitra, fanovana endri-javatra, fanovana anarana, fehezanteny tso-drafitra. == Ny tara-kevitra voiziny == Ny tara-kevitra voiziny dia ny [[fanabeazana]] ny ankizy, hahay miaina, hahafantatra, hifandray ary hanaja ny tontolo manodidina azy. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Fanamarihana sy hevitra == {{Reflist}} == Rohy ivelany == * [http://www.macp.gov.mg/fr Tranonkalan' ny ministeran' ny asa-tanana, kolontsaina ary vakoka] {{Wayback|url=http://www.macp.gov.mg/fr |date=20190831131900 }} * [http://www.aedim.mg/ Tranonkalan' ny Association of Publisher of Madagascar] {{Wayback|url=http://www.aedim.mg/ |date=20141006113838 }} * [http://catalogue.bnf.fr Tranonkalan' ny Tranombokim-pirenen' i Frantsa] [[Sokajy:Mpanoratra malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1933]] aylf0bubuzxsffy2x18hho1cpdgacdh 1136444 1136443 2026-04-27T10:37:43Z Chirocca77 30720 1136444 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |Sary:Esther Randriamamonjy, Ecrivaine malgache 03.jpg |anarana=Esther Rasoloarimalala Randriamamonjy |teraka=11 Aprily 1933 |maty= |firenena={{Madagasikara}} |mpiaraka= |asa= [[Mpanoratra]] [[Mpampianatra]] [[Mpandikateny]] }} I '''Esther Randriamamonjy''', ny tena anarany dia '''Esther Rasoloarimalala Randriamamonjy<ref>{{Cite web |title=Site présentant l'écrivaine et ses œuvres |url=http://www.freewebs.com/esterrandriamamonjy/ |accessdate=2019-08-31 |archivedate=2014-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006075808/http://www.freewebs.com/esterrandriamamonjy/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Article publié dans le site internet madagascar-tribune.com |url=http://www.madagascar-tribune.com/Enseignante-Ecrivain-Membre,4382.html |access-date=2019-08-31 |archive-date=2019-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831131855/https://www.madagascar-tribune.com/Enseignante-Ecrivain-Membre,4382.html |url-status=dead }}</ref>''', [[mpanoratra]] malagasy. Teraka tamin' ny 11 avrily 1933, tao Ambohimasoa, [[Fianarantsoa]]. <ref>http://plateforme.education.mg/bibliotheque-numerique/course/view.php?id=484</ref>Zanak' Itompokolahy Rakotondrazaka, mpitandrina sady mpampianatra sy Itompokovavy Ravaomalala, mpikarakara tokantrano sy mpanao asantanana. Fantatra amin' ny sehatry ny [[literatiora]] ho an' ny ankizy amin' ny alalan' ny tantara foronina sy tantara izy; nandika ny tantaran' ny tanora nosoratana tamin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] ary [[Fiteny anglisy|anglisy]] koa izy. Araka ny filazan' ny Association des Editeurs de Madagascar (AEDIM) dia ny boky soratany no tian' ny ankizy vakina indrindra eto [[Madagasikara]]<ref name="allafrica">{{Cite web|url=http://fr.allafrica.com/stories/201206300117.html|date=30 juin 2012}}.</ref> . == Fianakaviana == Renim-pianakaviana sady renibe i Esther Randriamamonjy. Izy dia nanambady an' i [[Randriamamonjy Frédéric|Frédéric Randriamamonjy]] izay mpahay tantara sy mpampiantra tao amin' ny ENS sady niasa ho masoivohon' i Madagasikara any ivelany ary koa [[Akademia Malagasy|akademisiana]] sady mpanoratra boky. == Fanabeazana == Nianatra teto Madagasikara sy tany ivelany i Esther Randriamamonjy, araka ny aseho manaraka eto: * Fianarana amn' ny ambaratonga voalohany: sekoly prôtestanta tao Ambohimahasoa, kôlejy protestanta Rabaut-Saint Etienne, lasa kôlejy Randzavola, ao [[Fianarantsoa]]; * Fianarana amin' ny ambaratonga faharoa: Kôlejy prôtestanta Paul Minault (tamin'ny 1945-1952), * Fianarana amin' ny ambaratonga ambony: vatsim-pianarana nomen' ny Églises au Collège Lucie Berges any Strasbourg sy any Dijon, fiofanana ho mpanabe amin' ny kôlejy Carey Hall Birmingham. Mpampianatra teny malagasy sy frantsay ary angilsy nandritra ny taona maro izy ary efa talen-tsekoly ihany koa. == Ny fiainany ny kanto: == Mpikambana tao amin'ny Akademia nasionaly momba ny zavakanto sy ny literatiora izy. Mpikambana tao amin'ny HAVATSA UPEM. Nanomboka nitantara angano tamin'ny mpianatra madinika izy fony mbola mpianatra. Mpanoratra ho an'ny ankizy no ahafataran'ny maro azy. Nanoratra tao amin'ny gazety fandrosoam-baovao tamin'ny taona 1955. Mitohy izany fanoratana izany mandraka ankehitriny. Ny antony nanoratany dia mba hanamaro ireo boky ho an'ny mpamaky malagasy, ary hanabe voho ny teny malagasy sy ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]]. Amin'ny maha mpanoratra azy dia hoy indrindra izy: "Ny tarigetrako dia ny hampitsimoka ny voa efa àry-Mamoha izay mila hatory. Mandrisika ny mitady hihemotra. Manandratra ireo mamololona. Hioty ny salohy efa masaka". == Asa soratra == Maro dia maro ny asa soratra efa navoakany. Ary maro toy izany ihany koa ny asa soratra amin'ny teny vahiny no efa voadikany amin'ny teny malagasy. Mielipatrana amin'ny haino aman-jery am-bava, an-tsary sy an-tsoratra, na eto an-toerana na any ivelany, ny sangana'asany. Manoratra ho an'ny sokajin'olona rehetra izy. I Esther Randriamamonjy dia namoaka boky mihoatra ny enimpolo<ref name="allafrica"/> ary namorona na nandika tantara an-jatony<ref name="allafrica" />. === Boky === * 2001: ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra,'' misy pejy miisa 588, nosoratana niaraka tamin' i [[Randriamamonjy Frédéric|Frédéric Randiamamonjy]], namboarin' ny [[Trano Printy Fiangonana Loterana Malagasy]] (TPFLM) * Boky nadika ho an'ny ankizy: ** ''Ny zanaky ny biby,'' ** ''Ikalamara,'' ** ''I Menasanga,'' ** ''I Dadabe,'' ** ''Namboly nave,'' ** ''Mihaza i Bitika,'' ** ''Samy manao ny azy,'' ** ''Fantatrao ve?''... === Tantara foronina === * 1994: ''Ho avy ny maraina,'' navoakan' ny TPFLM eto Antananarivo * 1994: ''Trano rava'' * 2007: ''Ilay fitiavan-tena'' * 2007: ''Ilay dinan' ny fitia'' * 2017: ''Retour à l’amer'', fiaraha-miasa tamin' i Chantal Constant de Bordeaux === Tantara noforonina ho an' ankizy === * 1975: ''Ny sodin' i Solofo'' <ref name="allafrica"/>, navoakan' ny [[Edisiona Salohy]] ao [[Antananarivo]] <ref name="openlibrary">{{Cite web|url=https://openlibrary.org/books/OL654510M/Ny_sodin%27_i_solofo|date=11 décembre 2009}}.</ref> . === Angano malagasy ho an' ny ankizy === * ''I Trimobe sy i Fara vadiny,'' * ''I Faravavy nanjary lolo'' * ''Rankakafotra sy i Pitidrano diamondra,'' * ''Ny ankoholahy fantaka sy Ingahibe masoandro,..'' === Boky kely === Fanangonam-boky kely "Amboaran' ny maraina" natokana ho an' ny ankizy roa ka hatramin' ny telo taona nosoratan' i Esther Randriamamonjy: ''I Kinga sy i Bota'' sy ''Manao baolina i Bota sy i Kinga'' no roa voalohany<ref><small>[https://tanikomadagascar.wordpress.com/tag/esther-rasoarimalala-randriamamonjy/ "Esther Rasoarimalala Randriamamonjy"] [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ftanikomadagascar.wordpress.com%2Ftag%2Festher-rasoarimalala-randriamamonjy%2F arsiva]], ''Taniko Madagascar''</small></ref>. === Fandikan-teny === ==== Asa vita nadika amin' ny teny malagasy ==== * 1999: ''Ireo fadiranovana I'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i [[Victor Hugo]] * 2000: ''Ireo fadiranovana II'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i Victor Hugo * 2000: ''Ireo fadiranovana III'' - Fandikan-teny malagasy amin' ny ''Les Miserables'' nataon' i Victor Hugo * 2002 : ''[[Vahiny (Albert Camus)|Vahiny]]'' - Fandikana ny boky ''L'étranger'' nosoratan' i [[Albert Camus]] amin' ny boky roa ==== Angano nadika amin' ny teny malagasy ==== * ''Ilay Osivavin' Ingahy Seguin'' - dikan-tenin' ny ''La Chèvre de Monsieur Seguin'' nosoratan' i Alphonse Daudet. ==== Boky nadika amin' ny teny vahiny ==== Asasoratr' i Esther Rasoarimalala Randriamamonjy no nadika amin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]]. Izany tetikasa izany dia niarahana tamin' ny Dokotera Ludmilla Kartachova. Ny voalohany dia ny tantara foronina "''Ho avy ny maraina''". Ny faharoa dia ny "''Trano rava''" izay nanaovana fanontana boky miisa 950&nbsp;000 isa tao anatin' ny iray herinandro. === Asasoratra hatao tantara an-tsehatra === * ''Tsarao ary aho!'' Asasoratra misy pejy miisa 155<ref name="openlibrary2">{{Cite web|url=https://openlibrary.org/books/OL3738563M/Tsarao_ary_aho!|date=2003}}</ref>, aingam-panahy avy amin' ny fiainana sy fotoana naha-mpanjaka an-d[[Ranavalona I]] ary maneho ny lafiny tsy fantatra hatreto amin' ny maha izy an' ilay mpanjakavavy<ref name="allafrica2">{{Cite web|url=http://fr.allafrica.com/stories/201108020481.html|date=2011}}</ref> . == Asa sy hetsika == Mba hampiroboroboana ny famakiam-boky dia nikarakara hetsika famakian-teny tamin' ny toerana samihafa i E. R. Randriamamonjy: * famakiam-boky tao amin' ny lisea sy kôlejy; * angano an,kalamanjana, an-trano sekoly, an-trano fiangonana ary amin' ny toerana iraisana maro; * fampahafantarana ireo fanangonanana ny asasorany * Miara-miasa amina onjam-peo sy fahita lavitra maro izy: RNM, TVM, RDB, Radio ACEM, Radio Moscou, Radio Finland, TV Finland. Toraka izany koa ny fiarahany miasa amin' ny sokajy na antokon' olona sy ONG ary mpanonta boky avy eto an-toerana sy any ivelany. == Ny mampiavaka ny asa sorany == Ny literatiora manavanana azy dia ny literatiora an-tsoratra:tononkalo, sombin-tantara, tantara foronina, angano, sns. Ny sokajin-dahatsoratra fampiasany dia ny mitantara sy manoritsoritra. Ny fomba filazan-javatra mampiavaka azy dia: tia mampiasa tamberinteny, tamberin-drafitra, fanovana endri-javatra, fanovana anarana, fehezanteny tso-drafitra. == Ny tara-kevitra voiziny == Ny tara-kevitra voiziny dia ny [[fanabeazana]] ny ankizy, hahay miaina, hahafantatra, hifandray ary hanaja ny tontolo manodidina azy. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Fanamarihana sy hevitra == {{Reflist}} == Rohy ivelany == * [http://www.macp.gov.mg/fr Tranonkalan' ny ministeran' ny asa-tanana, kolontsaina ary vakoka] {{Wayback|url=http://www.macp.gov.mg/fr |date=20190831131900 }} * [http://www.aedim.mg/ Tranonkalan' ny Association of Publisher of Madagascar] {{Wayback|url=http://www.aedim.mg/ |date=20141006113838 }} * [http://catalogue.bnf.fr Tranonkalan' ny Tranombokim-pirenen' i Frantsa] [[Sokajy:Mpanoratra malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1933]] dygmft04eip2wzsgipbv7a9n1ojk0oa 0 265718 1136353 1136153 2026-04-26T17:58:31Z HarryWurst 36292 1136353 wikitext text/x-wiki [[Sary:FrederickWilliamFranz-atBrooklynBethel.png|vignette|I Frederick William Franz ao amin'ny Betelan'i Brooklyn]] I '''Frederick William Franz''' no filoha fahefatry ny Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania, izay fantatra amin'ny anarana hoe [[Vavolombelon'i Jehovah]]. Izy no nandimby an'i [[Nathan Knorr]] teo amin'ny maha filohan'ny fikambanana. Teraka tamin'ny 12 Septambre 1893 tao Covington izy ary maty tamin'ny 22 Desambra 1992 tao Brooklyn. == Tao amin'ny fikambanana == Ny fiarahany amin'ny Mpianatra Baiboly dia nanomboka taorian'ny famakiany ny asa soratr'i [[Charles Taze Russell]]. Natao batisa ho isan'ny Mpianatra Baiboly izy tamin'ny 30 Novambra 1913<ref><small>"Rewarded With the Crown of Life", ''The Watchtower'', March 15, 1993, pp 31, 32.</small></ref> na tamin'ny 5 Avrily 1914, araka ny filazan'i Frantz tenany<ref><small>"Looking Back Over 93 Years of Living", ''The Watchtower''", <abbr>1</abbr> Mey 1987, p 25</small></ref>. Niditra tao amin'ny foibe maneran-tanin'ny fikambanana Watchtower tao Brooklyn izy tamin'ny taona 1920, tao amin'ny tananan'i [[New York]] tamin'ny taona 1926, ka lasa mpikambana tao amin'ny komitin'ny famoaham-boky. I Frantz no teolojiana lohany tamin'ny fanomanana ny fandikan-tenin'ny Baiboly ''New World Translation of the Holy Scriptures.'' Teo anelanelan' ny taona 1945 sy 1977 dia filoha lefitry ny Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania ary mpikambana ao amin'ny Governing Body of Jehovah's Witnesses talohan'ny handimbiasany an'i Nathan Knorr amin'ny toeran'ny filoha tamin'ny Jona 1977. Tamin'ny Janoary 1975 izy dia nanambara ny fahataprran'izao tontolo izao amin'io taona io ihany. Maty tamin'ny 22 Desambra 1992 tao Brooklyn tamin'ny faha 99 taonany izy. Nandimby azy i Milton Henschel. Mahay miteny [[Fiteny alemana|alemàna]] izy ary afaka mamaky [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny grika|grika]]. Tamin'ny faramparan'ny fotoana nahavelomany izy dia nahay [[fiteny espaniola]] sy [[Fiteny portogey|portogey]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] ary nanam-pahalalana fototra momba ny [[fiteny hebreo]]. == Jereo koa == * [[William Henry Conley]] * [[Charles Taze Russell]] * [[Joseph Franklin Rutherford]] * [[Nathan Knorr]] * [[Frederick William Franz]] * [[Milton Henschel]] * [[Don Alden Adams]] * [[Robert Ciranko]] == Loharano sy fanamarihana == == Jereo koa == [[Sokajy:Vavolombelon'i Jehovah]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1893]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 1992]] rb3y6y2lcytpbtbaml7ufitxkh24jlv 0 265719 1136356 1136155 2026-04-26T18:01:13Z HarryWurst 36292 1136356 wikitext text/x-wiki [[Sary:MiltonGeorgeHenschel.png|vignette]] I '''Milton George Henschel''' no filoha fahadimin'ny Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania, na ny [[Vavolombelon'i Jehovah]], nandimby an'i [[Frederick William Franz]] izy tamin'ny taona 1992. Teraka tamin'ny 9 Aogositra 1920 izy ary maty tamin'ny 22 Marsa 2003. == Jereo koa == * [[William Henry Conley]] * [[Charles Taze Russell]] * [[Joseph Franklin Rutherford]] * [[Nathan Knorr]] * [[Frederick William Franz]] *[[Milton George Henschel]] * [[Don Alden Adams]] * [[Robert Ciranko]] == Jereo koa == [[Sokajy:Vavolombelon'i Jehovah]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1920]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 2003]] avwmrxl9xcsykfkqo1j5tzqvfk00ggo 0 265721 1136357 1136157 2026-04-26T18:01:50Z HarryWurst 36292 1136357 wikitext text/x-wiki [[Sary:DonAdams 200907.png|vignette]] I '''Don Alden Adams''' no filohan'ny Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania, na ny [[Vavolombelon'i Jehovah]], teo anelanelan'ny taona 2000 sy 2014. Teraka tamin'ny taona 1925 izy. I [[Robert Ciranko]] no nisolo azy nanomboka tamin'ny taona 2014. == Jereo koa == * [[William Henry Conley]] * [[Charles Taze Russell]] * [[Joseph Franklin Rutherford]] * [[Nathan Knorr]] * [[Frederick William Franz]] * [[Milton Henschel]] * [[Don Alden Adams]] * [[Robert Ciranko]] == Jereo koa == [[Sokajy:Vavolombelon'i Jehovah]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1820]] dvh542pormrqunx2mf8skt12ijk7kxh 0 266136 1136420 1098172 2026-04-27T06:58:06Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136420 wikitext text/x-wiki [[Sary:Andriantsoly.jpg|vignette|295x295px|Andriantsoly]] '''Andriantsoly''' dia mpanjaka [[malagasy]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Boina]] (1820-1824) sy tao amin' ny [[Mayotte|Mahôrey]] tany [[Mayotte]] (1832-1843) tamin' ny antsasany voalohan' ny taonjato faha-19. Nantsoina hoe ''Tsi Levalou'' izy fahakeliny. Malaza Andriantsoly noho ny nisafidianany ny hikambanan' i [[Mayotte]] amin' ny Fanjakan' i Frantsa tamin' ny 25 Avrily 1841, fa tsy namela ilay nosy hofehezin' ny fanjakana manakaiky manodidina. Namidiny tamin' i Frantsa i Mayotte ka ny vidiny dia vola noraisiny manokana sy fikarakaran' i Frantsa ny zanany roa amin' ny fanomezana azy ireo fanabeazana tandrefana tao [[La Réunion]]. Na dia nahazo vola be aza izy dia nivary lavo tamin' ny fibobohana toaka sady nanararaotra fahefana, ka maty nisy namono tamin' ny taona 1847. == Jereo koa == * '''Mpanjakan' i Boina''' ** [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (1690-1720) ** [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) ** [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) ** [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) ** [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) ** [[Andrianihoatra]] (1770-1771) ** [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) ** [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy ** [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy ** [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy ** [[Tsimalomo]] (1808-1822?) ** [[Maka Andrianaresy|Maka (Andrianaresy)]] (1808) ** [[Andriantsoly]] (1822-1832) ** [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy ** [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Mayotte]] * [[Tantaran' i Kômôro]] qazh9pd4libiy5s2wygv750ksqzotgs 0 278717 1136335 1134364 2026-04-26T14:39:20Z Thelezifor 15140 1136335 wikitext text/x-wiki [[Sary:Hira gasy dancer Madagascar.jpg|vignette|Mandihy hiragasy|455x455px]] Ny '''hiragasy''' na '''hira gasy''' dia fampisehoana atrehin' ny vahoaka, izay mitovitovy amin' ny [[tantara tsangana]] (na teatra) atao an-kira. Ny hiragasy dia fitambaran' ny feon-javamaneno ([[trompetra]], [[trômbônina]], [[lokanga]], sns) sy hira ary dihy mampiavaka ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsain]]' ny faritra afovoan-tany eto [[Madagasikara]], indrindra ny [[Merina]]. Atao ankalamanjana na anaty efitrano ny fampisehoana. Matetika dia mitafy [[malabary]] miloko mena marevaka sy mipataloha ny lehilahy mpanao hiragasy, fa ny vehivavy kosa mitafy [[Lamba (malagasy)|lamba]] sy akanjom-behivavy miloko mavokely na maitso. Kolontsaina manana ny toerany ny hiragasy. Sady mampialavoly izy no mampita fahendrena sy hafatra ihany koa<ref name=":1"><small>Frera Rafanomezantsoa Jean Donné, Grand Séminariste Vohitsoa - Fianarantsoa ''(Asa fikarohana Antrôpôlôjika nataony). Niaraha-niasa tamin'i Mômpera Rasolondraibe Marcel (Ambositra). 2017-2018.''</small> </ref>. Maro koa aza ireo efa mamoaka boky mahakasika azy ity<ref><small>Françoise Raison-Jourde, "La constitution du hira gasy", ''Bible et pouvoir à Madagascar,'' p 727.</small> </ref>, toa an' ilay vehivavy mpanoratra frantsay [[Françoise Raison-Jourde]]<ref><small>"[https://www.babelio.com/auteur/Francoise-Raison-Jourde/38638 Françoise Raison-Jourde]", ''www.babelio.com''</small></ref> sy [[Ranaivoson Pierre André]] s.j., [[pretra]] malagasy<ref><small>Ranaivoarson, Pierre André: ''Ny Hiragasy. Fikarohana momby ny Anthropologie sociale.'' Antananarivo: Paoly, 2001.</small></ref>. Hatramin' izao koa moa izy io, ho an’ ireo izay mahavatra mihaino ny onjam-peon' ny [[Radio Madagasikara]], dia alefa ao amin' ny fandaharana mivantana "Hiragasy" isaky ny Alahady, izay aroson' ilay onjam-peo hanomezana fahafahampo ny mpihaino, indrindra fa ny tatsaha sy ny mpankafy azy. == Anarana == [[Sary:Hira gasy musicians 2008.jpg|vignette|Mpanao hiragasy]] Ara-bakiteny, ny teny hoe "''hiragasy''" dia avy amin’ ny fanakambanana teny anakiroa, dia ny hoe "''hira"'' sy ny hoe "''gasy"''. Ny hiragasy izany dia azo adija ara-bakiteny hoe "hiran' ny Gasy" na "hiran' ny Malagasy". Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no namorona azy, ny Malagasy no mihira azy ary eto [[Madagasikara]] no anehoana azy matetika. === ''Hiran' ny mpilanona'' na ''hiratsangana'' === Nivoatra nanarakaraka ny vanim-potoana niainany famaritana ny atao hoe hiragasy. Tamin' ny voalohany dia nantsoina hoe "''hiran' ny mpilanona",'' na ''"hiratsangana"'' ny hiragasy. Izany hoe amin’ ireny fotoana fiandrasam-paty sy fotoan’ ny fety aman-danonana ireny no fanaovan’ ny olona azy io, izay karazan-kira ifaninanan' ny vondrona roa na maromaro, mandritra ny fiaretan-tory amin' ny alina. === ''Hiran' ny mpanjaka'' === Maro ny mpanjaka nifandimby fa tamin' ny andro nanjakan' [[Andrianampoinimerina]] tao [[Fanjakan' Imerina|Iarivo]], tamin' ny fiafaran' ny taonjato faha-18, no nanomboka nihanahazo vahana sy nivoatra tsikelikely ary nihamaro ny famoronana hiragasy. Tamin' io fotoana io dia ny mpanjaka mihitsy no anisan’ ny makafy azy io. Izany indrindra no niantsoana ny hiragasy tamin' izay hoe "''hiran' ny mpanjaka".'' Izany hoe ao antokotanin' ny mpanjaka no anaovana ny fampisehoana hiragasy, natao hampialana voly ny mpanjaka. === ''Hiran' ny Merina'' === Nandritra ny taonjato iray dia ny [[Merina]] ihany no niangaly ny famoronana sy ny fihirana ny hiragasy. Tena niroborobo ny fifaninanan' ny tandapa sy ny vahoaka ao anatin' ny foko Merina tamin' ny fampiadiana hiragasy, indrindra fa tamin' ny fotoana nanjakan-d[[Radama Voalohany|Radama Rainy]] sy [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]], tamin' ny fiatombohan' ny taonjato faha-19. Tamin' izany indrindra no namoronan' ireo mpanjaka ireo ny fifaninanana hiragasy tao an-dapa ka nanomezany loka manokana izay mahazo ny voalohany na izay farany mahay. "''Hiran' ny Merina"'' no anarana niantsoana ny hiragasy. == Hiragasy sy zavakanto hafa == === Hiragasy sy kabary === Raha atao indray mitopy maso koa dia iray karazana ihany ny hiragasy sy ny [[kabary]] malagasy. Tamin' ny fikarohana natao aza dia hita fa nalaina avy tamin' ny firindran' ny kabary ihany no namolavolana ny hiragasy iray reny ihany koa''.'' Toy ny kabary, dia ahitana ireto rafitra ireto koa ny hiragasy: tari-dresaka na ny faladian-dresaka, izay ahitana ny ala sarona sy ny azafady, fialan-tsiny sy fisaorana an' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]]; ny votoatin-dresaka, izay ahitana ny fiarahabana sy votoatin-dresaka; ary ny firarian-tsoa. Raha tsorina izany dia kabary atao an-kira ny hiragasy''.'' Fa kosa, noho ny hiragasy tsy dia hita loatra afa-tsy eny amin' ny tontolo ambanivohitra eny angamba, noho ny maha tantsaha ny mpiangaly hiragasy koa angamba, dia antsoin' ny olona sasany hoe "hiran' ny tambanivohitra" ny hiragasy''.'' Taty aoriana dia izay vao nantsoina amin' ny teny hoe "''hiragasy"'' ny hiragasy, noho izy io kaloin' ny Malagasy sy noforoniny''.'' === Hiragasy sy hira kristianina === Niforona avy amina fifanojoana na fifangaroana kolontsaina roa samy hafa ny hiragasy, avy amin' ny fitambaran' ny kolontsaina vahiny sy ny kolontsaina netin-drazana, ny kônseritra masina sy ny tononkira avy ao amin' ny [[Baiboly]] sy ny [[kabary]] malagasy sy ny kifandihy ary ny hiran' ny Ntaolo'','' antsoina hoe ''[[Zafindraony (hira)|Zafindraony]].'' Avy amin' izany indrindra koa no ahafahana miantso azy io hoe ''hiran' ny Ntaolo efa kristianina'', izany hoe ireo efa nandray ny fivavahana kristianina no nikalo ny hiragasy% == Tantara == Ny hiragasy dia anisan' ny niara-niforona tamin' ny [[zavakanto]] maro samihafa eto [[Madagasikara]], niara-niforona tamin' ny karazan-kiram-pivavahana maro toy ny hira kristianina. Niroborobo ny famoronana ireo zavakanto ireo hatramin' ny niorenan' ny misiônera mpitondra ny fivavahana kristianina teto amin' ny Nosy. Tsara ho tsiahivina koa anefa fa efa niaina ny zavakanto an-kira maro samihafa ny Ntaolo razan' ny Malagasy talohan' io vanim-potoana io. Koa samy naneho ny azy avokoa ny faritra sy ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] rehetra eto amin' ny Nosy. Tamin' ny faritra [[Betsileo]] avatra sy ny foko [[Merina]] dia nahitana karazan-kira mitovitovy noho izy ireo nifampitakosina bebe kokoa miohatra amin' ny foko maro hafa. Misy hira iray izay nifarimbonan' olona maromaro koa tamin' izany, izay natsoin' ny Ntaolo malagasy hoe "vakodrazana", izay sady fialam-boly no entina hanabeazana ary natao hanentanana ny olona hifankatia sy hiray hina ary hahay mifanampy ihany koa. Ny vakodrazana moa dia fifangaroana hira maromaro mifampitohitohy. Hira arahina fihetsika miaraka sy mitovy izy io. Mbola hita amin' ny hiragasy amin' izao izy io fa lasa mihamivoatra ka lasa tsaratsara sy mahafinarinaritra kokoa ny fijerena azy. Ireo karazan-javakanto ireo no nameno no androm-piainan’ ny Ntaolo malagasy fahiny, ravahan' ny [[ohabolana]] sy [[kabary]] mifono hevi-dalina sy fahendrena marobe. === Faha mpanjaka === Nipoitra tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-18<ref name=":0"><small>"[https://www.goethe.de/de/index.html Le Hira gasy : théâtre musical de Madagascar]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.goethe.de%2F#& Arsiva]], ''www.goethe.de''</small></ref>, ny hiragasy izay fitaovana nampiasain' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] mba hisintonana ny vahoakany hihaino [[kabary]]. Nisy tarika "mpihira gasy" izay mpiangaly zavamaneno niara-dia tamin' ilay mpanjaka nandritra ny fisehoany masom-bahoaka. Lasa nahaleo tena ireo tarika ireo, ary nanomboka nampiditra fanehoan-kevitra ara-pôlitika sy fanakianana tamin' ny fampisehoana nataony. Mandray anjara mavitrika amin' ny hetsika hiragasy ny mpijery, izay maneho ny fahafaham-pony amin' ny talentan' ny tarika sy ny hafatra ambarany amin’ny alalan' ny tehaka, na horakoraka tsy fankasitrahana<ref name=":2"><small>Mauro, Didier (2001). ''Madagascar, l'opéra du peuple: anthropologie d'un fait social total: l'art Hira Gasy entre tradition et rébellion''. Paris: KARTHALA Editions.</small></ref> Tamin’ io ihany koa anefa, nony tonga ny misiônera nitondra ny [[Kristianisma|fivavahany]] teto Madagasikara, dia nisy fandrarana ny fanatontosana ny fomban-drazana. Norarana ny fomba amam-panao malagasy sasany satria noheverin' ny misiônera fa [[fanompoan-tsampy]]. Anisan' izany ny fanaovana hiragasy sy ny fomba fandevenana ary ny [[Famadihana|famadihan-drazana]] sy ny karaza-panaovan-tsorona maro samihafa koa. Nipaka hatrany [[Faritra Vakinankaratra|Vakinakaratra]] sy hatraty [[Betsileo]] izany fomba amam-panao maro izany. Noho izany taty aoriana dia tsy nijanona ho hiran' ny foko Merina ihany ny hiragasy, hiran' ny ampovoan-tany, izay mbola mitohy hatrany ny fampisehana azy io amin' ireo faritra ireo hatramin' izao^{[toa mifanohitra ny voalazan' ity fehin-tsoratra ity sy ny eo ambany]}. === Faha fanjanahantany === Nampiasaina tamin' ny fitondran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|mpanjanaka frantsay]] ny hiragasy mba hampitana didim-panjakana sy fampahalalam-baovao hafa ho an' ny mponina ambanivohitra any amin' ny faritra afovoan-tany, koa noho izany dia afaka amin' ny asa an-terivozona tsy toy ny Malagasy hafa ny mpikambana amin' ny tarika manao hiragasy<ref name=":1" />. === Amin' izao andron' ny fahaleovantena izao === [[Sary:HiragasyAmpefy.JPG|vignette|220x220px|Fampisehoana hiragasy eo akaikin' [[Ampefy]], Madagasikara]] Taorian' ny fahazoan' i Madagasikara ny fahaleovantenany tamin' ny taona 1960 dia noheverina ho mariky ny kolontsaina nentim-paharazana malagasy ny tarika mpanao hiragasy, ary nanomboka fantatra bebe kokoa tany amin' ny faritra amorontsiraka, na dia nifantoka betsaka tao amin' ny faritra afovoany aza ny fampisehoana. Manakarama tarika mpabnao hiragasy ny mpanao pôlitika mba hisarihana vahoaka amin' ny kabary pôlitika ataony mandritra ny fampielezan-kevitra. Na dia mijanona ho tsy manao pôlitika aza ny ankamaroan' ny tarika, ny sasany dia nisafidy ny hanampy kandidà manokana ka nahazoana vokatra mahatalanjona izany, toy ny tamin' ny fotoana namoronan' ilay mpikambana ao amin' ny tarika mpanao hiragasy teo aloha [[Rossy]] ny hira mitondra ny lohateny hoe "Lera" tamin' ny taona 1995. Nanakiana ny fitondran' i [[Zafy Albert]] io hira io ary noraisin' ny tarika mpanao hiragasy izay nihira izany nanerana ny Nosy; nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny fanetsiketsehana ny fanohanana ny fanonganana an' i Zafy ny lazan' ity hira ity<ref name=":2" />. Ny tarika malaza indrindra dia Ramilison Fenoarivo, izay tarika nisy an' i Rossy teo aloha sady mpanohana mafy ny filoha teo aloha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]]. == Tanjona sy anjara toeran' ny hiragasy == === Tanjona === Ny hiragasy dia natao hitahirizana ny kolontsaina malagasy izay haren-tsarobidy: fahendrena, fihavanana, firaisan-kina, fomba amam-panao isankarazany, ny vakoka netin-drazana. Ny hiragasy koa dia natao hanehoana ny finoana an' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]]: fahatahorana an' Andriamanitra, fanajana ny hasin' ny aina. Izany dia aseho amin’ ny alalan' ny fanajana ny maha olona (ny fahamaotinana, ny fifanajana, ny fahalalam-pomba). Ny votoatin' ny haragasy dia ny finoana an' Andriamanitra, ny fitandrovana ny aina, ny toetra mandala fihavanana. === Anjara toerany === Amin' ny alalan' ny [[kabary]], ny mpanao mozika dia mampianatra ny vahoaka ny fahaiza-mandaha-teny; ny [[hainteny]], izay lahateny fohy atao amin' ny fomba nentim-paharazana; ny [[ohabolana]], izay mampiseho ny fahendrena malagasy; ny hafatry ny mpanjaka sy ny heviny dia voampita haingana tamin' ny mpihaino maro be<ref name=":0" />. Amin' ny ankapobeny, ny fampisehoana tsirairay dia ahitana fampianarana na lesona fitondran-tena ho an' ny sokajy tsirairay amin' ny mpijery manatrika: ny lehilahy, ny vehivavy, ny ankizy ary ny be taona, sady misy hatsikana. Lohahevitra miverimberina koa ny fitiavana: ohatra ny fitantarana olona ifandroritan' ny fitiavana sy ny adidy mifanohitra amin' izany. Tafiditra ao anatin' ny lisitry ny [[UNESCO]] momba ny vakoka ara-kolotsaina tsy azo tsapain-tanana ho an' ny olombelona ny hiragasy tamin' ny Desambra 2023<ref><small>"[https://ich.unesco.org/fr/RL/le-hiragasy-art-du-spectacle-des-hautes-terres-centrales-de-madagascar-01740 Le Hiragasy, art du spectacle des Hautes terres Centrales de Madagascar]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fich.unesco.org%2Ffr%2FRL%2Fle-hiragasy-art-du-spectacle-des-hautes-terres-centrales-de-madagascar-01740#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Arsiva]], UNESCO</small></ref>. == Firafitry ny fampisehoana hiragasy ankehitriny == Ny mozikan' ny hitragasy dia ahitana bemiray izay avy amin' ny fomba fihira ahitana fizaràm-peo maro ataon' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|vahoaka aostrôneziana]] any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy any [[Ôseania]], sy ny <u>ba gasy</u>, izay mozika ahitana gadona 12/8 mampiavaka an' i [[Afrika Atsinanana]] ary hita any amin' ny mozika malagasy hafa rehetra misy an' io ba 12/8 io. Amin' ny ankapobeny ny ôrkestra itambaran' ny [[amponga]] sy [[lokanga]] ary [[zavamaneno tsofina]] toy ny [[trompetra]] sy [[trômbônina]] na ny [[klarinety]] sy ny [[sodina]]. Ny tononkira dia nalaina avy amin' ny [[kabary]] sy ny [[hainteny]] ary ny [[tononkalo]] miataka ary mampiasa [[ohabolana]]. Ny dihin' ny vehivavy dia ahitana ny atao hoe "latsi-tanana" (fanetsehana ny tanana) izay mampahatsiahy ny dihy any Azia Atsimo-Atsinanana ary ny dihin' ny lehilahy, atao hoe "diamanga", dia mampahatsiahy ny haiady nentim-paharazana any Azia Atsimo Atsinanana ihany koa. Ankehitriny, ny fampisehoana hiragasy dia azo raisina ho fialamboly izay ifaninanan' ny mpanao hiragasy morona filirony eo no ho eo amin' ny feon-kira nifanarahana. Toy izao ny fizotry ny hiragasy: feon' amponga – kabary fanokafana – feon-javamaneno arahin-teheka – kabary mialoha ny faladian-kira – faladian-kira – kabary fanolorana renin-kira – renihira tapany voalohany – kabary ao anelanelan' ny renihira (kilalaon-tsaina) – renihira tapany faharoa – kabary fanolorana ny mpanao dihy tsinjaka – dihy tsinjaka – kabary fanolorana ny vakodrazana – vakodrazana mamarana ny sehatra iray. === Mpilalao sy fitaovana ampiasaina === [[Sary:Hiragasy in Ambositra 02.JPG|vignette|Fampisehoana hiragasy tao [[Ambositra]]]] Ny fampisehoana hiragasy dia manaraka rafitra ifanarahana, ka izany no nampisy fitoviana teo amin' ny tarika miisa mihoatra ny 80 izay misehatra eto [[Madagasikara]] amin' izao fotoana izao. Anisan' izany ny filaharan' ny [[hira]] sy ny [[dihy]] ary ny [[kabary]], ny fomba fanomezana anarana ny tarika (araka ny anaran' ny fianakavian' ny mpanorina sy ny tanàna niaviany), ny fitafiana (matetika manao satroka penjy, akanjo mena, pataloha nalaina tahaka amin' ny fitafian' ny miaramila frantsay tamin' ny taonjato faha-19, ary fehikibo lamba ny lehilahy, ny vehivavy dia manao akanjo mitovy amin' ny an' ny vehivavy tao an-dapa nandritra ny vanim-potoana faha mpanjaka), ary ny zavamaneno ampiasaina. Tsy fahita amin' ny fampisehoana hiragasy ny zavamaneno nentim-paharazana, noho ny niandohan' ny fampisehoana niaraka amin' ny lapan' ny mpanjaka, izay nanjakan' ny fakana tahaka ny fanao eorôpeana. Ny zavamaneno fampiasa indrindra kosa dia ny [[lokanga]], ny [[trompetra]], ny amponga ary ny ampongabe; ny [[sodina]], ny [[angorodao]], ny [[Kabosy|kabôsy]] na ny [[klarinety]] dia mety hampiasaina indraindray. === Dingana arahina === Ny hiragasy dia manaraka rafitra manokana eo ambany fitarihan' ny mpitarika izay matetika ny zokiny indrindra ary tompon' andraikitra amin' ny fanolorana ny kabary. ==== Sasintehaka ==== Mandritra ny folo minitra eo ho eo, dia maka toerana eo afovoan' ny mpijery ny lehilahy ao amin' ny tarika rehefa velezina toy ny gadona miaramila ny amponga. Matetika ny vehivavy dia eny anilany, mamarana ny fiakanjoany sy ny fandokoany ny tarehiny. ==== Kabary ==== Ny iray amin' ny mpanakanto, izay matetika ny filohan' ny tarika na mpikambana tranainy indrindra ao amin' ny tarika, dia manaisotra ny satroka eny aminy ary manambara amin' ny fomba ôfisialy ny fanombohan' ny fampisehoana. Asainy ny vehivavy ao amin' ny tarika mba hiakatra an-tsehatra, ka avy eo, aorian' ny fampanenoana mandritra ny fotoana fohy ny zavamaneno dia mandany dimy minitra eo ho eo ny mpikabary mba hampidirana ny lohahevitra ("indray miditra") amin' ny alalan' ny [[kabary]] - karazana mozika nentim-paharazana narafitra sy lahateny kanto ahitana [[ohabolana]]. ==== Renihira ==== [[Sary:Raholiarisoamadagascar.tif|vignette|248x248px|Ny mpanakanto malaza Raholiarisoa nanao hiragasy teo amin' ny kianjaben' i Mahamasina, [[Antananarivo]]]] Manao faribolana mitodika any ivelany ny mpihira ao amin' ny tarika ary manao hira mifanaraka amin' ny lohahevitra nofantenana ary ny mpitendry sy mpitsoka mozika ary ny mpively amponga dia mipetraka eo anilany, ka manaraka azy ireo amin' ny mozika. Halinina sy velabelarina ho lava io lohaevitra io, matetika mandritra ny adiny iray mahery, ary ny mpihira dia manamarika ny hafatr’ izy ireo amin' ny fihetsiky ny tanany sy ny endriny. ==== Dihy ==== Mipetraka amin' ny tany ny mpihira ary ny mpitendry dia milalao ao ivohon' ny mpandihy iray na roa na maromaro izay hanao fampisehoana mandritra ny 15 minitra eo ho eo. Misy ny kabarindihy atolotra manazava ny dihy hatao ary manambara ny lohatenin' ny hira hampiarahina amin' izany. Misy karazany roa ny dihy azo atao. Amin' ny ankapobeny ny "tena dihy" dia ataon' ny mpandihy roa ary matetika ny fomba fandihy dia akrobatika na maka tahaka ny haiady. Ny "tsikandihy" na "dihy irery" dia matetika ataon' ny lehilahy mpandihy iray, indraindray miaraka amin' ny vehivavy mpandihy iray. Ny ampaham-potoana natokana ho an' ny dihy dia faranana amin' ny kabary fohy mahakasika ny lohahevitry ny fampisehoana sady mampiditra ny tapany farany. ==== Zanakira na vakodrazana ==== [[Sary:Hira gasy, Malagasy traditional singers.jpg|vignette|256x256px|Fampisehoana hiragasy]] Ny zanakira na vakodrazana dia seho maharitra 20 minitra eo ho eo izay mamarana ny fampisehoana. Raha misy tarika roa na maromaro mifaninana dia samy mandray anjara ny tarika tsirairay alohan' ny hirosoana amin' ny dingana manaraka. Azon' ny tarika atao ny mamita fiodinana iray manontolo (atao hoe "vakisehatra" ity fihodinana voalohany ity) alohan' ny hamerina ny dingana manontolo amin' ny fihodinana faharoa miaraka amin' ny andiana lohahevitra vaovao (atao hoe "adi-kiha" ny fihodinana faharoa) alohan' ny hamaranana izany rehetra izany amin' ny alalan' ny "vakodrazana". Amin' ireo fampisehoana fifaninanana ireo, dia mety hanana lohahevitra telo na mihoatra hohalalinina ny tarika ary mety haharitra manomboka amin' ny maraina ka hatramin' ny maizina ny fifaninanana. == Jereo koa == '''Hira sy mozika ary dihy malagasy''' * [[Antsa]] * [[Banaiky]] * [[Basesa]] * [[Batrelaka]] * [[Beko]] * [[Jihé]] * [[Kilalaky]] * [[Kolondoy]] * [[Mangaliba]] * [[Salegy]] * [[Vakodrazana]] * [[Zafindraony]] * [[Mozika malagasy]] * [[Lisitry ny zavamaneno malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] '''Literatiora am-bava malagasy''' * [[Angano]] * [[Ankamantatra]] * [[Hainteny]] * [[Kabary]] * [[Ohabolana]] * [[Sokela]] * [[Vakisaova]] * [[Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana]] == Fanovozan-kevitra == === Rohy ivelany === * Michel et Edmine, "[https://www.vern-tiers-monde.org/wp-content/uploads/2016/10/Madagascar_article50.pdf Le Hira gasy]" (PDF), ''www.vern-tiers-monde.org'' * "[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers12-03/14678.pdf Le Hira gasy]" (PDF), ''horizon.documentation.ird.fr'' * Jacob Imbe, "[http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/hiratra1_6_.pdf Ny lahateny nentin-drazana malagasy, famariparitana sy famakafakana]" (PDF), ''madarevues.recherches.gov.mg'' * Etienne Stefano, Andriniaina Yvon Rakotoarison, Philippe Rakotoson, "[https://hal.univ-reunion.fr/hal-02186041/document Chant folklorique malagasy]" (PDF), ''hal.univ-reunion.fr'' * Rakotomamonjy Jean de Bred, "[https://anthropomada.com/bibliotheque/Zafindraony2.pdf Le Zafindraony, expression de la mutation culturelle et religieuse]", deuxième partie (PDF), ''anthropomada.com'' * "[https://ich.unesco.org/fr/RL/le-hiragasy-art-du-spectacle-des-hautes-terres-centrales-de-madagascar-01740 Le Hiragasy, art du spectacle des Hautes terres Centrales de Madagascar]", ''ich.unesco.org'' * "[https://www.maisondesculturesdumonde.org/nos-actions/production-et-ingenierie/hira-gasy Le hira gasy, l'opéra des champs]", ''www.maisondesculturesdumonde.org'' * "[https://madagascar-green-island-discovery.com/hiragasy/ Le « hiragasy »] {{Wayback|url=https://madagascar-green-island-discovery.com/hiragasy/ |date=20240919093213 }}", ''madagascar-green-island-discovery.com'' * "[https://www.quaibranly.fr/fr/expositions-evenements/au-musee/spectacles-fetes-et-evenements/spectacles/details-de-levenement/e/hira-gasy-38050 « Hira Gasy », L'opéra des champs - Madagasca"], ''www.quaibranly.fr'' * "[https://www.lequotidien.re/actualites/ocean-indien/madagascar-lhiragasy-inscrit-au-patrimoine-immateriel-de-lhumanite/ Madagascar : Le hiragasy, inscrit au patrimoine immatériel de l’humanité] {{Wayback|url=https://www.lequotidien.re/actualites/ocean-indien/madagascar-lhiragasy-inscrit-au-patrimoine-immateriel-de-lhumanite/ |date=20240919093213 }}", ''www.lequotidien.re'' * "[https://www.presidence.gov.mg/actualites/1960-inauguration-kianjan-ny-hiragasy.html Inauguration " Kianjan'ny Hiragasy "]", ''www.presidence.gov.mg'' * "[https://www.madagascarautrement.com/articles/le-hira-gasy-l-opera-du-peuple/ Le Hira Gasy, l'opéra du peuple]", ''www.madagascarautrement.com'' * "[https://moov.mg/article/80964-unesco-le-hira-gasy-inscrit-au-patrimoine-mondial UNESCO - Le Hira Gasy inscrit au patrimoine mondial]", ''moov.mg'' * "[https://www.depeche-taratra.mg/kinajanny-hiragasy-volana-vitsy-monja-no-hananganana-azy/ Kianjan’ny Hiragasy : volana vitsy monja no hananganana azy] {{Wayback|url=https://www.depeche-taratra.mg/kinajanny-hiragasy-volana-vitsy-monja-no-hananganana-azy/ |date=20220906123548 }}", ''www.depeche-taratra.mg'' * "[https://moov.mg/article/80439-hiragasy-ho-lasa-harem-bakoka-ara-tsainny-zanakolombelona-eo-anivonny-unesco Hiragasy : Ho lasa harem-bakoka ara-tsain’ny zanak’olombelona eo anivon’ny UNESCO]", ''moov.mg'' * "[https://www.mcc-gov.mg/2022/03/28/ny-vaky-sehatra-hira-gasy-2022/ Ny vaky sehatra hira gasy 2022] {{Wayback|url=https://www.mcc-gov.mg/2022/03/28/ny-vaky-sehatra-hira-gasy-2022/ |date=20240522115212 }}", ''www.mcc-gov.mg'' * "[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/mpanao-hira-gasy-mizaka-fatiantoka-goavana-anaty-fahasahiranana-lalina/ Mpanao hira gasy - Mizaka fatiantoka goavana, anaty fahasahiranana lalina] {{Wayback|url=https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/mpanao-hira-gasy-mizaka-fatiantoka-goavana-anaty-fahasahiranana-lalina/ |date=20250529042952 }}", ''www.agencemalagasydepresse.com'' * "[https://www.mcc-gov.mg/2024/03/19/hiragasy/ Hiragasy] {{Wayback|url=https://www.mcc-gov.mg/2024/03/19/hiragasy/ |date=20240723043112 }}", ''www.mcc-gov.mg'' === Boky === * Géraldine Vatan, ''[https://www.google.mg/books/edition/Hira_Gasy/ScDxwAEACAAJ?hl=fr Hira Gasy - l'opéra du peuple : Journal de Madagascar 1997]'', Editions L'Harmattan, 2004. * Ingela Edkvist, ''[https://www.google.mg/books/edition/The_Performance_of_Tradition/mhxlAAAAMAAJ?hl=fr&gbpv=0&bsq=Hiragasy The Performance of Tradition - An Ethnography of Hira Gasy Popular Theatre in Madagascar]'', 1997, Department of Cultural Anthropology and Ethnology, Uppsala University. * Pierre André Ranaivoarson, ''[https://www.google.mg/books/edition/Les_mpihiragasy_Recueil_des_Hiragasy/fjL_zAEACAAJ?hl=fr Les mpihiragasy: Recueil des Hiragasy]'', 2002, Presses universitaires du Septentrion. * Pierre André Ranaivoarson, ''[https://www.google.mg/books/edition/Ny_hiragasy/SwJLGwAACAAJ?hl=fr Ny hiragasy - boky voalohany]'', 2001, Edisiôna Md Paoly. * Pierre André Ranaivoarson, ''[https://www.google.mg/books/edition/Les_Mpihiragasy/2iM_cgAACAAJ?hl=fr Les Mpihiragasy - chanteurs populaires de Madagascar]'', Corpus 1: Recueil des Hiragasy, corpus 2: Récits et témoignages · Volume 3, 2002, Atelier National de Reproduction des Thèses. * Victor Randrianary, ''[https://www.google.mg/books/edition/Madagascar/c-ETAQAAIAAJ?hl=fr&gbpv=0&bsq=Hiragasy Madagascar - Les chants d'une île]'', 2001, Cité de la musique. * Jennifer Jackson, ''[https://www.google.mg/books/edition/Political_Oratory_and_Cartooning/V2x9tC8w0GUC?hl=fr&gbpv=0 Political Oratory and Cartooning - An Ethnography of Democratic Process in Madagascar]'', 2013, Wiley. * Françoise Raison-Jourde, ''[https://www.google.mg/books/edition/Bible_et_pouvoir_%C3%A0_Madagascar_au_XIXe_s/tQdjO_Et0d0C?hl=fr&gbpv=0 Bible et pouvoir à Madagascar au XIXe siècle, invention d'une identité chrétienne et construction de l'Etat], 1780-1880'', 1991, Karthala. == Loharano sy fanamarihana == ni5byk8rfoagptltmhpql238ug2zb0h 0 279016 1136349 1132113 2026-04-26T17:19:48Z Thelezifor 15140 Taona 1136349 wikitext text/x-wiki Ny '''Zafisoro''' dia [[vondrom-poko]] [[Foko eto Madagasikara|malagasy]] monina any amin' ny faritra amorontsiraka atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]], ka ao amin' ny [[distrikan' i Farafangana]] no ahitana azy ireo betsaka<ref name=":0"><small>Facts On File, Incorporated, ''[http://books.google.nl/books?id=stl97FdyRswC&lpg=PA30&dq=antaifasy&pg=PA30#v=onepage&q=antaifasy&f=false Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East]'' (Infobase Publishing, 2009)</small></ref>. Heverina ho zana-pokon' ny [[Antefasy]] ny Zafisoro sady mitovy faritra onenana amin' ny Antefasy. Maro ireo etnôlôga no mihevitra fa ny Antefasy sy ny Zafisoro dia zana-pokon' ny [[Antesaka]]<ref name=":0" />. Tamin' ny taona dia nilaza ity ity fa miisa 146&nbsp;000 ny Zafisoro<ref name=":2"><small>"[https://joshuaproject.net/people_groups/print/16079/MA? Zafisoro in Madagascar]", ''joshuaproject.net'', notsidihina tamin' ny 07/10/2025.</small></ref>. == Isan' ny mponina == Tamin' ny taona 2015 ny ''Joshua Project'' dia nilaza fa miisa 91&nbsp;000 ny olona mitonon-tena ho Zafisoro<ref><small>''[https://www.joshuaproject.net/people_groups/16079/MA Zafisoro of Madagascar]''. Joshua project notsidihina tamin' ny 5 Desambra 2015.</small></ref>. Tamin' ny taona dia nilaza ity ity fa miisa 146&nbsp;000 ny Zafisoro<ref name=":2" />. == Tantaran' ny Zafisoro == === Fiaviana === [[Sary:Zafisoro ethnic group of Madagascar.png|vignette|Faritra nentim-paharazana misy ny Zafisoro sy ny foko manodidina azy]] Ny Zafisoro dia foko madinika izay mety avy amin' ny [[Afrikana (vahoaka)|Afrikana]] mpifindra monina niondrana an-dakana nankaty [[Madagasikara]] tamin' ny taonjato faha-15, ka tamin' izany dia vahoaka iray ihany izy sy ny [[Antefasy]] mpifanolo-bodirindrina aminy ankehitriny. Araka ny [[Lovantsofina|lovantsofin]]' ny Antefasy anefa dia avy any anaty tanin' i [[Afrika]] ny razamben' izy ireo atao hoe Ndretsileo (Andriatsileo). Te honina amin' ny faritr' i Madagasikara manamorona ny reniranon' i [[Menarandra]] (any atsimo-andrefana) i Ndretsileo. Efa nalain' ny [[Bara]] anefa izany faritra izany, ka noho izany ny zafin' i Ndretsileo atao hoe Ndrembolanony (Andriambolanony) dia nifindra nankany atsinanana kokoa niaraka tamin' ny Tafikany izay notarihan'ny Fanalolahy atao hoe Isoro na Soronandy. Taty aoriana dia niorim-ponenana tao amin' ny morontsiraka atsinanana mba hanao raharaham-barotra amin' ny Eorôpeana izay niantsona teo ny [[Antefasy]]. Noho ny tsy fifanarahana anatiny ny amin' ny fizaràna ny tany dia nisaraka tamin' ny taranak' i Ndrembolanony ny taranak' i Isoro na Soronady ka nantsoina nanomboka tamin' izay hoe ''Zafisoro'', izany hoe "Zafin' Isoro"<ref><small>Johannes Nicolaisen, ''[http://books.google.nl/books?id=GZOAAAAAMAAJ&q=zafisoro&dq=zafisoro&hl=nl&sa=X&ei=V9lHU7WgIsOQ0AXX4YHoAw&ved=0CEcQ6AEwAzgK Folk]'' (Dansk etnografisk forening., 1981)</small></ref>. Izany fisarahan' ny Zafisoro sy ny Antefasy izany dia niseho tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 sy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-17. Nanorina ny fanjakany manokana ny taranak' Andriambolanony, dia ny Fanjakana Antefasy, fa ny taranak' Isora kosa nanorina ny Fanjakana Zafisoro<ref name=":1"><small>''[http://www.star-bike.com/eem2.html Bako loisir]'' (frantsay). Bako Loisir, notsidihina tamin' ny 5 Desambra 2015.</small></ref>. Nanomboka tamin' izay dia tsy nitsahatra niady ny Zafisoro sy ny Antefasy ka lasa foko roa samy hafa. === Faha Fanjakana Merina === Tamin' ny taonjato faha-19 dia ny [[Merina]] no nanapaka ny Zafisoro sy ny Antefasy taorian' ny ady lava<ref><small>Gwyn Campbell, ''[http://books.google.nl/books?id=Va8yAQAAQBAJ&lpg=PA815&dq=antaifasy&hl=nl&pg=PA815#v=onepage&q=antaifasy&f=false David Griffiths and the Missionary “History of Madagascar”]'' (BRILL, 2012)</small></ref>, satria ataon' izy ireo fa fomba iray hampiravina ny disadisan' ny foko roa tonta izany. Ny fepetra nangatahin' ny Zafisoro dia ny hahafahan' izy ireo, alohan' ny Antefasy, hisafidy ny governora solon-tenan' ny mpanjaka merina ([[Ranavalona I]]) hanapaka ao amin' izy ireo, avy ao amin' ny renivohitra Mahamanina. Neken' ny mpanjaka izany fangatahana izany ka Rainilaitafika no voatendry. Napetraka tao Mahamanina ny governora niaraka tamin' ny tafika tamin' ny taona 1830<ref><small>''[http://www.courrierdemada.com/mg/index.php?option=com_content&view=article&id=15600:survol-historique--les-zafisoro-ou-zafinisoro-suite Les relations Zafisoro - Merina]''. Courrier de Madagascar, notsidihina tamin' ny 5 Desambra 2015.</small></ref>. Araka izany dia tafiditra tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] (izay nantsoina hoe "Fanjakan' i Madagasikara") ny Zafisoro. === Taorian' ny fahaleova-tenan' i Madagasikara === Na taty aorian' ny nahazoana ny fahaleovan-tenan' i [[Madagasikara]] dia tsy nitsahatra ny adin' ny Zafisoro sy ny Antefasy. Tamin' ny taona 1990 dia rafitra niady nifamono ny roa tonta tamin' ny volana Septambra, ka olona 40 no maty hatramin' ny volana Oktobra. Taorian' izany dia nisy ny fifanarahana nosoniavin' ny roa tonta ny amin' ny tsy hisian' ny ady intsony<ref><small>Janine Ramamonjisoa. ''[http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=225 L'ethnicisation des rapports sociaux à Madagascar (suite)] {{Wayback|url=http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=225 |date=20080517064328 }}''. L'Express de Madagascar, notsidihina tamn' ny 5 Desabra 2015.</small></ref>. Ankehitriny dia mbola misy ny tsy fifanarahana madinidinika, indrindra ny disadisa momba ny tanim-bary izay atahorana hampipoaka indray ny ady. == Faritra onenan' ny Zafisoro == Ny tany onenan' ny Zafisoro dia ao amin' ny morontsiraka atsimo-atsinanan' i Madagasikara, ao amin' ny [[faritra Atsimo-Atsinanana]], avaratra andrefan' i [[Farafangana]] hatrany Amporoforo, faritra manasaraka ny Distrikan'i Farafangana sy ny Distrikan'i Vohipeno ankehitriny.. Ny foko ao avaratra dia ny Antemoro, ny ao atsinana dia ny Antefasy, ny ao andrefana dia ny [[Bara]], ary ny ao atsimo dia ny Antesaka. == Kolontsaina == Ny ankamaroan' ny Zafisoro dia manaraka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] [[Animisma|animista]]. Tsy misy fiavahany firy amin' ny fomba amam-panaon' ny Antefasy - izay nipoirany - ny an' ny Zafisoro. Ohatra, tsy mandevina ny maty izy ireo fa mametraka azy anaty kibory, izay trano masina natokana ho an' ny maty. Maro koa ny Zafisoro manaraka ny [[fivavahana kristiana]]. == Jereo koa == [[Sary:Ethnic_groups_of_Madagascar_Map.png|vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara]]'''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] * [[Kômôriana eto Madagasikara]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Diagram Group (2013). ''[https://books.google.mg/books?id=ISAuAgAAQBAJ&printsec=copyright#v=onepage&q&f=false Encyclopedia of African Peoples].'' San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 9781135963415</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century]''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 1-84162-197-8</nowiki>. Retrieved November 30, 2010. * Ferrand, G. (1909). [https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033 ''L'Origine africaine des Malgaches''], Bulletin et Mémoires de la Société d’anthropologie de Paris, Persée * Dewar, R. E. & Wright, H. T. (1993). ''[https://protectedareas.mg/document/show/163952 The Culture History of Madagascar]'', Journal of World Prehistory. Deep Blue * Martin, N. (2011) ''[https://journals.openedition.org/oceanindien/1309 Madagascar, une île au carrefour d'influences]''. OpenEdition Journals == Loharano sy fanamarihana == 63tkor3yet2oftht5rg0ko1zq394xp4 1136375 1136349 2026-04-27T04:59:22Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1136375 wikitext text/x-wiki Ny '''Zafisoro''' dia [[vondrom-poko]] [[Foko eto Madagasikara|malagasy]] monina any amin' ny faritra amorontsiraka atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]], ka ao amin' ny [[distrikan' i Farafangana]] no ahitana azy ireo betsaka<ref name=":0"><small>Facts On File, Incorporated, ''[http://books.google.nl/books?id=stl97FdyRswC&lpg=PA30&dq=antaifasy&pg=PA30#v=onepage&q=antaifasy&f=false Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East]'' (Infobase Publishing, 2009)</small></ref>. Heverina ho zana-pokon' ny [[Antefasy]] ny Zafisoro sady mitovy faritra onenana amin' ny Antefasy. Maro ny [[Etnôlôjia|etnôlôga]] no mihevitra fa zana-pokon' ny [[Antesaka]] ny Antefasy sy ny Zafisoro<ref name=":0" />. Tamin' ny taona dia nilaza ny ''[[Joshua Project]]'' tamin' ny tana 2025 fa miisa 146&nbsp;000 ny Zafisoro<ref name=":2"><small>"[https://joshuaproject.net/people_groups/print/16079/MA? Zafisoro in Madagascar]", ''joshuaproject.net'', notsidihina tamin' ny 07/10/2025.</small></ref>. == Isan' ny mponina == Tamin' ny taona 2015 ny ''Joshua Project'' dia nilaza fa miisa 91&nbsp;000 ny olona mitonon-tena ho Zafisoro<ref><small>''[https://www.joshuaproject.net/people_groups/16079/MA Zafisoro of Madagascar]''. Joshua project notsidihina tamin' ny 5 Desambra 2015.</small></ref> ary niisa 146&nbsp;000 izy ireo tamin' ny tana 2025<ref name=":2" />. == Tantaran' ny Zafisoro == === Fiaviana === [[Sary:Zafisoro ethnic group of Madagascar.png|vignette|Faritra nentim-paharazana misy ny Zafisoro sy ny foko manodidina azy]] Ny Zafisoro dia foko madinika izay mety avy amin' ny [[Afrikana (vahoaka)|Afrikana]] mpifindra monina niondrana an-dakana nankaty [[Madagasikara]] tamin' ny taonjato faha-15, ka tamin' izany dia vahoaka iray ihany izy sy ny [[Antefasy]] mpifanolo-bodirindrina aminy ankehitriny. Araka ny [[Lovantsofina|lovantsofin]]' ny Antefasy anefa dia avy any anaty tanin' i [[Afrika]] ny razamben' izy ireo atao hoe [[Ndretsileo]] (Andriatsileo). Te honina amin' ny faritr' i Madagasikara manamorona ny reniranon' i [[Menarandra]] (any atsimo-andrefana) i Ndretsileo. Efa nalain' ny [[Bara]] anefa izany faritra izany, ka noho izany ny zafin' i Ndretsileo atao hoe [[Ndrembolanony]] (Andriambolanony) dia nifindra nankany atsinanana kokoa niaraka tamin' ny tafikany izay notarihan' ny Fanalolahy atao hoe [[Isoro]] na [[Soronady]]. Taty aoriana dia niorim-ponenana tao amin' ny morontsiraka atsinanana mba hanao raharaham-barotra amin' ny Eorôpeana izay niantsona teo ny [[Antefasy]]. Noho ny tsy fifanarahana anatiny ny amin' ny fizaràna ny tany dia nisaraka tamin' ny taranak' i Ndrembolanony ny taranak' i Isoro na Soronady ka nantsoina nanomboka tamin' izay hoe ''Zafisoro'', izany hoe "Zafin' Isoro"<ref><small>Johannes Nicolaisen, ''[http://books.google.nl/books?id=GZOAAAAAMAAJ&q=zafisoro&dq=zafisoro&hl=nl&sa=X&ei=V9lHU7WgIsOQ0AXX4YHoAw&ved=0CEcQ6AEwAzgK Folk]'' (Dansk etnografisk forening., 1981)</small></ref>. Izany fisarahan' ny Zafisoro sy ny Antefasy izany dia niseho tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 sy tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-17. Nanorina ny fanjakany manokana ny taranak' Andriambolanony, dia ny [[Fanjakana Antefasy]], fa ny taranak' Isoro kosa nanorina ny [[Fanjakana Zafisoro]]<ref name=":1"><small>''[http://www.star-bike.com/eem2.html Bako loisir]'' (frantsay). Bako Loisir, notsidihina tamin' ny 5 Desambra 2015.</small></ref>. Nanomboka tamin' izay dia tsy nitsahatra niady ny Zafisoro sy ny Antefasy ka lasa foko roa samy hafa. === Tamin' ny andon' ny Fanjakana Merina === Tamin' ny taonjato faha-19 dia ny [[Merina]] no nanapaka ny Zafisoro sy ny Antefasy taorian' ny ady lava<ref><small>Gwyn Campbell, ''[http://books.google.nl/books?id=Va8yAQAAQBAJ&lpg=PA815&dq=antaifasy&hl=nl&pg=PA815#v=onepage&q=antaifasy&f=false David Griffiths and the Missionary “History of Madagascar”]'' (BRILL, 2012)</small></ref>, satria ataon' izy ireo fa fomba iray hampiravina ny disadisan' ny foko roa tonta izany. Ny fepetra nangatahin' ny Zafisoro dia ny hahafahan' izy ireo, alohan' ny Antefasy, hisafidy ny governora solon-tenan' ny mpanjaka merina ([[Ranavalona I]]) hanapaka ao amin' izy ireo, ao amin' ny renivohitra Mahamanina. Neken' ny mpanjaka izany fangatahana izany ka Rainilaitafika no voatendry. Napetraka tao Mahamanina ny governora niaraka tamin' ny tafika tamin' ny taona 1830<ref><small>''[http://www.courrierdemada.com/mg/index.php?option=com_content&view=article&id=15600:survol-historique--les-zafisoro-ou-zafinisoro-suite Les relations Zafisoro - Merina]''. Courrier de Madagascar, notsidihina tamin' ny 5 Desambra 2015.</small></ref>. Araka izany dia tafiditra tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] (izay nantsoina hoe "Fanjakan' i Madagasikara") ny Zafisoro. === Taorian' ny fahaleovantenan' i Madagasikara === Na taty aorian' ny nahazoana ny fahaleovan-tenan' i [[Madagasikara]] dia tsy nitsahatra ny adin' ny Zafisoro sy ny Antefasy. Tamin' ny taona 1990 dia rafitra niady nifamono ny roa tonta tamin' ny volana Septambra, ka olona 40 no maty hatramin' ny volana Oktobra. Taorian' izany dia nisy ny fifanarahana nosoniavin' ny roa tonta ny amin' ny tsy hisian' ny ady intsony<ref><small>Janine Ramamonjisoa. ''[http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=225 L'ethnicisation des rapports sociaux à Madagascar (suite)] {{Wayback|url=http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=225 |date=20080517064328 }}''. L'Express de Madagascar, notsidihina tamn' ny 5 Desabra 2015.</small></ref>. Ankehitriny dia mbola misy ny tsy fifanarahana madinidinika, indrindra ny disadisa momba ny tanim-bary izay atahorana hampipoaka indray ny ady. == Faritra onenan' ny Zafisoro == Ny tany onenan' ny Zafisoro dia ao amin' ny morontsiraka atsimo-atsinanan' i Madagasikara, ao amin' ny [[faritra Atsimo-Atsinanana]], avaratra andrefan' i [[Farafangana]] hatrany Amporoforo, faritra manasaraka ny [[Distrikan' i Farafangana]] sy ny [[Distrikan' i Vohipeno]] ankehitriny.. Ny foko ao avaratra dia ny [[Antemoro]], ao atsinana ny [[Antefasy]], ao andrefana ny [[Bara]], ary ao atsimo ny [[Antesaka]]. == Kolontsaina == Manaraka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] [[Animisma|animista]] ny ankamaroan' ny Zafisoro. Tsy misy fiavahany firy amin' ny fomba amam-panaon' ny Antefasy - izay nipoirany - ny an' ny Zafisoro. Ohatra, tsy mandevina ny maty izy ireo fa mametraka azy anaty kibory, izay trano masina natokana ho an' ny maty. Maro koa ny Zafisoro manaraka ny [[fivavahana kristiana]]. == Jereo koa == [[Sary:Ethnic_groups_of_Madagascar_Map.png|vignette|Ny fitsinjaran' ny vondrom-poko eto Madagasikara]]'''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] * [[Kômôriana eto Madagasikara]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Diagram Group (2013). ''[https://books.google.mg/books?id=ISAuAgAAQBAJ&printsec=copyright#v=onepage&q&f=false Encyclopedia of African Peoples].'' San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 9781135963415</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century]''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 1-84162-197-8</nowiki>. Retrieved November 30, 2010. * Ferrand, G. (1909). [https://www.persee.fr/doc/bmsap_0037-8984_1909_num_10_1_8033 ''L'Origine africaine des Malgaches''], Bulletin et Mémoires de la Société d’anthropologie de Paris, Persée * Dewar, R. E. & Wright, H. T. (1993). ''[https://protectedareas.mg/document/show/163952 The Culture History of Madagascar]'', Journal of World Prehistory. Deep Blue * Martin, N. (2011) ''[https://journals.openedition.org/oceanindien/1309 Madagascar, une île au carrefour d'influences]''. OpenEdition Journals == Loharano sy fanamarihana == huz589ok8cf7ywwln8aap86v152nsqs 0 279017 1136372 1132305 2026-04-27T04:34:11Z Thelezifor 15140 Nanatsara rafi-pehezanteny 1136372 wikitext text/x-wiki [[Sary:Madagascar - Traditional fishing pirogue.jpg|vignette|402x402px|Lakam-bezo]] Ny '''Vezo''' dia [[foko malagasy]] moninina any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]] izay mivelona indrindra amin' ny [[fanjonoana]] an-dranomasina. Heverina ho zana-bondron' ny foko [[Sakalava]] izy ireo. Ny Vezo dia mampiasa [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], izay sampan' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana|vondrom-piteny malaiô-pôlineziana]] avy amin' ny [[fiteny baritô]], ampiasaina any atsimon' i [[Bôrneô]]. Mameno ny ankamaroan' ny faritra amorontsiraka andrefan' i Madagasikara, eo anelanelan' i [[Toliara]] sy [[Mahajanga]], izy ireo amin' izao fotoana izao. == Ny maha izy azy ny Vezo == Monina amin' ny ampahany be amin' ny morontsiraka andrefan' i Madagasikara, eo anelanelan' i [[Toliara]] sy [[Mahajanga]], ny Vezo. Tahaka ny ankamaroan' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] hafa dia fifangaroan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] avy any [[Azia]] sy ny [[Banto (vahoaka)|Banto]] mpifindra monina avy atsy [[Afrika Atsinanana]] ny fiaviany. Izy ireo dia fantatra amin' ny filazana amin' ny fomba hentitra fa tsy mila manana fiaviana iombonana na foto-kevitra iraisana. Ny maha-izy azy ny Vezo dia mifanaraka amin' ny zava-misy manodidina ary azo amin' ny alalan' ny fanao, miseho ao amin' ny fahaiza-manao nianarana toy ny [[fanjonoana]] na ny [[lomano]] sy ny kitro maniry amin' ny tanana vokatr' izany, fa tsy amin' ny ra, na fototarazo, na volon-koditra. Noho ny fifindrà-monina an-dranomasina dia sarotra ny hamantarana ny isan' ny Vezo ary tombanana amin' ny fanisana ny [[lakana]] manerana an' i Madagasikara izany. == Fiarahamonina == === Fianakaviana === Tena manan-danja tokoa eo amin' ny Vezo ny fifandraisan' ny fianakaviana ary hajaina tokoa ny zokiolona eo amin' ny fiarahamonina. Matetika ny fianakaviana no mifanampy: ohatra, manamboatra botry sy lakana ho an' ny zokiolona ny tanora. Zava-dehibe ny fitazonana ny fatoram-pianakaviana mba hahazoana antoka ny fikarakarana amin' ny fahanterana, na aorian' ny lozam-pifamoivoizana na amin' ny tsy fahasalamana. Atao hoe ''hazomanga'' ny loholona ao amin’ ny fianakaviana na foko izay mpanelanelana azy ireo amin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]. Anisan' ny andraikiny ny manara-maso ny lanonana sy maka hevitra amin' ny razana. Manatrika ny zavatra atao ao an-tanàna izy rehefa heverin' ny vahoaka fa mila alalana avy amin' ny razana na fiheveran' ny razana ny zavatra tian-katao. Manondraka ny tany amin' ny [[Zavapisotro misy alikaola|toaka]] ny hazomanga isaky ny misy fifampidinihana amin' ny razana. Amin' ny fotoan-dehibe manokana dia azo atao sorona ny [[omby]]. == Kolontsaina == Manana lanonana ara-kolontsaina ôfisialy antsoina hoe ''fomba'' ny Vezo. Anisan' izany ny [[bilo]], ny [[tromba]], ny [[savatse]], ny [[takasy]] ary ny [[Sorona|soro]]. Tanterahin' ny [[Masikoro]] any amin' ny faritra manodidina koa ireo fombafomba rehetra ireo, afa-tsy ny takasy. Amin' ny ankapobeny dia manomboka amin' ny 4 ora ka hatramin' ny 9 ora maraina ny lanonana famorana (savatse). Mangataka loholona hendry iray ny ray aman-dreny mba hanome soso-kevitra momba ny tononandro tsara hanaovana ny lanonana. Asaina hanatrika ny lanonana ny mpianakavy, ary ny adahin-dreny iray no mitazona ilay zaza mandritra ny lanonana. Aorian' ny fandidiana dia misy ny fisotroana [[toaka]]. === Fady === Fehezin' ny [[Fady (malagasy)|fady]] maro ny fiainan' ny Vezo, toy ny any amin' ny faritra hafa eto [[Madagasikara]]. Amin' ny androm-piainany, ny lehilahy vezo dia mety hotratran' ny ''hanimboky,'' izay mahatonga azy hivozihi-kibo toy ny vehivavy bevohoka, vokatry ny sakafo nohanina avy amin' ny vehivavy havana (anabavy na zanakavavy) nahazo ''tangy'' tamin' ny fanaovana firaisana ara-nofo amin' ny olona tsy vadiny. Fady amin' ny Vezo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny fasika. === Fombafomba amin' ny fandevenana === Any anaty ala, lavitry ny tanàna, ny fasan' ny Vezo. Tsy tia mitsidika fasana matetika ny Vezo. Rehefa mitondra faty halevina na rehefa tsy maintsy miasa ho an' ny maty ihany vao mankany am-pasana izy ireo. Malaza eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena ny sary sokitra fandevenana an' ny [[Sakalava]] sy ny Vezo izay maneho matetika sarin' olona manao [[firaisana ara-nofo]] sy mampiseho filahiana sy nono lehibe. Na dia efa maty aza ny razambeny, dia mila ny fandraisana anjaran' izy ireo amin' ny raharaha maro samihafa ny Vezo. Mitaky fampahafantarana haingana ny razana ny fiainana momba ny famokarana sy ny fananahana ary ny fiarahamonina eo amin' ny fianakaviana vezo, ohatra raha mikasa ny hifindra any amin' ny toeram-panjonoana vonjimaika, raha mifindra amin' ny trano vao vita na hitondra lakana vaovao, raha saro-piterahana ny vehivavy na raha hivoaka ny trano voalohany ny zaza vao teraka, raha misy teny saro-pantarina izay mampahory ny fon' ny olona amin' ny fahatezerana, raha misy vahiny tonga mitsidika na miala, sns. Andraikitry ny loham-pianakaviana zokiolona ny miantso ny razana sy miresaka amin' izy ireo, mangataka ny fiarovany na ny famelan-keloka avy aminy, ary manome antoka fa hampahafantarina tsara azy ireo ny zava-mitranga eo amin' ny fiainana – satria isaky ny misy antony tokony hahagaga ny razana dia te hanontany izy ireo, ka hiteraka korontana ho an' ny velona izany. Mifandray amin' ny taranany mbola velona amin' ny alalan' ny [[nofy]] ny maty. Rehefa maty mantsy ny olona iray dia miala tanteraka amin' ny vatana ny fanahiny. Amin' ny endriny vaovao tsy misy vatana, dia tsy hita maso ny ny fanahy izay fantatra amin' ny anarana hoe ''angatse'', ary mivezivezy toy ny rivotra. Mba hahitan' ny velona azy ​​​​dia miditra ao aminy amin' ny alalan' ny nofy izy, ka miseho toy ny tamin' ny fahavelomany. == Fiteny == Ny Vezo dia mampiasa [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritry]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], izay sampan' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana|vondrom-piteny malaiô-pôlineziana]] avy amin' ny [[fiteny baritô]], ampiasaina any atsimon' i [[Bôrneô]]. == Toekarena == === Ny fanjonoana === Ny [[fanjonoana]] no tena fidiram-bolan' ny tokantrano vezo. Mampiasa [[honko]] ny mpanjono hanaovana kitay sy bao ary fitaovam-panjonoana. Mampiasa lakana, vita amin' ny fandoahana vatan-kazo lehibe, sy fivoy ny mpanjono, ary any amin' ny 5&nbsp;km na latsaka miala ny moron-dranomasina ny ankamaroan' ny toeram-pajonoana. Manjono amin' ny tadim-pintana sy [[harato]] ary lefona ny lehilahy. Manaraka ny vatohara mba hitady ny [[Biby tsy manana hazondamosina|biby tsy manan-kazondamosina]] toy ny [[horita]] sy ny [[zanga]] kosa ny vehivavy. Manampy ny fidiram-bolan' ny Vezo ny fivarotana [[trondro]] sy [[hazandrano]] hafa. Ankoatra ny fanangonana eny amin' ny haran-dranomasina dia ny vehivavy no mivarotra ny hazandrano entin' ny lehilahy. Amin' ny vola azony no ividianan' ny vehivavy ny [[vary]] sy ny sakafo hafa ilaina ary ny entana lafo vidy isan-karazany. Mivarotra amin' ny [[Masikoro]], izay mpamboly amin' ny ala manodidina, ny Vezo. Mivarotra amin' ny [[Mikea]], manakalo trondro amin' ny [[tantely]] sy vodin-javamaniry fihinana koa ny Vezo. Na izany aza dia nanova ny toekarena hiala avy amin' ny [[takalo]] mankamin' ny varotra ampiasana [[vola]] ny fitomboan' ny raharaham-barotra. Lasa olana lehibe ny fanjonoana tafahoatra ankehitriny any amin' ny morontsirak' i Madagasikara. Mihamaro ny sambo mpivarotra, indrindra ireo izay avy any [[Azia]] sy [[Eorôpa]], izay manjono amin' ny fari-dranomasina malagasy. Sarotra ho an' ny mpanjono mampiasa fomba nentim-paharazana, araka izany, ny hifaninana eny amin' ny tsena. Ho setrin' izany dia maro ny Vezo no lasa manjono miala an-jatony kilômetatra any an-dranomasina, mandany enim-bolana ka hatramin' ny sivy volana isan-taona ao amin' ny rano misamboaravoara sy mampidi-doza mba hitady [[Akiho|antsantsa]] sy [[zanga]], izay samy be mpitady any amin' ny tsenan' ny hazan-dranomasina any Azia. Mitondra ny fianakaviany sy ny fananany rehetra ary manorina toby any amin' ny torapasika lavitra ny tanàna ny sasany. == Bajao ve ny Vezo? == [[Sary:CO 1069-493-27 (7888161554).jpg|vignette|179x179px|Lehilahy bajao]][[Sary:Vezo fisher.jpg|vignette|269x269px|Lehilahy vezo|ankavia]] Ilay Malagasy [[mpahay teny]] atao hoe Pierre R. Simon dia mampifandray ny Vezo amin' ny [[Bajao (vahoaka)|Bajao]] (vahoaka any [[Indônezia]]) amin' ny alalan' ny fampitahany ny fomba fiainany (an-dranomasina) sy ny fampifanakaikezany ny anarana hoe ''Bajao'' ([[fiteny malay]]: ''Bejau'') sy ny hoe Vezo. Araka ny filazany dia lasa ''v'' ao amin' ny teny hoe "''Vezo"'' ny ''b'' ao amin' ny "''Bajao"'', ary nanjary ''z'' ny ''j''. Ny zavatra ankoatr' izay dia tsy voahazava na notsinontsinoaviny. Ohatra amin' izany ny volon-koditra. Ampifanoheriny amin' ny Vezo (''Bajau'') izay "mponina amoron-dranomasina"<ref><small>[https://books.google.mg/books?id=MFsBYffWD48C&printsec=frontcover&dq=Simon+Pierre+Fitenin-drazana&hl=fr&ei=P1dvTpXpBc_P4QSR5tCXCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=vazimba&f=false Simon P. (2006), p. 474] [[http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DMFsBYffWD48C%26printsec%3Dfrontcover%26dq%3DSimon%2BPierre%2BFitenin-drazana%26hl%3Dfr%26ei%3DP1dvTpXpBc_P4QSR5tCXCQ%26sa%3DX%26oi%3Dbook_result%26ct%3Dresult%26resnum%3D1%26ved%3D0CC0Q6AEwAA%23v%3Donepage%26q%3Dvazimba%26f%3Dfalse tahiry]]</small></ref> ny [[Vazimba]] (''Ba-γimba'') izay adikany hoe "mponina anaty ala"<ref>[https://books.google.mg/books?id=MFsBYffWD48C&printsec=frontcover&dq=Simon+Pierre+Fitenin-drazana&hl=fr&ei=P1dvTpXpBc_P4QSR5tCXCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=vazimba&f=false <small>Simon Pierre (2006), p. 455.</small>]</ref>. Naitany izany fomba fijery izany ka aminy dia ny Vazimba sy ny Vezo no Malagasy tranainy indrindra, izay samy Vahoaka ntaolo (''Vawaka'' "mponina an-dakana"). Samy manam-piaviana aostrôneziana ny Vezo sy ny Vazimba amin' io mpahay teny io. == Jereo koa == '''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] == Azo anovozan-kevitra == * Archdeacon Sarajane, "Erotic grave sculpture of the Sakalava and Vezo", in ''Transition'' (Kampala), 3 (12), janvier-février 1964, p. 43-47 * Astuti Rita, "C'est un garçon! C'est une fille! : Considérations sur le sexe et le genre à Madagascar et au-delà", in ''Gradhiva'' (Paris), n° 23, 1998 p. 67-80 * Astuti Rita, "Food for pregnancy : procreation, marriage and images of gender among the Vezo of Western Madagascar", in ''Repenser "la femme malgache" : de nouvelles perspectives sur le genre à Madagascar'', Institut de civilisations—Musée d'art et d'archéologie, Université d'Antananarivo, 2000, p. 173-192 * Astuti Rita, "Invisible objects : mortuary rituals among the Vezo of western Madagascar", in ''Res : anthropology and aesthetics'' (New York), 25, printemps 1994, p. 111-122 * Astuti Rita, ''People of the sea : identity and descent among the Vezo of Madagascar'', Cambridge University Press, Cambridge, NewYork, 1995, 188 p. (<nowiki>ISBN 0521433509</nowiki>) * Bellwood, Peter, James J. Fox et Darrell Tryon (éds.), ''The Austronesians Historical and Comparative Perspectives'', Australian National University, 2006 * Blench, Roger, "Musical instruments and musical pratices as markers of austronesian expansion" [archive], ''18th Congress of the Indo-Pacific Prehistory Association'', Manila, 26 March 2006. * Burney, D.A., L.P. Burney, L.R. Godfrey, W.L. Jungers, S.M. Goodman, H.T. Wright, and A.J. Jull. 2004. « A chronology for late prehistoric Madagascar » [tahiry], ''Journal of Human Evolution'', 47, 25-63. * Domenichini-Ramiaramana, Michel, ''Instruments de musique des Hautes-Terres de Madagascar'', Master’s thesis Paris 1982. * Edkvist, Ingela, ''The performance of tradition: an ethnography of Hira Gasy popular theatre in Madagascar'' [tahiry], Dept. of Cultural Anthropology and Ethnology, Uppsala University, 1997. * Engelvin Ambroise, ''Monographie d'une sous-tribu Sakalava : les vézos ou "enfants de la mer". Madagascar'', Librairie Vincentienne et Missionnaire, Bellevue, 1936, 169 p. * Grandidier A; & G. (1903–1920), ''Collection des Ouvrages Anciens Concernant Madagascar'', 9 vols. Paris, Comité de Madagascar * Koechlin Bernard, ''Les Vezo du sud-ouest de Madagascar : contribution à l'étude de l'éco-système de semi-nomades marins'', Mouton, Paris, 1975, 243 p. * Millot Jacques et Pascal A., "Note sur la sorcellerie chez les Vezo de la région de Morombe", in ''Mémoires de l'Institut scientifique de Madagascar'' (Tananarive), Série C, Sciences humaines. 1 (1), 1952, p. 13-28 * Rejela Michel Norbert, ''La pêche traditionnelle Vezo du sud-ouest de Madagascar : un système d'exploitation depassé ?'', Université de Bordeaux 3, 1993, 449 p. (thèse) * Simon Pierre (2006), La langue des ancêtres. Ny Fitenin-dra''zana. Une périodisation du malgache des origines au <abbr>XVe</abbr> siècle'', L'Harmattan. == Loharano sy fanamarihana == 1z3knin7o5x441wg8tuvyxhbko36nox 0 279018 1136371 1095828 2026-04-26T23:40:02Z Thelezifor 15140 1136371 wikitext text/x-wiki [[Sary:Afrique Orientale-Jeunes filles Masikoro.jpg|vignette|346x346px|Zazavavy masikoro]] Ny '''Masikoro''' dia [[foko malagasy]] any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]] izay mivelona indrindra amin' ny [[fiompiana]] sy ny [[fambolena]]. Manakaiky ny [[Vezo]] izy nefa miavaka amin' izy ireo: hafa tsy tahaka ny an' ny Vezo ny fomba fiainany ary mifamatotra amin' ny [[Fanjakan' i Fiherenana]] na [[Fanjakan' i Fiherenana|Fanjakana Masikoro]] ny tantarany. Ny Masikoro dia monina amin' ny faritra manodidina ny [[alan' ny Mikea]], izay fifangaroan' ny alan-javamaniry be tsilo sy ala maina manamorona ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Madagasikara ao amin' ny [[Faritanin' i Toliara]]. Toy ny Vezo sy ny [[Mikea]] dia heverina ho anisan' ny [[Sakalava|vondrom-poko sakalava]] ny Masikoro; ny mahasamihafa azy dia ny Masikoro monina an-tanety fa ny Vezo amoron-dranomasina ary ny Mikea any anaty ala. == Ny maha izy azy ny Masikoro == Manodidina ny 90&nbsp;000 eo ho eo ny isan' ny Masikoro, izay monina indrindra any amin' ny [[Distrikan'i Toliara II|distrikan' i Toliara]] sy [[Distrikan'i Morombe|Morombe]], miteny amin' ny [[Fiteny masikoro|teny malagasy masikoro]], izay [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra amin' ny teny malagasy]]. Nisy fotoana nampisy ny [[Fanjakana Masikoro]] izay nanana mpanjaka nitondra ny faritany. Ny Masikoro dia [[Sakalava]] ara-poko sahala amin' ny [[Mikea]] sy ny [[Vezo]], izay mivarotra ny vokatra nofintanoiny, noharatoiny, norembeny na namboleny any anaty ala. Ny anaran' ny [[fokom-pianakaviana]] sasany dia iombonan' ny Masikoro sy ny Mikea. Miisa any amin' ny 90&nbsp;000 ny Masikoro tany amin' ny taona 2000<ref><small>''[https://books.google.com/books?id=sl_dDVctycgC&pg=PA205 International Encyclopedia of Linguistics: AAVE - Esperanto]''. Oxford University Press. 2003. p. 205. ISBN <bdi>978-0-19-513977-8</bdi>.</small></ref>. Ny teny hoe ''Masikoro,'' araka ny hevitry ny olona sasany, dia midika hoe "Ireo manao akanjo zozoro"<ref><small>Powe, Edward Llewellyn (1994). ''The Lore of Madagascar''. Armchair Travelers, a subsidiary of Dan Aiki Publications, Paterson, N.J. p. 204.</small></ref>. Araka an' i [[Paul Ottino]], ny anarana hoe ''Masikoro'' dia avy amin' ny [[Fiteny banto|teny banto]] [[Tanzania|tanzaniana]] hoe ''shokora'', izay midika hoe "tavy", "hatsaka"<ref><small>Paul Ottino, 1998. ''Les champs de l'ancestralité à Madagascar. Parenté, alliance et patrimoine''. Paris, Karthala, Coll. Hommes et Sociétés, 685 p</small></ref>. == Tantara == Tamin' ny taonjato faha-16 dia nisy vondron' olona maromaro mpiompy sy mpamboly izay niparitaka tamin' ny faritry ny tanety atsimo amin' i Madagasikara izay niforonan' ny Masikoro. Nitondra ireto anarana ireto ireo vondrona ireo: [[Ambolavaha]], [[Antambaha]], [[Antandavaka]], [[Tambỳ]], [[Temaro]] ary [[Tetembola]]<ref><small>Jean-Michel Lebigre et Francis Veriza, ''Petite encyclopédie du Grand Sud de Madagascar'', Presses Universitaires de Bordeaux & LGPA-Editions, Coll. A la Croisée des Sciences, 2016, p. 132.</small></ref>. Tafapetraka ny [[Fanjakan' ny Andrevola]] teo anelanelan' i [[Onilahy]] sy i [[Mangoky]] tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-17 izay nantsoina hoe [[Fanjakan' i Fiherenana]] taty aoriana<ref><small>Jeanne Dina, 1995. ''Le Fiherena pendant le protectorat français''. ''Talily'', 1/1995 : 29-42.</small></ref>. Olona samihafa faritra niaviana izy ireo nefa niara-nonina tamin' ny faritra iray. Niady tamin' ny [[Mahafaly]], notarihin' ny mpajakan' ny [[Maroserana]], ny Fanjakan' ny Andrevola tao atsimon' i Onilahy. Tamin' ny taonjato faha-18 dia nikambana ireo fanjakana roa ireo hiatrehana ny fampitahoran' ny [[Bara|Fanjakana Bara]] avy ao atsinanana. Natosiky ny Bara miankadrefana hatrany amin' ny [[Lakandranon'i Môzambika|Lakandranon' i Môzambika]] ny Masikoro. Tamin' izany no nivakisan' ny fanjakana ho antoko efatra mpifanandrina<ref><small>Esoavelomandroso Manase, 1981. "La région du Fiheregna à la veille de la conquête française". ''Omaly sy Anio'' 13-14: 177-186.</small></ref>. I [[Tompoemana]], izay nonina tao [[Manombo Sud|Manombo]], no mpanjaka masikoro farany. == Kolontsaina == Araka ny tantara dia teo amin' ny Masikoro no nipetrahan' ny mpanjaka sakalava fa tsy tao amin' ny Vezo, satria nanana fahefana bebe kokoa sy betsaka kokoa ny Masikoro. Zava-dehibe ho an' ny mpanjaka ny nanana [[lakana]] azo antoka azo hitaterana, ka raha nisy Masikoro nanimba lakana vezo dia notapahin-doha. Ny Masikoro dia "lava volo olioly, avo sy mivelatra ny handriny, be sy lali-maso, ary lehibe ny vavorona". Mitoto sy mikororoka [[katsaka]] isan' andro ny vehivavy, ka mampaniry [[Kitro (holatra)|kitro]] ny fototry ny ankihibe izany. Mety maharitra herinandro na mihoatra ny fandevenana. Hatramin' ny fahaleovantenan' i [[Madagasikara]] dia kolontsaina tambanivohitra ny kolontsaina masikoro, saingy ankehitriny ny ankamaroan' ny Masikoro dia monina an-tanàn-dehibe, any [[Toliara]], ary misafidy vakin-tanàna sasany. == Toekarena == Mpiompy sy mpamboly ny Masikoro. Miompy [[omby]] sy [[ondry]] ary [[osy]] izy ireo. Mamboly [[katsaka]] sy [[mangahazo]] ary [[oviala]] (fakana [[tavolo]]). Talohan' ny fahaleovantenan' i Madagasikara dia nonina ambanivohitra ny Masikoro fa ankehitriny dia maro ireo izay monina an-drenibohitra, indrindra amn' ny vakin-tanàna sasany ao [[Toliara]]. Misy tsena isan-kerinandro any amin' ny tanànan' ny Masikoro izay misy Mikea mivarotra ny vokatra azo avy amin' ny ala toy ny [[tantely]], ny [[tambotrika]], ny vovoka [[tavolo]] ary [[oviala]]. Mivarotra katsaka sy mangahazo ary [[vary]] avy amin' ny sarety any [[Belo sur Mer|Belo]] ny Masikoro. == Fiteny == Manana ny fiteniny ny Masikoro: ny [[fiteny masikoro]] izay [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritry]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. == Jereo koa == '''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Astuti, Rita (23 Marsa 1995). ''People of the Sea: Identity and Descent Among the Vezo of Madagascar''. Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 978-0-521-43350-1</nowiki>. * Blanc-Pamard C., 2002. "La forêt et l’arbre en pays Masikoro (Madagascar) : un paradoxe environnemental ?" ''Bois et forêts des Tropiques'', vol. 271: 5-22. * Bradt, Hilary (2011). ''Madagascar''. Bradt Travel Guides. p. 203. <nowiki>ISBN 978-1-84162-341-2</nowiki>. * Esoavelomandroso Manase, 1981. "La région du Fiheregna à la veille de la conquête française". ''Omaly sy Anio'' 13-14. * Goedefroit, Sophie (1998). ''A l'ouest de Madagascar: les Sakalava du Menabe''. Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-825-8</nowiki>. * Jean-Michel Lebigre et Francis Veriza, ''Petite encyclopédie du Grand Sud de Madagascar'', Presses Universitaires de Bordeaux & LGPA-Editions, Coll. A la Croisée des Sciences, 2016. * Jeanne Dina, 1995. "Le Fiherena pendant le protectorat français". ''Talily'', 1/1995. * Lavondès H., 1967. ''Bekoropaka, quelques aspects de la vie familiale et sociale d'un village malgache''. Paris, Mouton. * Lavondès H., 1981. "Mba ho velo... " (Pour qu'ils vivent) Pouvoirs traditionnels dans un royaume du Sud-Ouest malgache (Nord du Fiherenana). ''Omaly sy Anio'', 1981 no 13-14: 193-207. * Lee, Richard B.; Daly, Richard Heywood (1999). ''The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers''. Cambridge University Press. p. 217. <nowiki>ISBN 978-0-521-57109-8</nowiki>. * Paul Ottino, 1963. ''Les économies paysannes malgaches du Bas-Mangoky''. Paris, Berger-Levrault, Coll. L’Homme d’Outre-Mer, 376 p. * Paul Ottino, 1998. ''Les champs de l'ancestralité à Madagascar. Parenté, alliance et patrimoine''. Paris, Karthala, Coll. Hommes et Sociétés, 685 p * Powe, Edward Llewellyn (1994). ''The Lore of Madagascar.'' Armchair Travelers, a subsidiary of Dan Aiki Publications, Paterson, N.J. p. 204. * Raharinjanahary L. & Velonandro (éd.), 1996. ''Proverbes malgaches en dialecte masikoro''. Paris, l’Harmattan, Repères pour Madagascar, 324 p. * Raharinjanahary L., 1996. ''Tapatono - Joutes poétiques et devinettes des Masikoro du Sud-Ouest de Madagascar''. Paris, l’Harmattan, Repères pour Madagascar, 145 p. * Razafiarivony M., 1985. "Le Savatsy chez les Masikoro d'aujourd'hui". ''Cahiers Ethnologiques'', Université de Bordeaux II, no 6: 16-23. * Walen, A. (1881). ''The Antananarvio Annual and Madagascar Magazine'' (Public domain ed.). Press of the London missionary society. == Loharano sy fanamarihana == k3bf6e6wu7p62pidqmz5xmtj3n2ezd0 0 279021 1136342 1093860 2026-04-26T15:39:59Z Thelezifor 15140 Nanalehibe sary 1136342 wikitext text/x-wiki [[Sary:Afrique Orientale-Jeune fille Zafimanry.jpg|vignette|374x374px|Tovovavy zafimaniry]] [[Sary:Ifasina 03.jpg|vignette|Ifasina: tanàna zafimaniry]] Ny '''Zafimaniry''' dia [[foko malagasy]] monina ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' ny faritra afovon' i [[Madagasikara]], izay azo heverina ho zana-pokon' ny [[Betsileo]], nefa mifanakaiky [[kolontsaina]] koa amin' ny [[Tanala]]. Mipetraka any amin' ireo tendrombohitra misy ala any amin' ny faritra afovoany atsimo-atsimo-atsinanan' [[Ambositra]], eo anelanelan' ny Betsileo sy ny Tanala mifanila aminy, izy ireo. Miisa 100 eo ho eo ny tanànan' ny Zafimaniry, izay mahatratra 25&nbsp;000 eo ho eo. Izy ireo dia miteny amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], izay sampan' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana|vondrom-piteny malaiô-pôlineziana]] avy amin' ny [[fiteny baritô]] any atsimon' i [[Bôrneô]]. Malaza amin' ny fahalalany sy ny kantony amin' ny asa sokitra hazo izy ireo, izay nampidirina tamin' ny taona 2003 tao amin' ny lisitry ny [[lova ara-kolontsaina tsy azo tsapain-tanana]] an' ny [[UNESCO]]. Efa fahita nanerana an' i Madagasikara io fomba fanaovana hazo io, saingy nihena noho ny fandripahana ala. Heverin' ny mpahay tantara ho fahafantarana ny zava-kanto taloha teto Madagasikara ny zavakanton' izy ireo. == Ny maha izy azy ny Zafimaniry == [[Sary:Zafimaniry house.JPG|vignette|Trano hazo zafimaniry]] Tombanana ho 25&nbsp;000 ny Zafimaniry eto [[Madagasikara]] ankehitriny. Taranaky ny foko [[Betsimisaraka]] sy [[Tanala]] ny Zafimaniry, saingy samy hafa amin' ireo vondrom-poko roa ireo noho ny toerana onenany misy ny ala mando sy mangatsiaka. Heverin' ny Zafimaniry "tena izy", izay mbola miaina anaty ala sy mitazona ny fomba fiainany mahazatra, ho [[Betsileo]] ireo Zafimaniry any amin' ny faritra misy ny Zafimaniry teo aloha, izay efa ringana ny ala sady efa nanombohana fambolem-bary an-tanety. == Tantara == Nifindra monina tany amin' ny ala mikitroka any atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]] ny Zafimaniry tamin' ny taonjato faha-18 noho ny fitomboan' ny fandripahana ala any amin' ny faritra hafa manerana ny Nosy. Anisan' ny lasibatry ny valin' adin' ny miaramila frantsay ny tanànan' ny Zafimaniry nandritra ny [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|fikomiana tamin' ny fitondrana mpanjanaka tamin' ny taona 1947]], ka nahatonga ny mponina maro nandositra tany anaty ala ka tao izy ireo dia nifindrafindra monina nandritra ny roa taona. Tsy dia nandray anjara manokana tamin' ny fikomiana ny Zafimaniry nefa tena nijaly mafy satria teo amin' ny lalana nolalovan' ny foko maromaro mpanentana ilay fikomiana avy any atsimo-atsinanana nandeha nihazo ny toby frantsay any amin' ny faritra afovoany no misy ny tanànan' ny Zafimaniry, ka nahatonga ny Frantsay hihevitra fa mpiray tsikombakomba ny Zafimaniry. Rehefa nampanjaka ny filaminana tamin' ny faritra maro tao amin' ny tanin' ny Zafimaniry ny tafika frantsay, dia nosamborin' izy ireo ny mponina teo an-toerana ary nalefany tany amin' ny toby fitanana, indraindray izy ireo dia nandoro tanàna koa. == Fiarahamonina == Ny fiaraha-monina zafimaniry dia somary tsy tena misy ambaratongan-drafitra firy raha ampitahaina amin' ny an' ny [[Merina]]. Ara-tantara dia fanoherana ny fitondrana foibe izany. Amin' ny ankapobeny dia tsy mahery setra ny Zafimaniry ary manome lanja ambony ny fahaiza-miaina sy ny fahalalam-pomba, ary koa ny fahalemem-panahy eo amin' ny fifehezana ny ankizy. Ny toetrandro ao amin' ny tanin' ny Zafimaniry dia [[ala trôpikaly]] an-tany avo, ka matetika mangatsiaka sy mando ny andro. Eo amin' ny haambo 1&nbsp;000 - 1&nbsp;800 m no misy io faritra io ary mazàna ny andro dia manjombona, ka 100 andro ihany no tsy misy orana isan-taona (2&nbsp;000-3&nbsp;000 mm ny orana voaray isan-taona). [[Antoetra]] no tanàna zafimaniry lehibe indrindra, izay misy mponina manodidina ny 1&nbsp;000. Misy tanàna zafimaniry 17 lehibebe, ary manodidina ny 100 ny fitambaran' ny tanàn' ny Zafimaniry, ka Antoetra ihany aza no azo aleha amin' ny fiara. === Fianakaviana === Ny [[fanambadiana tokana]] sy ny fiainam-pianakaviana dia heverina ho ivon' ny fahamarinan-toeran' ny fiarahamonina zafimaniry. Ny lanja omena an' io fomba fijery momba ny fianakaviana io dia miseho amin' ny alalan' ny fanamboarana ny tranon' ny Zafimaniry sy ny fanaingoana azy. Ny vehivavy zafimaniry dia mazàna manambady aloha kokoa noho ny lehilahy ary lasa reny amin' ny fahatanorany. Mifanohitra amin' izany kosa ny zatovolahy izay miaina fahatanorana lava ka mandritra izany fotoana izany dia manao "asan' ny zatovolahy" izy ireo toy ny fihazana sy ny varotra lavitra. Malalaka ny fiarahan' ny tanora lahy sy vavy, ary na dia ny fanambadiana ara-dalàna aza dia mety hifarana tsy misy fahasarotana; ny fahaterahan' ny zaza no manamafy ny fanambadiana. Ny ray aman-dreny afaka mitaiza zaza betsaka dia heverina ho mahomby kokoa amin' ny maha-olon-dehibe. Mpitondra hajaina eo amin' ny fiarahamonina ny olon-dehibe indrindra eo amin' ny mpianakavy (ny ''raiamandreny'') ary iey ireo no manome ohatra amin' ny fiarahamonina mirindra amin' ny alalan' ny fitenenana amim-pahatoniana sy amim-pahalalam-pomba, amin' ny alalan' ny fampiasana ny [[ohabolana]] sy ny fanajana ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]. === Sarangam-piarahamonina === Teo amin' ny tantara, ny Zafimaniry dia nisy sarangan' ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], ary na dia nifarana tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany frantsay]] tamin' ny taona 1896 aza ny [[fanandevozana]] (nefa tsy tena nifarana ny fanao raha tsy tamin' ny tapaky ny taompolo 1930), dia mbola nanondro ny taranak' io vondrona io ho anisan' ny andevo ny Zafimaniry. Tsy niparitaka nanerana ny tanin' ny Zafimaniry na fananan' ny isam-batan' olona ireo anisan' ny kilasin' ny andevo ireo, izay tsy mihoatra ny 10&nbsp;%n' ny mponina ary amin' ny ankapobeny dia babo (anisan' izany ny vahiny) sy Zafimaniry netry voninahitra. Nivondrona tao amin' ny tanàna roa fotsiny izy ireo izay nanana anjara toerana tamin' ny fampiantranoana karazana fitsarana izay nandaminana ny disadisa, ny lehibe indrindra dia [[Antetezandrotra]]. Izy ireo dia nanompo ireo sampan-draharaham-pitantanana ireo tamin' ny alalan' ny fakana sira avy any amin' ny morontsiraka sy tamin' ny alalan' ny asa hafa, saingy amin' ny fiainana andavanandro dia tsy misy hafa amin' ny Zafimaniry afaka izy ireo. Na dia izany aza, dia tsy mifampaka vady ireo vondrona roa ireo. Tsy nahazo tany ny andevo raha tsy avy amin' ny Zafimaniry afaka izay nanome azy ireo izany, ary tany efa reraka navelan' ny olona afaka izany, izay mety mbola ahafahan' ny [[vomanga]] haniry. Andrasana ny hanambady Zafimaniry hafa ny saranga Zafimaniry afaka mba hisian' ny fiaraha-miombon' antoka ara-tsôsialy ahafahan' izy ireo mahazo tany vaovao hovolena. Satria tsy afaka nanambady Zafimaniry afaka ny taranaky ny andevo, mba hahazo tany, dia matetika izy ireo no maka vady avy amin' ny andevo taloha any amin' ny faritra nifindrany isan-taona anaobany asa ikaramana. Noho izany ny taranaky ny andevo dia manana havana maro any ivelan' ny tanin' ny Zafimaniry ary afaka mandefa ny zanany hiara-mipetraka amin' ny havany hianatra amin' ny sekoly ambony any ivelan' ny tanin' ny Zafimaniry; noho izany ny taranaky ny andevo zafimaniry dia nahita fianarana ambony kokoa noho ny an' ireo Zafimaniry afaka. === Fivavahana === Tany am-boalohany dia tsy nanana fivavahana voafaritra tsara ny Zafimaniry. Manodidina ny fanajana ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] sy ny [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] ny finoana nentin-drazana. Ity Zanahary ity no nadikan' ny misiônera eorôpeanina hoe "God" ([[Fiteny anglisy|anglisy]]) na "Dieu" ([[Fiteny frantsay|frantsay]]), saingy hery tsy miraharaha, tsapa amin' ny toerana rehetra, mitovitovy amin' ny lahatra na ny anjara, ary miseho amin' ny alalan' ny herin' ny zavaboary. Tamin' ny faramparan' ny taona 1800, dia nanomboka nanova ny tanànan' ny Zafimaniry ho [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]] ny misiônera tao amin' ny [[London Missionary Society]]. Ny misiônera [[zezoita]] koa dia nanao antso avo tamin' ny Zafimaniry tamin' ny tapak' ny taompolo 1930, indrindra fa ireo tao amin' ny kilasin' ny andevo vao afaka, izay voalohany niova fo ho [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika]]. == Kolontsaina == [[Sary:Zafimaniry-UNESCO.JPG|vignette]] Malaza ny Zafimaniry noho ny fahaizany miasa hazo. Ny tranon' izy ireo dia vita amin' ny hazo manontolo tsy misy [[fantsika]]. Ny trano sy ny kojakoja hazo hafa rehetra, ao anatin' izany ny fanaka, ny fasana ary ny fitaovana dia voaravaka endrika ara-jeômetra izay ahitana fifangaroan' ny fahaizana [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]]. Tsy toy ny ankamaroan' ny [[Foko eto Madagasikara|foko hafa eto Madagasikara]] ny Zafimaniry izay manome lanja bebe kokoa ny fanorenana trano (fa tsy ny fasana) izay mateza sy voaravaka tsara. Apetaka amin' ny afo mba ho mafy ny hazo hanamboarana fantsona sy zana-tsipìka. Mampiasa karazana hazo 20 mahery, izay samy manana ny toetrany manokana sy ny fampiasana azy, ny mpanao hazo. Tany aloha dia niely manerana an' i Madagasikara ity fomba fandrafetana hazo ity, saingy efa maty ny ankamaroany ary ny ankamaroany dia voatahiry ao amin' ity foko ity ihany. Tamin' ny taona 2008, ny fanaovana hazo zafimaniry dia voarakitra ao amin' ny lisitry ny [[UNESCO]] momba ny [[lova ara-kolontsaina tsy azo tsapain-tanana]] ho an' ny olombelona. Heverina ihany koa fa mbola nitazona ny fomba amam-panao sy ny kolontsaina malagasy tany am-boalohany izay efa maty any amin' ny faritra hafa manerana ny Nosy ny Zafimaniry. Misy ifandraisany, ohatra, ny lanonana [[famorana]] sy ny [[fahafatesana]]; refesina ara-pomba ho an' ny vatam-paty ny zaza hoforana alohan' ny hanaovana ny fandidiana. Manao tsangam-bato ho fahatsiarovana ny razana na ny zava-nitranga manan-danja teo amin' ny fiainan' ny razana koa izy ireo. Lamba hodi-kazo nokapohina no anaovana ny akanjo nentim-paharazana. === Fombafomba fandevenana === Atao anaty fasana hazo apetraka any anaty ala ny maty. Matetika ady tolona ara-pombafomba mitovitovy amin' ny dihy no atao amin' ny lanonam-pandevenana zafimaniry. === Dihy sy mozika === Ny lokanga no zavamaneno tena tian' ny Zafimaniry. Manandindona ny [[vatam-paty]] ny endriny. == Fiteny == Ny Zafimaniry dia miteny ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] tahaka ny an' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] sisa. Saika mitovy amin' ny an' ny [[Betsileo]] ny fiteniny, izay manamorona azy ireo any andrefana. == Toekarena == [[Sary:Zafimaniry Village Madagascar.jpg|vignette|Trano hazo zafimaniry]] Ara-tantara dia mpiasa hazo avokoa ny mpiara-monina rehetra. Na izany aza, ny fandripahana ala be dia nampihena ny fisian' ny hazo, nampihena ny asa fivelomana mifototra amin' io fahaiza-manao io. Tao anatin' ny taona vitsivitsy izay, ny tanànan' ny Zafimaniry dia nampiroborobo ny [[fizahàn-tany]] mba hahazoana fidiram-bola, saingy io fomba fivelomana vaovao io dia manova ny toetran' ny fiarahamonina izay somary nitokana teo aloha. Ny fizahàn-tany dia ahafahan' izy ireo mivarotra asa tanana vita sokitra amin' ny hazo amin' ireo mpitsangantsangana mandalo, ary mivarotra ireo entana ireo amin' ny mpamatsy izay mivarotra izany any amin' ny tanàna lehibe akaiky toa an' [[Ambositra]]. Ny kilasin' ny andevo taloha, izay niova finoana ho katôlika, dia nanao ampihimamba ny fivarotana asa tanana vita amin' ny hazo amin' ny mpizaha tany hatramin' ny taompolo 1970, satria ny famokarana faobe ireo zavatra ireo dia nokarakarain' ireo niova fo ho Katôlika teo an-toerana ireo niaraka tamin' ny fanohanan' ny fiangonana; na dia efa tafiditra ao anatin' io sehatra io aza ny ankamaroan' ny Zafimaniry amin' izao fotoana izao dia mbola manjaka amin' ny famokarana sy ny fizarana ary ny fivarotana ny taranaky ny andevo taloha. Maka hazo ao anaty ala koa ny Zafimaniry mba hamidy. Ny ankamaroan' ny mpitari-dalana ny mpizaha tany izay mikarakara ny fitsidihan' ny mpizahatany any amin' ny tanànan' ny Zafimaniry dia avy amin' ny tanànan' ny andevo taloha ao [[Antetezandrotra]]. [[Sary:Zafimaniry woman.jpg|vignette|227x227px|Vehivavy zafimaniry manapy vary]] Ny [[katsaka]] sy ny [[tsaramaso]] no tena volen' ny Zafimaniry ary niantehitra amin' ny tavy izy ireo taloha. Mandany 22 andro isan-taona ny Zafimaniry amin' ny fanadiovana ny tanim-boly amin' ny alalan' ny tavy, fa ny andro sisa tavela dia atokany amin' ny asa fitadiavam-bola hafa toy ny fanaovana sokitra hazo na ny fitadiavana asa hikaramana any an-kafa. Voly fototra ataon' ny Zafimaniry ankehitriny ny katsaka, izay efa 200 taona teo ho eo izay angamba no nisahanan' izy ireo azy. Dorana isan-taona ny tanimboly amin' ny fiandohan' ny taom-pambolena, ary ambolena mandritra ny efa-taona ka hatramin' ny folo taona vao lany hery ny fahavokarany ary avela ho maina mandritra ny dimy taona eo ho eo vao ambolena indray. Rehefa mihena ny fahalonahan' ny tany tany, dia ajanona ny fambolena katsaka sy tsaramaso, fa ny [[ovy]] sy [[vomanga]] no asolo izany. Ny [[mangahazo]] no volena farany eny amin' ny tanimboly alohan' ny hamelana azy hiala sasatra amin' ny [[fararano]]; ampiasain' ny Zafimaniry amin' ny zavatra hafa, toy ny fiompiana [[omby]], ny fambolena zavamaniry fanao fanafody, ny fambolena zavamaniry sy kirihitra ary hazo tsy fihinana mba hakana tsiraka sy akora fanamboaran-trano. Aorian' ny fitopolo taona isian' io tsingerina mahavokatra io, dia najanon' ny Zafimaniry tanteraka ny fambolena amin' ilay tany ary avelany ho lasa kijana maharitra. Mameno ny katsaka sy ny [[saonjo]] ary ny tsaramaso amin' ny vokatra nangonina eny amin' ny ala manodidina izy ireo, indrindra fa ny [[tantely]] sy ny [[Orana (biby)|orana]] (''Astacoides madagascariensis''). Somary nahitam-pahombiazana ihany koa ny ezaka natao vao haingana tamin' ny fampidirana ny fampitomboana ny vokatra amin' ny fanamafisana [[fambolem-bary]] isan-taona amin' ny [[tanimbary]] tsy miova. Nanamora ny fambolena [[vary]] ao amin' io faritra mangatsiaka io tato anatin' ny folo taona farany ny fiakaran' ny maripanan' ny tany. Ny faharerahan' ny tanin' ny Zafimaniry amin' ny fambolena nentim-paharazana mifindrafindra no tena anton' izany, ka nanery ny Zafimaniry hitady fomba hanaovana ny fambolem-bary na dia eo aza ny toetran' ny tanin' izy ireo izay be tendrombohitra. Ny tany sy ny [[toetrandro]] dia mitaky fanaobana [[farafaran-tany]] sy [[fitarihan-drano]] be pitsiny izay tsy ananan' ny mponina ao an-toerana fahalalana ampy amin' ny fanamboarana azy, ka tsy maintsy manakarama [[Betsileo]] izy ireo hanamboatra ny tanimbary. Ny ankabeazan' ny vola miditra amin' ny Zafimaniry dia ampiasaina amin' ny fanamboarana farafaran-tany ho an' ny fambolem-bary. == Jereo koa == '''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] * [[Antoetra]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Astuti, Rita; Parry, Jonathan; Stafford, Charles (2007). ''Questions of Anthropology''. Oxford, UK: Berg. <nowiki>ISBN 9781845207489</nowiki>. * Bloch, Maurice (1993). "Domain-specificity, living kinds and symbolism". In Boyer, Pascal (ed.). ''Cognitive Aspects of Religious Symbolism''. Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 111–120. <nowiki>ISBN 9780521432887</nowiki>. * Bloch, Maurice (1995). "Devenir le paysage: La clarté pour les Zafimaniry". In Voisenat, Claudie (ed.). ''Paysage au pluriel: Pour une approche ethnologique des paysages''. Paris: Les Éditions de la MSH. pp. 89–104. <nowiki>ISBN 9782735106844</nowiki>. * Bloch, Maurice (1999). "'Eating' young men among the Zafimaniry". In Middleton, Karen (ed.). ''Ancestors, Power, and History in Madagascar''. The Netherlands: Brill. pp. 175–190. <nowiki>ISBN 9789004112896</nowiki>. * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2014). ''Madagascar'' (11th ed.). Bucks, UK: Bradt Travel Guides. <nowiki>ISBN 9781841624983</nowiki>. * Breyer, Thiemo (2007). ''On the Topology of Cultural Memory: Different Modalities of Inscription and Transmission''. Wurzburg, Germany: Königshausen & Neumann. <nowiki>ISBN 9783826035272</nowiki>. * Daniel Coulaud, ''Les Safimaniry un groupe ethnique de Madagascar à la poursuite de la forêt : étude de géographie humaine'', Imprimerie Fanonlam Boky, Malagary, Tananarive, 1973, 388 p. (thèse de 3e cycle de Géographie) * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar'' . Paris: Karthala. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Jean-Pierre Hammer et Pierre Vérin, ''À Madagascar, chez les Zafimaniry'', Ibis, Paris, 2004, 91 P. (<nowiki>ISBN 2-910728-41-2</nowiki>) * Johary Ravaloson et Sophie Bazin, ''Zafimaniry intime, zaho zafimaniry : Relation de voyage entrepris chez les Zafimaniry entre 1996 et 2006'', Le Tampon (La Réunion), 2008, 80 p. (<nowiki>ISBN 978-2-9522004-4-8</nowiki>) * Kull, Christian A. (2004). ''Isle of Fire: The Political Ecology of Landscape Burning in Madagascar''. Chicago: University of Chicago Press. <nowiki>ISBN 9780226461403</nowiki>. * Morris, H.S. (1980). "Slaves, Aristocrats and Export of Sagho in Sarawak". In Watson, James L. (ed.). ''Asian and African Systems of Slavery''. Los Angeles, CA: University of California Press. pp. 293–308. <nowiki>ISBN 9780520040311</nowiki>. * Nielssen, Hilde (2011). ''Ritual Imagination: A Study of Tromba Possession Among the Betsimisaraka in Eastern Madagascar''. The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 9789004215245</nowiki>. * Pierre Vérin, ''Les Zafimaniry et leurs traditions esthétiques'', suivi de Michel Peltereau-Villeneuve, ''Le pays Zafimaniry et son art'', Institut des langues et civilisations orientales, A.U.P.O.I., Paris, 1991, 45 p. (<nowiki>ISBN 2-907160-17-6</nowiki>) * ''Zahay Zafimaniry / Nous, Zafimaniry / We, Zafimaniry'' (texte écrit en atelier à Antoetra sous la direction de Ravaloson Johary, traduction en anglais de Anna Razafimbahiny et Amenda Zingelwa), Éd. Dodo Vole, Le Tampon (La Réunion), 2010, 43 p. (<nowiki>ISBN 978-2-9522004-6-2</nowiki>) == Loharano sy fanamarihana == cojcngb493a5e9zv36reojxj11t9au1 1136373 1136342 2026-04-27T04:40:21Z Thelezifor 15140 Nanalehibe sary 1136373 wikitext text/x-wiki [[Sary:Afrique Orientale-Jeune fille Zafimanry.jpg|vignette|439x439px|Tovovavy zafimaniry]] [[Sary:Ifasina 03.jpg|vignette|Ifasina: tanàna zafimaniry|300x300px]] Ny '''Zafimaniry''' dia [[foko malagasy]] monina ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' ny faritra afovon' i [[Madagasikara]], izay azo heverina ho zana-pokon' ny [[Betsileo]], nefa mifanakaiky [[kolontsaina]] koa amin' ny [[Tanala]]. Mipetraka any amin' ireo tendrombohitra misy ala any amin' ny faritra afovoany atsimo-atsimo-atsinanan' [[Ambositra]], eo anelanelan' ny Betsileo sy ny Tanala mifanila aminy, izy ireo. Miisa 100 eo ho eo ny tanànan' ny Zafimaniry, izay mahatratra 25&nbsp;000 eo ho eo. Izy ireo dia miteny amin' ny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], izay sampan' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana|vondrom-piteny malaiô-pôlineziana]] avy amin' ny [[fiteny baritô]] any atsimon' i [[Bôrneô]]. Malaza amin' ny fahalalany sy ny kantony amin' ny asa sokitra hazo izy ireo, izay nampidirina tamin' ny taona 2003 tao amin' ny lisitry ny [[lova ara-kolontsaina tsy azo tsapain-tanana]] an' ny [[UNESCO]]. Efa fahita nanerana an' i Madagasikara io fomba fanaovana hazo io, saingy nihena noho ny fandripahana ala. Heverin' ny mpahay tantara ho fahafantarana ny zava-kanto taloha teto Madagasikara ny zavakanton' izy ireo. == Ny maha izy azy ny Zafimaniry == [[Sary:Zafimaniry house.JPG|vignette|Trano hazo zafimaniry|302x302px]] Tombanana ho 25&nbsp;000 ny Zafimaniry eto [[Madagasikara]] ankehitriny. Taranaky ny foko [[Betsimisaraka]] sy [[Tanala]] ny Zafimaniry, saingy samy hafa amin' ireo vondrom-poko roa ireo noho ny toerana onenany misy ny ala mando sy mangatsiaka. Heverin' ny Zafimaniry "tena izy", izay mbola miaina anaty ala sy mitazona ny fomba fiainany mahazatra, ho [[Betsileo]] ireo Zafimaniry any amin' ny faritra misy ny Zafimaniry teo aloha, izay efa ringana ny ala sady efa nanombohana fambolem-bary an-tanety. == Tantara == Nifindra monina tany amin' ny ala mikitroka any atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]] ny Zafimaniry tamin' ny taonjato faha-18 noho ny fitomboan' ny fandripahana ala any amin' ny faritra hafa manerana ny Nosy. Anisan' ny lasibatry ny valin' adin' ny miaramila frantsay ny tanànan' ny Zafimaniry nandritra ny [[Tolom-bahoaka tamin' ny 1947|fikomiana tamin' ny fitondrana mpanjanaka tamin' ny taona 1947]], ka nahatonga ny mponina maro nandositra tany anaty ala ka tao izy ireo dia nifindrafindra monina nandritra ny roa taona. Tsy dia nandray anjara manokana tamin' ny fikomiana ny Zafimaniry nefa tena nijaly mafy satria teo amin' ny lalana nolalovan' ny foko maromaro mpanentana ilay fikomiana avy any atsimo-atsinanana nandeha nihazo ny toby frantsay any amin' ny faritra afovoany no misy ny tanànan' ny Zafimaniry, ka nahatonga ny Frantsay hihevitra fa mpiray tsikombakomba ny Zafimaniry. Rehefa nampanjaka ny filaminana tamin' ny faritra maro tao amin' ny tanin' ny Zafimaniry ny tafika frantsay, dia nosamborin' izy ireo ny mponina teo an-toerana ary nalefany tany amin' ny toby fitanana, indraindray izy ireo dia nandoro tanàna koa. == Fiarahamonina == Ny fiaraha-monina zafimaniry dia somary tsy tena misy ambaratongan-drafitra firy raha ampitahaina amin' ny an' ny [[Merina]]. Ara-tantara dia fanoherana ny fitondrana foibe izany. Amin' ny ankapobeny dia tsy mahery setra ny Zafimaniry ary manome lanja ambony ny fahaiza-miaina sy ny fahalalam-pomba, ary koa ny fahalemem-panahy eo amin' ny fifehezana ny ankizy. Ny toetrandro ao amin' ny tanin' ny Zafimaniry dia [[ala trôpikaly]] an-tany avo, ka matetika mangatsiaka sy mando ny andro. Eo amin' ny haambo 1&nbsp;000 - 1&nbsp;800 m no misy io faritra io ary mazàna ny andro dia manjombona, ka 100 andro ihany no tsy misy orana isan-taona (2&nbsp;000-3&nbsp;000 mm ny orana voaray isan-taona). [[Antoetra]] no tanàna zafimaniry lehibe indrindra, izay misy mponina manodidina ny 1&nbsp;000. Misy tanàna zafimaniry 17 lehibebe, ary manodidina ny 100 ny fitambaran' ny tanàn' ny Zafimaniry, ka Antoetra ihany aza no azo aleha amin' ny fiara. === Fianakaviana === Ny [[fanambadiana tokana]] sy ny fiainam-pianakaviana dia heverina ho ivon' ny fahamarinan-toeran' ny fiarahamonina zafimaniry. Ny lanja omena an' io fomba fijery momba ny fianakaviana io dia miseho amin' ny alalan' ny fanamboarana ny tranon' ny Zafimaniry sy ny fanaingoana azy. Ny vehivavy zafimaniry dia mazàna manambady aloha kokoa noho ny lehilahy ary lasa reny amin' ny fahatanorany. Mifanohitra amin' izany kosa ny zatovolahy izay miaina fahatanorana lava ka mandritra izany fotoana izany dia manao "asan' ny zatovolahy" izy ireo toy ny fihazana sy ny varotra lavitra. Malalaka ny fiarahan' ny tanora lahy sy vavy, ary na dia ny fanambadiana ara-dalàna aza dia mety hifarana tsy misy fahasarotana; ny fahaterahan' ny zaza no manamafy ny fanambadiana. Ny ray aman-dreny afaka mitaiza zaza betsaka dia heverina ho mahomby kokoa amin' ny maha-olon-dehibe. Mpitondra hajaina eo amin' ny fiarahamonina ny olon-dehibe indrindra eo amin' ny mpianakavy (ny ''raiamandreny'') ary iey ireo no manome ohatra amin' ny fiarahamonina mirindra amin' ny alalan' ny fitenenana amim-pahatoniana sy amim-pahalalam-pomba, amin' ny alalan' ny fampiasana ny [[ohabolana]] sy ny fanajana ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]. === Sarangam-piarahamonina === Teo amin' ny tantara, ny Zafimaniry dia nisy sarangan' ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], ary na dia nifarana tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany frantsay]] tamin' ny taona 1896 aza ny [[fanandevozana]] (nefa tsy tena nifarana ny fanao raha tsy tamin' ny tapaky ny taompolo 1930), dia mbola nanondro ny taranak' io vondrona io ho anisan' ny andevo ny Zafimaniry. Tsy niparitaka nanerana ny tanin' ny Zafimaniry na fananan' ny isam-batan' olona ireo anisan' ny kilasin' ny andevo ireo, izay tsy mihoatra ny 10&nbsp;%n' ny mponina ary amin' ny ankapobeny dia babo (anisan' izany ny vahiny) sy Zafimaniry netry voninahitra. Nivondrona tao amin' ny tanàna roa fotsiny izy ireo izay nanana anjara toerana tamin' ny fampiantranoana karazana fitsarana izay nandaminana ny disadisa, ny lehibe indrindra dia [[Antetezandrotra]]. Izy ireo dia nanompo ireo sampan-draharaham-pitantanana ireo tamin' ny alalan' ny fakana sira avy any amin' ny morontsiraka sy tamin' ny alalan' ny asa hafa, saingy amin' ny fiainana andavanandro dia tsy misy hafa amin' ny Zafimaniry afaka izy ireo. Na dia izany aza, dia tsy mifampaka vady ireo vondrona roa ireo. Tsy nahazo tany ny andevo raha tsy avy amin' ny Zafimaniry afaka izay nanome azy ireo izany, ary tany efa reraka navelan' ny olona afaka izany, izay mety mbola ahafahan' ny [[vomanga]] haniry. Andrasana ny hanambady Zafimaniry hafa ny saranga Zafimaniry afaka mba hisian' ny fiaraha-miombon' antoka ara-tsôsialy ahafahan' izy ireo mahazo tany vaovao hovolena. Satria tsy afaka nanambady Zafimaniry afaka ny taranaky ny andevo, mba hahazo tany, dia matetika izy ireo no maka vady avy amin' ny andevo taloha any amin' ny faritra nifindrany isan-taona anaobany asa ikaramana. Noho izany ny taranaky ny andevo dia manana havana maro any ivelan' ny tanin' ny Zafimaniry ary afaka mandefa ny zanany hiara-mipetraka amin' ny havany hianatra amin' ny sekoly ambony any ivelan' ny tanin' ny Zafimaniry; noho izany ny taranaky ny andevo zafimaniry dia nahita fianarana ambony kokoa noho ny an' ireo Zafimaniry afaka. === Fivavahana === Tany am-boalohany dia tsy nanana fivavahana voafaritra tsara ny Zafimaniry. Manodidina ny fanajana ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] sy ny [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] ny finoana nentin-drazana. Ity Zanahary ity no nadikan' ny misiônera eorôpeanina hoe "God" ([[Fiteny anglisy|anglisy]]) na "Dieu" ([[Fiteny frantsay|frantsay]]), saingy hery tsy miraharaha, tsapa amin' ny toerana rehetra, mitovitovy amin' ny lahatra na ny anjara, ary miseho amin' ny alalan' ny herin' ny zavaboary. Tamin' ny faramparan' ny taona 1800, dia nanomboka nanova ny tanànan' ny Zafimaniry ho [[Prôtestantisma eto Madagasikara|Prôtestanta]] ny misiônera tao amin' ny [[London Missionary Society]]. Ny misiônera [[zezoita]] koa dia nanao antso avo tamin' ny Zafimaniry tamin' ny tapak' ny taompolo 1930, indrindra fa ireo tao amin' ny kilasin' ny andevo vao afaka, izay voalohany niova fo ho [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Katôlika]]. == Kolontsaina == [[Sary:Zafimaniry-UNESCO.JPG|vignette|298x298px]] Malaza ny Zafimaniry noho ny fahaizany miasa hazo. Ny tranon' izy ireo dia vita amin' ny hazo manontolo tsy misy [[fantsika]]. Ny trano sy ny kojakoja hazo hafa rehetra, ao anatin' izany ny fanaka, ny fasana ary ny fitaovana dia voaravaka endrika ara-jeômetra izay ahitana fifangaroan' ny fahaizana [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]]. Tsy toy ny ankamaroan' ny [[Foko eto Madagasikara|foko hafa eto Madagasikara]] ny Zafimaniry izay manome lanja bebe kokoa ny fanorenana trano (fa tsy ny fasana) izay mateza sy voaravaka tsara. Apetaka amin' ny afo mba ho mafy ny hazo hanamboarana fantsona sy zana-tsipìka. Mampiasa karazana hazo 20 mahery, izay samy manana ny toetrany manokana sy ny fampiasana azy, ny mpanao hazo. Tany aloha dia niely manerana an' i Madagasikara ity fomba fandrafetana hazo ity, saingy efa maty ny ankamaroany ary ny ankamaroany dia voatahiry ao amin' ity foko ity ihany. Tamin' ny taona 2008, ny fanaovana hazo zafimaniry dia voarakitra ao amin' ny lisitry ny [[UNESCO]] momba ny [[lova ara-kolontsaina tsy azo tsapain-tanana]] ho an' ny olombelona. Heverina ihany koa fa mbola nitazona ny fomba amam-panao sy ny kolontsaina malagasy tany am-boalohany izay efa maty any amin' ny faritra hafa manerana ny Nosy ny Zafimaniry. Misy ifandraisany, ohatra, ny lanonana [[famorana]] sy ny [[fahafatesana]]; refesina ara-pomba ho an' ny vatam-paty ny zaza hoforana alohan' ny hanaovana ny fandidiana. Manao tsangam-bato ho fahatsiarovana ny razana na ny zava-nitranga manan-danja teo amin' ny fiainan' ny razana koa izy ireo. Lamba hodi-kazo nokapohina no anaovana ny akanjo nentim-paharazana. === Fombafomba fandevenana === Atao anaty fasana hazo apetraka any anaty ala ny maty. Matetika ady tolona ara-pombafomba mitovitovy amin' ny dihy no atao amin' ny lanonam-pandevenana zafimaniry. === Dihy sy mozika === Ny lokanga no zavamaneno tena tian' ny Zafimaniry. Manandindona ny [[vatam-paty]] ny endriny. == Fiteny == Ny Zafimaniry dia miteny ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] tahaka ny an' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] sisa. Saika mitovy amin' ny an' ny [[Betsileo]] ny fiteniny, izay manamorona azy ireo any andrefana. == Toekarena == [[Sary:Zafimaniry Village Madagascar.jpg|vignette|Trano hazo zafimaniry|357x357px]] Ara-tantara dia mpiasa hazo avokoa ny mpiara-monina rehetra. Na izany aza, ny fandripahana ala be dia nampihena ny fisian' ny hazo, nampihena ny asa fivelomana mifototra amin' io fahaiza-manao io. Tao anatin' ny taona vitsivitsy izay, ny tanànan' ny Zafimaniry dia nampiroborobo ny [[fizahàn-tany]] mba hahazoana fidiram-bola, saingy io fomba fivelomana vaovao io dia manova ny toetran' ny fiarahamonina izay somary nitokana teo aloha. Ny fizahàn-tany dia ahafahan' izy ireo mivarotra asa tanana vita sokitra amin' ny hazo amin' ireo mpitsangantsangana mandalo, ary mivarotra ireo entana ireo amin' ny mpamatsy izay mivarotra izany any amin' ny tanàna lehibe akaiky toa an' [[Ambositra]]. Ny kilasin' ny andevo taloha, izay niova finoana ho katôlika, dia nanao ampihimamba ny fivarotana asa tanana vita amin' ny hazo amin' ny mpizaha tany hatramin' ny taompolo 1970, satria ny famokarana faobe ireo zavatra ireo dia nokarakarain' ireo niova fo ho Katôlika teo an-toerana ireo niaraka tamin' ny fanohanan' ny fiangonana; na dia efa tafiditra ao anatin' io sehatra io aza ny ankamaroan' ny Zafimaniry amin' izao fotoana izao dia mbola manjaka amin' ny famokarana sy ny fizarana ary ny fivarotana ny taranaky ny andevo taloha. Maka hazo ao anaty ala koa ny Zafimaniry mba hamidy. Ny ankamaroan' ny mpitari-dalana ny mpizaha tany izay mikarakara ny fitsidihan' ny mpizahatany any amin' ny tanànan' ny Zafimaniry dia avy amin' ny tanànan' ny andevo taloha ao [[Antetezandrotra]]. [[Sary:Zafimaniry woman.jpg|vignette|262x262px|Vehivavy zafimaniry manapy vary]] Ny [[katsaka]] sy ny [[tsaramaso]] no tena volen' ny Zafimaniry ary niantehitra amin' ny tavy izy ireo taloha. Mandany 22 andro isan-taona ny Zafimaniry amin' ny fanadiovana ny tanim-boly amin' ny alalan' ny tavy, fa ny andro sisa tavela dia atokany amin' ny asa fitadiavam-bola hafa toy ny fanaovana sokitra hazo na ny fitadiavana asa hikaramana any an-kafa. Voly fototra ataon' ny Zafimaniry ankehitriny ny katsaka, izay efa 200 taona teo ho eo izay angamba no nisahanan' izy ireo azy. Dorana isan-taona ny tanimboly amin' ny fiandohan' ny taom-pambolena, ary ambolena mandritra ny efa-taona ka hatramin' ny folo taona vao lany hery ny fahavokarany ary avela ho maina mandritra ny dimy taona eo ho eo vao ambolena indray. Rehefa mihena ny fahalonahan' ny tany tany, dia ajanona ny fambolena katsaka sy tsaramaso, fa ny [[ovy]] sy [[vomanga]] no asolo izany. Ny [[mangahazo]] no volena farany eny amin' ny tanimboly alohan' ny hamelana azy hiala sasatra amin' ny [[fararano]]; ampiasain' ny Zafimaniry amin' ny zavatra hafa, toy ny fiompiana [[omby]], ny fambolena zavamaniry fanao fanafody, ny fambolena zavamaniry sy kirihitra ary hazo tsy fihinana mba hakana tsiraka sy akora fanamboaran-trano. Aorian' ny fitopolo taona isian' io tsingerina mahavokatra io, dia najanon' ny Zafimaniry tanteraka ny fambolena amin' ilay tany ary avelany ho lasa kijana maharitra. Mameno ny katsaka sy ny [[saonjo]] ary ny tsaramaso amin' ny vokatra nangonina eny amin' ny ala manodidina izy ireo, indrindra fa ny [[tantely]] sy ny [[Orana (biby)|orana]] (''Astacoides madagascariensis''). Somary nahitam-pahombiazana ihany koa ny ezaka natao vao haingana tamin' ny fampidirana ny fampitomboana ny vokatra amin' ny fanamafisana [[fambolem-bary]] isan-taona amin' ny [[tanimbary]] tsy miova. Nanamora ny fambolena [[vary]] ao amin' io faritra mangatsiaka io tato anatin' ny folo taona farany ny fiakaran' ny maripanan' ny tany. Ny faharerahan' ny tanin' ny Zafimaniry amin' ny fambolena nentim-paharazana mifindrafindra no tena anton' izany, ka nanery ny Zafimaniry hitady fomba hanaovana ny fambolem-bary na dia eo aza ny toetran' ny tanin' izy ireo izay be tendrombohitra. Ny tany sy ny [[toetrandro]] dia mitaky fanaobana [[farafaran-tany]] sy [[fitarihan-drano]] be pitsiny izay tsy ananan' ny mponina ao an-toerana fahalalana ampy amin' ny fanamboarana azy, ka tsy maintsy manakarama [[Betsileo]] izy ireo hanamboatra ny tanimbary. Ny ankabeazan' ny vola miditra amin' ny Zafimaniry dia ampiasaina amin' ny fanamboarana farafaran-tany ho an' ny fambolem-bary. == Jereo koa == '''Ny foko eto Madagasikara''' * [[Antambahoaka]] - [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]]. '''Ny vahoaka hafa eto Madagasikara''' * [[Sinoa eto Madagasikara]] * [[Vazaha eto Madagasikara]] * [[Karàna]] '''Samihafa''' * [[Jiosy malagasy]] * [[Antoetra]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Astuti, Rita; Parry, Jonathan; Stafford, Charles (2007). ''Questions of Anthropology''. Oxford, UK: Berg. <nowiki>ISBN 9781845207489</nowiki>. * Bloch, Maurice (1993). "Domain-specificity, living kinds and symbolism". In Boyer, Pascal (ed.). ''Cognitive Aspects of Religious Symbolism''. Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 111–120. <nowiki>ISBN 9780521432887</nowiki>. * Bloch, Maurice (1995). "Devenir le paysage: La clarté pour les Zafimaniry". In Voisenat, Claudie (ed.). ''Paysage au pluriel: Pour une approche ethnologique des paysages''. Paris: Les Éditions de la MSH. pp. 89–104. <nowiki>ISBN 9782735106844</nowiki>. * Bloch, Maurice (1999). "'Eating' young men among the Zafimaniry". In Middleton, Karen (ed.). ''Ancestors, Power, and History in Madagascar''. The Netherlands: Brill. pp. 175–190. <nowiki>ISBN 9789004112896</nowiki>. * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2014). ''Madagascar'' (11th ed.). Bucks, UK: Bradt Travel Guides. <nowiki>ISBN 9781841624983</nowiki>. * Breyer, Thiemo (2007). ''On the Topology of Cultural Memory: Different Modalities of Inscription and Transmission''. Wurzburg, Germany: Königshausen & Neumann. <nowiki>ISBN 9783826035272</nowiki>. * Daniel Coulaud, ''Les Safimaniry un groupe ethnique de Madagascar à la poursuite de la forêt : étude de géographie humaine'', Imprimerie Fanonlam Boky, Malagary, Tananarive, 1973, 388 p. (thèse de 3e cycle de Géographie) * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar'' . Paris: Karthala. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Jean-Pierre Hammer et Pierre Vérin, ''À Madagascar, chez les Zafimaniry'', Ibis, Paris, 2004, 91 P. (<nowiki>ISBN 2-910728-41-2</nowiki>) * Johary Ravaloson et Sophie Bazin, ''Zafimaniry intime, zaho zafimaniry : Relation de voyage entrepris chez les Zafimaniry entre 1996 et 2006'', Le Tampon (La Réunion), 2008, 80 p. (<nowiki>ISBN 978-2-9522004-4-8</nowiki>) * Kull, Christian A. (2004). ''Isle of Fire: The Political Ecology of Landscape Burning in Madagascar''. Chicago: University of Chicago Press. <nowiki>ISBN 9780226461403</nowiki>. * Morris, H.S. (1980). "Slaves, Aristocrats and Export of Sagho in Sarawak". In Watson, James L. (ed.). ''Asian and African Systems of Slavery''. Los Angeles, CA: University of California Press. pp. 293–308. <nowiki>ISBN 9780520040311</nowiki>. * Nielssen, Hilde (2011). ''Ritual Imagination: A Study of Tromba Possession Among the Betsimisaraka in Eastern Madagascar''. The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 9789004215245</nowiki>. * Pierre Vérin, ''Les Zafimaniry et leurs traditions esthétiques'', suivi de Michel Peltereau-Villeneuve, ''Le pays Zafimaniry et son art'', Institut des langues et civilisations orientales, A.U.P.O.I., Paris, 1991, 45 p. (<nowiki>ISBN 2-907160-17-6</nowiki>) * ''Zahay Zafimaniry / Nous, Zafimaniry / We, Zafimaniry'' (texte écrit en atelier à Antoetra sous la direction de Ravaloson Johary, traduction en anglais de Anna Razafimbahiny et Amenda Zingelwa), Éd. Dodo Vole, Le Tampon (La Réunion), 2010, 43 p. (<nowiki>ISBN 978-2-9522004-6-2</nowiki>) == Loharano sy fanamarihana == 2fxlyei02bd7f5hra05odemoe5ivei0 0 279888 1136417 1009480 2026-04-27T06:52:58Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136417 wikitext text/x-wiki '''Andriantsimitoviaminandriandehibe''' dia mpanjaka no rain' [[Andriamasinavalona]] izay nodimbiadiny teo amin' ny fanapahana an' Imerina. Rahefa niamboho Andriantsimitoviaminandriandehibe dia ny zanany lahimatoa [[Andrianjakatsitakatrandriana]] aloha no nanjaka nandimby azy tao [[Antananarivo]] fa [[Andrianjakanavalondralambo]] zandry olona dia nampanoavina teo [[Alasora]] nanaraka ilay didy fandovàm-panjakana atao hoe "[[fanjakana arindra]]" ka ny zokiny aloha no manjaka, vao izay mandimby ny zandriny, fa hoy rainy taminy: "Zandrin’ olona, fa mahandrasa; kanefa na izany aza, aza malahelo foana fa lahy, lehitsy!». == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] kr0ypjiqn3uvgqzvbz3vl8rwse54lf4 0 279891 1136409 1093610 2026-04-27T06:33:44Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136409 wikitext text/x-wiki '''Andriantsimitoviaminandriandrazaka''' na '''Andriandrazaka''' dia iray amin' ny zanak' [[Andriamasinavalona]] nampameheziny ny ampahan' ny fanjakany, izay lasa mpanjakan' izany ampahan-tany izany taorian' ny nahafatesan' Andriamasinavalona. [[Ratompondraondriana]], zanaky ny [[Andriateloray]], nateraky ny [[Andriandranando]] ary taizan’ ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]], no renin' Andriantsimitoviaminandriandrazaka. Atao hoe '''Andriantsimitoviaminandriana''' ihany koa izy. == Jereo koa == * [[Andrianavalonimerina]] * [[Andrianjakanavalomandimby]] * [[Andriantomponimerina]] * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] f7v5x35jghkctq99mb7es4gf6iz8c0g 0 279920 1136394 1010233 2026-04-27T05:57:56Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136394 wikitext text/x-wiki '''Andriamanely''' dia mpanjaka [[bara]] nalaza tamin' taonjato faha-17, izay nitaranaka ny [[Bara Zafimanely]], araka ny lovantsofina. Andriamena no rainy, izay niteraka koa an' [[Adriamandàna]] sy [[Rebiby]] zokiny. Na dia zoky Andriamandana dia tsy navela hanjaka ny taranany noho ny fahadisoana nataon' ny anankiray taminy tamin' ny nanambadiany ny vady navelan-drainy. Rehefa maty Andriamandàna zokiny dia nipetraka tao [[Ranotsara Avaratra]] i Andriamanely. Ny [[Bara Tsienimbalala|Tsienimbalala]], vahoakan’ ny [[Bara Zafindravola|Zafindravola]] no novantaniny tao, niady taminy ary resiny sy nahazoany babo betsaka, olona sy omby (tamin' ny taona 1649). Ny mpanjaka Andriamanely dia nampiaiky ny foko maro nanodidina an' i [[Betroka]]. Novany anarana ho Volambita ny anaran' io faritany io ho fahatsiarovana ny tany niaviany tany [[Ranomena]]. Rehefa maty Andriamanely dia [[Andriamanafotsarivo]] zanany no nandimby azy tao Ranotsara. Niteraka maro Andriamanely, ka ireo taranany ireo no natao hoe Zafimanely izay nanangana fanjakana Bara maro, dia ny [[Bara Be]], ny [[Bara Imamono]], ny [[Bara Iantsantsa]], ny [[Bara Mananantanana]], ny [[Bara Manandàna]]. sns... Isan' ireo zanany [[Andriamanafotsarivo]], razan’ ny mpanjaka bara maro; [[Ratsimive]], razan’ ny mpanjakan' ny [[Bara Vinda]] tao [[Beroroha]]; ary [[Andriampanolahy]], nipetraka tao [[Tsitondroina]]. == Lovantsofina hafa momba an' i Andriamanely sy ny Zafimanely == === Fitantarana voalohany === Misy ny milaza fa ny [[Bara Zafimanely]] dia taranak' izany atao hoe Manoel de la Cerda izany, mpiantsambo pôrtogey, rendrika tao [[Morombe]] ka nanavotra aina niatsinanana. Ny Zafimanely izany dia tokony hoe "Zafimanoely", izany hoe "zafin' i Manoel". === Fitantarana faharoa === Araka ny filazana anankiray hafa dia taranak' izany [[Itaba]], mpifindra monina avy any [[Efesôsy|Efezy]] (na Efesôsy), izany Andriamanely. === Fitantarana fahatelo === Ny fitantarana fahatelo dia milaza fa teratany avy tany [[Afrika Atsinanana]] ny Bara ary nentin' ny filohany nita ranomasina nankaty Madagasikara ka niantsona tao anelanelan’ i [[Morondava]] sy [[Toliara]]. == Jereo koa == * '''Mpanjaka bara:''' ** [[Andriamanafotsarivo]] - [[Andriamanely]] - [[Imasoandro]] - [[Impoinimery]] - [[Isambo]] - [[Rabararatavokoky]] - [[Rainibahy]] - [[Rakanjobe]] - [[Rakitroka Ratsileondrafy]] - [[Ramieba]] - [[Ramitongoa]] - [[Rapapango]] - [[Ratsimamotoa]] - [[Ratsimivily]] - [[Ravatoverere]] - [[Rehandry]] - [[Retsila]] - [[Tonanahary]] - [[Tsimanompo]] * [[Fanjakana bara]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] lyxo4i81hhaklraaf6oncx4c5d5t7fx 0 279921 1136381 1010188 2026-04-27T05:30:52Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136381 wikitext text/x-wiki '''Andriamanafotsarivo''' dia mpanjaka [[bara]] nandimby an' [[Andriamanely]] rainy tao Ranotsara Avaratra. Ratsimive no zandriny, izay lasa nipetraka tany amoron’ [[Ionaivo (renirano)|Ionaivo]]. Taty aoriana dia niverina Ratsimive nanao izay hanilihana an-jokiny sy handraisana ny fanjakana. Resy Andriamanafotsarivo ka nandositra tany amin' ny mpanjakan' ny [[Tanala]] izay havan' i Vohilakatsy reniny. Maty tamin' izany ny iray amin' ireo zanan, ka mba hamaliana faty ny zanany dia lasa Rambahira vadin’ Andriamanafotsarivo, niantso ny [[Sakalava]] havany tany Betsiriry hanampy azy amin' ny fanafihana an-dRatsimive. Dia raikitra ny ady ka matin-d[[Ramitongoa]], zakan' Andriamanafotsarivo, tamin' izany Ratsimive. Tafaverina teo amin' ny fitondrana tao Ranotsara indray Andriamanafotsarivo. Ramitongoa no nandimby an' Andriamanafotsarivo. == Jereo koa == * '''Mpanjaka bara:''' ** [[Andriamanafotsarivo]] - [[Andriamanely]] - [[Imasoandro]] - [[Impoinimery]] - [[Isambo]] - [[Rabararatavokoky]] - [[Rainibahy]] - [[Rakanjobe]] - [[Rakitroka Ratsileondrafy]] - [[Ramieba]] - [[Ramitongoa]] - [[Rapapango]] - [[Ratsimamotoa]] - [[Ratsimivily]] - [[Ravatoverere]] - [[Rehandry]] - [[Retsila]] - [[Tonanahary]] - [[Tsimanompo]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] 71e3nd4qcevc0174cqlzi3bccqicjsr 1136387 1136381 2026-04-27T05:44:09Z Thelezifor 15140 1136387 wikitext text/x-wiki '''Andriamanafotsarivo''' dia mpanjaka [[bara]] nandimby an' [[Andriamanely]] rainy tao Ranotsara Avaratra. Ratsimive no zandriny, izay lasa nipetraka tany amoron’ [[Ionaivo (renirano)|Ionaivo]]. Taty aoriana dia niverina Ratsimive nanao izay hanilihana an-jokiny sy handraisana ny fanjakana. Resy Andriamanafotsarivo ka nandositra tany amin' ny mpanjakan' ny [[Tanala]] izay havan' i Vohilakatsy reniny. Maty tamin' izany ny iray amin' ireo zanan, ka mba hamaliana faty ny zanany dia lasa Rambahira vadin’ Andriamanafotsarivo, niantso ny [[Sakalava]] havany tany Betsiriry hanampy azy amin' ny fanafihana an-dRatsimive. Dia raikitra ny ady ka matin-d[[Ramitongoa]], zakan' Andriamanafotsarivo, tamin' izany Ratsimive. Tafaverina teo amin' ny fitondrana tao Ranotsara indray Andriamanafotsarivo. Ramitongoa no nandimby an' Andriamanafotsarivo. == Jereo koa == * '''Mpanjaka bara:''' ** [[Andriamanafotsarivo]] - [[Andriamanely]] - [[Imasoandro]] - [[Impoinimery]] - [[Isambo]] - [[Rabararatavokoky]] - [[Rainibahy]] - [[Rakanjobe]] - [[Rakitroka Ratsileondrafy]] - [[Ramieba]] - [[Ramitongoa]] - [[Rapapango]] - [[Ratsimamotoa]] - [[Ratsimivily]] - [[Ravatoverere]] - [[Rehandry]] - [[Retsila]] - [[Tonanahary]] - [[Tsimanompo]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Fanjakana bara]] ibnavnp4awqogjzq0abwzkoi9w91fku 4 280106 1136366 1133741 2026-04-26T19:10:39Z JianJi 36396 1136366 wikitext text/x-wiki '''Androany [[1 Mey|1 mey]]''': [[Sary:Observance of International Workers' Day RGBY.svg|350px|vignette]] * '''[[Fetin'ny asa]]''' iraisampirenena (firenena voaloko mena) * '''[[1707]]''' - Manatontosa ny Sata itambarana ny [[Angletera|Fanjakan'i Angletera]] sy ny [[Ekôsy|Fanjakan'i Ekôsy]], ka nanangana ny [[Fanjakana Mitambatra]]. * '''[[1886]]''' - Nanomboka ny fitokonamben'ny [[Mpiasa|mpiasa]] tao [[Chicago]], [[Etazonia]] mitaky fiasana adiny valo isan'andro farafahabeny. rf1qo6oomlhdk6o32rcjwp8887ustak 1136367 1136366 2026-04-26T19:11:36Z JianJi 36396 1136367 wikitext text/x-wiki '''Androany [[1 Mey|1 mey]]''' - '''[[Fetin'ny asa]]''' iraisampirenena (firenena voaloko mena) : [[Sary:Observance of International Workers' Day RGBY.svg|350px|vignette]] * '''[[1707]]''' - Manatontosa ny Sata itambarana ny [[Angletera|Fanjakan'i Angletera]] sy ny [[Ekôsy|Fanjakan'i Ekôsy]], ka nanangana ny [[Fanjakana Mitambatra]]. * '''[[1886]]''' - Nanomboka ny fitokonamben'ny [[Mpiasa|mpiasa]] tao [[Chicago]], [[Etazonia]] mitaky fiasana adiny valo isan'andro farafahabeny. 1gnk0c22hjjsm9k44q2u366n74w7tvz 1136368 1136367 2026-04-26T21:25:20Z JianJi 36396 1136368 wikitext text/x-wiki '''Androany [[1 Mey|1 mey]]''' - '''[[Fetin'ny asa]]''' iraisampirenena (firenena voaloko mena) : [[Sary:Observance of International Workers' Day RGBY.svg|350px|vignette]] * '''[[1707]]''' - Manatontosa ny Sata itambarana ny [[Angletera|Fanjakan'i Angletera]] sy ny [[Ekôsy|Fanjakan'i Ekôsy]], ka nanangana ny [[Fanjakana Mitambatra]]. * '''[[1886]]''' - Nanomboka ny fitokonamben'ny [[Mpiasa|mpiasa]] tao [[Chicago]], [[Etazonia]] mitaky fiasana adiny valo isan'andro farafahabeny. * '''[[1931]]''' - Notokanana tamin'ny fomba ofisialy ny [[Empire State Building]], izay hita ao Manhattan, [[New York|New York City]], ka lasa tranobe avo indrindra eran-tany tamin'izany fotoana izany. 927q3jh34ucnggpcr3x9t8q8w0nlr1c 0 280906 1136421 1092875 2026-04-27T07:03:21Z Thelezifor 15140 Nanalehibe sary 1136421 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dhow.jpg|vignette|228x228px|Botry]] Ny '''tantaran' i Kômôro''' dia tantara efa ela, ka ny tena fantatra dia nanomboka tamin' ny [[Andro Antenatenany]]. Efa nisy ny mponina nanorim-ponenana tao amin' ireo nosin' i [[Kômôro]] nanomboka tamin' ny antsasany faharoa amin' ny taonarivo voalohany. Nitovitovy ny tantaran' ireo nosy ireo na dia tsy nitambarany aza. I [[Frantsa]], izay firenena [[Fanjanahantany|mpanjana-tany]] tamin' ny fotoanandrony, no nampiray ara-panjakana azy ireo talohan' ny hisarahany indray taorian' ny taona 1976 raha nanapa-kevitra tsy hiala amin' i Frantsa i [[Mayotte]] fa ny nosy telo kosa nitambatra [[Fahaleovantena (pôlitika)|nahaleo tena]] ka nitondra ny anarana hoe [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]] (''République Fédérale Islamique des Comores''). Tsy nisy ny fahamarinan-toerana ara-pôlitika fa fahasahiranana no nanjaka nandritra ity repoblika ity izay nahitana [[fanonganam-panjakana]] miisa telopolo nadritra ny roapolo taona. Nisy ny fanavaozana teo amin' ny [[pôlitika]] sy ny [[toekarena]] ary niova anarana ho [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] (''Union des Comores'') ilay repoblika tamin' ny taona 2001. == Tamin' ny Andro Antenatenany == [[Sary:Bantu area.png|vignette|221x221px|Faritra misy ny mpiteny [[Fianakaviam-piteny banto|banto]]]] === Mponina voalohany === Tokony ho tany amin' ny taonjato faha-7 no nisy olona voalohany tao amin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro]]. Tamin' ny taonjato faha-8 sy faha-9 dia nanomboka nisy olona niorim-ponenana ny tao amin' io tampa-nosy io. Ny mponina voalohany dia toa ireo mponina [[Soahily (vahoaka)|soahily]] voalohany, izay manana kolontsaina [[Banto (vahoaka)|banto]] niely tamin' ny sisin' i [[Afrika Atsinanana]] avy any [[Sômalia]] ka hatrany [[Môzambika]], izay nanam-pifandraisana tsy tapaka (mbola tsy tena fantatra mazava) tamin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] manam-piaviana [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]]. Taty aoriana i [[Mayotte]] sy i [[Nzwani]] no nisy mponina satria ireo nosy roa ireo dia miavaka amin' ny nosy sisa noho ny fivoarana ara-piteny azy manokana, sy ny fisian' ny fianjadiana malagasy izay miavaka. Ny raharaham-barotra an-dranomasina, izay niroborobo tamin' izany fotoana izany, dia manaporofo ireo fifandraisana tamin' ny [[Atsinanana Afovoany]] miozolmana, indrindra i [[Persia]] sy i [[Ômàna]]. Ny mponina voalohany dia toa tsy Mozilmana, ary tsy nandray ny finoana [[silamo]] raha tsy taty aoriana, tamin' ny fifampikasohana tamin' ny mpivarotra arabo. Ny Tangoro-nosin' i Kômôro dia fetra atsimo amin' ny faritra ara-[[kolontsaina soahily]] izay mandroso nanomboka amin' ny [[Andro Antenatenany]] tao amin' io faritra io izay nantsoina hoe ''Zanguebar'' tamin' izany fotoana izany; i [[Mayotte]] dia teboka fihaonana ao amin' io faritra io amin' ny [[kolontsaina malagasy]], izay hafa tanteraka, izay nahatonga an' io nosy io ho fihaonan' ny [[kolontsaina]] samihafa - nefa koa lasibatry ny ady. Ny fianjadiana avy amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana]] manontolo, sy avy amin' ny morontsiraka afrikana, izay voakorontan' ny fipoiran' ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka banto]] tampoka, sy ny morontsiraka malagasy, dia tsy mitsahatra namolavola ny fiarahamonina soahily a-nosy. Ny fifidrà-monina banto sy malagasy ([[Sakalava]]) dia nanombola moramora. === Fidiran' ny Arabo sy ny finoana silamo === Araka ny [[lovantsofina]] dia ny [[Antalaotra]], izay vahoaka vokatry ny fifampikasohan' ny mponina eo an-toerana sy ny mpiavy avy any [[Arabia]] sy avy any Atsinanana, no mponina niorim-ponenana tao Kômôro. Niova finoana ho amin' ny fivavahana [[silamo]], vokatry ny fahatongavan' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] ny mponina tao nanomboka tamin' ny taonjato faha-12. Ireo Arabo ireo no nanome anarana ny nosin' i Kômôro io (izay atao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe ''Jazayr al-Qamar'' "Nosin' ny Volana"). Ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Tambanosin' i Kômôro]] dia tafakambana tao amin' ny raharaham-barotra [[Soahily (vahoaka)|soahily]] mampifandray ny morontsiraka atsinanana amin' i [[Afrika]] sy ny [[Atsinanana Akaiky]] ary ny Atsinanana. Tamin' ny taonjato faha-13 sy faha-15 dia lehibe mozilmana (ny ''Fani'') no nitarika ny fandaminana ilay tamba-nosy. Lehibe dia lehibe ny fifampikasohana ara-kolontsaina tamin' ny morontsiraka soahily sy tamin' i [[Madagasikara]]. Tamin' ny taonjato faha-16 dia nisy [[Persia|Persiana]] avy any [[Shiraz]] izay efa tao [[Zanzibar]] sy tao [[Kilwa]] ary tao amin' ny morontsiraka afrikana, izay niorim-ponenana tao Kômôro, ka tao izy ireo no namorona fatoram-pihavanana tamin' ny lehibe tao an-toerana, ka namorona foko izay nihananjary [[Soltàna|soltanata]]. == Andro klasika == [[Sary:Culture Swahilie.jpg|vignette|443x443px|Faritra ara-[[kolontsaina soahily]]]] === Firoboroboan' ny raharaham-barotra === Tamin' ny taona 1453, tamin' ny faharavan' i [[Kônstantinôpôlisy|Kônstantinôpla]] dia nikatona tampoka ny lalana ara-barotra izay nampitohy an' i [[Eorôpa]] amin' ny [[Tontolo Atsinanana]]. Nisokatra ny andro volamena ho an' ny raharaham-barotra an-dranomasina, izay mihodidina an' i [[Afrika]] mba hankanesana any [[India]] sy [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]: ny [[Lakandranon' i Môzambika]] dia lasa eo afovon' ny lalan' ny raharaham-barotra lehibe maneran-tany, izay niteraka vanimpotoam-piroboroboan' ny toekarena tao amin' ny nosy maro sy [[tanàna-fanjakana]] ao amin' ny [[Kolontsaina soahily|faritra ara-kolontsaina soahily]]. Tamin' ny taona 1470 ny soltàna sirazy (avy any [[Persia]]) dia nanorim-ponenana tsikelikely tao amin' ny nosin' i Kômôro, izay nekem-pahefana hatramin' ny taonjato faha-19. Izany vanimpotoana izany no niorenan' ny fivavahana [[Sonisma|silamo sonita]] [[Safeisma|safeita]] izay mbola arahina hatramin' izao. Tamin' izany fotoana izany dia lasa nosy mandroso indrindra tamin' ireo tangoro-nosy i [[Nzwani]], satria namporisihin' ny tantsambo: noho izy manana morontsiraka telo, ny tantsambo dia natoky fa afaka mialoka tsy ho azon' ny rivotra, ary tsara dia tsara ny fiantsonana ao; ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] dia nanao an' izany ho toeram-piatoana amin' ny lalana mankany amin' ireo India, ary nametraka fifandraisana ara-barotra amin' ny mponina. === Fifandraisana mivantana amin' i Eorôpa === Tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-16 no nanombohan' ny fifandraisana mivantana amin' ny vahoaka [[Eorôpa|eorôpeana]], ary voalohany ny tantsambo [[Pôrtogaly|pôrtogey]], nefa koa ny tantsambo [[Empira Ôtômàna|ôtômàna]] toa an' i Piri Reis. Ny tamba-nosy dia fantatry ny Eorôpeana tsara tamin' ny taona 1751. Ny taonjato faha-17 sy faha-18 dia vanimpotoana nampiroborobo ny toekaren' i [[Kômôro]], izay mipetraka eo amin' ny lalan' ny varotra mandroso teo amin' i [[Eorôpa]] sy izay ho lasa [[Empira Ômaney]]. Izany harena izany dia niteraka fifanandrinana ara-pôlitika teo amin' ny nosy efatra (izany no niteraka ny fitenenana hoe "[[soltàna]] mpiady lava"), izay niteraka fifanafihana am-pitaka maro sy ady misokatra: tamin' ny taona 1742 hatramin' ny taona 1791 dia nanatanteraka andrana hahazoana ny soltanatan' i [[Mayotte]] ny soltànan' i [[Nzwani]], ary nangalatra ny ''minbar'' vita amin' ny hazo voasokitra tao amin' ny [[môskea]]<nowiki/>n' i [[Tsingoni]]. === Ny soltanata sy ny fifandraisana tamin' ny Malagasy === [[Sary:Andriantsoly.jpg|vignette|239x239px|[[Andriantsoly]]]] Tamin' ny taona 1795 hatramin' ny 1820 dia nahalao monina ny nosy telo madinika ny fanafihan' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] ([[Sakalava]] sy [[Betsimisaraka]]), ka niteraka fahasahiranana ara-toekarena lehibe miampy korontana ara-pôlitika, izay nahitana famonoana [[soltàna]] maro sy fakana fahefana nataon' ny andriamanjaka vahiny (malagasy, zanzibariana, ômaney, sns). Ny mpanjaka sakalavan' i [[Fanjakan' i Boina|Boina]] taty [[Madagasikara]], [[Andriantsoly]], dia nanome ny fiarovany ny soltànan' i Mayotte, Bwana Combo, izay notakalozana ny antsasaky ny nosiny, nefa nandroaka azy hiala an' i [[Mwali]]. I Andriantsoly dia nanandrana niaraka tamin' ny soltàna manam-piaviana [[Merina|malagasy merina]] [[Ramanetaka]] (izay lasa mpanapaka an' i [[Mwali]] ka naka ny anarana hoe ''Abderahmane''), izay nisafidy ny hamabo azy mba ho lasa soltàna miara-manapaka an' i [[Mayotte]] hisolo azy. Nandroaka an' Andriantsoly avy ao Mayotte tamin' ny taoa 1836 izy mba hanjaka tokana eo amin' ny nosy, nefa nankany Mwali indray. Niaraka tamin' ny soltàna Abdallah ao [[Nzwani]] mba haka an' io nosy io indray Andriantsoly. Nirary ny hitandro ny fizakan-tenan' ny nosiny manoloana ireo andriamanjaka kômôriana Andriantsoly, ary ny hiaro azy amin' ny fanafihan' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]]: nefa raha tsy misy mpiara-dia hanohitra ireo farany ireo sy hanohitra ny fanjakà-mpanjaka malagasy izay notohanan' ny [[Britaina Lehibe]], nahatsiaro tena ho voarahona izy. Nitodika tany amin' ny fahavalon' ny Britanika izy, dia ny [[Frantsa|Frantsay]], izay tao [[Madagasikara]] nanomboka tamin' ny taona 1643, izay tonga naka an' i [[Nosy Be]]. Tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-18 dia nanakarama jiolahin-tsambo eorôpeana voaenjika avy any amin' ny [[Ranomasin' ny Antilia]] ireo soltàna ireo, ka izany dia nanokatra varavarana amin' ny [[mpikarama an' ady]] sy ny mpitady zava-baovao izay tsy nitsahatra niditra an-tsehatra tamin' ny raharaha pôlitika teo an-toerana. Ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]] malagasy dia nandravarava an' i [[Nzwani]] tamin' ny taona 1790. [[Sary:1841 portrait painting of Louis Philippe I (King of the French) by Winterhalter.jpg|vignette|319x319px|[[Louis Philippe I]]]] === Fahatongavan' ny Eorôpeana === Tamin' izany fotoana izany ihany dia tonga ny Eorôpeana voalohany, dia ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]], izay niantsona tao amin' ilay tamba-nosy, ka ny sasany tamin' izy ireo dia nanao ny asan' ny [[jiolahin-tsambo]] nokaramain' ny [[Soltana|soltàna]], izay tsy nitsahatra ny niady tamin' izy samy izy sady ny tanin' izy ireo dia nianjadian' ny famelezan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Tamin' ny farany dia ny nosy [[Nzwani]] (na [[Nzwani|Anjouan]]) no nanjakazaka tamin' ilay tamba-nosy manontolo, izay matetika teo ambany fanapahan' ny soltàna mara. Tamin' ny 25 Avrily 1841, ny soltàna Andriantsoly, izay nahatsikaritra fa tsy ho azony arovana intsony ny nosiny izay saika tsy misy olona intsony vokatry ny ady tsy an-kijanona (ny tanàna madinika rehetra dia nilaozan' olona afa-tsy i [[Dzaoudzi]]), dia nivarotra an' i [[Mayotte]] amin' i Frantsa (1843), izay natakalo fandoavam-bola mandra-pahafatiny sy fanomezana alalana ny hitaizana ireo zanany any [[La Réunion]] antohan' ny Frantsay. Tamin' izany fotoana izany, i [[Louis Philippe I|Louis-Philippe <abbr>I</abbr>]]<abbr>, mpanjaka frantsay farany, dia nanambatra an' i Mayotte amin' i Frantsa.</abbr> Nifamatotra amin' i [[Frantsa]] ny hoavin' i [[Mayotte]] nanomboka tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-19, fa ny nosy telo kosa dia nanana ny fahaleovan-tenany nandrintra ny fotona iray, nefa nitsiriritra sy nanambitamby azy ireo ny firenena matanjaka any ivelany. Tamin' ny taona 1851, tamin' ny alalan' ny ''Expédition d'Anjouan'' dia nanao fifanaraham-barotra manan-tobony manokana an-tery tamin' i [[Nzwani]] i [[Etazonia]]. [[Sary:Franz_Sikora_038.jpg|vignette|289x289px|[[Said Ali bin Said Omar]]]] Maro ny Eorôpeana izay niorim-ponenana miandalana tao Kômôro, nividy tany sy [[Fanandevozana|andevo]] tao, ka lasa nanan-karena, toa an' i [[Léon Humblot]] (tonga tamin' ny taona 1884) izay nanao fanekena tamin' ny soltànan' i Bambao atao hoe [[Said Ali bin Said Omar]] ka lasa nantsoina hoe "soltàna fotsin' i Kômôro" izay nanapaka an' i [[Ngazidja]] sy nanorina ny fanapahany tamin' ny fanandevozana. == Fanjanahan-tany frantsay == === Fametrahana prôtektôrata === Natsangan' i Frantsa ny [[prôtektôrata]] izay niitatra tamin' ireo nosy telo sisa tamin' ny taona 1885 sy 1886. Nalain' ny Eorôpeana ny tany mamokatra ka niteraka fikomiana lehibe maro izany tamin' ny taona 1889 tao [[Nzwani]] sy tamin' ny taona 1902 tao [[Mwali]] (na [[Mwali|Mohéli]]). Ny mba hampisy fandanjalanjana eo amin' izany fanirian-daza isam-batan' olona no nahatonga an' i [[Frantsa]] nametraka [[prôtektôrata]] tao Kômôro izay nankatoavin' ny soltànan' i [[Ngazidja]] tamin' ny taona 1886. Nanomboka tamin' ny taona 1892 dia ny Résident teo ambany fanapahan' ny governoran' i [[Mayotte]] (eo ambany fanapahan' ny filoham-pirenenan' ny [[Frantsa|Repoblika Frantsay]]) no nanapaka ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosin' i Kômôro]], izay naka tsikelikely ny fahefana sady nanafoana ny fanandevozana (nesorina tamin' i Humblot ny tombontsoany manokana tamin' ny taona 1896). === Fanjanahan-tany === Ny fitrandrahana nataon' ny mpanjanatany dia nahasahana ny 50&nbsp;%n' ny tanin' i [[Ngazidja]] sy ny 40&nbsp;%n' ny an' i [[Nzwani]] ary ny 20&nbsp;%n' ny an' i [[Mwali]]. Lasa zana-tany ireo nosy ireo ka nantsoina hoe "colonie de Mayotte et dépendances". Ny [[fiteny frantsay]] no lasa [[fiteny ôfisialy]], tsy natao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] intsony ny fampianarana fa amin' ny teny frantsay. Niohy ihany anefa ny fampiasana ireo endriky ny [[fiteny soahily]] teo amin' ny raharaham-barotra.[[Sary:Madagascar-Femme des Comores-1908.jpg|vignette|272x272px|"Madagascar : Femme des Comores" (hajiam-paositra tamin' ny taona 1908).]]Tamin' ny taona 1904 dia nakambana ara-dalàna ireo nosy ireo. Tamin' ny 25 Jolay 1912 dia nisy ny didim-panjakana faharoa izay nanakambana an' i "Mayotte et ses dépendances" tamin' i [[Madagasikara]]. Naverina tsikelikely tamin' ny Kômôriana ny tany, ary nisy manampahaizana teratany izay nisandratra tsikelikely (ny ankamaroany dia nianatra tany [[La Réunion]] alohan' ny norenana ny Lycée de Moroni). Lasa [[Empira Mpanjanaka Frantsay|zanatany frantsay]] ny Tangoro-nosin' i Kômôro izay [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|nakambana tamin' i Madagasikara]] ("Colonie de Madagascar et dépendances") taorian' ny [[Ady Lehibe Voalohany]]. Tamin' ny taona 1946 dia nosarahina tamin' i Madagasikara ilay tamba-nosy ka lasa tany frantsay an-dafin-dranomasina. == Mankany amin' ny fahaleovan-tena == === Fialana amin' i Madagasikara === Tamin' ny taona 1946 ilay vondron-tany antsoina hoe "[[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|Colonie de Madagascar et dépendances]]", izay zana-tany frantsay, dia tsy niankina ara-panjakana amin' i Madagasikara, fa lasa nahaleo tena, ka lasa "territoire d'autre-mer" (TOM). Tsy nahafaly ny Mahôrey, izay efa tamin' ny taoa 1946 nahita an' i [[Guadeloupe]], i Guyane, i [[La Réunion]] ary i [[Martinique]] izay efa lasa departemanta, izany, ka nitaky ampahibemaso tamin' ny governemanta ny hanovana ny nosiny ho departemanta koa. === Fitakiana fahaleovantena === Taorian' ny fahazoan' ny [[Afrika|firenena afrikana]] [[Fahaleovantena|fahaleovan-tena]] mifanesy nandritra ny taomplo 1960 dia nisy ny avara-pianarana nanomboka nitaky ny fahaleovan-tenan' i [[Kômôro]]. Nahazo fizakan-tena anatiny i Kômôro tamin' ny taona 1961. Tamin' ny fifanarahana tamin' ny 15 Jona 1973, izay nametraka ho tanjona ny fahaleovan-tena iaraha-midinika, dia [[Fitsapan-kevi-bahoaka|nitsapa ny hevi-bahoaka]] i [[Frantsa]] tamin' ny taona 1974. I [[Mayotte]], izay fizaran-tany frantsay efa ho taranaka roa talohan' ny nosy telo sisa, sady nahita maminy kokoa tamin' ny fiarahana amin' ny Frantsay, dia nihazona ny sata maha frantsay azy, fa ny nosy telo hafa dia nisafidy ny fahaleovan-tena. == Taorian' ny nahazoana ny fahaleovan-tena == === Fanjakana Kômôriana === [[Sary:Flag of the Comoros (1975–1978).svg|vignette|156x156px|Sainan' ny [[Fanjakana Kômôriana]]]]Tamin' ny 6 Jolay 1975 dia nanambara ny fahazoan' i Kômôro fahaleovan-tena ilay anjoaney [[Ahmed Abdallah Abderamane]] (filohan' ny filan-kevitry ny governemanta nanomboka tamin' ny taona 1970), ka nitaky an' i [[Mayotte]] hakambana amin' ny fizaran-tany kômôriana. Tamin' ny fitsapan-kevi-bahoaka natao tamin' ny taona 1976 dia nisafidy ny hiaraka amin' i [[Frantsa]] hatrany i Mayotte ka lasa [[vondrom-paritra]] frantsay. Io vanim-potoana io dia nahitana [[fanonganam-panjakana]] enina na fito, arakaraka ny mpanoratra, ary i [[Ali Soilih]] no lehilahy nahery indrindra. === Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro === [[Sary:Flag of the Comoros (1996–2001).svg|vignette|217x217px|Sainan' ny [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]]]]Taorian' ny nahazoany ny fahaleovan-tenany, ny [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''République fédérale islamique des Comores'' -- RFIC) dia nianjadian' ny korontana ara-pôlitika sy ny [[fanonganam-panjakana]]. I [[Ali Soilih]], izay [[Sôsialisma|sôsialista]], sy i [[Bob Denard]], izay [[mpikarama an' ady]] frantsay, dia nifandimby niasa ho an' i [[Frantsa]] na ho an' ny tenany manokana. Nifandimby ny fitondrana tsy nampanjaka ny [[demôkrasia]] sy ny [[fanonganam-panjakana]]. Tamin' ny taona 1997 dia nanambara ny fahaleovan-tenany i [[Nzwani]] sy i [[Mwali]] ka nanambara ny faniriany hikambana amin' i Frantsa izay tsy nanaiky izany. Izany andrana fisarahana izany dia niteraka fanaovana ankivy notarihin' ny RFIC sy ny [[Firaisambe Afrikana]] (frantsay: ''Organisation de l'Unité Africaine'' -- OUA). Niverina nanaiky ny fahefan' i Moroni i [[Mwali]] tamin' ny taona 1998 rehefa nandamina ny OUA, i Nzwani kosa tsy nanaiky. Tamin' ny volana Febroary 1999 dia naka ny fahefana tao [[Ngazidja]] ny kôlônely [[Azali Assoumani]] tamin' ny nanonganany ny filoha [[Tadjidine ben Saïd Massounde]] (izay Anjoaney). Niteraka fahasahiranana ara-pôlitika izany. Nisy ny fanatanterahana fifampiraharahana izay nisy vokany kokoa tamin' ny kôlônely [[Mohamed Bacar]] avy ao Nzwani mba hamahana ilay fahasahiranana. === Ny Firaisan' i Kômôro === [[Sary:Flag of the Comoros.svg|vignette|213x213px|Sainan' ny [[Kômôro|Fiaraisan' i Kômôro]]]]Izany fahasahiranana izany dia nivaha tamin' ny fifanaovan-tsonia ny fifanarahana maromaro tao [[Fomboni]] tamin' ny taona 2000 sy 2001 sy ny fanaovana [[fitsapan-kevi-bahoaka]] tamin' ny 23 Desambra 2001. Natao ny fampihavanam-pirenana, nitambatra indray ny nosy telo sady nandrafitra [[Lalàmpanorenana|lalàm-panorenana]] vaovao teo ambany fitarihan' ny OUA: teraka ny [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] (''Union des Comores'', amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]). Araka ny lalàm-panorenana dia nisy ny fifidianana tamin' ny taona 2006 izay nahazoan' i [[Ahmed Abdallah Mohamed Sambi]] fandresena.[[Sary:Sambi.jpg|vignette|268x268px|[[Ahmed Abdallah Mohamed Sambi]]]]Tamin' ny taona 2007, i [[Mohamed Bacar]], izay filohan' i Nzwani nanomboka tamin' ny taona 2002, dia nanao indray ny hahazoan' io nosy io ny fahaleovan-tenany, na dia avy nahazo ny maha filohan' ny Firaisana azy izy, izay notoherin' i Ngazidja. Tamin' ny 23 Marsa 2008 dia nandefa tafika tany amin' ny nosy Nzwani ny filohan' i Kômôro Ahmed Abdallah Mohamed Sambi, notohanan' ny [[Vondrona Afrikana]] (frantsay: ''Union Africaine'' -- UA), ka nanafika an' i Nzwani. Azon' ny tafi-panjakana ny renivohitra roa andro taorian' izay ka nandositra ny kôlônely Bacar. [[Sary:Ikililou Dhoinine.jpg|vignette|246x246px|[[Ikililou Dhoinine]]]] Tamin' ny volana Mey 2009 dia nampanao fitsapan-kevi-bahoaka momba ny lalàm-panorenana ny filoha Sambi, ka lany tamin' ny 93&nbsp;%n' ny vato manan-kery izany. Nanamafy ny fahefan' ny filoham-pirenena izany lalàm-panorenana vcaovao izany, ary ny filohan' ny nosy tsirairay dia niova ho governora sady nanana fizakan-tena bebe kokoa, notovanana iray taona ny fe-pitoam-piasan' ny filoham-pirenena. Lasa [[fivavaham-panjakana]] ny [[Silamo|fivavahana silamo]], raha taloha dia natao ho fakan-kevitra momba ny fitsipika sy ny foto-dalàna izay hitantanana ny [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] fotsiny io fivavahana io. Ny mpandimby azy, [[Ikililou Dhoinine]], izay filoha lefiny nanomboka tamin' ny taona 2006, dia voafidy tamin' ny 26 Desambra 2010 ka napetraka handimby azy tokoa tamin' ny 26 Mey 2011. [[Sary:Azali Assoumani in New York City on September 19, 2023 - 53199606411 (cropped).jpg|vignette|284x284px|[[Azali Assoumani]]]] Tamin' ny fifidianana floham-pirenena natao tamin' ny taona 2016 dia ny filoha lefitr' i Ikililou Dhoinine no kandidàm-panjakana (i [[Mohamed Ali Soilihi]]). Resin' ilay mpanongam-panjakana teo aloha [[Azali Assoumani]] izy tamin' ny 41,43&nbsp;%n' ny vato fa izy nahazo 39,67&nbsp;% fotsiny. Tamin' ny 30 Jolay 2018 ny Kômôriana dia nandany tamin' ny alalan' ny [[fitsapan-kevi-bahoaka]] ny fanavaozana ny [[Lalàmpanorenana|lalàm-panorenana]] izay nanamafy indray ny fahefan' ny filoham-pirenena, izay manome alalana azy ho afaka milatsaka indroa. Nofoanana ny fisian' ny filoha lefitra sy ny Fitsarana momba ny Lalàm-panorenana (''Cour Constitutionnelle'') ka nosoloana ny Fitsarana Tampony (''Cour Suprême''). == Jereo koa == * [[Jeôgrafian' i Kômôro]] * [[Toekaren' i Kômôro]] * [[Mponina ao Kômôro]] * [[Fiteny ao Kômôro]] *[[Fivavahana ao Kômôro]] *[[Kolontsaina ao Kômôro]] *[[Tantaran' i Kômôro]] - [[Ngazidja#Tantara|Tantaran' i Ngazidja]] - [[Nzwani#Tantara|Tantaran' i Nzwani]] - [[Mwali#Tantara|Tantaran' i Mwali]] *[[Silamo ao Kômôro]] *[[Kristianisma ao Kômôro]] *[[Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana]] *[[Pôlitika ao Kômôro (fr)|Pôlitika ao Kômôro]] ([[:fr:Politique_aux_Comores|fr]]) *[[Lalàna kômôriana]] ([[:fr:Droit_comorien|fr]]) *[[Lalam-panorenan' i Kômôro]] ([[:fr:Constitution_des_Comores|fr]]) {{Commonscat|Comoros}} [[Sokajy:Jeôgrafian' i Kômôro]] n1zbrng06imz0w4f8xyi1zrb7qdgqkm 1136422 1136421 2026-04-27T07:07:10Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1136422 wikitext text/x-wiki [[Sary:Flag of the Comoros.svg|vignette|366x366px|Sainan' i Kômôro]] Ny '''tantaran' i Kômôro''' dia tantara efa ela, ka ny tena fantatra dia nanomboka tamin' ny [[Andro Antenatenany]]. Efa nisy ny mponina nanorim-ponenana tao amin' ireo nosin' i [[Kômôro]] nanomboka tamin' ny antsasany faharoa amin' ny taonarivo voalohany. Nitovitovy ny tantaran' ireo nosy ireo na dia tsy nitambarany aza. I [[Frantsa]], izay firenena [[Fanjanahantany|mpanjana-tany]] tamin' ny fotoanandrony, no nampiray ara-panjakana azy ireo talohan' ny hisarahany indray taorian' ny taona 1976 raha nanapa-kevitra tsy hiala amin' i Frantsa i [[Mayotte]] fa ny nosy telo kosa nitambatra [[Fahaleovantena (pôlitika)|nahaleo tena]] ka nitondra ny anarana hoe [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]] (''République Fédérale Islamique des Comores''). Tsy nisy ny fahamarinan-toerana ara-pôlitika fa fahasahiranana no nanjaka nandritra ity repoblika ity izay nahitana [[fanonganam-panjakana]] miisa telopolo nadritra ny roapolo taona. Nisy ny fanavaozana teo amin' ny [[pôlitika]] sy ny [[toekarena]] ary niova anarana ho [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] (''Union des Comores'') ilay repoblika tamin' ny taona 2001. == Tamin' ny Andro Antenatenany == [[Sary:Bantu area.png|vignette|221x221px|Faritra misy ny mpiteny [[Fianakaviam-piteny banto|banto]]]] === Mponina voalohany === Tokony ho tany amin' ny taonjato faha-7 no nisy olona voalohany tao amin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro]]. Tamin' ny taonjato faha-8 sy faha-9 dia nanomboka nisy olona niorim-ponenana ny tao amin' io tampa-nosy io. Ny mponina voalohany dia toa ireo mponina [[Soahily (vahoaka)|soahily]] voalohany, izay manana kolontsaina [[Banto (vahoaka)|banto]] niely tamin' ny sisin' i [[Afrika Atsinanana]] avy any [[Sômalia]] ka hatrany [[Môzambika]], izay nanam-pifandraisana tsy tapaka (mbola tsy tena fantatra mazava) tamin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] manam-piaviana [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]]. Taty aoriana i [[Mayotte]] sy i [[Nzwani]] no nisy mponina satria ireo nosy roa ireo dia miavaka amin' ny nosy sisa noho ny fivoarana ara-piteny azy manokana, sy ny fisian' ny fianjadiana malagasy izay miavaka. Ny raharaham-barotra an-dranomasina, izay niroborobo tamin' izany fotoana izany, dia manaporofo ireo fifandraisana tamin' ny [[Atsinanana Afovoany]] miozolmana, indrindra i [[Persia]] sy i [[Ômàna]]. Ny mponina voalohany dia toa tsy Mozilmana, ary tsy nandray ny finoana [[silamo]] raha tsy taty aoriana, tamin' ny fifampikasohana tamin' ny mpivarotra arabo. Ny Tangoro-nosin' i Kômôro dia fetra atsimo amin' ny faritra ara-[[kolontsaina soahily]] izay mandroso nanomboka amin' ny [[Andro Antenatenany]] tao amin' io faritra io izay nantsoina hoe ''Zanguebar'' tamin' izany fotoana izany; i [[Mayotte]] dia teboka fihaonana ao amin' io faritra io amin' ny [[kolontsaina malagasy]], izay hafa tanteraka, izay nahatonga an' io nosy io ho fihaonan' ny [[kolontsaina]] samihafa - nefa koa lasibatry ny ady. Ny fianjadiana avy amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana]] manontolo, sy avy amin' ny morontsiraka afrikana, izay voakorontan' ny fipoiran' ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka banto]] tampoka, sy ny morontsiraka malagasy, dia tsy mitsahatra namolavola ny fiarahamonina soahily a-nosy. Ny fifidrà-monina banto sy malagasy ([[Sakalava]]) dia nanombola moramora. === Fidiran' ny Arabo sy ny finoana silamo === [[Sary:Dhow.jpg|vignette|228x228px|Botry]] Araka ny [[lovantsofina]] dia ny [[Antalaotra]], izay vahoaka vokatry ny fifampikasohan' ny mponina eo an-toerana sy ny mpiavy avy any [[Arabia]] sy avy any Atsinanana, no mponina niorim-ponenana tao Kômôro. Niova finoana ho amin' ny fivavahana [[silamo]], vokatry ny fahatongavan' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] ny mponina tao nanomboka tamin' ny taonjato faha-12. Ireo Arabo ireo no nanome anarana ny nosin' i Kômôro io (izay atao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe ''Jazayr al-Qamar'' "Nosin' ny Volana"). Ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Tambanosin' i Kômôro]] dia tafakambana tao amin' ny raharaham-barotra [[Soahily (vahoaka)|soahily]] mampifandray ny morontsiraka atsinanana amin' i [[Afrika]] sy ny [[Atsinanana Akaiky]] ary ny Atsinanana. Tamin' ny taonjato faha-13 sy faha-15 dia lehibe mozilmana (ny ''Fani'') no nitarika ny fandaminana ilay tamba-nosy. Lehibe dia lehibe ny fifampikasohana ara-kolontsaina tamin' ny morontsiraka soahily sy tamin' i [[Madagasikara]]. Tamin' ny taonjato faha-16 dia nisy [[Persia|Persiana]] avy any [[Shiraz]] izay efa tao [[Zanzibar]] sy tao [[Kilwa]] ary tao amin' ny morontsiraka afrikana, izay niorim-ponenana tao Kômôro, ka tao izy ireo no namorona fatoram-pihavanana tamin' ny lehibe tao an-toerana, ka namorona foko izay nihananjary [[Soltàna|soltanata]]. == Andro klasika == [[Sary:Culture Swahilie.jpg|vignette|443x443px|Faritra ara-[[kolontsaina soahily]]]] === Firoboroboan' ny raharaham-barotra === Tamin' ny taona 1453, tamin' ny faharavan' i [[Kônstantinôpôlisy|Kônstantinôpla]] dia nikatona tampoka ny lalana ara-barotra izay nampitohy an' i [[Eorôpa]] amin' ny [[Tontolo Atsinanana]]. Nisokatra ny andro volamena ho an' ny raharaham-barotra an-dranomasina, izay mihodidina an' i [[Afrika]] mba hankanesana any [[India]] sy [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]: ny [[Lakandranon' i Môzambika]] dia lasa eo afovon' ny lalan' ny raharaham-barotra lehibe maneran-tany, izay niteraka vanimpotoam-piroboroboan' ny toekarena tao amin' ny nosy maro sy [[tanàna-fanjakana]] ao amin' ny [[Kolontsaina soahily|faritra ara-kolontsaina soahily]]. Tamin' ny taona 1470 ny soltàna sirazy (avy any [[Persia]]) dia nanorim-ponenana tsikelikely tao amin' ny nosin' i Kômôro, izay nekem-pahefana hatramin' ny taonjato faha-19. Izany vanimpotoana izany no niorenan' ny fivavahana [[Sonisma|silamo sonita]] [[Safeisma|safeita]] izay mbola arahina hatramin' izao. Tamin' izany fotoana izany dia lasa nosy mandroso indrindra tamin' ireo tangoro-nosy i [[Nzwani]], satria namporisihin' ny tantsambo: noho izy manana morontsiraka telo, ny tantsambo dia natoky fa afaka mialoka tsy ho azon' ny rivotra, ary tsara dia tsara ny fiantsonana ao; ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] dia nanao an' izany ho toeram-piatoana amin' ny lalana mankany amin' ireo India, ary nametraka fifandraisana ara-barotra amin' ny mponina. === Fifandraisana mivantana amin' i Eorôpa === Tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-16 no nanombohan' ny fifandraisana mivantana amin' ny vahoaka [[Eorôpa|eorôpeana]], ary voalohany ny tantsambo [[Pôrtogaly|pôrtogey]], nefa koa ny tantsambo [[Empira Ôtômàna|ôtômàna]] toa an' i Piri Reis. Ny tamba-nosy dia fantatry ny Eorôpeana tsara tamin' ny taona 1751. Ny taonjato faha-17 sy faha-18 dia vanimpotoana nampiroborobo ny toekaren' i [[Kômôro]], izay mipetraka eo amin' ny lalan' ny varotra mandroso teo amin' i [[Eorôpa]] sy izay ho lasa [[Empira Ômaney]]. Izany harena izany dia niteraka fifanandrinana ara-pôlitika teo amin' ny nosy efatra (izany no niteraka ny fitenenana hoe "[[soltàna]] mpiady lava"), izay niteraka fifanafihana am-pitaka maro sy ady misokatra: tamin' ny taona 1742 hatramin' ny taona 1791 dia nanatanteraka andrana hahazoana ny soltanatan' i [[Mayotte]] ny soltànan' i [[Nzwani]], ary nangalatra ny ''minbar'' vita amin' ny hazo voasokitra tao amin' ny [[môskea]]<nowiki/>n' i [[Tsingoni]]. === Ny soltanata sy ny fifandraisana tamin' ny Malagasy === [[Sary:Andriantsoly.jpg|vignette|239x239px|[[Andriantsoly]]]] Tamin' ny taona 1795 hatramin' ny 1820 dia nahalao monina ny nosy telo madinika ny fanafihan' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] ([[Sakalava]] sy [[Betsimisaraka]]), ka niteraka fahasahiranana ara-toekarena lehibe miampy korontana ara-pôlitika, izay nahitana famonoana [[soltàna]] maro sy fakana fahefana nataon' ny andriamanjaka vahiny (malagasy, zanzibariana, ômaney, sns). Ny mpanjaka sakalavan' i [[Fanjakan' i Boina|Boina]] taty [[Madagasikara]], [[Andriantsoly]], dia nanome ny fiarovany ny soltànan' i Mayotte, Bwana Combo, izay notakalozana ny antsasaky ny nosiny, nefa nandroaka azy hiala an' i [[Mwali]]. I Andriantsoly dia nanandrana niaraka tamin' ny soltàna manam-piaviana [[Merina|malagasy merina]] [[Ramanetaka]] (izay lasa mpanapaka an' i [[Mwali]] ka naka ny anarana hoe ''Abderahmane''), izay nisafidy ny hamabo azy mba ho lasa soltàna miara-manapaka an' i [[Mayotte]] hisolo azy. Nandroaka an' Andriantsoly avy ao Mayotte tamin' ny taoa 1836 izy mba hanjaka tokana eo amin' ny nosy, nefa nankany Mwali indray. Niaraka tamin' ny soltàna Abdallah ao [[Nzwani]] mba haka an' io nosy io indray Andriantsoly. Nirary ny hitandro ny fizakan-tenan' ny nosiny manoloana ireo andriamanjaka kômôriana Andriantsoly, ary ny hiaro azy amin' ny fanafihan' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]]: nefa raha tsy misy mpiara-dia hanohitra ireo farany ireo sy hanohitra ny fanjakà-mpanjaka malagasy izay notohanan' ny [[Britaina Lehibe]], nahatsiaro tena ho voarahona izy. Nitodika tany amin' ny fahavalon' ny Britanika izy, dia ny [[Frantsa|Frantsay]], izay tao [[Madagasikara]] nanomboka tamin' ny taona 1643, izay tonga naka an' i [[Nosy Be]]. Tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-18 dia nanakarama jiolahin-tsambo eorôpeana voaenjika avy any amin' ny [[Ranomasin' ny Antilia]] ireo soltàna ireo, ka izany dia nanokatra varavarana amin' ny [[mpikarama an' ady]] sy ny mpitady zava-baovao izay tsy nitsahatra niditra an-tsehatra tamin' ny raharaha pôlitika teo an-toerana. Ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]] malagasy dia nandravarava an' i [[Nzwani]] tamin' ny taona 1790. [[Sary:1841 portrait painting of Louis Philippe I (King of the French) by Winterhalter.jpg|vignette|319x319px|[[Louis Philippe I]]]] === Fahatongavan' ny Eorôpeana === Tamin' izany fotoana izany ihany dia tonga ny Eorôpeana voalohany, dia ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]], izay niantsona tao amin' ilay tamba-nosy, ka ny sasany tamin' izy ireo dia nanao ny asan' ny [[jiolahin-tsambo]] nokaramain' ny [[Soltana|soltàna]], izay tsy nitsahatra ny niady tamin' izy samy izy sady ny tanin' izy ireo dia nianjadian' ny famelezan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Tamin' ny farany dia ny nosy [[Nzwani]] (na [[Nzwani|Anjouan]]) no nanjakazaka tamin' ilay tamba-nosy manontolo, izay matetika teo ambany fanapahan' ny soltàna mara. Tamin' ny 25 Avrily 1841, ny soltàna Andriantsoly, izay nahatsikaritra fa tsy ho azony arovana intsony ny nosiny izay saika tsy misy olona intsony vokatry ny ady tsy an-kijanona (ny tanàna madinika rehetra dia nilaozan' olona afa-tsy i [[Dzaoudzi]]), dia nivarotra an' i [[Mayotte]] amin' i Frantsa (1843), izay natakalo fandoavam-bola mandra-pahafatiny sy fanomezana alalana ny hitaizana ireo zanany any [[La Réunion]] antohan' ny Frantsay. Tamin' izany fotoana izany, i [[Louis Philippe I|Louis-Philippe <abbr>I</abbr>]]<abbr>, mpanjaka frantsay farany, dia nanambatra an' i Mayotte amin' i Frantsa.</abbr> Nifamatotra amin' i [[Frantsa]] ny hoavin' i [[Mayotte]] nanomboka tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-19, fa ny nosy telo kosa dia nanana ny fahaleovan-tenany nandrintra ny fotona iray, nefa nitsiriritra sy nanambitamby azy ireo ny firenena matanjaka any ivelany. Tamin' ny taona 1851, tamin' ny alalan' ny ''Expédition d'Anjouan'' dia nanao fifanaraham-barotra manan-tobony manokana an-tery tamin' i [[Nzwani]] i [[Etazonia]]. [[Sary:Franz_Sikora_038.jpg|vignette|289x289px|[[Said Ali bin Said Omar]]]] Maro ny Eorôpeana izay niorim-ponenana miandalana tao Kômôro, nividy tany sy [[Fanandevozana|andevo]] tao, ka lasa nanan-karena, toa an' i [[Léon Humblot]] (tonga tamin' ny taona 1884) izay nanao fanekena tamin' ny soltànan' i Bambao atao hoe [[Said Ali bin Said Omar]] ka lasa nantsoina hoe "soltàna fotsin' i Kômôro" izay nanapaka an' i [[Ngazidja]] sy nanorina ny fanapahany tamin' ny fanandevozana. == Fanjanahan-tany frantsay == === Fametrahana prôtektôrata === Natsangan' i Frantsa ny [[prôtektôrata]] izay niitatra tamin' ireo nosy telo sisa tamin' ny taona 1885 sy 1886. Nalain' ny Eorôpeana ny tany mamokatra ka niteraka fikomiana lehibe maro izany tamin' ny taona 1889 tao [[Nzwani]] sy tamin' ny taona 1902 tao [[Mwali]] (na [[Mwali|Mohéli]]). Ny mba hampisy fandanjalanjana eo amin' izany fanirian-daza isam-batan' olona no nahatonga an' i [[Frantsa]] nametraka [[prôtektôrata]] tao Kômôro izay nankatoavin' ny soltànan' i [[Ngazidja]] tamin' ny taona 1886. Nanomboka tamin' ny taona 1892 dia ny Résident teo ambany fanapahan' ny governoran' i [[Mayotte]] (eo ambany fanapahan' ny filoham-pirenenan' ny [[Frantsa|Repoblika Frantsay]]) no nanapaka ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosin' i Kômôro]], izay naka tsikelikely ny fahefana sady nanafoana ny fanandevozana (nesorina tamin' i Humblot ny tombontsoany manokana tamin' ny taona 1896). === Fanjanahan-tany === Ny fitrandrahana nataon' ny mpanjanatany dia nahasahana ny 50&nbsp;%n' ny tanin' i [[Ngazidja]] sy ny 40&nbsp;%n' ny an' i [[Nzwani]] ary ny 20&nbsp;%n' ny an' i [[Mwali]]. Lasa zana-tany ireo nosy ireo ka nantsoina hoe "colonie de Mayotte et dépendances". Ny [[fiteny frantsay]] no lasa [[fiteny ôfisialy]], tsy natao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] intsony ny fampianarana fa amin' ny teny frantsay. Niohy ihany anefa ny fampiasana ireo endriky ny [[fiteny soahily]] teo amin' ny raharaham-barotra.[[Sary:Madagascar-Femme des Comores-1908.jpg|vignette|272x272px|"Madagascar : Femme des Comores" (hajiam-paositra tamin' ny taona 1908).]]Tamin' ny taona 1904 dia nakambana ara-dalàna ireo nosy ireo. Tamin' ny 25 Jolay 1912 dia nisy ny didim-panjakana faharoa izay nanakambana an' i "Mayotte et ses dépendances" tamin' i [[Madagasikara]]. Naverina tsikelikely tamin' ny Kômôriana ny tany, ary nisy manampahaizana teratany izay nisandratra tsikelikely (ny ankamaroany dia nianatra tany [[La Réunion]] alohan' ny norenana ny Lycée de Moroni). Lasa [[Empira Mpanjanaka Frantsay|zanatany frantsay]] ny Tangoro-nosin' i Kômôro izay [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|nakambana tamin' i Madagasikara]] ("Colonie de Madagascar et dépendances") taorian' ny [[Ady Lehibe Voalohany]]. Tamin' ny taona 1946 dia nosarahina tamin' i Madagasikara ilay tamba-nosy ka lasa tany frantsay an-dafin-dranomasina. == Mankany amin' ny fahaleovan-tena == === Fialana amin' i Madagasikara === Tamin' ny taona 1946 ilay vondron-tany antsoina hoe "[[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|Colonie de Madagascar et dépendances]]", izay zana-tany frantsay, dia tsy niankina ara-panjakana amin' i Madagasikara, fa lasa nahaleo tena, ka lasa "territoire d'autre-mer" (TOM). Tsy nahafaly ny Mahôrey, izay efa tamin' ny taoa 1946 nahita an' i [[Guadeloupe]], i Guyane, i [[La Réunion]] ary i [[Martinique]] izay efa lasa departemanta, izany, ka nitaky ampahibemaso tamin' ny governemanta ny hanovana ny nosiny ho departemanta koa. === Fitakiana fahaleovantena === Taorian' ny fahazoan' ny [[Afrika|firenena afrikana]] [[Fahaleovantena|fahaleovan-tena]] mifanesy nandritra ny taomplo 1960 dia nisy ny avara-pianarana nanomboka nitaky ny fahaleovan-tenan' i [[Kômôro]]. Nahazo fizakan-tena anatiny i Kômôro tamin' ny taona 1961. Tamin' ny fifanarahana tamin' ny 15 Jona 1973, izay nametraka ho tanjona ny fahaleovan-tena iaraha-midinika, dia [[Fitsapan-kevi-bahoaka|nitsapa ny hevi-bahoaka]] i [[Frantsa]] tamin' ny taona 1974. I [[Mayotte]], izay fizaran-tany frantsay efa ho taranaka roa talohan' ny nosy telo sisa, sady nahita maminy kokoa tamin' ny fiarahana amin' ny Frantsay, dia nihazona ny sata maha frantsay azy, fa ny nosy telo hafa dia nisafidy ny fahaleovan-tena. == Taorian' ny nahazoana ny fahaleovan-tena == === Fanjakana Kômôriana === [[Sary:Flag of the Comoros (1975–1978).svg|vignette|156x156px|Sainan' ny [[Fanjakana Kômôriana]]]]Tamin' ny 6 Jolay 1975 dia nanambara ny fahazoan' i Kômôro fahaleovan-tena ilay anjoaney [[Ahmed Abdallah Abderamane]] (filohan' ny filan-kevitry ny governemanta nanomboka tamin' ny taona 1970), ka nitaky an' i [[Mayotte]] hakambana amin' ny fizaran-tany kômôriana. Tamin' ny fitsapan-kevi-bahoaka natao tamin' ny taona 1976 dia nisafidy ny hiaraka amin' i [[Frantsa]] hatrany i Mayotte ka lasa [[vondrom-paritra]] frantsay. Io vanim-potoana io dia nahitana [[fanonganam-panjakana]] enina na fito, arakaraka ny mpanoratra, ary i [[Ali Soilih]] no lehilahy nahery indrindra. === Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro === [[Sary:Flag of the Comoros (1996–2001).svg|vignette|217x217px|Sainan' ny [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]]]]Taorian' ny nahazoany ny fahaleovan-tenany, ny [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''République fédérale islamique des Comores'' -- RFIC) dia nianjadian' ny korontana ara-pôlitika sy ny [[fanonganam-panjakana]]. I [[Ali Soilih]], izay [[Sôsialisma|sôsialista]], sy i [[Bob Denard]], izay [[mpikarama an' ady]] frantsay, dia nifandimby niasa ho an' i [[Frantsa]] na ho an' ny tenany manokana. Nifandimby ny fitondrana tsy nampanjaka ny [[demôkrasia]] sy ny [[fanonganam-panjakana]]. Tamin' ny taona 1997 dia nanambara ny fahaleovan-tenany i [[Nzwani]] sy i [[Mwali]] ka nanambara ny faniriany hikambana amin' i Frantsa izay tsy nanaiky izany. Izany andrana fisarahana izany dia niteraka fanaovana ankivy notarihin' ny RFIC sy ny [[Firaisambe Afrikana]] (frantsay: ''Organisation de l'Unité Africaine'' -- OUA). Niverina nanaiky ny fahefan' i Moroni i [[Mwali]] tamin' ny taona 1998 rehefa nandamina ny OUA, i Nzwani kosa tsy nanaiky. Tamin' ny volana Febroary 1999 dia naka ny fahefana tao [[Ngazidja]] ny kôlônely [[Azali Assoumani]] tamin' ny nanonganany ny filoha [[Tadjidine ben Saïd Massounde]] (izay Anjoaney). Niteraka fahasahiranana ara-pôlitika izany. Nisy ny fanatanterahana fifampiraharahana izay nisy vokany kokoa tamin' ny kôlônely [[Mohamed Bacar]] avy ao Nzwani mba hamahana ilay fahasahiranana. === Ny Firaisan' i Kômôro === [[Sary:Flag of the Comoros.svg|vignette|213x213px|Sainan' ny [[Kômôro|Fiaraisan' i Kômôro]]]]Izany fahasahiranana izany dia nivaha tamin' ny fifanaovan-tsonia ny fifanarahana maromaro tao [[Fomboni]] tamin' ny taona 2000 sy 2001 sy ny fanaovana [[fitsapan-kevi-bahoaka]] tamin' ny 23 Desambra 2001. Natao ny fampihavanam-pirenana, nitambatra indray ny nosy telo sady nandrafitra [[Lalàmpanorenana|lalàm-panorenana]] vaovao teo ambany fitarihan' ny OUA: teraka ny [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] (''Union des Comores'', amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]). Araka ny lalàm-panorenana dia nisy ny fifidianana tamin' ny taona 2006 izay nahazoan' i [[Ahmed Abdallah Mohamed Sambi]] fandresena.[[Sary:Sambi.jpg|vignette|268x268px|[[Ahmed Abdallah Mohamed Sambi]]]]Tamin' ny taona 2007, i [[Mohamed Bacar]], izay filohan' i Nzwani nanomboka tamin' ny taona 2002, dia nanao indray ny hahazoan' io nosy io ny fahaleovan-tenany, na dia avy nahazo ny maha filohan' ny Firaisana azy izy, izay notoherin' i Ngazidja. Tamin' ny 23 Marsa 2008 dia nandefa tafika tany amin' ny nosy Nzwani ny filohan' i Kômôro Ahmed Abdallah Mohamed Sambi, notohanan' ny [[Vondrona Afrikana]] (frantsay: ''Union Africaine'' -- UA), ka nanafika an' i Nzwani. Azon' ny tafi-panjakana ny renivohitra roa andro taorian' izay ka nandositra ny kôlônely Bacar. [[Sary:Ikililou Dhoinine.jpg|vignette|246x246px|[[Ikililou Dhoinine]]]] Tamin' ny volana Mey 2009 dia nampanao fitsapan-kevi-bahoaka momba ny lalàm-panorenana ny filoha Sambi, ka lany tamin' ny 93&nbsp;%n' ny vato manan-kery izany. Nanamafy ny fahefan' ny filoham-pirenena izany lalàm-panorenana vcaovao izany, ary ny filohan' ny nosy tsirairay dia niova ho governora sady nanana fizakan-tena bebe kokoa, notovanana iray taona ny fe-pitoam-piasan' ny filoham-pirenena. Lasa [[fivavaham-panjakana]] ny [[Silamo|fivavahana silamo]], raha taloha dia natao ho fakan-kevitra momba ny fitsipika sy ny foto-dalàna izay hitantanana ny [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] fotsiny io fivavahana io. Ny mpandimby azy, [[Ikililou Dhoinine]], izay filoha lefiny nanomboka tamin' ny taona 2006, dia voafidy tamin' ny 26 Desambra 2010 ka napetraka handimby azy tokoa tamin' ny 26 Mey 2011. [[Sary:Azali Assoumani in New York City on September 19, 2023 - 53199606411 (cropped).jpg|vignette|284x284px|[[Azali Assoumani]]]] Tamin' ny fifidianana floham-pirenena natao tamin' ny taona 2016 dia ny filoha lefitr' i Ikililou Dhoinine no kandidàm-panjakana (i [[Mohamed Ali Soilihi]]). Resin' ilay mpanongam-panjakana teo aloha [[Azali Assoumani]] izy tamin' ny 41,43&nbsp;%n' ny vato fa izy nahazo 39,67&nbsp;% fotsiny. Tamin' ny 30 Jolay 2018 ny Kômôriana dia nandany tamin' ny alalan' ny [[fitsapan-kevi-bahoaka]] ny fanavaozana ny [[Lalàmpanorenana|lalàm-panorenana]] izay nanamafy indray ny fahefan' ny filoham-pirenena, izay manome alalana azy ho afaka milatsaka indroa. Nofoanana ny fisian' ny filoha lefitra sy ny Fitsarana momba ny Lalàm-panorenana (''Cour Constitutionnelle'') ka nosoloana ny Fitsarana Tampony (''Cour Suprême''). == Jereo koa == * [[Jeôgrafian' i Kômôro]] * [[Toekaren' i Kômôro]] * [[Mponina ao Kômôro]] * [[Fiteny ao Kômôro]] *[[Fivavahana ao Kômôro]] *[[Kolontsaina ao Kômôro]] *[[Tantaran' i Kômôro]] - [[Ngazidja#Tantara|Tantaran' i Ngazidja]] - [[Nzwani#Tantara|Tantaran' i Nzwani]] - [[Mwali#Tantara|Tantaran' i Mwali]] *[[Silamo ao Kômôro]] *[[Kristianisma ao Kômôro]] *[[Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana]] *[[Pôlitika ao Kômôro (fr)|Pôlitika ao Kômôro]] ([[:fr:Politique_aux_Comores|fr]]) *[[Lalàna kômôriana]] ([[:fr:Droit_comorien|fr]]) *[[Lalam-panorenan' i Kômôro]] ([[:fr:Constitution_des_Comores|fr]]) {{Commonscat|Comoros}} [[Sokajy:Jeôgrafian' i Kômôro]] hqg0lnv1sfvd5mekwmspbc9xgufj7w3 1136423 1136422 2026-04-27T07:07:52Z Thelezifor 15140 /* Taorian' ny nahazoana ny fahaleovan-tena */ Nanalehibe sary 1136423 wikitext text/x-wiki [[Sary:Flag of the Comoros.svg|vignette|366x366px|Sainan' i Kômôro]] Ny '''tantaran' i Kômôro''' dia tantara efa ela, ka ny tena fantatra dia nanomboka tamin' ny [[Andro Antenatenany]]. Efa nisy ny mponina nanorim-ponenana tao amin' ireo nosin' i [[Kômôro]] nanomboka tamin' ny antsasany faharoa amin' ny taonarivo voalohany. Nitovitovy ny tantaran' ireo nosy ireo na dia tsy nitambarany aza. I [[Frantsa]], izay firenena [[Fanjanahantany|mpanjana-tany]] tamin' ny fotoanandrony, no nampiray ara-panjakana azy ireo talohan' ny hisarahany indray taorian' ny taona 1976 raha nanapa-kevitra tsy hiala amin' i Frantsa i [[Mayotte]] fa ny nosy telo kosa nitambatra [[Fahaleovantena (pôlitika)|nahaleo tena]] ka nitondra ny anarana hoe [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]] (''République Fédérale Islamique des Comores''). Tsy nisy ny fahamarinan-toerana ara-pôlitika fa fahasahiranana no nanjaka nandritra ity repoblika ity izay nahitana [[fanonganam-panjakana]] miisa telopolo nadritra ny roapolo taona. Nisy ny fanavaozana teo amin' ny [[pôlitika]] sy ny [[toekarena]] ary niova anarana ho [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] (''Union des Comores'') ilay repoblika tamin' ny taona 2001. == Tamin' ny Andro Antenatenany == [[Sary:Bantu area.png|vignette|221x221px|Faritra misy ny mpiteny [[Fianakaviam-piteny banto|banto]]]] === Mponina voalohany === Tokony ho tany amin' ny taonjato faha-7 no nisy olona voalohany tao amin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro]]. Tamin' ny taonjato faha-8 sy faha-9 dia nanomboka nisy olona niorim-ponenana ny tao amin' io tampa-nosy io. Ny mponina voalohany dia toa ireo mponina [[Soahily (vahoaka)|soahily]] voalohany, izay manana kolontsaina [[Banto (vahoaka)|banto]] niely tamin' ny sisin' i [[Afrika Atsinanana]] avy any [[Sômalia]] ka hatrany [[Môzambika]], izay nanam-pifandraisana tsy tapaka (mbola tsy tena fantatra mazava) tamin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] manam-piaviana [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]]. Taty aoriana i [[Mayotte]] sy i [[Nzwani]] no nisy mponina satria ireo nosy roa ireo dia miavaka amin' ny nosy sisa noho ny fivoarana ara-piteny azy manokana, sy ny fisian' ny fianjadiana malagasy izay miavaka. Ny raharaham-barotra an-dranomasina, izay niroborobo tamin' izany fotoana izany, dia manaporofo ireo fifandraisana tamin' ny [[Atsinanana Afovoany]] miozolmana, indrindra i [[Persia]] sy i [[Ômàna]]. Ny mponina voalohany dia toa tsy Mozilmana, ary tsy nandray ny finoana [[silamo]] raha tsy taty aoriana, tamin' ny fifampikasohana tamin' ny mpivarotra arabo. Ny Tangoro-nosin' i Kômôro dia fetra atsimo amin' ny faritra ara-[[kolontsaina soahily]] izay mandroso nanomboka amin' ny [[Andro Antenatenany]] tao amin' io faritra io izay nantsoina hoe ''Zanguebar'' tamin' izany fotoana izany; i [[Mayotte]] dia teboka fihaonana ao amin' io faritra io amin' ny [[kolontsaina malagasy]], izay hafa tanteraka, izay nahatonga an' io nosy io ho fihaonan' ny [[kolontsaina]] samihafa - nefa koa lasibatry ny ady. Ny fianjadiana avy amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana]] manontolo, sy avy amin' ny morontsiraka afrikana, izay voakorontan' ny fipoiran' ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka banto]] tampoka, sy ny morontsiraka malagasy, dia tsy mitsahatra namolavola ny fiarahamonina soahily a-nosy. Ny fifidrà-monina banto sy malagasy ([[Sakalava]]) dia nanombola moramora. === Fidiran' ny Arabo sy ny finoana silamo === [[Sary:Dhow.jpg|vignette|228x228px|Botry]] Araka ny [[lovantsofina]] dia ny [[Antalaotra]], izay vahoaka vokatry ny fifampikasohan' ny mponina eo an-toerana sy ny mpiavy avy any [[Arabia]] sy avy any Atsinanana, no mponina niorim-ponenana tao Kômôro. Niova finoana ho amin' ny fivavahana [[silamo]], vokatry ny fahatongavan' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] ny mponina tao nanomboka tamin' ny taonjato faha-12. Ireo Arabo ireo no nanome anarana ny nosin' i Kômôro io (izay atao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe ''Jazayr al-Qamar'' "Nosin' ny Volana"). Ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Tambanosin' i Kômôro]] dia tafakambana tao amin' ny raharaham-barotra [[Soahily (vahoaka)|soahily]] mampifandray ny morontsiraka atsinanana amin' i [[Afrika]] sy ny [[Atsinanana Akaiky]] ary ny Atsinanana. Tamin' ny taonjato faha-13 sy faha-15 dia lehibe mozilmana (ny ''Fani'') no nitarika ny fandaminana ilay tamba-nosy. Lehibe dia lehibe ny fifampikasohana ara-kolontsaina tamin' ny morontsiraka soahily sy tamin' i [[Madagasikara]]. Tamin' ny taonjato faha-16 dia nisy [[Persia|Persiana]] avy any [[Shiraz]] izay efa tao [[Zanzibar]] sy tao [[Kilwa]] ary tao amin' ny morontsiraka afrikana, izay niorim-ponenana tao Kômôro, ka tao izy ireo no namorona fatoram-pihavanana tamin' ny lehibe tao an-toerana, ka namorona foko izay nihananjary [[Soltàna|soltanata]]. == Andro klasika == [[Sary:Culture Swahilie.jpg|vignette|443x443px|Faritra ara-[[kolontsaina soahily]]]] === Firoboroboan' ny raharaham-barotra === Tamin' ny taona 1453, tamin' ny faharavan' i [[Kônstantinôpôlisy|Kônstantinôpla]] dia nikatona tampoka ny lalana ara-barotra izay nampitohy an' i [[Eorôpa]] amin' ny [[Tontolo Atsinanana]]. Nisokatra ny andro volamena ho an' ny raharaham-barotra an-dranomasina, izay mihodidina an' i [[Afrika]] mba hankanesana any [[India]] sy [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]: ny [[Lakandranon' i Môzambika]] dia lasa eo afovon' ny lalan' ny raharaham-barotra lehibe maneran-tany, izay niteraka vanimpotoam-piroboroboan' ny toekarena tao amin' ny nosy maro sy [[tanàna-fanjakana]] ao amin' ny [[Kolontsaina soahily|faritra ara-kolontsaina soahily]]. Tamin' ny taona 1470 ny soltàna sirazy (avy any [[Persia]]) dia nanorim-ponenana tsikelikely tao amin' ny nosin' i Kômôro, izay nekem-pahefana hatramin' ny taonjato faha-19. Izany vanimpotoana izany no niorenan' ny fivavahana [[Sonisma|silamo sonita]] [[Safeisma|safeita]] izay mbola arahina hatramin' izao. Tamin' izany fotoana izany dia lasa nosy mandroso indrindra tamin' ireo tangoro-nosy i [[Nzwani]], satria namporisihin' ny tantsambo: noho izy manana morontsiraka telo, ny tantsambo dia natoky fa afaka mialoka tsy ho azon' ny rivotra, ary tsara dia tsara ny fiantsonana ao; ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] dia nanao an' izany ho toeram-piatoana amin' ny lalana mankany amin' ireo India, ary nametraka fifandraisana ara-barotra amin' ny mponina. === Fifandraisana mivantana amin' i Eorôpa === Tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-16 no nanombohan' ny fifandraisana mivantana amin' ny vahoaka [[Eorôpa|eorôpeana]], ary voalohany ny tantsambo [[Pôrtogaly|pôrtogey]], nefa koa ny tantsambo [[Empira Ôtômàna|ôtômàna]] toa an' i Piri Reis. Ny tamba-nosy dia fantatry ny Eorôpeana tsara tamin' ny taona 1751. Ny taonjato faha-17 sy faha-18 dia vanimpotoana nampiroborobo ny toekaren' i [[Kômôro]], izay mipetraka eo amin' ny lalan' ny varotra mandroso teo amin' i [[Eorôpa]] sy izay ho lasa [[Empira Ômaney]]. Izany harena izany dia niteraka fifanandrinana ara-pôlitika teo amin' ny nosy efatra (izany no niteraka ny fitenenana hoe "[[soltàna]] mpiady lava"), izay niteraka fifanafihana am-pitaka maro sy ady misokatra: tamin' ny taona 1742 hatramin' ny taona 1791 dia nanatanteraka andrana hahazoana ny soltanatan' i [[Mayotte]] ny soltànan' i [[Nzwani]], ary nangalatra ny ''minbar'' vita amin' ny hazo voasokitra tao amin' ny [[môskea]]<nowiki/>n' i [[Tsingoni]]. === Ny soltanata sy ny fifandraisana tamin' ny Malagasy === [[Sary:Andriantsoly.jpg|vignette|239x239px|[[Andriantsoly]]]] Tamin' ny taona 1795 hatramin' ny 1820 dia nahalao monina ny nosy telo madinika ny fanafihan' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] ([[Sakalava]] sy [[Betsimisaraka]]), ka niteraka fahasahiranana ara-toekarena lehibe miampy korontana ara-pôlitika, izay nahitana famonoana [[soltàna]] maro sy fakana fahefana nataon' ny andriamanjaka vahiny (malagasy, zanzibariana, ômaney, sns). Ny mpanjaka sakalavan' i [[Fanjakan' i Boina|Boina]] taty [[Madagasikara]], [[Andriantsoly]], dia nanome ny fiarovany ny soltànan' i Mayotte, Bwana Combo, izay notakalozana ny antsasaky ny nosiny, nefa nandroaka azy hiala an' i [[Mwali]]. I Andriantsoly dia nanandrana niaraka tamin' ny soltàna manam-piaviana [[Merina|malagasy merina]] [[Ramanetaka]] (izay lasa mpanapaka an' i [[Mwali]] ka naka ny anarana hoe ''Abderahmane''), izay nisafidy ny hamabo azy mba ho lasa soltàna miara-manapaka an' i [[Mayotte]] hisolo azy. Nandroaka an' Andriantsoly avy ao Mayotte tamin' ny taoa 1836 izy mba hanjaka tokana eo amin' ny nosy, nefa nankany Mwali indray. Niaraka tamin' ny soltàna Abdallah ao [[Nzwani]] mba haka an' io nosy io indray Andriantsoly. Nirary ny hitandro ny fizakan-tenan' ny nosiny manoloana ireo andriamanjaka kômôriana Andriantsoly, ary ny hiaro azy amin' ny fanafihan' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]]: nefa raha tsy misy mpiara-dia hanohitra ireo farany ireo sy hanohitra ny fanjakà-mpanjaka malagasy izay notohanan' ny [[Britaina Lehibe]], nahatsiaro tena ho voarahona izy. Nitodika tany amin' ny fahavalon' ny Britanika izy, dia ny [[Frantsa|Frantsay]], izay tao [[Madagasikara]] nanomboka tamin' ny taona 1643, izay tonga naka an' i [[Nosy Be]]. Tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-18 dia nanakarama jiolahin-tsambo eorôpeana voaenjika avy any amin' ny [[Ranomasin' ny Antilia]] ireo soltàna ireo, ka izany dia nanokatra varavarana amin' ny [[mpikarama an' ady]] sy ny mpitady zava-baovao izay tsy nitsahatra niditra an-tsehatra tamin' ny raharaha pôlitika teo an-toerana. Ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]] malagasy dia nandravarava an' i [[Nzwani]] tamin' ny taona 1790. [[Sary:1841 portrait painting of Louis Philippe I (King of the French) by Winterhalter.jpg|vignette|319x319px|[[Louis Philippe I]]]] === Fahatongavan' ny Eorôpeana === Tamin' izany fotoana izany ihany dia tonga ny Eorôpeana voalohany, dia ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]], izay niantsona tao amin' ilay tamba-nosy, ka ny sasany tamin' izy ireo dia nanao ny asan' ny [[jiolahin-tsambo]] nokaramain' ny [[Soltana|soltàna]], izay tsy nitsahatra ny niady tamin' izy samy izy sady ny tanin' izy ireo dia nianjadian' ny famelezan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Tamin' ny farany dia ny nosy [[Nzwani]] (na [[Nzwani|Anjouan]]) no nanjakazaka tamin' ilay tamba-nosy manontolo, izay matetika teo ambany fanapahan' ny soltàna mara. Tamin' ny 25 Avrily 1841, ny soltàna Andriantsoly, izay nahatsikaritra fa tsy ho azony arovana intsony ny nosiny izay saika tsy misy olona intsony vokatry ny ady tsy an-kijanona (ny tanàna madinika rehetra dia nilaozan' olona afa-tsy i [[Dzaoudzi]]), dia nivarotra an' i [[Mayotte]] amin' i Frantsa (1843), izay natakalo fandoavam-bola mandra-pahafatiny sy fanomezana alalana ny hitaizana ireo zanany any [[La Réunion]] antohan' ny Frantsay. Tamin' izany fotoana izany, i [[Louis Philippe I|Louis-Philippe <abbr>I</abbr>]]<abbr>, mpanjaka frantsay farany, dia nanambatra an' i Mayotte amin' i Frantsa.</abbr> Nifamatotra amin' i [[Frantsa]] ny hoavin' i [[Mayotte]] nanomboka tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-19, fa ny nosy telo kosa dia nanana ny fahaleovan-tenany nandrintra ny fotona iray, nefa nitsiriritra sy nanambitamby azy ireo ny firenena matanjaka any ivelany. Tamin' ny taona 1851, tamin' ny alalan' ny ''Expédition d'Anjouan'' dia nanao fifanaraham-barotra manan-tobony manokana an-tery tamin' i [[Nzwani]] i [[Etazonia]]. [[Sary:Franz_Sikora_038.jpg|vignette|289x289px|[[Said Ali bin Said Omar]]]] Maro ny Eorôpeana izay niorim-ponenana miandalana tao Kômôro, nividy tany sy [[Fanandevozana|andevo]] tao, ka lasa nanan-karena, toa an' i [[Léon Humblot]] (tonga tamin' ny taona 1884) izay nanao fanekena tamin' ny soltànan' i Bambao atao hoe [[Said Ali bin Said Omar]] ka lasa nantsoina hoe "soltàna fotsin' i Kômôro" izay nanapaka an' i [[Ngazidja]] sy nanorina ny fanapahany tamin' ny fanandevozana. == Fanjanahan-tany frantsay == === Fametrahana prôtektôrata === Natsangan' i Frantsa ny [[prôtektôrata]] izay niitatra tamin' ireo nosy telo sisa tamin' ny taona 1885 sy 1886. Nalain' ny Eorôpeana ny tany mamokatra ka niteraka fikomiana lehibe maro izany tamin' ny taona 1889 tao [[Nzwani]] sy tamin' ny taona 1902 tao [[Mwali]] (na [[Mwali|Mohéli]]). Ny mba hampisy fandanjalanjana eo amin' izany fanirian-daza isam-batan' olona no nahatonga an' i [[Frantsa]] nametraka [[prôtektôrata]] tao Kômôro izay nankatoavin' ny soltànan' i [[Ngazidja]] tamin' ny taona 1886. Nanomboka tamin' ny taona 1892 dia ny Résident teo ambany fanapahan' ny governoran' i [[Mayotte]] (eo ambany fanapahan' ny filoham-pirenenan' ny [[Frantsa|Repoblika Frantsay]]) no nanapaka ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosin' i Kômôro]], izay naka tsikelikely ny fahefana sady nanafoana ny fanandevozana (nesorina tamin' i Humblot ny tombontsoany manokana tamin' ny taona 1896). === Fanjanahan-tany === Ny fitrandrahana nataon' ny mpanjanatany dia nahasahana ny 50&nbsp;%n' ny tanin' i [[Ngazidja]] sy ny 40&nbsp;%n' ny an' i [[Nzwani]] ary ny 20&nbsp;%n' ny an' i [[Mwali]]. Lasa zana-tany ireo nosy ireo ka nantsoina hoe "colonie de Mayotte et dépendances". Ny [[fiteny frantsay]] no lasa [[fiteny ôfisialy]], tsy natao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] intsony ny fampianarana fa amin' ny teny frantsay. Niohy ihany anefa ny fampiasana ireo endriky ny [[fiteny soahily]] teo amin' ny raharaham-barotra.[[Sary:Madagascar-Femme des Comores-1908.jpg|vignette|272x272px|"Madagascar : Femme des Comores" (hajiam-paositra tamin' ny taona 1908).]]Tamin' ny taona 1904 dia nakambana ara-dalàna ireo nosy ireo. Tamin' ny 25 Jolay 1912 dia nisy ny didim-panjakana faharoa izay nanakambana an' i "Mayotte et ses dépendances" tamin' i [[Madagasikara]]. Naverina tsikelikely tamin' ny Kômôriana ny tany, ary nisy manampahaizana teratany izay nisandratra tsikelikely (ny ankamaroany dia nianatra tany [[La Réunion]] alohan' ny norenana ny Lycée de Moroni). Lasa [[Empira Mpanjanaka Frantsay|zanatany frantsay]] ny Tangoro-nosin' i Kômôro izay [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|nakambana tamin' i Madagasikara]] ("Colonie de Madagascar et dépendances") taorian' ny [[Ady Lehibe Voalohany]]. Tamin' ny taona 1946 dia nosarahina tamin' i Madagasikara ilay tamba-nosy ka lasa tany frantsay an-dafin-dranomasina. == Mankany amin' ny fahaleovan-tena == === Fialana amin' i Madagasikara === Tamin' ny taona 1946 ilay vondron-tany antsoina hoe "[[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|Colonie de Madagascar et dépendances]]", izay zana-tany frantsay, dia tsy niankina ara-panjakana amin' i Madagasikara, fa lasa nahaleo tena, ka lasa "territoire d'autre-mer" (TOM). Tsy nahafaly ny Mahôrey, izay efa tamin' ny taoa 1946 nahita an' i [[Guadeloupe]], i Guyane, i [[La Réunion]] ary i [[Martinique]] izay efa lasa departemanta, izany, ka nitaky ampahibemaso tamin' ny governemanta ny hanovana ny nosiny ho departemanta koa. === Fitakiana fahaleovantena === Taorian' ny fahazoan' ny [[Afrika|firenena afrikana]] [[Fahaleovantena|fahaleovan-tena]] mifanesy nandritra ny taomplo 1960 dia nisy ny avara-pianarana nanomboka nitaky ny fahaleovan-tenan' i [[Kômôro]]. Nahazo fizakan-tena anatiny i Kômôro tamin' ny taona 1961. Tamin' ny fifanarahana tamin' ny 15 Jona 1973, izay nametraka ho tanjona ny fahaleovan-tena iaraha-midinika, dia [[Fitsapan-kevi-bahoaka|nitsapa ny hevi-bahoaka]] i [[Frantsa]] tamin' ny taona 1974. I [[Mayotte]], izay fizaran-tany frantsay efa ho taranaka roa talohan' ny nosy telo sisa, sady nahita maminy kokoa tamin' ny fiarahana amin' ny Frantsay, dia nihazona ny sata maha frantsay azy, fa ny nosy telo hafa dia nisafidy ny fahaleovan-tena. == Taorian' ny nahazoana ny fahaleovan-tena == === Fanjakana Kômôriana === [[Sary:Flag of the Comoros (1975–1978).svg|vignette|212x212px|Sainan' ny [[Fanjakana Kômôriana]]]]Tamin' ny 6 Jolay 1975 dia nanambara ny fahazoan' i Kômôro fahaleovan-tena ilay anjoaney [[Ahmed Abdallah Abderamane]] (filohan' ny filan-kevitry ny governemanta nanomboka tamin' ny taona 1970), ka nitaky an' i [[Mayotte]] hakambana amin' ny fizaran-tany kômôriana. Tamin' ny fitsapan-kevi-bahoaka natao tamin' ny taona 1976 dia nisafidy ny hiaraka amin' i [[Frantsa]] hatrany i Mayotte ka lasa [[vondrom-paritra]] frantsay. Io vanim-potoana io dia nahitana [[fanonganam-panjakana]] enina na fito, arakaraka ny mpanoratra, ary i [[Ali Soilih]] no lehilahy nahery indrindra. === Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro === [[Sary:Flag of the Comoros (1996–2001).svg|vignette|217x217px|Sainan' ny [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]]]]Taorian' ny nahazoany ny fahaleovan-tenany, ny [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''République fédérale islamique des Comores'' -- RFIC) dia nianjadian' ny korontana ara-pôlitika sy ny [[fanonganam-panjakana]]. I [[Ali Soilih]], izay [[Sôsialisma|sôsialista]], sy i [[Bob Denard]], izay [[mpikarama an' ady]] frantsay, dia nifandimby niasa ho an' i [[Frantsa]] na ho an' ny tenany manokana. Nifandimby ny fitondrana tsy nampanjaka ny [[demôkrasia]] sy ny [[fanonganam-panjakana]]. Tamin' ny taona 1997 dia nanambara ny fahaleovan-tenany i [[Nzwani]] sy i [[Mwali]] ka nanambara ny faniriany hikambana amin' i Frantsa izay tsy nanaiky izany. Izany andrana fisarahana izany dia niteraka fanaovana ankivy notarihin' ny RFIC sy ny [[Firaisambe Afrikana]] (frantsay: ''Organisation de l'Unité Africaine'' -- OUA). Niverina nanaiky ny fahefan' i Moroni i [[Mwali]] tamin' ny taona 1998 rehefa nandamina ny OUA, i Nzwani kosa tsy nanaiky. Tamin' ny volana Febroary 1999 dia naka ny fahefana tao [[Ngazidja]] ny kôlônely [[Azali Assoumani]] tamin' ny nanonganany ny filoha [[Tadjidine ben Saïd Massounde]] (izay Anjoaney). Niteraka fahasahiranana ara-pôlitika izany. Nisy ny fanatanterahana fifampiraharahana izay nisy vokany kokoa tamin' ny kôlônely [[Mohamed Bacar]] avy ao Nzwani mba hamahana ilay fahasahiranana. === Ny Firaisan' i Kômôro === [[Sary:Flag of the Comoros.svg|vignette|213x213px|Sainan' ny [[Kômôro|Fiaraisan' i Kômôro]]]]Izany fahasahiranana izany dia nivaha tamin' ny fifanaovan-tsonia ny fifanarahana maromaro tao [[Fomboni]] tamin' ny taona 2000 sy 2001 sy ny fanaovana [[fitsapan-kevi-bahoaka]] tamin' ny 23 Desambra 2001. Natao ny fampihavanam-pirenana, nitambatra indray ny nosy telo sady nandrafitra [[Lalàmpanorenana|lalàm-panorenana]] vaovao teo ambany fitarihan' ny OUA: teraka ny [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] (''Union des Comores'', amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]). Araka ny lalàm-panorenana dia nisy ny fifidianana tamin' ny taona 2006 izay nahazoan' i [[Ahmed Abdallah Mohamed Sambi]] fandresena.[[Sary:Sambi.jpg|vignette|268x268px|[[Ahmed Abdallah Mohamed Sambi]]]]Tamin' ny taona 2007, i [[Mohamed Bacar]], izay filohan' i Nzwani nanomboka tamin' ny taona 2002, dia nanao indray ny hahazoan' io nosy io ny fahaleovan-tenany, na dia avy nahazo ny maha filohan' ny Firaisana azy izy, izay notoherin' i Ngazidja. Tamin' ny 23 Marsa 2008 dia nandefa tafika tany amin' ny nosy Nzwani ny filohan' i Kômôro Ahmed Abdallah Mohamed Sambi, notohanan' ny [[Vondrona Afrikana]] (frantsay: ''Union Africaine'' -- UA), ka nanafika an' i Nzwani. Azon' ny tafi-panjakana ny renivohitra roa andro taorian' izay ka nandositra ny kôlônely Bacar. [[Sary:Ikililou Dhoinine.jpg|vignette|246x246px|[[Ikililou Dhoinine]]]] Tamin' ny volana Mey 2009 dia nampanao fitsapan-kevi-bahoaka momba ny lalàm-panorenana ny filoha Sambi, ka lany tamin' ny 93&nbsp;%n' ny vato manan-kery izany. Nanamafy ny fahefan' ny filoham-pirenena izany lalàm-panorenana vcaovao izany, ary ny filohan' ny nosy tsirairay dia niova ho governora sady nanana fizakan-tena bebe kokoa, notovanana iray taona ny fe-pitoam-piasan' ny filoham-pirenena. Lasa [[fivavaham-panjakana]] ny [[Silamo|fivavahana silamo]], raha taloha dia natao ho fakan-kevitra momba ny fitsipika sy ny foto-dalàna izay hitantanana ny [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] fotsiny io fivavahana io. Ny mpandimby azy, [[Ikililou Dhoinine]], izay filoha lefiny nanomboka tamin' ny taona 2006, dia voafidy tamin' ny 26 Desambra 2010 ka napetraka handimby azy tokoa tamin' ny 26 Mey 2011. [[Sary:Azali Assoumani in New York City on September 19, 2023 - 53199606411 (cropped).jpg|vignette|284x284px|[[Azali Assoumani]]]] Tamin' ny fifidianana floham-pirenena natao tamin' ny taona 2016 dia ny filoha lefitr' i Ikililou Dhoinine no kandidàm-panjakana (i [[Mohamed Ali Soilihi]]). Resin' ilay mpanongam-panjakana teo aloha [[Azali Assoumani]] izy tamin' ny 41,43&nbsp;%n' ny vato fa izy nahazo 39,67&nbsp;% fotsiny. Tamin' ny 30 Jolay 2018 ny Kômôriana dia nandany tamin' ny alalan' ny [[fitsapan-kevi-bahoaka]] ny fanavaozana ny [[Lalàmpanorenana|lalàm-panorenana]] izay nanamafy indray ny fahefan' ny filoham-pirenena, izay manome alalana azy ho afaka milatsaka indroa. Nofoanana ny fisian' ny filoha lefitra sy ny Fitsarana momba ny Lalàm-panorenana (''Cour Constitutionnelle'') ka nosoloana ny Fitsarana Tampony (''Cour Suprême''). == Jereo koa == * [[Jeôgrafian' i Kômôro]] * [[Toekaren' i Kômôro]] * [[Mponina ao Kômôro]] * [[Fiteny ao Kômôro]] *[[Fivavahana ao Kômôro]] *[[Kolontsaina ao Kômôro]] *[[Tantaran' i Kômôro]] - [[Ngazidja#Tantara|Tantaran' i Ngazidja]] - [[Nzwani#Tantara|Tantaran' i Nzwani]] - [[Mwali#Tantara|Tantaran' i Mwali]] *[[Silamo ao Kômôro]] *[[Kristianisma ao Kômôro]] *[[Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana]] *[[Pôlitika ao Kômôro (fr)|Pôlitika ao Kômôro]] ([[:fr:Politique_aux_Comores|fr]]) *[[Lalàna kômôriana]] ([[:fr:Droit_comorien|fr]]) *[[Lalam-panorenan' i Kômôro]] ([[:fr:Constitution_des_Comores|fr]]) {{Commonscat|Comoros}} [[Sokajy:Jeôgrafian' i Kômôro]] nlplglj6j8m4ng1q1riel0stvjollek 1136424 1136423 2026-04-27T07:08:33Z Thelezifor 15140 /* Ny Firaisan' i Kômôro */ Nandamina sary 1136424 wikitext text/x-wiki [[Sary:Flag of the Comoros.svg|vignette|366x366px|Sainan' i Kômôro]] Ny '''tantaran' i Kômôro''' dia tantara efa ela, ka ny tena fantatra dia nanomboka tamin' ny [[Andro Antenatenany]]. Efa nisy ny mponina nanorim-ponenana tao amin' ireo nosin' i [[Kômôro]] nanomboka tamin' ny antsasany faharoa amin' ny taonarivo voalohany. Nitovitovy ny tantaran' ireo nosy ireo na dia tsy nitambarany aza. I [[Frantsa]], izay firenena [[Fanjanahantany|mpanjana-tany]] tamin' ny fotoanandrony, no nampiray ara-panjakana azy ireo talohan' ny hisarahany indray taorian' ny taona 1976 raha nanapa-kevitra tsy hiala amin' i Frantsa i [[Mayotte]] fa ny nosy telo kosa nitambatra [[Fahaleovantena (pôlitika)|nahaleo tena]] ka nitondra ny anarana hoe [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]] (''République Fédérale Islamique des Comores''). Tsy nisy ny fahamarinan-toerana ara-pôlitika fa fahasahiranana no nanjaka nandritra ity repoblika ity izay nahitana [[fanonganam-panjakana]] miisa telopolo nadritra ny roapolo taona. Nisy ny fanavaozana teo amin' ny [[pôlitika]] sy ny [[toekarena]] ary niova anarana ho [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] (''Union des Comores'') ilay repoblika tamin' ny taona 2001. == Tamin' ny Andro Antenatenany == [[Sary:Bantu area.png|vignette|221x221px|Faritra misy ny mpiteny [[Fianakaviam-piteny banto|banto]]]] === Mponina voalohany === Tokony ho tany amin' ny taonjato faha-7 no nisy olona voalohany tao amin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro]]. Tamin' ny taonjato faha-8 sy faha-9 dia nanomboka nisy olona niorim-ponenana ny tao amin' io tampa-nosy io. Ny mponina voalohany dia toa ireo mponina [[Soahily (vahoaka)|soahily]] voalohany, izay manana kolontsaina [[Banto (vahoaka)|banto]] niely tamin' ny sisin' i [[Afrika Atsinanana]] avy any [[Sômalia]] ka hatrany [[Môzambika]], izay nanam-pifandraisana tsy tapaka (mbola tsy tena fantatra mazava) tamin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] manam-piaviana [[Aostrôneziana (vahoaka)|aostrôneziana]]. Taty aoriana i [[Mayotte]] sy i [[Nzwani]] no nisy mponina satria ireo nosy roa ireo dia miavaka amin' ny nosy sisa noho ny fivoarana ara-piteny azy manokana, sy ny fisian' ny fianjadiana malagasy izay miavaka. Ny raharaham-barotra an-dranomasina, izay niroborobo tamin' izany fotoana izany, dia manaporofo ireo fifandraisana tamin' ny [[Atsinanana Afovoany]] miozolmana, indrindra i [[Persia]] sy i [[Ômàna]]. Ny mponina voalohany dia toa tsy Mozilmana, ary tsy nandray ny finoana [[silamo]] raha tsy taty aoriana, tamin' ny fifampikasohana tamin' ny mpivarotra arabo. Ny Tangoro-nosin' i Kômôro dia fetra atsimo amin' ny faritra ara-[[kolontsaina soahily]] izay mandroso nanomboka amin' ny [[Andro Antenatenany]] tao amin' io faritra io izay nantsoina hoe ''Zanguebar'' tamin' izany fotoana izany; i [[Mayotte]] dia teboka fihaonana ao amin' io faritra io amin' ny [[kolontsaina malagasy]], izay hafa tanteraka, izay nahatonga an' io nosy io ho fihaonan' ny [[kolontsaina]] samihafa - nefa koa lasibatry ny ady. Ny fianjadiana avy amin' ny faritry ny [[Ranomasimbe Indiana]] manontolo, sy avy amin' ny morontsiraka afrikana, izay voakorontan' ny fipoiran' ny [[Banto (vahoaka)|vahoaka banto]] tampoka, sy ny morontsiraka malagasy, dia tsy mitsahatra namolavola ny fiarahamonina soahily a-nosy. Ny fifidrà-monina banto sy malagasy ([[Sakalava]]) dia nanombola moramora. === Fidiran' ny Arabo sy ny finoana silamo === [[Sary:Dhow.jpg|vignette|228x228px|Botry]] Araka ny [[lovantsofina]] dia ny [[Antalaotra]], izay vahoaka vokatry ny fifampikasohan' ny mponina eo an-toerana sy ny mpiavy avy any [[Arabia]] sy avy any Atsinanana, no mponina niorim-ponenana tao Kômôro. Niova finoana ho amin' ny fivavahana [[silamo]], vokatry ny fahatongavan' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] ny mponina tao nanomboka tamin' ny taonjato faha-12. Ireo Arabo ireo no nanome anarana ny nosin' i Kômôro io (izay atao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe ''Jazayr al-Qamar'' "Nosin' ny Volana"). Ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Tambanosin' i Kômôro]] dia tafakambana tao amin' ny raharaham-barotra [[Soahily (vahoaka)|soahily]] mampifandray ny morontsiraka atsinanana amin' i [[Afrika]] sy ny [[Atsinanana Akaiky]] ary ny Atsinanana. Tamin' ny taonjato faha-13 sy faha-15 dia lehibe mozilmana (ny ''Fani'') no nitarika ny fandaminana ilay tamba-nosy. Lehibe dia lehibe ny fifampikasohana ara-kolontsaina tamin' ny morontsiraka soahily sy tamin' i [[Madagasikara]]. Tamin' ny taonjato faha-16 dia nisy [[Persia|Persiana]] avy any [[Shiraz]] izay efa tao [[Zanzibar]] sy tao [[Kilwa]] ary tao amin' ny morontsiraka afrikana, izay niorim-ponenana tao Kômôro, ka tao izy ireo no namorona fatoram-pihavanana tamin' ny lehibe tao an-toerana, ka namorona foko izay nihananjary [[Soltàna|soltanata]]. == Andro klasika == [[Sary:Culture Swahilie.jpg|vignette|443x443px|Faritra ara-[[kolontsaina soahily]]]] === Firoboroboan' ny raharaham-barotra === Tamin' ny taona 1453, tamin' ny faharavan' i [[Kônstantinôpôlisy|Kônstantinôpla]] dia nikatona tampoka ny lalana ara-barotra izay nampitohy an' i [[Eorôpa]] amin' ny [[Tontolo Atsinanana]]. Nisokatra ny andro volamena ho an' ny raharaham-barotra an-dranomasina, izay mihodidina an' i [[Afrika]] mba hankanesana any [[India]] sy [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]]: ny [[Lakandranon' i Môzambika]] dia lasa eo afovon' ny lalan' ny raharaham-barotra lehibe maneran-tany, izay niteraka vanimpotoam-piroboroboan' ny toekarena tao amin' ny nosy maro sy [[tanàna-fanjakana]] ao amin' ny [[Kolontsaina soahily|faritra ara-kolontsaina soahily]]. Tamin' ny taona 1470 ny soltàna sirazy (avy any [[Persia]]) dia nanorim-ponenana tsikelikely tao amin' ny nosin' i Kômôro, izay nekem-pahefana hatramin' ny taonjato faha-19. Izany vanimpotoana izany no niorenan' ny fivavahana [[Sonisma|silamo sonita]] [[Safeisma|safeita]] izay mbola arahina hatramin' izao. Tamin' izany fotoana izany dia lasa nosy mandroso indrindra tamin' ireo tangoro-nosy i [[Nzwani]], satria namporisihin' ny tantsambo: noho izy manana morontsiraka telo, ny tantsambo dia natoky fa afaka mialoka tsy ho azon' ny rivotra, ary tsara dia tsara ny fiantsonana ao; ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] dia nanao an' izany ho toeram-piatoana amin' ny lalana mankany amin' ireo India, ary nametraka fifandraisana ara-barotra amin' ny mponina. === Fifandraisana mivantana amin' i Eorôpa === Tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-16 no nanombohan' ny fifandraisana mivantana amin' ny vahoaka [[Eorôpa|eorôpeana]], ary voalohany ny tantsambo [[Pôrtogaly|pôrtogey]], nefa koa ny tantsambo [[Empira Ôtômàna|ôtômàna]] toa an' i Piri Reis. Ny tamba-nosy dia fantatry ny Eorôpeana tsara tamin' ny taona 1751. Ny taonjato faha-17 sy faha-18 dia vanimpotoana nampiroborobo ny toekaren' i [[Kômôro]], izay mipetraka eo amin' ny lalan' ny varotra mandroso teo amin' i [[Eorôpa]] sy izay ho lasa [[Empira Ômaney]]. Izany harena izany dia niteraka fifanandrinana ara-pôlitika teo amin' ny nosy efatra (izany no niteraka ny fitenenana hoe "[[soltàna]] mpiady lava"), izay niteraka fifanafihana am-pitaka maro sy ady misokatra: tamin' ny taona 1742 hatramin' ny taona 1791 dia nanatanteraka andrana hahazoana ny soltanatan' i [[Mayotte]] ny soltànan' i [[Nzwani]], ary nangalatra ny ''minbar'' vita amin' ny hazo voasokitra tao amin' ny [[môskea]]<nowiki/>n' i [[Tsingoni]]. === Ny soltanata sy ny fifandraisana tamin' ny Malagasy === [[Sary:Andriantsoly.jpg|vignette|239x239px|[[Andriantsoly]]]] Tamin' ny taona 1795 hatramin' ny 1820 dia nahalao monina ny nosy telo madinika ny fanafihan' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] ([[Sakalava]] sy [[Betsimisaraka]]), ka niteraka fahasahiranana ara-toekarena lehibe miampy korontana ara-pôlitika, izay nahitana famonoana [[soltàna]] maro sy fakana fahefana nataon' ny andriamanjaka vahiny (malagasy, zanzibariana, ômaney, sns). Ny mpanjaka sakalavan' i [[Fanjakan' i Boina|Boina]] taty [[Madagasikara]], [[Andriantsoly]], dia nanome ny fiarovany ny soltànan' i Mayotte, Bwana Combo, izay notakalozana ny antsasaky ny nosiny, nefa nandroaka azy hiala an' i [[Mwali]]. I Andriantsoly dia nanandrana niaraka tamin' ny soltàna manam-piaviana [[Merina|malagasy merina]] [[Ramanetaka]] (izay lasa mpanapaka an' i [[Mwali]] ka naka ny anarana hoe ''Abderahmane''), izay nisafidy ny hamabo azy mba ho lasa soltàna miara-manapaka an' i [[Mayotte]] hisolo azy. Nandroaka an' Andriantsoly avy ao Mayotte tamin' ny taoa 1836 izy mba hanjaka tokana eo amin' ny nosy, nefa nankany Mwali indray. Niaraka tamin' ny soltàna Abdallah ao [[Nzwani]] mba haka an' io nosy io indray Andriantsoly. Nirary ny hitandro ny fizakan-tenan' ny nosiny manoloana ireo andriamanjaka kômôriana Andriantsoly, ary ny hiaro azy amin' ny fanafihan' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]]: nefa raha tsy misy mpiara-dia hanohitra ireo farany ireo sy hanohitra ny fanjakà-mpanjaka malagasy izay notohanan' ny [[Britaina Lehibe]], nahatsiaro tena ho voarahona izy. Nitodika tany amin' ny fahavalon' ny Britanika izy, dia ny [[Frantsa|Frantsay]], izay tao [[Madagasikara]] nanomboka tamin' ny taona 1643, izay tonga naka an' i [[Nosy Be]]. Tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-18 dia nanakarama jiolahin-tsambo eorôpeana voaenjika avy any amin' ny [[Ranomasin' ny Antilia]] ireo soltàna ireo, ka izany dia nanokatra varavarana amin' ny [[mpikarama an' ady]] sy ny mpitady zava-baovao izay tsy nitsahatra niditra an-tsehatra tamin' ny raharaha pôlitika teo an-toerana. Ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]] malagasy dia nandravarava an' i [[Nzwani]] tamin' ny taona 1790. [[Sary:1841 portrait painting of Louis Philippe I (King of the French) by Winterhalter.jpg|vignette|319x319px|[[Louis Philippe I]]]] === Fahatongavan' ny Eorôpeana === Tamin' izany fotoana izany ihany dia tonga ny Eorôpeana voalohany, dia ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]], izay niantsona tao amin' ilay tamba-nosy, ka ny sasany tamin' izy ireo dia nanao ny asan' ny [[jiolahin-tsambo]] nokaramain' ny [[Soltana|soltàna]], izay tsy nitsahatra ny niady tamin' izy samy izy sady ny tanin' izy ireo dia nianjadian' ny famelezan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Tamin' ny farany dia ny nosy [[Nzwani]] (na [[Nzwani|Anjouan]]) no nanjakazaka tamin' ilay tamba-nosy manontolo, izay matetika teo ambany fanapahan' ny soltàna mara. Tamin' ny 25 Avrily 1841, ny soltàna Andriantsoly, izay nahatsikaritra fa tsy ho azony arovana intsony ny nosiny izay saika tsy misy olona intsony vokatry ny ady tsy an-kijanona (ny tanàna madinika rehetra dia nilaozan' olona afa-tsy i [[Dzaoudzi]]), dia nivarotra an' i [[Mayotte]] amin' i Frantsa (1843), izay natakalo fandoavam-bola mandra-pahafatiny sy fanomezana alalana ny hitaizana ireo zanany any [[La Réunion]] antohan' ny Frantsay. Tamin' izany fotoana izany, i [[Louis Philippe I|Louis-Philippe <abbr>I</abbr>]]<abbr>, mpanjaka frantsay farany, dia nanambatra an' i Mayotte amin' i Frantsa.</abbr> Nifamatotra amin' i [[Frantsa]] ny hoavin' i [[Mayotte]] nanomboka tamin' ny fiantombohan' ny taonjato faha-19, fa ny nosy telo kosa dia nanana ny fahaleovan-tenany nandrintra ny fotona iray, nefa nitsiriritra sy nanambitamby azy ireo ny firenena matanjaka any ivelany. Tamin' ny taona 1851, tamin' ny alalan' ny ''Expédition d'Anjouan'' dia nanao fifanaraham-barotra manan-tobony manokana an-tery tamin' i [[Nzwani]] i [[Etazonia]]. [[Sary:Franz_Sikora_038.jpg|vignette|289x289px|[[Said Ali bin Said Omar]]]] Maro ny Eorôpeana izay niorim-ponenana miandalana tao Kômôro, nividy tany sy [[Fanandevozana|andevo]] tao, ka lasa nanan-karena, toa an' i [[Léon Humblot]] (tonga tamin' ny taona 1884) izay nanao fanekena tamin' ny soltànan' i Bambao atao hoe [[Said Ali bin Said Omar]] ka lasa nantsoina hoe "soltàna fotsin' i Kômôro" izay nanapaka an' i [[Ngazidja]] sy nanorina ny fanapahany tamin' ny fanandevozana. == Fanjanahan-tany frantsay == === Fametrahana prôtektôrata === Natsangan' i Frantsa ny [[prôtektôrata]] izay niitatra tamin' ireo nosy telo sisa tamin' ny taona 1885 sy 1886. Nalain' ny Eorôpeana ny tany mamokatra ka niteraka fikomiana lehibe maro izany tamin' ny taona 1889 tao [[Nzwani]] sy tamin' ny taona 1902 tao [[Mwali]] (na [[Mwali|Mohéli]]). Ny mba hampisy fandanjalanjana eo amin' izany fanirian-daza isam-batan' olona no nahatonga an' i [[Frantsa]] nametraka [[prôtektôrata]] tao Kômôro izay nankatoavin' ny soltànan' i [[Ngazidja]] tamin' ny taona 1886. Nanomboka tamin' ny taona 1892 dia ny Résident teo ambany fanapahan' ny governoran' i [[Mayotte]] (eo ambany fanapahan' ny filoham-pirenenan' ny [[Frantsa|Repoblika Frantsay]]) no nanapaka ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosin' i Kômôro]], izay naka tsikelikely ny fahefana sady nanafoana ny fanandevozana (nesorina tamin' i Humblot ny tombontsoany manokana tamin' ny taona 1896). === Fanjanahan-tany === Ny fitrandrahana nataon' ny mpanjanatany dia nahasahana ny 50&nbsp;%n' ny tanin' i [[Ngazidja]] sy ny 40&nbsp;%n' ny an' i [[Nzwani]] ary ny 20&nbsp;%n' ny an' i [[Mwali]]. Lasa zana-tany ireo nosy ireo ka nantsoina hoe "colonie de Mayotte et dépendances". Ny [[fiteny frantsay]] no lasa [[fiteny ôfisialy]], tsy natao amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] intsony ny fampianarana fa amin' ny teny frantsay. Niohy ihany anefa ny fampiasana ireo endriky ny [[fiteny soahily]] teo amin' ny raharaham-barotra.[[Sary:Madagascar-Femme des Comores-1908.jpg|vignette|272x272px|"Madagascar : Femme des Comores" (hajiam-paositra tamin' ny taona 1908).]]Tamin' ny taona 1904 dia nakambana ara-dalàna ireo nosy ireo. Tamin' ny 25 Jolay 1912 dia nisy ny didim-panjakana faharoa izay nanakambana an' i "Mayotte et ses dépendances" tamin' i [[Madagasikara]]. Naverina tsikelikely tamin' ny Kômôriana ny tany, ary nisy manampahaizana teratany izay nisandratra tsikelikely (ny ankamaroany dia nianatra tany [[La Réunion]] alohan' ny norenana ny Lycée de Moroni). Lasa [[Empira Mpanjanaka Frantsay|zanatany frantsay]] ny Tangoro-nosin' i Kômôro izay [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|nakambana tamin' i Madagasikara]] ("Colonie de Madagascar et dépendances") taorian' ny [[Ady Lehibe Voalohany]]. Tamin' ny taona 1946 dia nosarahina tamin' i Madagasikara ilay tamba-nosy ka lasa tany frantsay an-dafin-dranomasina. == Mankany amin' ny fahaleovan-tena == === Fialana amin' i Madagasikara === Tamin' ny taona 1946 ilay vondron-tany antsoina hoe "[[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|Colonie de Madagascar et dépendances]]", izay zana-tany frantsay, dia tsy niankina ara-panjakana amin' i Madagasikara, fa lasa nahaleo tena, ka lasa "territoire d'autre-mer" (TOM). Tsy nahafaly ny Mahôrey, izay efa tamin' ny taoa 1946 nahita an' i [[Guadeloupe]], i Guyane, i [[La Réunion]] ary i [[Martinique]] izay efa lasa departemanta, izany, ka nitaky ampahibemaso tamin' ny governemanta ny hanovana ny nosiny ho departemanta koa. === Fitakiana fahaleovantena === Taorian' ny fahazoan' ny [[Afrika|firenena afrikana]] [[Fahaleovantena|fahaleovan-tena]] mifanesy nandritra ny taomplo 1960 dia nisy ny avara-pianarana nanomboka nitaky ny fahaleovan-tenan' i [[Kômôro]]. Nahazo fizakan-tena anatiny i Kômôro tamin' ny taona 1961. Tamin' ny fifanarahana tamin' ny 15 Jona 1973, izay nametraka ho tanjona ny fahaleovan-tena iaraha-midinika, dia [[Fitsapan-kevi-bahoaka|nitsapa ny hevi-bahoaka]] i [[Frantsa]] tamin' ny taona 1974. I [[Mayotte]], izay fizaran-tany frantsay efa ho taranaka roa talohan' ny nosy telo sisa, sady nahita maminy kokoa tamin' ny fiarahana amin' ny Frantsay, dia nihazona ny sata maha frantsay azy, fa ny nosy telo hafa dia nisafidy ny fahaleovan-tena. == Taorian' ny nahazoana ny fahaleovan-tena == === Fanjakana Kômôriana === [[Sary:Flag of the Comoros (1975–1978).svg|vignette|212x212px|Sainan' ny [[Fanjakana Kômôriana]]]]Tamin' ny 6 Jolay 1975 dia nanambara ny fahazoan' i Kômôro fahaleovan-tena ilay anjoaney [[Ahmed Abdallah Abderamane]] (filohan' ny filan-kevitry ny governemanta nanomboka tamin' ny taona 1970), ka nitaky an' i [[Mayotte]] hakambana amin' ny fizaran-tany kômôriana. Tamin' ny fitsapan-kevi-bahoaka natao tamin' ny taona 1976 dia nisafidy ny hiaraka amin' i [[Frantsa]] hatrany i Mayotte ka lasa [[vondrom-paritra]] frantsay. Io vanim-potoana io dia nahitana [[fanonganam-panjakana]] enina na fito, arakaraka ny mpanoratra, ary i [[Ali Soilih]] no lehilahy nahery indrindra. === Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro === [[Sary:Flag of the Comoros (1996–2001).svg|vignette|217x217px|Sainan' ny [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]]]]Taorian' ny nahazoany ny fahaleovan-tenany, ny [[Repoblika Federaly Islamikan' i Kômôro]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''République fédérale islamique des Comores'' -- RFIC) dia nianjadian' ny korontana ara-pôlitika sy ny [[fanonganam-panjakana]]. I [[Ali Soilih]], izay [[Sôsialisma|sôsialista]], sy i [[Bob Denard]], izay [[mpikarama an' ady]] frantsay, dia nifandimby niasa ho an' i [[Frantsa]] na ho an' ny tenany manokana. Nifandimby ny fitondrana tsy nampanjaka ny [[demôkrasia]] sy ny [[fanonganam-panjakana]]. Tamin' ny taona 1997 dia nanambara ny fahaleovan-tenany i [[Nzwani]] sy i [[Mwali]] ka nanambara ny faniriany hikambana amin' i Frantsa izay tsy nanaiky izany. Izany andrana fisarahana izany dia niteraka fanaovana ankivy notarihin' ny RFIC sy ny [[Firaisambe Afrikana]] (frantsay: ''Organisation de l'Unité Africaine'' -- OUA). Niverina nanaiky ny fahefan' i Moroni i [[Mwali]] tamin' ny taona 1998 rehefa nandamina ny OUA, i Nzwani kosa tsy nanaiky. Tamin' ny volana Febroary 1999 dia naka ny fahefana tao [[Ngazidja]] ny kôlônely [[Azali Assoumani]] tamin' ny nanonganany ny filoha [[Tadjidine ben Saïd Massounde]] (izay Anjoaney). Niteraka fahasahiranana ara-pôlitika izany. Nisy ny fanatanterahana fifampiraharahana izay nisy vokany kokoa tamin' ny kôlônely [[Mohamed Bacar]] avy ao Nzwani mba hamahana ilay fahasahiranana. === Ny Firaisan' i Kômôro === [[Sary:Flag of the Comoros.svg|vignette|213x213px|Sainan' ny [[Kômôro|Fiaraisan' i Kômôro]]]]Izany fahasahiranana izany dia nivaha tamin' ny fifanaovan-tsonia ny fifanarahana maromaro tao [[Fomboni]] tamin' ny taona 2000 sy 2001 sy ny fanaovana [[fitsapan-kevi-bahoaka]] tamin' ny 23 Desambra 2001. Natao ny fampihavanam-pirenana, nitambatra indray ny nosy telo sady nandrafitra [[Lalàmpanorenana|lalàm-panorenana]] vaovao teo ambany fitarihan' ny OUA: teraka ny [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] (''Union des Comores'', amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]]). Araka ny lalàm-panorenana dia nisy ny fifidianana tamin' ny taona 2006 izay nahazoan' i [[Ahmed Abdallah Mohamed Sambi]] fandresena.[[Sary:Sambi.jpg|vignette|268x268px|[[Ahmed Abdallah Mohamed Sambi]]|ankavia]]Tamin' ny taona 2007, i [[Mohamed Bacar]], izay filohan' i Nzwani nanomboka tamin' ny taona 2002, dia nanao indray ny hahazoan' io nosy io ny fahaleovan-tenany, na dia avy nahazo ny maha filohan' ny Firaisana azy izy, izay notoherin' i Ngazidja. Tamin' ny 23 Marsa 2008 dia nandefa tafika tany amin' ny nosy Nzwani ny filohan' i Kômôro Ahmed Abdallah Mohamed Sambi, notohanan' ny [[Vondrona Afrikana]] (frantsay: ''Union Africaine'' -- UA), ka nanafika an' i Nzwani. Azon' ny tafi-panjakana ny renivohitra roa andro taorian' izay ka nandositra ny kôlônely Bacar. [[Sary:Ikililou Dhoinine.jpg|vignette|246x246px|[[Ikililou Dhoinine]]]] Tamin' ny volana Mey 2009 dia nampanao fitsapan-kevi-bahoaka momba ny lalàm-panorenana ny filoha Sambi, ka lany tamin' ny 93&nbsp;%n' ny vato manan-kery izany. Nanamafy ny fahefan' ny filoham-pirenena izany lalàm-panorenana vcaovao izany, ary ny filohan' ny nosy tsirairay dia niova ho governora sady nanana fizakan-tena bebe kokoa, notovanana iray taona ny fe-pitoam-piasan' ny filoham-pirenena. Lasa [[fivavaham-panjakana]] ny [[Silamo|fivavahana silamo]], raha taloha dia natao ho fakan-kevitra momba ny fitsipika sy ny foto-dalàna izay hitantanana ny [[Kômôro|Firaisan' i Kômôro]] fotsiny io fivavahana io. Ny mpandimby azy, [[Ikililou Dhoinine]], izay filoha lefiny nanomboka tamin' ny taona 2006, dia voafidy tamin' ny 26 Desambra 2010 ka napetraka handimby azy tokoa tamin' ny 26 Mey 2011. [[Sary:Azali Assoumani in New York City on September 19, 2023 - 53199606411 (cropped).jpg|vignette|284x284px|[[Azali Assoumani]]|ankavia]] Tamin' ny fifidianana floham-pirenena natao tamin' ny taona 2016 dia ny filoha lefitr' i Ikililou Dhoinine no kandidàm-panjakana (i [[Mohamed Ali Soilihi]]). Resin' ilay mpanongam-panjakana teo aloha [[Azali Assoumani]] izy tamin' ny 41,43&nbsp;%n' ny vato fa izy nahazo 39,67&nbsp;% fotsiny. Tamin' ny 30 Jolay 2018 ny Kômôriana dia nandany tamin' ny alalan' ny [[fitsapan-kevi-bahoaka]] ny fanavaozana ny [[Lalàmpanorenana|lalàm-panorenana]] izay nanamafy indray ny fahefan' ny filoham-pirenena, izay manome alalana azy ho afaka milatsaka indroa. Nofoanana ny fisian' ny filoha lefitra sy ny Fitsarana momba ny Lalàm-panorenana (''Cour Constitutionnelle'') ka nosoloana ny Fitsarana Tampony (''Cour Suprême''). == Jereo koa == * [[Jeôgrafian' i Kômôro]] * [[Toekaren' i Kômôro]] * [[Mponina ao Kômôro]] * [[Fiteny ao Kômôro]] *[[Fivavahana ao Kômôro]] *[[Kolontsaina ao Kômôro]] *[[Tantaran' i Kômôro]] - [[Ngazidja#Tantara|Tantaran' i Ngazidja]] - [[Nzwani#Tantara|Tantaran' i Nzwani]] - [[Mwali#Tantara|Tantaran' i Mwali]] *[[Silamo ao Kômôro]] *[[Kristianisma ao Kômôro]] *[[Lisitry ny filoham-panjakana kômôriana]] *[[Pôlitika ao Kômôro (fr)|Pôlitika ao Kômôro]] ([[:fr:Politique_aux_Comores|fr]]) *[[Lalàna kômôriana]] ([[:fr:Droit_comorien|fr]]) *[[Lalam-panorenan' i Kômôro]] ([[:fr:Constitution_des_Comores|fr]]) {{Commonscat|Comoros}} [[Sokajy:Jeôgrafian' i Kômôro]] 250nrk408yhj6qghl3shu2aga8m5kdt 0 280909 1136425 1071124 2026-04-27T07:10:57Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1136425 wikitext text/x-wiki [[Sary:Comorian Lady - September 2025.jpg|vignette|403x403px|Vehivavy kômôriana]] Ny '''mponina ao Kômôro''', araka ny fanisam-bahoaka natao tamin' ny taona 2004 dia niisa 646 400 (31&nbsp;200 ny ao [[Mwali|Moaly]], 363&nbsp;200 ny ao [[Ngazidja|Ngazija]], ary 252&nbsp;000 ny ao [[Nzwani|Njoany]]). ary tombanana ôfisialy farany ho an' ny 1 Jolay 2020 dia 897 219. Betsaka anefa ny Kômôriana am-pielezana any [[Frantsa]] (indrindra any [[Marseille]], [[Parisy|Paris]], [[Lyon (Frantsa)|Lyon]], [[Bordeaux]], [[Toujouse|Toulouse]], [[Dunkerque (Frantsa)|Dunkerque]] ary [[Nice]]) sy ao [[La Réunion]] sy [[Mayotte|Maiôty]] izay mihoatra io isa io. Atao hoe Kômôriana ny vahoakan' i Kômôron izay manam-piaviana afrikana sy arabo. Ny [[Silamo|fivavahana silamo]] no fivavahana be mpanaraka indrindra, ary manamafy ny heriny ny sekoly koranika ho an' ny ankizy. Na dia mafy orina aza ny kolontsaina mozilmana manerana an' ilay firenena dia ahitana Kristiana vitsy anisa koa ny ao. Ny fiteny be mpampiasa indrindra dia ny [[fiteny kômôriana]], izay mifandray amin' ny [[fiteny soahily]]. Ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny arabo]] koa dia ampiasaina ao. Manodidina ny 89 % amin' ny mponina no mahay mamaky teny sy manoratra. == Ny mponina == === Fiaviana === Isan-karazany ny vahoaka monina ao [[Kômôro]], ka hita ao ny [[Antalaotra]] ("vahoakan' ny ranomasina" izay heverina fa mponina tonga voalohany tao). Taorian' ny fahatongavan’ ny [[Arabo]] sy ny [[Persia|Persiana]] (na Persa) voalohany tany [[Zanzibar]] sy tao amin’ ny morontsiraka atsinanan’ i [[Afrika]], dia tonga koa nanorim-ponenana tao Kômôro koa ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] sy ny [[Indiana (vahoaka)|Indiana]] mozilmàna. === Fanisana === Tamin' ny taona 2008 dia niisa 731&nbsp;775 ny mponina tao [[Kômôro]], hakitroka 337&nbsp;mp/km² izany. Mahatratra 35,1&nbsp;<abbr>‰</abbr> ny fitombon’ ny mponina teo anelanelan’ ny taona 1995 sy 2005. Tamin’ ny taona 2008 dia nahatratra 35,8&nbsp;<abbr>‰</abbr> ny taham-pahafatesana. Ny isan-jaza dia 4,9 isam-behivavy. Ny salan-kaela velona dia 63,1 taona tamin’ ny taona 2008, ka 60,7 taona ny lehilahy fa 65,5 taona ny vehivavy. Araka ny vinavina nataon' ny ''[[Central Intelligence Agency]]'' (CIA) dia misy 787&nbsp;678 ny mponina ao Kômôro tamin' ny taona 2016<ref><small>"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html#People Comoros] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html#People|date=20181223041336}}", ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.cia.gov%2Flibrary%2Fpublications%2Fthe-world-factbook%2Fgeos%2Fcn.html%23People tahiry]) ''The World Factbook.''</small></ref>. Tombanana any amin' ny 850 886 ny mponina ao Kômôro tamin' ny taona 2019<ref><small>[https://population.un.org/wpp/ "World Population prospects – Population division"]. ''population.un.org''. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 9 November 2019.</small></ref>. == Fifindrà-monina == === Fifindra-monina anatin' ny Vondro-nosy Kômôro === Lehibe ny fifindrà-monina any amin' ny nosy samihafa. Ny teratanin' i [[Nzwani]] dia nanorim-ponenana betsaka ao [[Mwali]] izay tsy dia be mponina loatra, niteraka disadisa ara-piarahamonina izany, ary maro koa ireo avy ao Nzwani izay nifindra monina tany [[Mayotte]]. Tamin' ny taona 1977 dia noroahin' i Mayotte ny tantsaha avy any [[Ngazidja]] sy Nzwani izay vao haingana nanorim-ponenana betsaka tao amin' ilay nosy. Ny sasany dia navela hiditra indray nanomboka tamin' ny taona 1981 mba ho mpiasa mpifindra monina fotsiny. === Fifindrà-monina any ivelany === Tombanana ho eo anelanelan' ny 80 000 sy 100 000 ny isan' ny Kômôriana monina any ivelany; nandritra ny fanjanahantany, ny ankamaroan' izy ireo dia nonina tao [[Tanzania]] sy teto [[Madagasikara]] ary tany amin’ ny faritra hafa ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Afrika]]. Nihena be ny isan’ ny Kômôriana monina eto Madagasikara taorian’ ny disadisa teo amin' ny Kômôriana sy ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] tamin' ny Desambra 1976 tany [[Mahajanga]], izay [[Famonoana Kômôriana tao Mahajanga|nahafatesana Kômôriana]] miisa 1 400 farafahakeliny. Nahatratra 17 000 ny Kômôriana nandao an' i Madagasikara mba hitady fialofana any amin’ ny tanindrazany tamin’ ny taona 1977 fotsiny. Kômôriana 100 000 eo ho eo no mipetraka any [[Frantsa]]; maro amin' izy ireo no nandrabto fianarana any amin' ny oniversite frantsay ary tsy niverina intsony. === Fifindra-monina avy any ivelany === Misy [[Indiana (vahoaka)|Indiana]], [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], [[Afrika Atsimo|Afrikanina Tatsimo]] ary [[Eorôpa|Eorôpeana]] ([[Frantsay]] indrindraindrindra) mipetraka any Kômôro ary manana anjara toerana lehibe eo amin' ny toekarena. Ny ankamaroan' ny Frantsay dia niala taorian' ny fahaleovanten' io firenena io tamin' ny 1975. Nanomboka nividy zom-pirenena kômoriana ho an' ny mponiny tsy manana zom-pirenena ny firenena ao amin' ny [[Hoala Persika]] ary nandroaka azy ireo tany Kômôro. == Kolontsaina == === Fiteny === Ny fiteny be mpampiasa indrindra ao Kômôro dia ny [[fiteny kômôriana]], izay [[fiteny ôfisialy]], fiteny mifandray amin' ny [[fiteny soahily]], sady misy karazany efatra (ny singazija tenenina ao [[Ngazidja]], ny simoaly tenenina ao [[Mwali]], ny sinjoany tetenina ao [[Nzwani]] ary ny simaôre tenennina ao [[Mayotte]]). Ny [[abidy arabo]] sy [[Abidy latina|latina]] dia samy ampiasaina, ny abidy arabo no tena nampiasana taloha, izay vao haingana no nesorina tao amin' ny fanoratana ôfisialy ka nosoloina ny abidy latina. Ny [[fiteny arabo]] sy ny [[fiteny frantsay]] ihany koa dia fiteny ôfisialy, miaraka amin' ny fiteny kômôriana. Ny fiteny arabo dia fiteny faharoa, fitenin' ny fampianarana ny [[Kor'any]]. Ny teny frantsay no fitenin' ny fitantanan-draharaha sady fitenin' ny fampianarana tsy koranika rehetra. Marihina fa ny [[Fiteny kibosy|fiteny malagasy kibosy]] dia ampiasain' ny ampahatelon' ny mponina ao Mayotte. === Fivavahana === Ny [[Silamo|finoana silamo]] no fivavahana be mpanaraka indrindra, ahitana ny 98 % amin' ny mponina. Ny vitsivitsy amin' ny mponin' i Kômôro, anisan' izany ny ankamaroan' ny mpifindra monina avy any Frantsa, no kristiana katôlika ao aminy. == Jereo koa == * [[Jeôgrafian' i Kômôro]] * [[Toekaren' i Kômôro]] * [[Mponina ao Kômôro]] * [[Fiteny ao Kômôro]] * [[Fivavahana ao Kômôro]] * [[Kolontsaina ao Kômôro]] * [[Tantaran' i Kômôro]] == Loharano sy fanamarihana == 2xifcv5u5mnh33723bneas4dbxx6m7l 1136426 1136425 2026-04-27T07:13:19Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1136426 wikitext text/x-wiki [[Sary:Comorian Woman (10878313353).jpg|vignette|363x363px|Mponina ao Kômôro]] Ny '''mponina ao Kômôro''', araka ny fanisam-bahoaka natao tamin' ny taona 2004 dia niisa 646 400 (31&nbsp;200 ny ao [[Mwali|Moaly]], 363&nbsp;200 ny ao [[Ngazidja|Ngazija]], ary 252&nbsp;000 ny ao [[Nzwani|Njoany]]). ary tombanana ôfisialy farany ho an' ny 1 Jolay 2020 dia 897 219. Betsaka anefa ny Kômôriana am-pielezana any [[Frantsa]] (indrindra any [[Marseille]], [[Parisy|Paris]], [[Lyon (Frantsa)|Lyon]], [[Bordeaux]], [[Toujouse|Toulouse]], [[Dunkerque (Frantsa)|Dunkerque]] ary [[Nice]]) sy ao [[La Réunion]] sy [[Mayotte|Maiôty]] izay mihoatra io isa io. Atao hoe Kômôriana ny vahoakan' i Kômôron izay manam-piaviana afrikana sy arabo. Ny [[Silamo|fivavahana silamo]] no fivavahana be mpanaraka indrindra, ary manamafy ny heriny ny sekoly koranika ho an' ny ankizy. Na dia mafy orina aza ny kolontsaina mozilmana manerana an' ilay firenena dia ahitana Kristiana vitsy anisa koa ny ao. Ny fiteny be mpampiasa indrindra dia ny [[fiteny kômôriana]], izay mifandray amin' ny [[fiteny soahily]]. Ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny arabo]] koa dia ampiasaina ao. Manodidina ny 89 % amin' ny mponina no mahay mamaky teny sy manoratra. == Ny mponina == === Fiaviana === Isan-karazany ny vahoaka monina ao [[Kômôro]], ka hita ao ny [[Antalaotra]] ("vahoakan' ny ranomasina" izay heverina fa mponina tonga voalohany tao). Taorian' ny fahatongavan’ ny [[Arabo]] sy ny [[Persia|Persiana]] (na Persa) voalohany tany [[Zanzibar]] sy tao amin’ ny morontsiraka atsinanan’ i [[Afrika]], dia tonga koa nanorim-ponenana tao Kômôro koa ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] sy ny [[Indiana (vahoaka)|Indiana]] mozilmàna. === Fanisana === Tamin' ny taona 2008 dia niisa 731&nbsp;775 ny mponina tao [[Kômôro]], hakitroka 337&nbsp;mp/km² izany. Mahatratra 35,1&nbsp;<abbr>‰</abbr> ny fitombon’ ny mponina teo anelanelan’ ny taona 1995 sy 2005. Tamin’ ny taona 2008 dia nahatratra 35,8&nbsp;<abbr>‰</abbr> ny taham-pahafatesana. Ny isan-jaza dia 4,9 isam-behivavy. Ny salan-kaela velona dia 63,1 taona tamin’ ny taona 2008, ka 60,7 taona ny lehilahy fa 65,5 taona ny vehivavy. Araka ny vinavina nataon' ny ''[[Central Intelligence Agency]]'' (CIA) dia misy 787&nbsp;678 ny mponina ao Kômôro tamin' ny taona 2016<ref><small>"[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html#People Comoros] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cn.html#People|date=20181223041336}}", ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.cia.gov%2Flibrary%2Fpublications%2Fthe-world-factbook%2Fgeos%2Fcn.html%23People tahiry]) ''The World Factbook.''</small></ref>. Tombanana any amin' ny 850 886 ny mponina ao Kômôro tamin' ny taona 2019<ref><small>[https://population.un.org/wpp/ "World Population prospects – Population division"]. ''population.un.org''. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 9 November 2019.</small></ref>. == Fifindrà-monina == === Fifindra-monina anatin' ny Vondro-nosy Kômôro === Lehibe ny fifindrà-monina any amin' ny nosy samihafa. Ny teratanin' i [[Nzwani]] dia nanorim-ponenana betsaka ao [[Mwali]] izay tsy dia be mponina loatra, niteraka disadisa ara-piarahamonina izany, ary maro koa ireo avy ao Nzwani izay nifindra monina tany [[Mayotte]]. Tamin' ny taona 1977 dia noroahin' i Mayotte ny tantsaha avy any [[Ngazidja]] sy Nzwani izay vao haingana nanorim-ponenana betsaka tao amin' ilay nosy. Ny sasany dia navela hiditra indray nanomboka tamin' ny taona 1981 mba ho mpiasa mpifindra monina fotsiny. === Fifindrà-monina any ivelany === Tombanana ho eo anelanelan' ny 80 000 sy 100 000 ny isan' ny Kômôriana monina any ivelany; nandritra ny fanjanahantany, ny ankamaroan' izy ireo dia nonina tao [[Tanzania]] sy teto [[Madagasikara]] ary tany amin’ ny faritra hafa ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Afrika]]. Nihena be ny isan’ ny Kômôriana monina eto Madagasikara taorian’ ny disadisa teo amin' ny Kômôriana sy ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] tamin' ny Desambra 1976 tany [[Mahajanga]], izay [[Famonoana Kômôriana tao Mahajanga|nahafatesana Kômôriana]] miisa 1 400 farafahakeliny. Nahatratra 17 000 ny Kômôriana nandao an' i Madagasikara mba hitady fialofana any amin’ ny tanindrazany tamin’ ny taona 1977 fotsiny. Kômôriana 100 000 eo ho eo no mipetraka any [[Frantsa]]; maro amin' izy ireo no nandrabto fianarana any amin' ny oniversite frantsay ary tsy niverina intsony. === Fifindra-monina avy any ivelany === Misy [[Indiana (vahoaka)|Indiana]], [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], [[Afrika Atsimo|Afrikanina Tatsimo]] ary [[Eorôpa|Eorôpeana]] ([[Frantsay]] indrindraindrindra) mipetraka any Kômôro ary manana anjara toerana lehibe eo amin' ny toekarena. Ny ankamaroan' ny Frantsay dia niala taorian' ny fahaleovanten' io firenena io tamin' ny 1975. Nanomboka nividy zom-pirenena kômoriana ho an' ny mponiny tsy manana zom-pirenena ny firenena ao amin' ny [[Hoala Persika]] ary nandroaka azy ireo tany Kômôro. == Kolontsaina == === Fiteny === Ny fiteny be mpampiasa indrindra ao Kômôro dia ny [[fiteny kômôriana]], izay [[fiteny ôfisialy]], fiteny mifandray amin' ny [[fiteny soahily]], sady misy karazany efatra (ny singazija tenenina ao [[Ngazidja]], ny simoaly tenenina ao [[Mwali]], ny sinjoany tetenina ao [[Nzwani]] ary ny simaôre tenennina ao [[Mayotte]]). Ny [[abidy arabo]] sy [[Abidy latina|latina]] dia samy ampiasaina, ny abidy arabo no tena nampiasana taloha, izay vao haingana no nesorina tao amin' ny fanoratana ôfisialy ka nosoloina ny abidy latina. Ny [[fiteny arabo]] sy ny [[fiteny frantsay]] ihany koa dia fiteny ôfisialy, miaraka amin' ny fiteny kômôriana. Ny fiteny arabo dia fiteny faharoa, fitenin' ny fampianarana ny [[Kor'any]]. Ny teny frantsay no fitenin' ny fitantanan-draharaha sady fitenin' ny fampianarana tsy koranika rehetra. Marihina fa ny [[Fiteny kibosy|fiteny malagasy kibosy]] dia ampiasain' ny ampahatelon' ny mponina ao Mayotte. === Fivavahana === Ny [[Silamo|finoana silamo]] no fivavahana be mpanaraka indrindra, ahitana ny 98 % amin' ny mponina. Ny vitsivitsy amin' ny mponin' i Kômôro, anisan' izany ny ankamaroan' ny mpifindra monina avy any Frantsa, no kristiana katôlika ao aminy. == Jereo koa == * [[Jeôgrafian' i Kômôro]] * [[Toekaren' i Kômôro]] * [[Mponina ao Kômôro]] * [[Fiteny ao Kômôro]] * [[Fivavahana ao Kômôro]] * [[Kolontsaina ao Kômôro]] * [[Tantaran' i Kômôro]] == Loharano sy fanamarihana == lfsnfd4mztlwx7o2aa8wqb3z6tzd4j3 0 281496 1136400 1098183 2026-04-27T06:19:09Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136400 wikitext text/x-wiki '''Andriamisara''' dia mpanjaka [[sakalava]] tao amin' ny tarana-mpanjaka [[maroseraña]] izay heverina fa tena mpanorina ity tarana-mpanjaka ity. Andriamisara dia zanak' [[Andriamandazoala]] ary efa nanjaka tany amin' ny faritr' i Fiherenana, misy an' i [[Toliara]] ankehitriny, angamba tamin' ny tapany voalohan' ny taonjato faha-17. Avy eo izy no nanitatra ny fahefany, na nianatsimo ka hatrany amin' ny tanin' ny [[Mahafaly]] na tany avaratra tany amin' ny [[Sakalava]]. Avy amin' ny fandresen' [[Andriandahifotsy]] zanany ihany anefa no tena nampitombo ny fahefan' ny Sakalava izay lasa [[Fanjakan' i Menabe]]. Taorian' ny fahafatesany dia hajaina fatratra ao amin' ny foko sakalava ny sisa sasany amin' ny vatan' Andriamisara, indrindra amin' ny alalan' ny fomba amam-panao atao hoe [[fitampoha]] izay ankalazana sy ivavahana amin' ny ''dady'' (izany hoe ny mpanjaka efa niamboho sy ny sisan-javatra avy amin' izy ireo, toy ny sombin-taolana, hoho, vangy, sns). == Jereo koa == * '''Lisitry ny mpanjakan' i Menabe''' ** [[Andriamisara]] ** [[Andriandahifotsy]] (taonjato faha-17) ** [[Andriamanetriarivo]] (1685 - 1710) ** [[Andriamananety]] ** [[Ranaimo]] na [[Andriandrainarivo]] (nanjaka 1718-1727) ** [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) ** [[Ratrimolahy]] ** [[Andriantsoarivo]] ** [[Ramitraho]] (1812 - 1834) ** [[Rainasa]] * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Menabe]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Suzanne Chazan-Gillig, « Les luttes d'influence entre alliés : leur référence au mythe d'Andriamisara », in ''La société sakalave : le Menabe dans la construction nationale malgache : (1947-1972)'', ORSTOM, Karthala, Paris, 1991, p. 59-62. <small>(<nowiki>ISBN 2-86537-276-6</nowiki>)</small> * Dominique Ranaivoson, ''Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques'', Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (<abbr>2^e</abbr> éd.), <abbr>p.</abbr> 38 <small>(<nowiki>ISBN 978-2-84280-101-4</nowiki>)</small> 31ifzotmvqzb6p50kdfibde6619jz58 0 281498 1136408 1098180 2026-04-27T06:32:16Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136408 wikitext text/x-wiki '''Andriandahifotsy''' dia mpanjaka [[sakalava]] tao amin' ny tarana-mpanjaka [[maroseraña]], izay nanjaka tamin' ny tapany faharoa tamin' ny taonjato faha-17. Andriandahifotsy no nandimby an' [[Andriamisara]] rainy ary tamin' ny alalan' ny fandreseny dia nanitatra haingana ny fahefany tamin' ny morontsiraka andrefan' i [[Madagasikara]] hatrany Manambolo izy. Nanandrana hampiray an' i Madagasikara ho eo ambany fanapahany izy, nefa tsy nahomby. Tamin' izay fotoana izay ihany koa dia nikasa ny hamindra ny renivohiny ho any Bengy ao amin' ny lohasahan' i [[Mangoky]] izy, ka nanorina ny [[Fanjakan' i Menabe]]. Taorian' ny nahafatesany dia ny zanany roa lahy [[Andriamanetriarivo]] (tao [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]]) sy [[Andriamandisoarivo]] (tao [[Fanjakan' i Boina|Boina]]) no nandova azy ka izy ireo no nanitatra ny fahefan' ny [[Sakalava]] hatrany avaratra, tamin' ny nananganana ny [[Fanjakan' i Boina]]. == Jereo koa == * '''Lisitry ny mpanjakan' i Menabe''' ** [[Andriamisara]] ** [[Andriandahifotsy]] (taonjato faha-17) ** [[Andriamanetriarivo]] (1685 - 1710) ** [[Andriamananety]] ** [[Ranaimo]] na [[Andriandrainarivo]] (nanjaka 1718-1727) ** [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) ** [[Ratrimolahy]] ** [[Andriantsoarivo]] ** [[Ramitraho]] (1812 - 1834) ** [[Rainasa]] * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] igfmykikheagrnfarrxi4wssez4y5ti 0 281651 1136377 1117275 2026-04-27T05:20:18Z Thelezifor 15140 Tsipelina 1136377 wikitext text/x-wiki Ny '''Fanjakan' i Menabe''' dia [[fanjakana sakalava]] tao amin' ny tapany andrefan' i [[Madagasikara]], faritra onenan' ny ampahany amin' ny [[Sakalava]], niorina tamin' ny taonjato faha-15 tao amin' ny faritr' i [[Morondava]]. Nitombo haingana io fanjakana io tamin' ny taonjato faha-16 noho ny harena nateraky ny varotra nifavaovany tamin' ny Eorôpeana, indrindra fa ny [[Fivarotana andevo|varotra andevo]]. Tany am-piandohana dia tonga hatrany amoron' ny reniranon' i [[Tsiribihina]] any avaratra izy; Nanitatra ny fanjakany hatrany atsinanana ny mpanjaka [[Andriamisara I]] tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16. Nametraka ny renivohitry ny fanjakana tao [[Bengy]], teo amoron' io renirano io i Andriamisara, ary avy eo dia naka ny anaran' ny foko nisy azy ireo ny mponina tao Menabe. [[Andriandahifotsy]], zanak' Andriamisara, dia nanandrana asa goavana hampiraisana an' i Madagasikara eo ambany fanapahany, nefa tsy nahomby. Nanomboka very fahefana ilay fanjakana, ary nizarazara be tamin' ny nahaterahan' ny [[Fanjakan' i Boina]], izay naorin' ny taranaky ny mpanjaka, atao hoe [[Andriamandisoarivo]] (1685-1712) tao [[Mahajanga]]. Na dia kely aza ny habeny, dia nitoetra nahaleo tena ny Fanjakan' i Menabe hatramin' ny taona 1834, rehefa nampidirina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]]. == Tantara == Fanjakana tao amin' ny tapany andrefan' i [[Madagasikara]] ny Fanjakan' i Menabe, izay niorina tamin' ny taonjato faha-15 tao amin' ny faritra manodidina an' i [[Morondava]]. I Menabe dia faritra ao amin' ny tapany atsimon' ny tanin' ny [[Sakalava]]. Ny [[lovantsofina]] dia milaza fa [[Andriamandazoala]] (nanjaka tamin' ny taona 1540-1560) no nanorina azy. Nitombo io faritany io teo ambany fanapahan' [[Andriandahifotsy]] (1610-1685). Izy no lasa fanjakana natanjaka indrindra teto Madagasikara hatramin' ny tapaky ny taonjato faha-18. Anisan' ny mpitondra nalaza indrindra [[Ranaimo]] na [[Ranaimo|Andriandrainarivo]] (nanjaka tamin' ny taona 1718-1727). Nandefa tafika intelo tao amin' ny Fanjakan' i Menabe ny mpanjakan' Imerina [[Radama I]], tamin' ny taona 1820 sy tamin' ny taona 1821 ary farany tamin' ny taona 1822. Farany, dia nila fihavanana i [[Ramitraho]] mpanjakan' i Menabe tamin' izany, ka nanome an-d[[Rasalimo]] zanany vavy ho vadin-dRadama. Tsy nisy anefa ny [[fandriam-pahalemana]] raha tsy nanao fifanekena momba izany indray Rasalimo tamin' ny taona 1827. Maty anefa Radama vao vita ny fifampiraharahana. Tamin' ny farany dia resin' ny [[Fanjakan' Imerina]] sy nanjakany ny tapany atsimon' i Menabe tamin' ny taona 1834 taorian' ny nahafatesan-d[[Ramitraha|Ramitraho]]. Niafara tamin' ny fandresen' ny Merina tamin' ny taona 1846 ny ady tsy an-kijanona. Nanao toby miaramila tao amin' ny tanàna lehibe tao Menabe ny mpanjakavavy merina [[Ranavalona I]] avy eo ary nandefa tantsaha hanjanaka an' ilay faritra. Navela hitazona ny fahefany ny mpitondra sakalava tao saingy teo ambany fahefan' ny governora merina teo an-toerana. Tsy nanaiky ny fahefan' ny Merina ny mponina tao amin' ny tapany avaratr' i Menabe fa nijanona ho nahaleo tena na dia tsy nandrahona ny fitondra-mpanjaka tao [[Antananarivo]] intsony aza. Nandritra ny fanafihan' ny Frantsay an' i Madagasikara dia nampiray ny heriny ny mpanjakan' i Menabe. Tamin' ny 14 Aogositra 1897 sy 30 Aogositra 1897 no nifanehatra tamin' ny miaramila frantsay teny [[Anosimena]] sy [[Ambiky]] ny mpitarika an' i Menabe 100 niaraka amin' ny miaramila 10&nbsp;000 nirongo [[basy]]. Ny mpanjaka [[Toera]] dia novonoina niaraka amin' ny mpitari-tafika sy ny andriana maro. Tsy nilamina anefa i Menabe raha tsy tamin' ny taona 1900. Nampidirina tao amin' ny [[Faritanin' i Toliara]] i Menabe tamin' ny andron' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany frantsay]] izay tsy nifarana raha tsy tamin' ny taona 1960. == Lisitry ny mpanjakan' i Menabe == # [[Andriamisara]] () # [[Andriamandazoala]] (1540-1560) # [[Andriamandresy]] (1560) # [[Andriandahifotsy]] (1610-1685) # Ratsimanongarivo na Ratrimolahy na [[Andriamanetriarivo]] (1630 - 1718) # [[Ranaimo]] na [[Ranaimo|Andriandrainarivo]] (nanjaka 1650-1727) # Ramiteny (1670) # Ratrimolahy Ramasoandro na Ratrimolahy II # Ramiakala na Andriantsihoenarivo (1710) # [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) # [[Ramitraho]] na Andriamahatantearivo (1807 - 1834) # [[Rainasa]] na Renasa na Raihasy na Resinaotse (1834) # Rakelisambae na Andrianilaenarivo (1834-1837) # Tarane Vinany na Andriatahoranarivo (1837-1852) # Naharova (1852-1869) # [[Toera]] na Andriamilafikarivo (1852-1897) # Ingereza (1897-1904) # Kamamy (1904) == Jereo koa == * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Fanjakan' i Fiherenana]] * [[Fanjakan' Ambongo]] * [[Faritra Menabe]] * [[Fitampoha]] == Boky azo anovozan-kevitra == * Suzanne Chazan-Gillig, « Les luttes d'influence entre alliés : leur référence au mythe d'Andriamisara », in ''La société sakalave : le Menabe dans la construction nationale malgache : (1947-1972)'', ORSTOM, Karthala, Paris, 1991, p. 59-62. <small>(<nowiki>ISBN 2-86537-276-6</nowiki>)</small> * Dominique Ranaivoson, ''Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques'', Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (<abbr>2^e</abbr> éd.), <abbr>p.</abbr> 38 <small>(<nowiki>ISBN 978-2-84280-101-4</nowiki>)</small> == Rohy ivelany == * "[https://lexpress.mg/26/05/2017/le-menabe-berceau-de-la-dynastie-sakalava/ Le Menabe, berceau de la dynastie sakalava]", ''lexpress.mg'' * "[https://www.madatana.com/article-expansion-du-royaume-sakalava.php L'expansion du ropyaume sakalava]", ''madatana.com'' * "[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_04-05/05699.pdf Origine et sens du nom des Sakalava de Madagascar]" (PDF), ''horizon.documentation.ird.fr'' hutr9s3q33fyylruf5jw0grrafa58ef 0 281652 1136388 1098186 2026-04-27T05:46:16Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136388 wikitext text/x-wiki '''Andriamandazoala''' dia [[Zafiraminia]], izay niteraka an' [[Andriamisara]] mpanorina ny tarana-panjaka [[Maroserana|maroseraña]] sady mpanorina ny [[Fanjakan' i Menabe]]. Nanjaka tamin' ny taona 1540-1560 izy. Nandiby azy [[Andriamandresy]] (1560). == Tantara == Andriamandazoala dia mpanjaka tao amin' ny faritr' i [[Fiherenana]] izay nanorina an' i [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]] araka ny [[lovantsofina]]. Teo anelanelan' ny taona 1540 sy 1560 no nanjakany. Tamin' ny taona 1580 no nahafatesany. I [[Bararatavokoke]] no rainy. Izy no mpandimby faharoa an-drainy. Andriantsionda sy Andriambarindry no rahalahiny. Niteraka 14 tamin' ny vadiny marobe izy. Koa satria kely loatra ny fanjakany ka tsy omby andriandahy 14 amin' ny hahafatesany, dia nitaiza ny zanany mba hanao fanitaram-panjakana bebe kokoa manerana ny Nosy izy. Toy izao no nahafahan' ireto farany nanangana fanjakana izay mbola fantatra hatramin' izao ny taranany: ny [[Zafimanely]] ao amin' ny [[Bara]] izay monina ao amin' ny faritr' [[Distrikan'Ankazoabo|Ankazoabo]], [[Distrikan'i Beroroha|Beroroha]], [[Distrikan'i Betroka|Betroka]], [[Distrikan'Ihosy|Ihosy]] ary [[Distrikan'i Sakaraha|Sakaraha]]; ny taranaka [[Rabehava]] na [[Zarabehava]] ao amin' ny [[Antesaka]] izay monina ao amin' ny faritr' i [[Farafangana]], [[Midongy Atsimo]], [[Vangaindrano]], ary [[Vondrozo]]; ary, ny [[Mahafaly]] [[Marosaraña]], izay monina ao amin' ny faritr' [[Distrikan' Ampanihy|Ampanihy Andrefana]] sy [[Distrikan' i Betioky-Atsimo|Betioky Atsimo]]. Ny zanak' Andriamandazoala roa voalohany, [[Andriamisara]] sy [[Andriamandresy]], sy ny anabavin' izy ireo iray, dia niampita ny reniranon' i [[Mangoky]] ka nahita ny [[Fanjakan' i Menabe]]. Ny tanànan' i [[Bengy]], izay tsy lavitra an' i Mangoky, no renivohiny. Nanohy ny fandresena hanitaram-panjakana ireo mpanjaka vaovao tao Menabe. Nianavaratra Andriamisara ary niafara tamin' ny fametrahana ny renivohiny tao [[Mahabo (Menabe)|Mahabo]], Andriamandresy kosa no niantoka ny fampanekena ny [[Betsileo]] tao amin' ny amin' ny farira afovoany atsimon' i [[Madagasikara]]. Maty tany amin' ny tanin' ny fahavalony Andriamandresy. nefa naterin' ny Betsileo tany Bengy ny razana. == Jereo koa == * [[Fanjakan' i Menabe]] * [[Fanjakana sakalava]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] 32dd9tc9qs7ckilo696dw4p3d2g0i8t 0 281655 1136395 1054888 2026-04-27T06:04:47Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136395 wikitext text/x-wiki '''Andriamanetriarivo''', zanak' [[Andriandahifotsy]], mpanjaka [[sakalava]] tao [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]], dia nandroaka ny rahalahiny roa lahy ka nandrombaka ny fahefana (1685-1718). Nanjaka izy hatramin' ny taona 1712 tany ho any. == Jereo koa == * Lisitry ny mpanjakan' i Menabe ** [[Andriamisara]] ** [[Andriandahifotsy]] (taonjato faha-17) ** [[Andriamanetriarivo]] (1685 - 1710) ** [[Andriamananety]] ** [[Ranaimo]] na [[Andriandrainarivo]] (nanjaka 1718-1727) ** [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) ** [[Ratrimolahy]] ** [[Andriantsoarivo]] ** [[Ramitraho]] (1812 - 1834) ** [[Rainasa]] * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Menabe]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == i2rtkaye5nsnvcxso05w06qebxn6b6e 0 281657 1136406 1098177 2026-04-27T06:27:54Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136406 wikitext text/x-wiki '''Andrianamboniarivo''' dia mpanjaka [[sakalava]]<nowiki/>n' i [[Fanjakan' i Boina|Boina]], zanak' [[Andriamandisoarivo]], izay nanomboka nanjaka tamin' ny taona 1720 ary nifarana ny fanjakany tamin' ny taona 1760. Manohy ny fanitaram-panjakana nianavaratra izy<ref><small>Jean Jolly, ''Histoire du continent africain : de la Préhistoire à 1600'', vol. 1, Éditions L'Harmattan, 1996, 236 p. (<nowiki>ISBN 978-2-7384-4688-6</nowiki>, [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DE_VEEu0uRLAC%26pg%3DPA39 tahiry]]), p. 45.</small></ref>. Nandimby an' [[Andriamandisoarivo]] (1690-1720) izy ary nodimbiasan' [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760). == Jereo koa == * '''Mpanjakan' i Boina''' ** [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (1690-1720) ** [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) ** [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) ** [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) ** [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) ** [[Andrianihoatra]] (1770-1771) ** [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) ** [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy ** [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy ** [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy ** [[Tsimalomo]] (1808-1822?) ** [[Maka Andrianaresy|Maka (Andrianaresy)]] (1808) ** [[Andriantsoly]] (1822-1832) ** [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy ** [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == hl9igj1bbn5pk0pjkezd04pl12ivujw 0 281658 1136389 1098176 2026-04-27T05:48:41Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136389 wikitext text/x-wiki '''Andriamandisoarivo''' dia mpanjaka [[sakalava]], tamin' ny taona 1690-1720, zanak' [[Andriandahifotsy]], rahalahin' [[Andriamanetriarivo]], izay nandroaka azy tamin' ny taona 1685. Nianavaratra niaraka tamin' ny mpomba azy Andriamandisoarivo ka naharesy an' [[Ambongo]], avy eo ny [[Antalaotra]]<nowiki/>n' ny [[Nosy Manja]] ([[helodranon' i Mahajamba]]) sy an' i Boina, ary nanorina ny [[Fanjakan' i Boina|Fanjakan' Iboina]] ka i Tongay no nataony renivohiny<ref><small>B. A. Ogot, ''Histoire générale de l'Afrique'', vol. 5, UNESCO, 1999 (<nowiki>ISBN 978-92-3-201711-6</nowiki>, [[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DqUGYlKG2t-0C%26pg%3DPA943 tahiry]]), p. 943.</small></ref>. [[Andrianamboniarivo]] (1720-1730) no nandilby azy. == Jereo koa == * '''Mpanjakan' i Boina''' ** [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (1690-1720) ** [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) ** [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) ** [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) ** [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) ** [[Andrianihoatra]] (1770-1771) ** [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) ** [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy ** [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy ** [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy ** [[Tsimalomo]] (1808-1822?) ** [[Maka Andrianaresy|Maka (Andrianaresy)]] (1808) ** [[Andriantsoly]] (1822-1832) ** [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy ** [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Fanjakana sakalava]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == 1lbrfeyka5rwdbkfky6y60yy2x5f831 0 281667 1136354 1098193 2026-04-26T17:59:29Z Chirocca77 30720 nanampy 1136354 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Rasalimo |asa=[[Mpanjaka vavy]] |teraka= |toerana=Menabe |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} '''Rasalimo''' dia andriambavy tao amin' ny [[Fanjakan' i Menabe]], zana-d[[Ramitraho]] mpajakan' i Menabe, izay natolotra an-d[[Radama I]] mba hisian' ny fihavanana eo amin' ny fanjakana roa tonta. == Ny mombamomba azy == === firazanany === Rasalimo dia taranaky ny mpanorina ny [[fanjakana sakalava]] ([[Andriamandazoala]] tany amin' ny faritr' i [[Fiherenana]] sy [[Andriamisara]] tany Menabe ary [[Andriamandisoarivo]] tany [[Fanjakan' i Boina|Boina]]). === Ny fiainam-pianakaviany === Nandritra ny fandefasana tafika faharoa notarihin-dRadama I , tamin'ny taona 1822, tao Menabe dia nanolo-tena hanambady ny mpanjaka [[merina]] Radama I ny andriambavy Rasalimo, mba hanamafy ny fihavanan' ny fanjakana roa. Niaina nandritra ny taona iray tao Bondrony izay novana ho Tsiroanomandidy.<ref name=":0">[https://www.madatana.com/article-radama-amour-de-sa-vie.php Fandroana appelé inexactement le bain royal]</ref> Tamin'ny taona 1824 no nifindra tany Imerina ny andriambavy Rasalimo.<ref name=":0" />Izy ihany no nanajanaka tamin'ireo vady maro nananan'ny mpanjaka Radama, ny zanany voalohany dia nisy namono teo amin'ny faha telo volany.<ref>[https://takamtikou.bnf.fr/bibliographies/notices/ocean-indien/rasalimo Rasalimo | Takamtikou]</ref>Nanan-janaka izy mivady, dia Itsimandriambovoka sy [[Razafinimanjaka Raketaka]] ary [[Rabobalahy]], izay nosakanan' ny fikomiana tao an-dapa tsy hanjaka tao [[Antananarivo]]. == Loharano == {{Reflist}} 84lcubx7qqg93o1mfpcxsxwmxjkx1wz 0 281693 1136383 1043664 2026-04-27T05:37:20Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136383 wikitext text/x-wiki '''Andrimanalina I''' dia mpanjaka [[betsileo]] tao Isandra. Zafikelin'd[[Ralambovitaony]] mpanorina ny [[Fanjakan' Isandra]] izy. Zanaka sady nandimby an-d[[Rasimbanonony]] izay tsy naharitra teo amin' ny fitondrana, Ralaimainty, izay lasa Andriamanalina. Afaka nampitombo avo folo heny ny fanjakany tao anatin' ny fotoana fohy izy. Maro tamin' ireo mpanjaka madinika nifanolo-bodirindrina aminy no tonga ho azy nanatona azy. Nanangana [[vatolahy]] an-jatony izy ho fanomezany voninahitra ny tenany, ary hita manerana an' i Betsileo ka hatrany amin' ny tanin' ny [[Bara]] izany. Nanana andian' [[omby]] betsaka, izay nataony tanaty valamady nanana savaivo tsy latsaky ny 120 m, izy. Efa nifandray ara-bvarotra tamin' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] sy ny Eorôpeana i Andriamanalina, nefa tsy nisy ny fivarotana andevo. Tao amin' ny seranan-tsambo any amin' ny morontsiraky ny [[Vezo]] any atsimo-andrefana no nanaovana izany fifanakalozana izany. Ireo vahiny ireo dia nisy nitoetra maharira tao Isandra, ka namela antsy tsara tarehy ho an' ny mpanjaka izay lasa masina ka nantsoina hoe ''Mitambolanela''. Nampijaly ny vahoakany anefa ny fanompoana sy ny lanonana tsy an-kiato, ka maty izy tamin' ny faran' ny taonjato faha-17 dia nihena ny lazany. == Jereo koa == * [[Fanjakana betsileo]]: ** [[Fanjakan' Ambositra]] ** [[Fanjakan' i Arindrano]] ** [[Fanjakan' i Fisakàna]] ** [[Fanjakan' Iarivo]] ** [[Fanjakan' Isandra]] ** [[Fanjakan' i Lalangina]] ** [[Fanjakan' i Manandriana]] ** [[Fanjakan' i Vohibato]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] 010ypvyr6j7j6cpkoig7ptgfuk1t6b8 1136385 1136383 2026-04-27T05:42:48Z Thelezifor 15140 Nanatsara rafi-pehezanteny 1136385 wikitext text/x-wiki '''Andrimanalina I''' dia mpanjaka [[Fanjakana betsileo|betsileo]] tao Isandra. Zafikelin-d[[Ralambovitaony]] mpanorina ny [[Fanjakan' Isandra]] izy. Zanaka sady nandimby an-d[[Rasimbanonony]] izay tsy naharitra teo amin' ny fitondrana, Ralaimainty, izay lasa Andriamanalina. Afaka nampitombo avo folo heny ny fanjakany tao anatin' ny fotoana fohy izy. Maro tamin' ny mpanjaka madinika nifanolo-bodirindrina aminy no tonga hoazy nanatona azy. Nanangana [[vatolahy]] an-jatony izy ho fanomezany voninahitra ny tenany, ary hita manerana ny tanin"' ny [[Betsileo]] ka hatrany amin' ny tanin' ny [[Bara]] izany. Nanana andian' [[omby]] betsaka, izay nataony tanaty [[valamady]] nanana savaivo tsy latsaky ny 120 m, izy. Efa nifandray ara-barotra tamin' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] sy ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeana]] i Andriamanalina, nefa tsy nisy ny [[fivarotana andevo]]. Tao amin' ny seranan-tsambo any amin' ny morontsiraky ny [[Vezo]] any atsimo-andrefana no nanaovana izany fifanakalozana izany. Ireo vahiny ireo dia nisy nitoetra maharira tao Isandra, ka namela antsy tsara tarehy ho an' ny mpanjaka izay lasa masina ka nantsoina hoe ''[[Mitambolanela]]''. Nampijaly ny vahoakany anefa ny fanompoana sy ny lanonana tsy an-kiato. Maty izy tamin' ny faran' ny taonjato faha-17 dia nihena ny lazany. == Jereo koa == * [[Fanjakana betsileo]]: ** [[Fanjakan' Ambositra]] ** [[Fanjakan' i Arindrano]] ** [[Fanjakan' i Fisakàna]] ** [[Fanjakan' Iarivo]] ** [[Fanjakan' Isandra]] ** [[Fanjakan' i Lalangina]] ** [[Fanjakan' i Manandriana]] ** [[Fanjakan' i Vohibato]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] b5kmthof4rlgt1y53ctsuiwbdrhmk0h 0 283425 1136404 1054890 2026-04-27T06:25:43Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136404 wikitext text/x-wiki '''Andrianamboatsimarofy''' dia mpanjaka [[sakalava]] tao [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]], nanjaka teo anelanelan' ny taona 1774 sy 1794 tany ho any. == Jereo koa == * '''Lisitry ny mpanjakan' i Menabe''' ** [[Andriamisara]] ** [[Andriandahifotsy]] (taonjato faha-17) ** [[Andriamanetriarivo]] (1685 - 1710) ** [[Andriamananety]] ** [[Ranaimo]] na [[Andriandrainarivo]] (nanjaka 1718-1727) ** [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) ** [[Ratrimolahy]] ** [[Andriantsoarivo]] ** [[Ramitraho]] (1812 - 1834) ** [[Rainasa]] * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] b71zwzmhdhbguzg3g8lq2coo78gqxcq 0 285212 1136390 1098187 2026-04-27T05:50:46Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136390 wikitext text/x-wiki I '''Andriamandresy''' dia mpanjakan' i [[Fanjakan' i Menabe|Menabe]] tamin' ny taonjato faha-16, tamin' ny taona 1560, zanakalahin' [[Andriamandazoala]] izy ary [[Andriamisara]] no rahalahiny. Izy roa ireo sy sy ny anabavin' izy ireo iray dia niampita ny reniranon' i [[Mangoky]] ka nahita ny [[Fanjakan' i Menabe]]. Nandimby an' [[Andriamandazoala]] rainy izy ary [[Andriandahifotsy]] no nandimby azy (1610-1685). Anisan' ny mpanjakan' i Menabe folo amin' ny efatra ambin' ny folo tokavina amin' ny [[Fitampoha]] izy, araka izao filaharana izao: Tsiranto na [[Andriamisara]] - Rahiala na <u>Andriamandresy</u> - Andriamihaminarivo na [[Andriandahifotsy]] - [[Andriamahatindriarivo]] - [[Andrianilainarivo]] - [[Andriatahoranarivo]] - [[Andriamihoatrarivo]] - [[Andriamanetriarivo]] - [[Andriamamotroarivo]] - [[Andriatsihoenarivo]] na Kamamy (rain' ny printsesy Kamamy). Andriamandresy, rehefa voaroaka tao [[Faritra Menabe|Menabe]] taorian' ny herisetra nifandimby teo amin' ny laharan' ny fifandimbiasana no nanorina ny foko [[Antesaka]]<ref><small>Diagram Group (2013). ''[https://books.google.mg/books?id=xJQuAgAAQBAJ&redir_esc=y Encyclopedia of African Peoples]''. San Francisco, CA: Routledge.</small></ref>. == Jereo koa == * [[Fanjakan' i Menabe]] * [[Fanjakana sakalava]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == 5b34si5x283cvo0yfpxxc1466ymeavq 0 285859 1136358 1120591 2026-04-26T18:04:13Z HarryWurst 36292 1136358 wikitext text/x-wiki {{coord|52|24|N|13|04|E}} {{infobox tanàna |tanàna=Potsdam |firenena={{Alemaina}} |haavo = 34 |isam-ponina=185750 |velarantany=188.24 |fanjakana = [[Brandenburg]] |ben'ny tanàna=[[:de:Mike Schubert |Mike Schubert ]] |sary=Havel-Park-Lake-Babelsberg-Downtown-Potsdam-Green.jpg |saina =DEU Potsdam COA.svg }} '''Potsdam''' dia kaominina alemana, renivohitry ny fanjakana {{Brandenburg}}, [[Alemaina]]. Ny isan' ny mponina ao aminy dia 185.750 araka. ==Jereo Koa== *[[Lisitra ny tanàna ny Alemaina]] {{reflist}} {{Commonscat}} [[Sokajy:Tanàna ao Alemaina]] [[Sokajy:Tanàna ao Brandenburg]] h849r79b4rhu58v0rulwv284eakbfw3 0 286229 1136380 1098178 2026-04-27T05:30:10Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136380 wikitext text/x-wiki '''Andriamahatindriarivo''' dia mpanjaka fahatelon’ i [[Fanjakan' i Boina|Boina]], zanak’ [[Andrianamboniarivo]] sady nalaza noho ny habibiany: novonoiny avokoa ny zanany lahy rehetra; [[Andriamarofaly]] - zanany farany - dia tafatsoaka noho ny hafetsen' ny dadatoany. Na dia teo aza ny habibiana nataony, Andriamahatindriarivo dia anisan’ ny mpanjaka navitrika indrindra tao Boina; nofeheziny ny foko [[Sihanaka]], ary efa ho telopolo taona no nanjakany (1730-1760). Nandimby an' [[Andrianamboniarivo]] (1720-1730) izy ary nodimbiasan' [[Andrianahilitsy]] (1760-1767). == Jereo koa == * '''Ny mpitondra ny Fanjakan' i Boina''' ** [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (1690-1720) ** [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) ** [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) ** [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) ** [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) ** [[Andrianihoatra]] (1770-1771) ** [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) ** [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy ** [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy ** [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy ** [[Tsimalomo]] (1808-1822?) ** [[Maka Andrianaresy|Maka (Andrianaresy)]] (1808) ** [[Andriantsoly]] (1822-1832) ** [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy ** [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] 3mbdx2ramlcq0uha5r80sxc293v7irq 0 290102 1136440 1135807 2026-04-27T10:22:05Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1136440 wikitext text/x-wiki [[Sary:Countries by Corruption Perceptions Index (2022).svg|vignette|359x359px|Sarintany maneho ny tondro maneran-tany momba ny fahitana kolikoly tamin' ny taona 2022 araka ny ''[[Transparency International]]''. Anisan' ny firenena be kolikoly indrindra i Madagasikara.]] Ny '''kolikoly eto Madagasikara''' dia olana goavana mahazo ny sehatra rehetra eo amin' ny fiarahamonina malagasy, manomboka amin' ny fanaovana [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy amin' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]] ka hatrany amin' ny [[fitsarana]]<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230220-madagascar-les-dysfonctionnements-au-sein-de-la-justice-pr%C3%A9occupent-le-secteur-priv%C3%A9? Madagascar: les dysfonctionnements au sein de la justice préoccupent le secteur privé]", ''www.rfi.fr'' (20/02/2023)</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Des-elus-locaux-et-des-agents.html? Corruption : des élus locaux et des agents publics en première ligne]", ''www.madagascar-tribune.com'' (14/05/2025)</small></ref><ref><small>"[https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html? Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html |date=20250422103856 }}", ''www.orange.mg'' (19/08/2024)</small></ref><ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/457692/politique/madagascar-corruption-pressions-magistrats-se-rebiffent/ Madagascar : corruption, pressions…les magistrats se rebiffent]", www.jeuneafrique.com (6/07/2017)</small></ref>. Tamin' ny taona 2023 ny [[Transparency International|''Transparency International'']] dia nanakilasy an' i [[Madagasikara]] ao amin' ny laharana faha-145 amin' ny firenena miisa 180 ary nanome tondrom-pahitana kolikoly 25/100 an' ity firenena ity<ref><small>"[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/madagascar/ 2024 Investment Climate Statements: Madagascar]", ''www.state.gov''</small></ref>. Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], izay ahitana antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana<ref name=":2"><small>"[https://ieg.worldbankgroup.org/evaluations/world-bank-group-madagascar/chapter-1-background-and-country-context? Chapter 1 | Background and Country Context]", ''ieg.worldbankgroup.org''</small> </ref><ref name=":3"><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/224/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: Selected Issues - Governance and Corruption]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)</small></ref>. Tamin' ny taona 2024 dia nahazo naoty 26/100 i Madagasikara ao amin' ny tondrom-pahitana kolikoly, laharana faha-140 amin' ny firenena 180. Ity filaharana ity dia taratry ny olana maharitra toy ny tsy fanasaziana ny manampahefana mpanao kolikoly, ny maha voafetra ny fahazoana fitsarana, tsy fahampian' ny fiarovana ny mpampaneno lakolosy ary ny famatsiam-bola ara-pôlitika tsy mazava<ref><small>"[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de perception de la corruption 2024, Modeste avancée de Madagascar, entre une lutte timide et des moyens limités] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/06/19/madagascar-et-predator-le-contrat-a-5-millions-d-euros_6241427_3212.html Madagascar et Predator, le contrat à 5 millions d’euros]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. Manimba ny tombontsoan' ny daholobe izany. Misy vokany ratsy eo amin' ny fampandrosoana ny firenena sy ny fiadanan' ny vahoaka malagasy ity olana ity.<ref name=":3" /><ref name=":2" />. Amin' ny heviny ankapobeny dia [[fanararaotam-pahefana]] atao mba hahazoana tombontsoa manokana tsy ara-dalàna ny kolikoly<ref><small>"[https://www.u4.no/topics/anti-corruption-basics/basics? Anti-corruption basics]", ''www.u4.no'' (18/06/2025)</small></ref><ref><small>"[https://www.unodc.org/e4j/en/anti-corruption/module-1/key-issues/corruption---baseline-definition.html? Corruption: a baseline definition]", ''www.unodc.org'' (1997)</small></ref>. Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra<ref name=":4"><small>"[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]", ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)</small></ref>. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany<ref name=":8"><small>"[https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption? Madagascar: Overview of corruption and anti-corruption] {{Wayback|url=https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption |date=20250419123551 }}", ''www.u4.no'' (9/03/2021)</small></ref><ref><small>"[https://weafrica24.com/2025/02/12/madagascars-anti-corruption-efforts-show/ Madagascar’s Anti-Corruption Efforts Show Slow Progress, Says Transparency International]", ''weafrica24.com'' (12/02/2025)</small></ref><ref><small>"[https://environmental-corruption.org/news/the-true-cost-of-corruption-inside-madagascar-s-32? The true cost of corruption: Inside Madagascar’s endangered tortoise trade]", ''environmental-corruption.org''</small></ref>. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany<ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/225/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar - Economic Development Document]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)</small></ref><ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/117/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: 2022 Article IV Consultation, Third Review Under The Extended Credit Facility Arrangement, and Requests for A Waiver of Nonobservance of Performance Criteria and Modification of Performance Criteria-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Republic of Madagascar]", ''www.elibrary.imf.org'' (21/03/2023)</small></ref><ref><small>"[https://www.giz.de/en/worldwide/100268.html? Supporting Madagascar’s authorities in the fight against corruption]", ''www.giz.de''</small></ref>. == Antony mahatonga ny kolikoly == Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], anisan' izany ny antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana<ref name=":2" /><ref name=":3" />. === Antony ara-tsôsialy sy ara-toekarena === ==== Fahantrana sy tsy fitoviana ==== Manosika ny olona hanao [[kolikoly]] ny [[fahantrana]] izay mahazo saika ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra, toraka izany koa ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena izay mitombo hatrany. Manosika ny olona hanao kolikoly, mba hahazoana izay ilainy na hanatsarana bebe kokoa ny fidiram-bolany, ny faharefoana ara-toekarena<ref><small>"[https://hal.science/hal-01826884v1/document Corruption et croissance économique à Madagascar]", ''hal.science''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change Madagascar Poverty Assessment: Navigating Two Decades of High Poverty and Charting a Course for Change]", ''www.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/02/21/world-banks-assessment-warns-of-rising-urban-poverty-in-afe-madagascar-and-recommends-broad-based-and-sustained-growth World Bank’s Assessment Warns of Rising Urban Poverty in Madagascar and Recommends Broad-Based and Sustained Growth]", ''www.worldbank.org''</small></ref>. ==== Tsy fananana asa sy fahasahiranana ara-bola ==== Lehibe loatra ny tahan' ny tsy fisian' asa eto [[Madagasikara]], indrindra eo amin' ny tanora, sy ny tsy fadraisana anjara eo amin' ny [[toekarena]], ka mahatonga ny olona sasany hihevitra fa fomba mahomby amin' ny fitadiavana asa na amin' ny fampidiram-bola ny fanaovana [[kolikoly]]<ref><small>"[https://www.afrobarometer.org/publication/ad999-plus-instruits-les-jeunes-malgaches-sont-pourtant-plus-touches-par-le-chomage/ AD999: Plus instruits, les jeunes malgaches sont pourtant plus touchés par le chômage]", ''www.afrobarometer.org'' (16/06/2025)</small></ref><ref><small>"[https://observatoiredelajeunesse.wordpress.com/2025/01/21/lemploi-des-jeunes-a-madagascar-un-defi-persistant-malgre-les-efforts/ L’emploi des jeunes à Madagascar : un défi persistant malgré les efforts]", ''observatoiredelajeunesse.wordpress.com'' (21/01/2025)</small></ref>. Ao anatin' ny tontolon' ny fahasahiranana ara-toekarena dia mitombo ny kolontsaina manao zavatra tsy araka ny lalàna sy ny fifandaminana ny tsy fanarahan-dalàna ivelan' ny fitsarana, izay indraindray tsy ara-dalàna, nefa heverin' ny maro fa ilaina<ref><small>"[https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/d52a4b97-a00a-5eaa-8993-698910223a1b Making Work Pay in Madagascar : Employment, Growth, and Poverty Reduction]", ''openknowledge.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.cambridge.org/core/journals/africa/article/closed-circles-of-mistrust-envy-aspirations-and-urban-sociality-in-coastal-madagascar/ED169CCEE4AB90D77466D99DC27E9535? Closed circles of mistrust: envy, aspirations and urban sociality in coastal Madagascar]", ''www.cambridge.org'' (23/03/2018)</small></ref><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/corruption-informality-and-social-norms? Corruption, informality and social norms]", ''www.u4.no''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny karaman' ny mpiasam-panjakana ==== Manosika ny mpiasam-panjakana hanaiky [[tsolotra]], mba hamenoany ny fidiram-bolany, ny tsy fahampian' ny karamany<ref name=":0"><small>"[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf Overview of corruption and anticorruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf |date=20250107154531 }}", ''knowledgehub.transparency.org''</small></ref><ref><small>Razanajatovo Hajatiana, "[https://fr.scribd.com/document/730497721/La-corruption-dans-l-administration-publique-RazanajatovoHajatiana-ECO-M1-12 La corruption dans l'administration publique]", ''fr.scribd.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.unafei.or.jp/publications/pdf/RS_No71/No71_21PA_Ravalomanda.pdf Corruption control in criminal justice: the Madagascar situation, problems and solutions and corruption cases]", ''www.unafei.or.jp''</small></ref>. === Antony ara-pôlitika sy miankina amin' ny andrim-panjakana === ==== Fahalemen' ny fanjakana tan-dalàna ==== Mampirisika ny fanaovana [[kolikoly]] ny fahalemen' ny [[fanjakana tan-dalàna]], izay ahitana fitsarana miadam-piasa sy tsy mahomby, ahitana [[tsimatimanota]] miely patrana sy tsy fanajana ny lalàna. Ao koa ny tsy fahampian' ny sazy mandaitra izay tokony tsy haha te hanao kolikoly<ref name=":0" />. ==== Fitondrana tsy marin-toerana ==== Tsy mahazo antoka ny hoaviny ny Malagasy vokatry ny fisian' ny [[tsimatimanota]], hany ka mirongatra ny [[kolikoly]] sy ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana. Izany toe-javatra izany dia lasa aretina lavareny sy miteraka tetezamita pôlitika mitranga matetika izay mampirongatra ny kolikoly<ref name=":0" />. ==== Fahalemen' ny andrim-panjakana mpanara-maso ==== Matetika tsy manana fitaovana sy loharanom-bola ary fahaleovan-tena ho enti-miasa amim-pahombiazana ny andrim-panjakana isan-karazany tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara, toy ny rafitra mpanara-maso sy ny fisafoana ary ny fitsarana<ref name=":0" />. ==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ==== Mampiroborobo ny [[kolikoly]] sy ny fisitrahana tsy ara-dalàna ny volam-panjakana sy ny fitaovam-panjakana, ny fizahan-tavan' olona sy ny [[kiantranoantrano]], izay anomezana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fahitahitana (relation personnelle) sy ara-pôlitika fa tsy mifototra amin' ny fahaiza-manao<ref><small>"[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf? Overview of corruption and anti-corruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf |date=20211221170452 }}", ''knowledgehub.transparency.org''</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://publications.ut-capitole.fr/id/eprint/25089/1/SerreBastien2017.pdf? La lutte contre la corruption à Madagascar (PDF)]" (thèse de doctorat), ''publications.ut-capitole.fr''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny mangarahara sy ny tamberin' andraikitra ==== Manosika amin' ny fanaovana [[kolikoly]] eto Madagasikara ny tsy fahampian' ny mangarahara amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. Ao koa ny tsy fahampian' ny fampahalalam-baovao sy ny tsy fisian' ny rafitra mahomby momba ny [[tamberin' andraikitra]]<ref><small>"[https://tradingeconomics.com/madagascar/cpia-transparency-accountability-and-corruption-in-the-public-sector-rating-1-low-to-6-high-wb-data.html Madagascar - CPIA Transparency, Accountability, And Corruption In The Public Sector Rating (1=low To 6=high)]", ''tradingeconomics.com''</small></ref><ref><small>"[https://data.worldbank.org/indicator/IQ.CPA.TRAN.XQ CPIA transparency, accountability, and corruption in the public sector rating (1=low to 6=high)]", ''data.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]", ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)</small></ref>. ==== Fiarovana ny tombontsoan' antoko pôlitika ==== Matetika dia leferina, na misy mamporisika mihitsy aza, ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], hany ka mahazo vahana ny [[tsimatimanota]] eo amin' ny fanaovana kolikoly. Manana anjara toerana lehibe amin' ny fanaovana kolikoly ny tambajotra pôlitika miaro ny mpanao kolikoly mampandroso ny tombontsoan' antoko<ref name=":9"><small>"[https://www.reuters.com/world/africa/madagascan-presidents-ex-aide-guilty-offering-mining-licence-bribes-2024-02-20/ Madagascan president's ex-aide convicted of offering mining licence for bribes]", ''www.reuters.com'' (20/02/202)</small></ref><ref><small>"[https://freedomhouse.org/country/madagascar/freedom-world/2024?utm_source=PANTHEON_STRIPPED Madagascar]", ''freedomhouse.org''</small></ref>. === Antony ara-kolontsaina === ==== Lova navelan' ny vanim-potoana faha mpanjaka ==== Amin' ny fiarahamonina malagasy sasany, ny rafi-pahefana nentim-paharazana, toy ny fitondran' ny lehibem-poko na filoham-poko, na ny rafitra ahitana [[sarangam-poko]] ([[andriana]], [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], sns), dia nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny fiainana ara-[[pôlitika]] sy ara-[[toekarena]]<ref name=":10"><small>"[https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2024_MDG.pdf? BTI 2024 Country Report - Madagascar]", ''bti-project.org''</small></ref>. Indraindray ireo rafitra ireo dia miaraka amin' ny fanao misy [[fizahan-tavan' olona]] sy [[kiantranoantrano]] ary [[kolikoly]], izay ahitana fitsinjaràna ny loharanon-karena mifototra amin' ny fifandraisan' ny tena manokana na ny maha iray vondrona ([[fianakaviana]], [[saranga]], [[Vondrom-poko|foko]])<ref name=":4" /><ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/configurable/content/book$002f9781513584058$002fCH009.xml?t:ac=book%24002f9781513584058%24002fCH009.xml Chapter 9: Madagascar: Institution-Building in a Fragile State]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/03/2022)</small></ref>. Misy fiantraikany amin' ny fanao sasany sy mandrisika ny endrika kolikoly sasany eto [[Madagasikara]] ny fifamatorana misy eo amin' ny fahefana nentim-paharazana sy ny fahefana ara-pôlitika<ref name=":5" /><ref><small>"[https://ocindex.net/country/madagascar? Madagascar]", ''ocindex.net'' (2023)</small></ref><ref><small>Jean Frémigacci, [https://books.openedition.org/pur/62386 ''État moderne et culture politique nationale à Madagascar''], ''books.openedition.org''</small></ref>. ==== Lova napetraky ny fanjanahan-tany ==== Namela lova eo amin' ny fitantananan-draharaham-panjakana ny tantaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany teto Madagasikara]]<ref name=":6"><small>"[https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-impact-of-colonialism-on-madagascar-wars-0a001a7d.html? The Impact of Colonialism on Madagascar Wars]", ''www.mexicohistorico.com''</small></ref><ref name=":7"><small>"[https://www.aehnetwork.org/blog/the-colonial-legacy-of-corruption-among-local-elites-in-africa/ The Colonial Legacy of Corruption Among Local Elites in Africa]", ''www.aehnetwork.org''</small></ref>. Nanjakan' ny [[didy jadona]] sy ny tsy fisian' ny [[tamberin' andraikitra]] amin' ny mponina eo an-toerana indraindray ny rafitra fanjanahantany sy ny fitrandrahana ny loharanon-karena ho tombontsoan' i [[Frantsa]]<ref name=":7" /><ref><small>"[https://www.cdsafrica.org/reclaiming-justice-madagascars-rightful-fight-for-the-scattered-islands/ Reclaiming Justice: Madagascar’s Rightful Fight for the Scattered Islands]", ''www.cdsafrica.org''</small></ref>. Namela takaitra teo amin' ny toe-tsain' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] sy teo amin' ny fomba fitondrana ny andrim-panjakana rehetra izany fanao izany, ka nahatonga ny fandeferana manoloana ny [[fanararaotam-pahefana]] sy ny fandaminana tsy ara-pitsarana<ref name=":6" />. Nahatonga fampivangongoana fahefana sy fitantanan-draharaha tsy mangarahara indraindray ny vanim-potoan' ny fanjanahantany frantsay, izay nanamora ny karazana [[kolikoly]] sasany<ref><small>"[https://bti-project.org/en/reports/country-report/MDG? Madagascar Country Report 2024]", ''bti-project.org''</small></ref>. ==== Kolontsaina ankehitriny ==== Miorim-paka lalina ao anatin' ny [[kolontsaina malagasy]] ny [[kiantranoantrano]], izay manamora ny tambajotra mifototra amin' ny [[kolikoly]]. Manampy izany koa ny fanomezana lanjany ny tsiambaratelo sy ny fahanginana ka mahatonga ny Malagasy tsy ho zatra na harisika amin' ny filazana ny zava-misy tsy ara-dalàna<ref name=":8" /><ref><small><nowiki>''</nowiki>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0962629823001518? (Re)Interpreting corruption in local environments: Disputed definitions, contested conservation, and power plays in Northern Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Manamafy ny fanaovana kolikoly eto Madagasikara ny fahitana fa toa manamora ny fahazoana tolotra avy amin' ny sampan-draharaham-panjakana ny kolikoly. Tsy ampy ny fanabeazana ho olom-banona sy ny fahazoam-baovao ka tsy afaka mitory momba ny fisian' ny kolikoly ny ankamaroan' ny olom-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.afrobarometer.org/publication/ad302-les-malgaches-deplorent-lampleur-de-la-corruption-mais-craignent-de-la-signaler/ AD302: Les Malgaches déplorent l’ampleur de la corruption, mais craignent de la signaler]", ''www.afrobarometer.org''</small></ref>. === Antony mifandray amin' ny fitantanana ny harena voajanahary === ==== Habetsahan' ny harena voajanahary ==== Ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]] eto [[Madagasikara]], toy ny [[ala]] sy ny [[Harena an-kibon' ny tany|harena ankibon' ny tany]] ary ny harena momba ny [[jono]], izay mety hiteraka fikirakirana vola be, dia misarika ny fitsiriritana, ka mahatonga ny kolikoly, indrindra eo amin' ny sehatry ny fitrandrahana [[Hazo (akora)|hazo]] sy ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] ary ny jono<ref><small>"[https://globalwitness.org/en/press-releases/illegal-malagasy-timber-trade-worth-up-to-460000-a-day/ Illegal Malagasy timber trade worth up to $460,000 a day]", ''globalwitness.org'' (02/12/2009)</small></ref><ref><small>"[https://eia.org/press-releases/unless-domestic-rosewood-and-ebony-trade-in-madagascar-are-tightly-regulated-the-countrys-rainforests-are-still-in-jeopardy/ Unless domestic rosewood and ebony trade in Madagascar are tightly regulated, the country’s rainforests are still in jeopardy]", ''eia.org'' (4/02/2025)</small></ref>. ==== Fahalemen' ny arofanina ==== Mampiroborobo ny [[kolikoly]] ny fahalemena na ny fahabangan' ny andrim-panjakana mifehy ny fitrandrahana ny harena voajanahary na ny tsy fampiharana ny arofanina ara-dalàna. Indraindray, na matetika mihitsy aza, no tsy mahomby sady tsy mangarahara ny fomba fiasan' ny sampan-draharaham-panjakana misahana ny harena voajanahary<ref name=":0" /><ref name=":10" /><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/the-gold-sector-in-madagascar-at-the-heart-of-illicit-practices? The gold sector in Madagascar: at the heart of illicit practices]", ''www.u4.no'' (28/11/2022)</small></ref>. == Sehatra anjakan' ny kolikoly == Betsaka ny sehatra anjakan' ny kolikoly eto [[Madagasikara]], ka anisan' izany ny fitsarana, ny fitandroana ny filaminana, ny hetra, ny fadin-tseranana, ny fananan-tany, ny varotra, ny indostria, ny tontolo iainana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny fahasalamana<ref><small>"[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption Madagascar - Corruption]", ''www.privacyshield.gov''</small></ref>. === Sehatr' asam-panjakana amin' ny ankapobeny === Mamely ny sehatra maro amin' ny asam-panjakana eto [[Madagasikara]] ny [[kolikoly]]. Araka ny fahitan' ny besinimaro sy ny fanadihadiana dia tsy mitovy ny halalin' ny fisian' ny kolikoly eo amin' ny sehatra isan-karazany. Asehon' ny fanadihadiana nataon' ny ''[[Afrobaromètre]]'' ny fijerin' ny [[Malagasy]] fa mahery vaika ny firongatry ny kolikoly<ref name=":1" />. ==== Fitandroana ny filaminana sy fitsarana ==== Voasokajy ho anisan' ny mpanao kolikoly lehibe indrindra eto Madagasikara ny ao amin' ny fitandroana filaminana<ref name=":1" />, izay ahitana ny pôlisy sy ny zandarimariam-pirenena. Izany dia miseho amin' ny alalan' ny fitakiana tsolotra mba tsy hampiharana lamandy, amin' ny alalan' ny fisamborana tsy ara-dalàna na ny tsy fanohizana intsony ny fanadihadiana momba ny raharaha izay efa natakalo vola. Heverina ho tena ahitana mpanao kolikoly be ihany koa ny rafi-pitsarana<ref name=":1" />. Misy fiantraikany amin' ny [[didim-pitsarana]] sy amin' ny fanapahan-kevitra momba ny fanamelohana na ny famotsorana ny olona tsaraina izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/madagascars-specialised-anti-corruption-court-the-quest-to-end-impunity Madagascar’s specialised anti-corruption court: The quest to end impunity]", www.u4.no (21/10/2019)</small></ref>. ==== Fitantanan-draharaham-panjakana ==== Ny fitantanan-draharaham-panjakana amin' ny ankapobeny eto [[Madagasikara]] dia ahitana kolikoly. Ohatra, ny fahazoana antontan-taratasy ara-panjakana (fahazoan-dalana, [[kara-panondro]], sns.) dia mety hitarazoka na hitsahatra mihitsy raha tsy misy ny fandoavana [[tsolotra]]. Maro ny mpiasam-panjakana voarohirohy amin' ny fanodinkodinam-bola na fizahan-tavan' olona momba ny fanomezana [[tsenam-baro-panjakana]]<ref><small>"[https://www.pplaaf.org/cases/misappropriation-of-public-health-funds-in-madagascar.html? Misappropriation of Public Health Funds in Madagascar]", ''www.pplaaf.org''</small></ref>. ==== Fananan-tany ==== Mazàna no manjavozavo ny fifampiraharahana momba ny [[fananan-tany]] izay mora andairan' ny kolikoly, ka miteraka ady tany sy fakana tanin' olona an-keriny tsy ara-dalàna ary fanaovana hosoka ny antontan-taratasy<ref><small>"[https://engoo.com/app/daily-news/article/small-farmers-in-madagascar-say-chinese-investors-forced-them-to-sell-their-land-for-dirt-cheap/yfdCAEt8Eee8IAOR5NT5Ww? Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]", ''engoo.com'' (15/06/2017)</small></ref><ref><small>"[https://globalvoices.org/2017/06/05/land-grabs-chinese-investors-madagascar/ Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]", ''globalvoices.org'' ('''5/06/2017''')</small></ref><ref><small>"[https://mg.globalvoices.org/2017/06/06/101469/ Shinoa Mpampiasa Vola Manery Tantsaha Malagasy Hivarotra ny Taniny Amin'ny Ariary Fito]", ''mg.[[Global Voices amin'ny teny Malagasy|globalvoices]].org''</small></ref>. Mety ho sarotra sy andoavam-bola be ny fahazoana taratasin-tany noho ny kolikoly<ref><small>"[https://gret.org/en/the-challenges-of-land-governance-in-west-africa-and-madagascar/ The challenges of land governance in West Africa and Madagascar]", ''gret.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption& Madagascar - Corruption]", ''www.privacyshield.gov''</small></ref>. Ny fanadihadiana nataon' ny [[Transparency International Initiative Madagascar]] tamin' ny taona 2023 no nahafantarana fa ny 43&nbsp;% amin' ny olona nandray fepetra hiaro ny fananan-taniny dia niharan' ny kolikoly<ref><small>"[https://www.transparency.org/en/news/beautiful-land-corruption-discrimination-land-rights-sub-saharan-africa? This beautiful land; corruption, discrimination and land-rights in Sub-Saharan-Africa]", ''www.transparency.org''</small></ref><ref><small>"[https://images.transparencycdn.org/images/24.04.09_LO-RES-REV-THIS-BEAUTIFUL-LAND-LCD-REPORT.pdf? THIS BEAUTIFUL LAND Corruption, discrimination and land rights in Sub-Saharan Africa]", ''images.transparencycdn.org''</small></ref><ref name=":11" />. Anisan' ny fanao amin' izany ny [[tsolotra]], ny [[fanararaotam-pahefana]] ary ny fanodikodinam-pahefana ataon' ny mpiasan' ny [[fananan-tany]] sy ao amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] ary ny [[fokontany]]<ref name=":11"><small>"[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]", ''www.transparency.mg''</small></ref>. ==== Fadintseranana ==== Ny kolikoly eny amin' ny [[fadintseranana]] dia miseho amin' ny alalan' ny fanombanana ambany ny entana, sy fanambaràna diso na fandoavam-bola tsy ara-dalàna, mba hanamorana ny fampidirana na fanondranana entana tsy ara-dalàna na tsy nanaovana fanambaràna<ref><small>"[https://www.ifo.de/DocDL/cesifo1_wp9489.pdf? Corruption in Customs]", ''www.ifo.de''</small></ref><ref><small>"[https://cepr.org/voxeu/columns/detecting-tariff-evasion-low-income-countries-new-evidence-matched-transaction-level? Detecting tariff evasion in low-income countries: New evidence from matched transaction-level data]", ''cepr.org''</small></ref><ref><small>"[https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/five-operational-lessons-new-research-corruption-customs? Five operational lessons from new research on corruption in customs]", ''blogs.worldbank.org''</small></ref>. ==== Fitrandrahana ny harena voajanahary ==== Ahitana fitrandrahana tsy ara-dalàna ny sehatry ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]], toy ny fanapahana [[andramena]] sy ny fitrandrahana [[vatosoa]] ary ny [[Jono|fanjonoana]]. Izany dia matetika mifandray amin' ny kolikoly ataon' ny mpitondra fanjakana<ref><small>"[https://washmatters.wateraid.org/blog/mineral-rights-to-human-rights-capturing-madagascars-resource-wealth? Mineral rights to human rights: capturing Madagascar’s resource wealth to end water and sanitation poverty]", ''washmatters.wateraid.org''</small></ref><ref><small>"[https://e360.yale.edu/features/madagascar-rosewood-singapore-trafficking? How Traffickers Got Away with the Biggest Rosewood Heist in History]", ''e360.yale.edu''</small></ref>. Na dia eo aza ny fandaniana [[fehezan-dalàna]] vaovao momba ny harena ankibon' ny tany tamin' ny taona 2023 izay mikendry ny hampitombo ny mangarahara, dia mbola simba ihany ny sehatra noho ny fahazoan-dalana tsy mazava sy ny kolikoly, izay manakivy ny mpampiasa vola matotra<ref name=":9" /><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-un-nouveau-code-d-extraction-miniere-pour-relancer-un-secteur-fige_6245091_3234.html A Madagascar, un nouveau code d’extraction minière pour relancer un secteur figé]", ''www.lemonde.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-ke-rafitoson-promue-nouvelle-vigie-de-l-extraction-miniere_6245070_3234.html? A Madagascar, Ke Rafitoson promue nouvelle vigie de l’extraction minière]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. ==== Fonja ==== Araka ny fanadihadiana natao tamin' ny taona 2024 dia manjaka ny kolikoly any amin' ny raharahan' ny fonja malagasy. Mitatitra ny voafonja fa tsy maintsy mandoa tsolotra mba hahazoana sakafo, famindrana fonja na fitsidihan' ny fianakaviana. Manamarina ireo fanao ireo ny mpiambina noho ny tsy fahampian' ny loharanon-karena sy ny faharatsian' ny tontolon' ny asa<ref><small>"[https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/une-etude-sur-la-corruption-dans-les-prisons-a-madagascar-publiee-par-transparency-international-1483535.html Une étude sur la corruption dans les prisons à Madagascar publiée par Transparency International]", ''la1ere.francetvinfo.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/03/22/predator-une-plainte-deposee-en-france-concernant-l-utilisation-du-logiciel-espion-a-madagascar_6223552_4408996.html Predator : une plainte déposée en France concernant l’utilisation du logiciel espion à Madagascar]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. === Sehatra tsy miankina === Eto [[Madagasikara]] dia miseho ao amin' ny sehatra tsy miankinahany koa ny [[kolikoly]], izay miteraka tsy rariny eo amin' ny fifaninanana sy mampihisatra ny fampiasam-bola ary manimba ny fitokisan' ny mpisehatra ara-toekarena<ref><small>"[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/madagascar-market-challenges? Madagascar market challenges]", ''www.trade.gov''</small></ref><ref><small>"[https://baselgovernance.org/sites/default/files/2024-11/NCPA%20Paper%20Edition%202%20Update.pdf? Engaging the private sector in Collective Action against corruption]", ''baselgovernance.org''</small></ref>. ==== Kolikoly amin' ny samy tsy miankina ==== Mahazo ny orinasa tsy miankina ny [[kiantranoantrano]] sy ny fiangarana. Hita izany amin' ny fampidirana olona avy amin' ny fianakaviana na havan' ny olona manam-pahefana, ho mpiasa, izay tsy misy fijerena fahaiza-manao. Mazàna ny tompon' andrakitra sasany amin' ny orinasa eto Madagasikara no manao izany mba hahazoana tombony tsy ara-drariny<ref><small>"[https://www.transparency.org/en/press/transparency-international-calls-for-accountability-in-madagascars-lychee-market? Transparency International calls for accountability in Madagascar’s lychee market]", ''www.transparency.org'' (10/11/2022)</small></ref>. Mahazo ny sehatra ara-bola koa ny kolikoly, ohatra amin' izany ny [[famotsiam-bola]], ny fampindramam-bola misy hosoka na ny fanodinkodinana ny fitanana kaonty<ref name=":4" /><ref><small>"[https://pwyp.org/deep-concern-about-the-possible-prosecution-of-ketakandriana-rafitoson-in-madagascar/ Deep concern about the possible prosecution of Ketakandriana Rafitoson in Madagascar]", ''pwyp.org''</small></ref>. ==== Kolikoly miaraka amin' ny mpiasam-panjakana ==== Mety hiseho amin' ny fifampiraharahana ara-barotra ny [[kolikoly]], ohatra amin' ny alalan' ny fanondrotana ny vola voasoratra anaty faktiora, ny fanaovana faktiora sandoka na fandoavam-bola tsy ara-dalàna. Mety hotombanana ambany ny vidin' entany na hisy hosoka ny taratasin' ny [[fadintseranana]] mba hahatonga ny orinasa mpanafatra sy mpanondrana entana tsy handoa haban-tseranana. Mety hiakatra anefa ny saran' ny fandraharahana noho izany fanao izany, izay mety hiteraka fatiantoka. Mety handoa [[tsolotra]] amin' ny mpiasam-panjakana ny orinasa mba hahazoana fifanarahana, fahazoan-dàlana na fanomezan-dàlana. Azon' izy ireo atao ihany koa ny mandoa vola miafina amin' ny mpifaninana mba hanodinana ny antso ho an' ny tolo-bidy na ho fizaràna ny tsena. Miteraka tsy fampiharana ny fitsipiky ny fifaninanana sady manimba ny orinasa tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna izany kolikoly izany. == Vokatry ny kolikoly == Miteraka fanodinkodinana ny harem-bahoaka, izay tokony hampiasaina hamatsiana ny tetikasa fampandrosoana eto Madagasikara, ny [[kolikoly]]. Mampitombo ny tsy fitoviana ara-tsôsialy ity fanao mamohehatra ity satria mampitombo ny haren' olom-bitsy izay mampahantra ny sarambabem-bahoaka. Miteraka fahapotehan' ny asa sahanin' ny fanjakana ho an' ny daholobe ny kolikoly, anisan' ireo asa ireo ny fahasalamana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny famatsiana [[angovo]] sy [[rano]]. Ity fanao ity koa dia mampikorosy fahana ny [[fanjakana tan-dalàna]] ary mampihena ny fitokisan' ny olom-pirenena ny fanjakana sy ny andrim-panjakana ao aminy. === Fiantraikany eo amin' ny toekarena === ==== Vato misakana ny fitomboana ara-toekarena ==== Eto Madagasikara dia manakivy ny fampiasam-bola avy any ivelany sy eto an-toerana ny [[kolikoly]] satria miteraka tontolo tsy azo antoka sy tsy azo atokisana. Ny orinasa dia misalasala hampiasa ny volany amin' ny sehatra tsy ahitana fitsipi-dalao mazava fa matetika mitaky fanaovana kolikoly mba hahazoana fifanarahana na fahazoan-dalana. Araka ny fanadihadiana natao dia mety hihena 0,5&nbsp;% hatramin' ny 1&nbsp;% isan-taona ny fitomboan' ny [[toekaren' i Madagasikara]] vokatry ny kolikoly. ==== Fanodinkodinana ny fampiasam-bolam-panjakana ==== Ny volam-panjakana natao hanomezana tolotra tena ilaina ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] ([[fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]) dia lasa tombontsoa samirerin' ny mpanao kolikoly. Miteraka fiharatsian' ny asam-panjakana sy tsy fahampian' ny fampiasam-bola amin' ny [[fotodrafitrasa]] ilaina amin' ny fampandrosoana ara-toekarena izany. ==== Fidangan' ny fandaniana ==== Ny kolikoly dia miteraka fandaniana fanampiny ho an' ny orinasa eto Madagasikara, izay tsy maintsy mandoa [[tsolotra]] na mizaka fatiantoka mifandray amin' ny kolikoly. Miantraika amin' ny vidin' ny entana sy amin' ny tolotra izany fandaniana fanampiny izany, izay misy fiantraikany amin' ny fahefa-mividin' ny mpanjifa. ==== Fanodinkodinana ny fifaninanana ==== Ny kolikoly dia mandiso ny fitsipika mifehy ny tsena ary manimba ny orinasa manao ny marina izay tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna. Miteraka tontolom-pandraharahana anjakan' ny fanahiana sy ny tsy rariny izany ary manimba ny fahafahan' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] hiatrika fifaninanana. ==== Fihenan' ny vola miditra amin' ny fanjakana ==== Mampihena ny fidiram-bolan' ny fanjakana malagasy ny kolikoly, indrindra ny fampidiram-bola amin' ny alalan' ny [[fadintseranana]] sy ny [[hetra]]. Izany dia mampihena ny loharanon-karena azo amatsiana ny fandaniam-bolam-panjakana sy ny fandaharan' asam-pampandrosoana. === Fiantraikany eo amin' ny lafiny ara-tsôsialy === ==== Fahantrana sy tsy fitoviana ==== Ny kolikoly dia mampitombo ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantran' ny vahoaka malagasy]] sy ny tsy fitoviana ara-tsôsialy noho io fanao io miteraka fanodikodinana ny loharanon-karena natokana ho an' ny marefo indrindra ary mametra ny fidirana amin' ny tolotra fototra ([[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]). ==== Fiharatsian' ny asam-panjakana ==== Eto Madagasikara, ny kolikoly dia misy fiantraikany amin' ny kalitao sy ny fahafaha-misitraka ny asa atolotry ny fanjakana ho an' ny daholobe, toy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], ny [[fahasalamana]], ny fampanjakana ny rariny ary ny fahazoana [[rano]] sy [[herinaratra]]. Ny faraidiny indrindra sy ny any ambanivohitra no tena iharan' izany fomba fiasa ratsy izany. ==== Fahasimban' ny fahatokisana ny andrim-panjakana ==== Manimba ny fitokisan' ny olom-pirenena malagasy ny andrim-panjakana sy ny tompon' andraiki-panjakana ny kolikoly. Mampihena ny [[demôkrasia]] izany sady mampitombo ny tsy fahamarinan-toerana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy. Miteraka fahakiviana noho ny fahatsapana tsy rariny sy tsimatimanota ny kolikoly, satria matetika no tsy voasazy ny mpanao kolikoly. Manakivy ny olom-pirenena tsy hanao tatitra momba ny kolikoly izany toe-javatra izany. === Fiantraikany ara-pôlitika === Lalina ny voka-dratsin' ny kolikoly eto Madagasikara ary miteraka tsy fahamarinan-toeran' ny fitondram-panjakana sy fahalemen' ny andrim-panjakana demôkratika. ==== Tsy fahamarinan-toeran' ny fitondrana sy krizy pôlitika ==== Mety hiteraka krizy pôlitika lehibe ny kolikoly, indrindra rehefa olona ambony mpanao pôlitika no voasaringotra. Manimba ny fitokisan' ny vahoaka ny mpitondra sy ny andrim-panjakana ny tantara manafintohina momba ny kolikoly, izay mety hitarika amin' ny fanaovana fihetsiketsehana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy, eny fa hatramin' ny fanovana fitondrana aza. Nisongadinan' ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana mifandray amin' ny raharaha kolikoly ny [[tantaran' i Madagasikara]]. ==== Fihalemen' ny fanjakana tan-dalàna ==== Manimba ny fototry ny [[fanjakana tan-dalàna]] ny kolikoly. Rehefa tsy ampiharina araka ny tokony ho izy ny lalàna, ary rehefa ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny fampiharana ny lalàna no manao kolikoly, dia voahitsakitsaka ny filaminana ara-pitsarana. Manamafy an' izany toe-javatra izany ny [[tsimatimanota]] sitrahin' ny mpanao kolikoly sady mampaharitra an' ilay fomba fanao eto Madagasikara. ==== Tsy fanekena ny maha ara-dalàna ny fahefam-panjakana ==== Mampihena ny fahatokisan' ny [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]] ny andrim-panjakana sy ny solontenam-panjakana ny [[kolikoly]]. Rehefa hitan' ny olom-pirenena malagasy fa miasa ho an' ny tombontsoany manokana ny mpitondra fa tsy ho an' ny tombontsoa iombonana, dia miseho ny tsy fatokiana ny maha ara-dalàna ny fitondrana. Izany dia mety hitarika amin' ny tsy fandraisana anjaran' ny olom-pirenena amin' ny raharaham-pirenena, amin' ny fahakelezan' ny taham-pahavitrihana amin' ny fiifidianana, ary amin' ny tsy fahatokisana ny mpano pôlitika. ==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ==== Ny [[kolikoly]] dia mampiroborobo ny fomba fanao misy [[kiantranoantrano]] sy ny [[fizahan-tavan' olona]], izay miteraka fitsinjarana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fifandraisana amin' ny tena manokana sy ny fifanohanana ara-pôlitika fa tsy amin' ny fahaiza-manao sy ny fahamendrehan' ilay olona omena toerana. Manimba ny fahombiazan' ny fitantanan-draharaham-panjakana eto Madagasikara izany ary manamafy ny tsy fitovian-jon' ny olom-pirenena malagasy. ==== Fiantraikany amin' ny zotram-pifidianana ==== Misy fiantraikany amin' ny fifidianana ny kolikoly, ohatra amin' ny alalan' ny fividianana vato, fanodinkodinana ny lisi-pifidianana na fampiasana ny volam-bahoaka mba hanaovana [[fampielezan-kevitra]]. Manimba ny fahamarinan' ny fifidianana sy tsy maha marina ny fisoloan-tena [[Demôkrasia|demôkratika]] izany. ==== Fanjakana lasa fitaovan' olom-bitsy ==== Amin' ny tranga ratsy indrindra, ny [[kolikoly]] dia mety haha lasa fananan' olom-bitsy (orinasa matanjaka, vondron' olona manan-karena, sns) ny fanjakana, izay ampiasan' ny vondron' olona ho amin' ny tombotsoany manokana amin' ny alalan' ny fifehezany ny andrim-panjakana sy ny pôlitikam-panjakana. Manimba ny ezaka ho amin' ny fiarovana ny tombontsoanm-bahoaka izany ary manimba ny fampandrosoana ny firenena malagasy. ==== Fahasarotan' ny fampiharana ny pôlitikam-panjakana ==== Manakana ny fampiharana mahomby ny pôlitikam-panjakana ny kolikoly. Voahodinkodina ny vola atokana ho an' ny tetikasa fampandrosoana; azo amin' ny fomba tsy ara-dalàna ny fifanarahana arak' asa amin' ny fanjakana, ary tsy mahomby ny asa ataon' ny sampan-draharaham-panjakana anjakan' ny kolikoly eto Madagasikara. === Fiantraika eo amin' ny tontolo iainana === Misy fiantraikany ratsy eo amin' ny [[tontolo iainana eto Madagasikara]] ny kolikoly satria ny fahazoana tombony amin' ny fotoana fohy no laharam-pahamehana ho an' ny mpanao kolikoly fa tsy ny fiarovana ny tontolo iainana sy ny fampandrosoana maharitra. ==== Fandripahana ala sy fanondranana tsy ara-dalàna ny hazo sarobidy ==== Manamora ny famoronana fanomezan-dàlana tsy ara-dalàna hitrandraka hazo any anaty ala ny kolikoly eto Madagasikara, ka ahafahan' ny orinasa na olon-tsotra manao fitrandrahana tafahoatra, indrindra ny [[andramena]], izay karazan-kazo tena sarobidy. Mahatonga ny fandrobana ny loharanon-karena ao anaty ala ny tsy fahampian' ny fanaraha-maso sy ny firaisana tsikombakomba ataon' ny mpanao kolikoly. Mahatonga ny faharavan' ny toeram-ponenan' ny karazam-biby tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]] ny [[fandripahana ala]], izay matetika mahazo alalana noho ny fanaovana kolikoly, izany dia mandrahona ny fisian' ny karazan-javamananaina miavaka sy tsy manam-paharoa eto amin' ny Nosy. Matetika koa ny kolikoly no manam-pifandraisana amin' ny [[doro tanety]] an-tsitrapo izay atao mba hanadiovana ny tany hanaovana [[fambolena]] na hanamora ny [[fitrandrahana ala]] tsy ara-dalàna. Misy fiantraikany lehibe eo amin' ny [[tontolo iainana]] izany fandoroana ala izany ary manampy trotraka [[fiovan' ny toetany]]. ==== Fanondranana karazan-javamananaina arovana ==== Ny kolikoly dia mamela ny fihazana tsy ara-dalàna ny biby sy ny zavamaniry arovana, toy ny [[sokatra]], ny [[gidro]] sy ny [[varika]] ary ny karazan-javamaniry tsy fahita firy maro samihafa eto Madagasikara. Manome tsolotra ho an' ny mpiasan' ny fiarovana ny tontolo iainana, ny mpiasan' ny [[fadintseranana]] ary ny manampahefana eny ifotony ny tambajotran' ny mpanondrana entana tsy ara-dalàna mba hanamora ny fivarotana ireo karazam-biby ireo. Loza mitatao ho an' ny fahaveloman' ny karazan-javamananaina maro izany fanondranana sy fivarotana tsy ara-dalàna izany. ==== Fitrandrahana tsy ara-dalàna ==== Ny kolikoly dia mampiroborobo ny fitrandrahana tsy ara-dalàna ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]], toy ny [[volamena]], tsy misy fanajana ny fenitra ara-tontolo iainana. Manimba ny [[tontolo iainana]] sy mandoto ny [[Nofon-tany|tany]] sy ny [[rano]] ary miteraka vokatra ratsy (tsy fahasalamana, sns) ho an' ny mponina akaiky an' ilay toeram-pitrandrahana izany toe-javatra izany. ==== Fahalemen' ny fepetra fiarovana ny tontolo iainana ==== Misy fiantraikany amin' ny andrim-panjakana isan-karazany miandraikitra ny fiarovana ny tontolo iainana eto Madagasikara ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanodinkodinam-bola, ny fanalefahana ny fanaraha-maso ary ny fampahazoana laka ny [[tsimatimanota]]. Misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra ara-pôlitika sy ara-pitantanana momba ny tontolo iainana koa ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanomezana tombontsoa ho an' ny olom-bitsy sy tsy firaharahana ny tombontsoam-bahoaka ary tsy fiarovana ny tontolo iainana. == Ady amin' ny kolikoly == Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]] noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany. === Fanamafisana ny lalàna sy ny andrim-panjakana === ==== Fandaniana lalàna sy famoahana fitsipi-pifehezana ==== Lalàna maro no nolanin' ny [[Antenimieran' i Madagasikara|Antenimiera malagas]]<nowiki/>y ho fisorohana sy ho famaizana ny [[kolikoly]]. Anisan' izany ny [[lalàna]] momba ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny [[famotsiam-bola]] ary amin' ny famatsiam-bola ny [[Fampihorohoroana|asa fampihorohoroana]]. Mikendry ny hanasokajiana ny fanaovana kolikoly ho heloka bevava ireo lalàna ireo, hanamafisana ny fahefan' ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny kolikoly ary hametraka rafi-piaraha-miasa iraisam-pirenena. Ankoatra ireo lalàna voalaza etsy ambony ireo (ady amin' ny kolikoly, famotsiam-bola, sns.), dia zava-dehibe ny anasongadinana ny fandraisana rijantenin-dalàna manokana momba ny [[tsenam-baro-panjakana]] sy ny fitantanana ny volam-panjakana ary ny fahazoan' ny olom-pirenena vaovao. Mikendry ny handamina ny fomba fiasa sy hanamafisana ny mangarahara ireo rijanteny ireo. ==== Famoronana andrim-panjakana manokana ==== Andrim-panjakana maromaro no natsangana eto Madagasikara mba hiadiana amin' ny kolikoly, anisan' izany ny [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]), ny [[Cour des Comptes]] ary ny [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF). Ny BIANCO no fototra ao amin' ny rafitra miady amin' ny kolikoly. Nohamafisina ny andraikiny nandritra ny taona maro, izany dia nanome azy fahefana hanao fanadihadiana sy fanenjehana. Na izany aza dia mbola olana hatrany ny tsy tena fananany fahaleovan-tena sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana hampandehanany ny asany. Mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fanaraha-maso ny volam-panjakana ny Cour des Comptes, ka noho izany dia zava-dehibe amin' ny fisorohana ny kolikoly eo amin' ny fitantanana ny volam-panjakana ny fanamafisana sy ny fahaleovan-tenany. Tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[famotsiam-bola]] sy ny famatsiam-bola ny fampihorohoroana ny CENTIF, koa zava-dehibe ny hetsika ataony amin' ny famantarana ny vola tsy ara-dalàna mifandray amin' ny kolikoly. === Paikadim-pirenena sy pôlitika isan-tsehatra === ==== Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly (''Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption'', SNLCC) ==== Namaritra paikady lehibe ny [[Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly]] 2015-2025, anisan' izany ny fisorohana, ny famaizana, ny fanentanana ary ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena. Niteraka fandrosoana izany, indrindra amin' ny fametrahana ny fenitra ara-dalàna sy andrim-panjakana hisahana ny ady amin' ny kolikoly eto Madagasikara. Ny SNLCC (2024-2028), izay novolavolaina ankehitriny miaraka amin' ny fanohanan' ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]), dia mikendry ny hanambatra ny zava-bita sy hanamafy ny fahombiazan' ny ady amin' ny kolikoly. ==== Pôlitika isan-tsehatra ==== Maro ny ezaka natao teto Madagasikara hampidirana ny ady amin' ny kolikoly ao amin' ny pôlitika isan-tsehatra, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[tsenam-baro-panjakana]], ny [[fadintseranana]], ny fitantanam-bolam-panjakana ary ny fitantanana ny harena voajanahary. Izany dia notanterahina amin' ny fametrahana fomba fiasa [[Fangaraharana|mangarahara]] sy rafitra fanaraha-maso ary fitsipi-pitondrantena. === Fametrahana mangaraharana sy tamberin' andraikitra === ==== Fanambaràm-pananana ==== Fitaovana lehibe amin' ny fisorohana ny [[kolikoly]] sy ny fanodinkodinana ny volam-panjakana ny adidy momba ny fanambaràm-pananana izay tokony hataon' ny mpiasam-panjakana malagasy ambony. Na izany aza dia mbola sarotra ny fampiharana izany sy ny fanaraha-maso ny fanambaràna. ==== Fanajana ny zo hahazo vaovao ==== Nahitana fandrosoana ny fanajana ny zon' ny olom-pirenena hahazo vaovao, saingy mila ezaka fanampiny mba hiantohana ny tena [[fangaraharana]] amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. ==== Fandraisana anjaran' ny fiarahamonim-pirenena ==== Manana anjara toerana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly ny [[fiarahamonim-pirenena]] eto Madagasikara. Amporisihina ny fandraisany anjara amin' ny alalan' ny fifampidinihana sy ny fanaraha-maso ary ny fitorohana. === Fiaraha-miasa iraisam-pirenena === ==== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ==== Ny tetikasa toa izay natomboky ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) tamin' ny taona 2021 dia nikendry ny hiady amin' ny [[kolikoly]] sy amin' ny fanondranana an-tsokosoko ny karazam-biby avy eto Madagasikara mankany ivelany<ref><small>"[https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar U.S. Government Launches New Project to Combat Corruption and Wildlife Trafficking in Madagascar] {{Wayback|url=https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar |date=20250107154529 }}", ''<nowiki>https://www.usaid.gov</nowiki>''</small></ref>. Manohana an' i [[Madagasikara]] amin' ny ady amin' ny kolikoly ny mpiara-miombona antoka iraisam-pirenena maro, anisan' izany ny [[Firenena Mikambana]] (amin' ny alalan' ny PNUD sy ny [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]])), ny [[Vondrona Afrikana]] (''Union Africaine''), ny [[Banky Maneran-Tany]] (''Banque Mondiale''), ny [[Vondrona Eorôpeana]] (''Union Européenne'') ary ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|Vondron-Tany Miteny Frantsay]] (''[[Organisation internationale de la francophonie]]'' na ''[[OIF]]''). Manome fanohanana ara-teknika sy ara-bola ireo mpiara-miombona antoka ireo mba hanamafisana ny fahaiza-manaon' ny andrim-panjakana sy hampiharana ny hetsika enti-miady amin' ny kolikoly. Ny OIF, ohatra, dia nanangana tetikasa "Ady amin' ny kolikoly mampiasa fomba fiasa mifototra amin' ny Zon' Olombelona" ("''Lutte contre la corruption selon une approche basée sur les Droits de l'Homme"''). ==== Fikambanana ao amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena ==== Nanatevin-daharana amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena miady amin' ny [[kolikoly]] i [[Madagasikara]], toy ny [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations unies contre la corruption'') sy ny [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin' ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). Izany dia manery ny fanjakana malagasy hampihatra ny fepetra voalazan' ireo fifanarahana ireo sy hiara-miasa amin' ny firenena hafa amin' ny ady amin' ny kolikoly. === Mbola betsaka ny fanamby lehibe === ==== Ho enti-manana sy fahaleovan-tenan' ny andrim-panjakana ==== Indraindray dia tsy ampy ny vola sy ny olona tokony hampiasain' ny [[BIANCO]] sy ny [[Cour des Comptes]] ka tsy ahafahany manatanteraka an-tsakany sy an-davany ny iraka ampanovina azy eto Madagasikara. Tokony hohamafisina noho izany ny fahaleovan-tenan’ izy ireo mba tsy hibaikoan' ny fahefana ara-pôlitika azy. ==== Fitarazohan' ny fitsarana sy tsy fahombiazany ==== Sakana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny fisian' ny [[tsimatimanota]] eto Madagasikara ny fitarazohan' ny fomba fiasan' ny fitsarana sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana ao aminy. Tsy voatsara ara-potoana ny raharaha misy kolikoly ary zara raha mihatra ny sazy ka mahatonga ny [[fiarahamonina]] hahatsapa ny fanjakan' ny tsimatimanota. ==== Kolontsaina zatra tsimatimanota sy fandeferan' ny fiarahamonina ==== Mbola mitohy ny fandeferan' ny fiarahamonina malagasy ny endrika [[kolikoly]] sasany sy ny kolontsaina zatra ny fisian' ny [[tsimatimanota]], ka manasarotra ny fitorohana sy fanasaziana ny fanaovana kolikoly. == Jereo koa == * [[Kolikoly]] - [[tsolotra]] * ''[[Françafrique]]'' * [[Halatra omby eto Madagasikara]] * [[Kolikoly an-dalambe eto Madagasikara]] * [[Transparency International|''Transparency International'']] * [[Fitsarana]] * [[Fanjakana tan-dalàna]] - [[tamberin' andraikitra]] - [[fangaraharana]] - * [[Fanararaotam-pahefana]] - [[tsimatimanota]] - [[fizahan-tavan' olona]] - [[kiantranoantrano]] - [[famotsiam-bola]] - * [[Didim-pitsarana]] * [[Tsenam-baro-panjakana]] * [[Fananan-tany]] * [[Andramena]] (''[[Dalbergia]]'') - [[angonoka]] - [[tanalahy]] - [[Harena voajanahary]] - [[Valan-javaboarim-pirenena]] - [[Faritra arovana]] * [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]) - [[Cour des Comptes]] - [[Cellule de Renseignement Financier]] (na CENTIF) - [[Pôles Anti-Corruption]] (PAC) * [[Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption]] - * [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]) - ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) - [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]]) - * [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations Unies contre la corruption'') - [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin' ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union Africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). == Rohy ivelany == * "[https://www.u4.no/publications/tude-de-la-corruption-et-des-mesures-anti-corruption-madagascar Étude de la corruption et des mesures anti-corruption à Madagascar]", ''www.u4.no,'' 9 March 2021. * "[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VF.pdf Guide de la lutte contre la corruption pour les jeunes à Madagascar]", ''www.undp.org'' * "[https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html La lutte contre la corruption] {{Wayback|url=https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html |date=20241213102520 }}", ''www.presidence.gov.mg'', 06-12-2024 * "[[google:corruption+à+Madagascar&oq=corruption+à+Madagascar&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORiABDIICAEQABgWGB4yCAgCEAAYFhgeMggIAxAAGBYYHjIICAQQABgWGB4yCAgFEAAYFhgeMggIBhAAGBYYHjIICAcQABgWGB4yCAgIEAAYFhgeMggICRAAGBYYHtIBCDg0NjBqMGo5qAIAsAIB&sourceid=chrome&ie=UTF-8|Evaluation de lutte contre corruption]]", ''www.undp.org'', 11 juin 2012 * "[https://www.giz.de/en/downloads/Factsheet%20SFF%20Bianco%20frz%20100276.html.pdf Renforcement des Institutions de Lutte contre la Corruption à Madagascar]", ''www.giz.de'' * "[https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ Bilan négatif de la lutte contre la corruption à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ |date=20241213125554 }}", ''actu.orange.mg'', 26 octobre 2024 * "[https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ |date=20240908023722 }}", ''actu.orange.mg'', 19 aout 2024. * "[https://newsmada.com/2024/08/06/kolikoly-eto-madagasikara-lohalisitra-ireo-minisitera-fototra/ Kolikoly eto Madagasikara: lohalisitra ireo minisitera fototra]", ''newsmada.com'', 6 août 2024 * "[https://www.moov.mg/actualite/91972-ady-aminny-kolikoly-hiara-hiasa-ny-antenimierampirenena-sy-ny-bianco Ady amin’ ny kolikoly: Hiara-hiasa ny Antenimierampirenena sy ny BIANCO]", ''www.moov.mg'', 31 octobre 2024 * "[https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php Kolikoly eto Madagasikara Manapotika ny toekarena sy sosialim-bahoaka] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php |date=20241213104615 }}", ''www.tiatanindrazana.mg'', 30 décembre 2014 * "[https://www.moov.mg/article/87159-jalcc-manam-piniavana-hiady-aminny-kolikoly-i-madagasikara JALCC: Manam-piniavana hiady amin’ ny kolikoly i Madagasikara]", ''www.moov.mg'', 11 juillet 2024 * "[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VM.pdf-.pdf Torohay ho an’ ny tanora mikasika ny ady amin’ ny kolikoly eto Madagasikara]" (pdf), ''www.undp.org'' * "[https://newsmada.com/2023/12/26/ady-aminny-kolikoly-olana-ny-toe-tsaina-sy-ny-fisianny-tsy-maty-manota-hoy-i-hanitrantenaina/ Ady amin’ ny kolikoly: olana ny toe-tsaina sy ny fisian’ ny tsy maty manota, hoy i Hanitrantenaina]", ''newsmada.com'', 26 décembre 2023 * "[http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly Ny momba ny kolikoly] {{Wayback|url=http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly |date=20241213142223 }}", ''mtp.gov.mg'' * "[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php Repoblikan' ny tsolotra] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php |date=20241213124933 }}", ''www.tiatanindrazana.m''g, 01 octobre 2015 * "[https://midi-madagasikara.mg/isotry-vehivavy-roa-md-saika-hanome-tsolotra/ Isotry: Vehivavy roa MD, saika hanome tsolotra]", ''midi-madagasikara.mg'', 21 décembre 2023 * "[https://newsmada.com/2024/07/17/tsy-maintsy-vola-ve/ Tsy maintsy vola ve ?]", ''newsmada.com'', 17 juillet 2024 * "[https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ Mpanamboatra pasipaoro belza iray nandoa tsolotra hahazahoana tsenambarompanjakana teto Madagasikara] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ |date=20220706164405 }}", ''www.malina.mg'', 10 September 2020 * "[https://forum.serasera.org/forum/message/m3f3e591494066?page=2 Tsolotra]", ''forum.serasera.org'', 14/12/2003 * "[https://www.madagate.org/politique-madagascar/chronique/7648-madagascar-corruption-plus-on-en-parle-plus-elle-persiste-et-se-multiplie.html Madagascar Corruption. Plus on en parle, plus elle persiste et se multiplie]", ''www.madagate.org'', 18 Novembre 2020 * "[https://www.lagazette-dgi.com/p-4313.html Inty sy Nday: Tena madio ve ... ?]", ''www.lagazette-dgi.com'', 20 février 2018 * "[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg'' * "[https://www.zinfos974.com/un-milliardaire-malgache-dans-le-viseur-du-pnf/ Un milliardaire malgache dans le viseur du PNF]", ''www.zinfos974.com'' == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Kolikoly]] [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] l7fc9j9cksehze36f8f1801ycscy87p 1136442 1136440 2026-04-27T10:29:30Z Thelezifor 15140 /* Famoronana andrim-panjakana manokana */ 1136442 wikitext text/x-wiki [[Sary:Countries by Corruption Perceptions Index (2022).svg|vignette|359x359px|Sarintany maneho ny tondro maneran-tany momba ny fahitana kolikoly tamin' ny taona 2022 araka ny ''[[Transparency International]]''. Anisan' ny firenena be kolikoly indrindra i Madagasikara.]] Ny '''kolikoly eto Madagasikara''' dia olana goavana mahazo ny sehatra rehetra eo amin' ny fiarahamonina malagasy, manomboka amin' ny fanaovana [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy amin' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena]] ka hatrany amin' ny [[fitsarana]]<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230220-madagascar-les-dysfonctionnements-au-sein-de-la-justice-pr%C3%A9occupent-le-secteur-priv%C3%A9? Madagascar: les dysfonctionnements au sein de la justice préoccupent le secteur privé]", ''www.rfi.fr'' (20/02/2023)</small></ref><ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/Des-elus-locaux-et-des-agents.html? Corruption : des élus locaux et des agents publics en première ligne]", ''www.madagascar-tribune.com'' (14/05/2025)</small></ref><ref><small>"[https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html? Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://www.orange.mg/actu-orange-mg/fr/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve.html |date=20250422103856 }}", ''www.orange.mg'' (19/08/2024)</small></ref><ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/457692/politique/madagascar-corruption-pressions-magistrats-se-rebiffent/ Madagascar : corruption, pressions…les magistrats se rebiffent]", www.jeuneafrique.com (6/07/2017)</small></ref>. Tamin' ny taona 2023 ny [[Transparency International|''Transparency International'']] dia nanakilasy an' i [[Madagasikara]] ao amin' ny laharana faha-145 amin' ny firenena miisa 180 ary nanome tondrom-pahitana kolikoly 25/100 an' ity firenena ity<ref><small>"[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/madagascar/ 2024 Investment Climate Statements: Madagascar]", ''www.state.gov''</small></ref>. Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], izay ahitana antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana<ref name=":2"><small>"[https://ieg.worldbankgroup.org/evaluations/world-bank-group-madagascar/chapter-1-background-and-country-context? Chapter 1 | Background and Country Context]", ''ieg.worldbankgroup.org''</small> </ref><ref name=":3"><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/224/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: Selected Issues - Governance and Corruption]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)</small></ref>. Tamin' ny taona 2024 dia nahazo naoty 26/100 i Madagasikara ao amin' ny tondrom-pahitana kolikoly, laharana faha-140 amin' ny firenena 180. Ity filaharana ity dia taratry ny olana maharitra toy ny tsy fanasaziana ny manampahefana mpanao kolikoly, ny maha voafetra ny fahazoana fitsarana, tsy fahampian' ny fiarovana ny mpampaneno lakolosy ary ny famatsiam-bola ara-pôlitika tsy mazava<ref><small>"[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de perception de la corruption 2024, Modeste avancée de Madagascar, entre une lutte timide et des moyens limités] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]", ''www.transparency.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/06/19/madagascar-et-predator-le-contrat-a-5-millions-d-euros_6241427_3212.html Madagascar et Predator, le contrat à 5 millions d’euros]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. Manimba ny tombontsoan' ny daholobe izany. Misy vokany ratsy eo amin' ny fampandrosoana ny firenena sy ny fiadanan' ny vahoaka malagasy ity olana ity.<ref name=":3" /><ref name=":2" />. Amin' ny heviny ankapobeny dia [[fanararaotam-pahefana]] atao mba hahazoana tombontsoa manokana tsy ara-dalàna ny kolikoly<ref><small>"[https://www.u4.no/topics/anti-corruption-basics/basics? Anti-corruption basics]", ''www.u4.no'' (18/06/2025)</small></ref><ref><small>"[https://www.unodc.org/e4j/en/anti-corruption/module-1/key-issues/corruption---baseline-definition.html? Corruption: a baseline definition]", ''www.unodc.org'' (1997)</small></ref>. Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra<ref name=":4"><small>"[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]", ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)</small></ref>. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany<ref name=":8"><small>"[https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption? Madagascar: Overview of corruption and anti-corruption] {{Wayback|url=https://www.u4.no/publications/madagascar-overview-of-corruption-and-anti-corruption |date=20250419123551 }}", ''www.u4.no'' (9/03/2021)</small></ref><ref><small>"[https://weafrica24.com/2025/02/12/madagascars-anti-corruption-efforts-show/ Madagascar’s Anti-Corruption Efforts Show Slow Progress, Says Transparency International]", ''weafrica24.com'' (12/02/2025)</small></ref><ref><small>"[https://environmental-corruption.org/news/the-true-cost-of-corruption-inside-madagascar-s-32? The true cost of corruption: Inside Madagascar’s endangered tortoise trade]", ''environmental-corruption.org''</small></ref>. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany<ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2017/225/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar - Economic Development Document]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/07/2017)</small></ref><ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2023/117/article-A001-en.xml? Republic of Madagascar: 2022 Article IV Consultation, Third Review Under The Extended Credit Facility Arrangement, and Requests for A Waiver of Nonobservance of Performance Criteria and Modification of Performance Criteria-Press Release; Staff Report; and Statement by the Executive Director for Republic of Madagascar]", ''www.elibrary.imf.org'' (21/03/2023)</small></ref><ref><small>"[https://www.giz.de/en/worldwide/100268.html? Supporting Madagascar’s authorities in the fight against corruption]", ''www.giz.de''</small></ref>. == Antony mahatonga ny kolikoly == Maro ny antony mahatonga ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], anisan' izany ny antony ara-tantara, ara-tsôsialy, ara-toekarena, ara-pôlitika ary ara-panjakana<ref name=":2" /><ref name=":3" />. === Antony ara-tsôsialy sy ara-toekarena === ==== Fahantrana sy tsy fitoviana ==== Manosika ny olona hanao [[kolikoly]] ny [[fahantrana]] izay mahazo saika ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra, toraka izany koa ny tsy fitoviana ara-tsôsialy sy ara-toekarena izay mitombo hatrany. Manosika ny olona hanao kolikoly, mba hahazoana izay ilainy na hanatsarana bebe kokoa ny fidiram-bolany, ny faharefoana ara-toekarena<ref><small>"[https://hal.science/hal-01826884v1/document Corruption et croissance économique à Madagascar]", ''hal.science''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change Madagascar Poverty Assessment: Navigating Two Decades of High Poverty and Charting a Course for Change]", ''www.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/02/21/world-banks-assessment-warns-of-rising-urban-poverty-in-afe-madagascar-and-recommends-broad-based-and-sustained-growth World Bank’s Assessment Warns of Rising Urban Poverty in Madagascar and Recommends Broad-Based and Sustained Growth]", ''www.worldbank.org''</small></ref>. ==== Tsy fananana asa sy fahasahiranana ara-bola ==== Lehibe loatra ny tahan' ny tsy fisian' asa eto [[Madagasikara]], indrindra eo amin' ny tanora, sy ny tsy fadraisana anjara eo amin' ny [[toekarena]], ka mahatonga ny olona sasany hihevitra fa fomba mahomby amin' ny fitadiavana asa na amin' ny fampidiram-bola ny fanaovana [[kolikoly]]<ref><small>"[https://www.afrobarometer.org/publication/ad999-plus-instruits-les-jeunes-malgaches-sont-pourtant-plus-touches-par-le-chomage/ AD999: Plus instruits, les jeunes malgaches sont pourtant plus touchés par le chômage]", ''www.afrobarometer.org'' (16/06/2025)</small></ref><ref><small>"[https://observatoiredelajeunesse.wordpress.com/2025/01/21/lemploi-des-jeunes-a-madagascar-un-defi-persistant-malgre-les-efforts/ L’emploi des jeunes à Madagascar : un défi persistant malgré les efforts]", ''observatoiredelajeunesse.wordpress.com'' (21/01/2025)</small></ref>. Ao anatin' ny tontolon' ny fahasahiranana ara-toekarena dia mitombo ny kolontsaina manao zavatra tsy araka ny lalàna sy ny fifandaminana ny tsy fanarahan-dalàna ivelan' ny fitsarana, izay indraindray tsy ara-dalàna, nefa heverin' ny maro fa ilaina<ref><small>"[https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/d52a4b97-a00a-5eaa-8993-698910223a1b Making Work Pay in Madagascar : Employment, Growth, and Poverty Reduction]", ''openknowledge.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.cambridge.org/core/journals/africa/article/closed-circles-of-mistrust-envy-aspirations-and-urban-sociality-in-coastal-madagascar/ED169CCEE4AB90D77466D99DC27E9535? Closed circles of mistrust: envy, aspirations and urban sociality in coastal Madagascar]", ''www.cambridge.org'' (23/03/2018)</small></ref><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/corruption-informality-and-social-norms? Corruption, informality and social norms]", ''www.u4.no''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny karaman' ny mpiasam-panjakana ==== Manosika ny mpiasam-panjakana hanaiky [[tsolotra]], mba hamenoany ny fidiram-bolany, ny tsy fahampian' ny karamany<ref name=":0"><small>"[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf Overview of corruption and anticorruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/helpdesk/Country-Profile-Madagascar-2019.pdf |date=20250107154531 }}", ''knowledgehub.transparency.org''</small></ref><ref><small>Razanajatovo Hajatiana, "[https://fr.scribd.com/document/730497721/La-corruption-dans-l-administration-publique-RazanajatovoHajatiana-ECO-M1-12 La corruption dans l'administration publique]", ''fr.scribd.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.unafei.or.jp/publications/pdf/RS_No71/No71_21PA_Ravalomanda.pdf Corruption control in criminal justice: the Madagascar situation, problems and solutions and corruption cases]", ''www.unafei.or.jp''</small></ref>. === Antony ara-pôlitika sy miankina amin' ny andrim-panjakana === ==== Fahalemen' ny fanjakana tan-dalàna ==== Mampirisika ny fanaovana [[kolikoly]] ny fahalemen' ny [[fanjakana tan-dalàna]], izay ahitana fitsarana miadam-piasa sy tsy mahomby, ahitana [[tsimatimanota]] miely patrana sy tsy fanajana ny lalàna. Ao koa ny tsy fahampian' ny sazy mandaitra izay tokony tsy haha te hanao kolikoly<ref name=":0" />. ==== Fitondrana tsy marin-toerana ==== Tsy mahazo antoka ny hoaviny ny Malagasy vokatry ny fisian' ny [[tsimatimanota]], hany ka mirongatra ny [[kolikoly]] sy ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana. Izany toe-javatra izany dia lasa aretina lavareny sy miteraka tetezamita pôlitika mitranga matetika izay mampirongatra ny kolikoly<ref name=":0" />. ==== Fahalemen' ny andrim-panjakana mpanara-maso ==== Matetika tsy manana fitaovana sy loharanom-bola ary fahaleovan-tena ho enti-miasa amim-pahombiazana ny andrim-panjakana isan-karazany tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[kolikoly]] eto Madagasikara, toy ny rafitra mpanara-maso sy ny fisafoana ary ny fitsarana<ref name=":0" />. ==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ==== Mampiroborobo ny [[kolikoly]] sy ny fisitrahana tsy ara-dalàna ny volam-panjakana sy ny fitaovam-panjakana, ny fizahan-tavan' olona sy ny [[kiantranoantrano]], izay anomezana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fahitahitana (relation personnelle) sy ara-pôlitika fa tsy mifototra amin' ny fahaiza-manao<ref><small>"[https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf? Overview of corruption and anti-corruption in Madagascar] {{Wayback|url=https://knowledgehub.transparency.org/assets/uploads/kproducts/Overview-of-corruption-and-anti-corruption-in-Madagascar-2021_U4-reviewed_PR.pdf |date=20211221170452 }}", ''knowledgehub.transparency.org''</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://publications.ut-capitole.fr/id/eprint/25089/1/SerreBastien2017.pdf? La lutte contre la corruption à Madagascar (PDF)]" (thèse de doctorat), ''publications.ut-capitole.fr''</small></ref>. ==== Tsy fahampian' ny mangarahara sy ny tamberin' andraikitra ==== Manosika amin' ny fanaovana [[kolikoly]] eto Madagasikara ny tsy fahampian' ny mangarahara amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. Ao koa ny tsy fahampian' ny fampahalalam-baovao sy ny tsy fisian' ny rafitra mahomby momba ny [[tamberin' andraikitra]]<ref><small>"[https://tradingeconomics.com/madagascar/cpia-transparency-accountability-and-corruption-in-the-public-sector-rating-1-low-to-6-high-wb-data.html Madagascar - CPIA Transparency, Accountability, And Corruption In The Public Sector Rating (1=low To 6=high)]", ''tradingeconomics.com''</small></ref><ref><small>"[https://data.worldbank.org/indicator/IQ.CPA.TRAN.XQ CPIA transparency, accountability, and corruption in the public sector rating (1=low to 6=high)]", ''data.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://uncaccoalition.org/new-civil-society-report-on-madagascar-momentum-built-on-anti-corruption-initiatives-requires-concrete-legal-action-and-increased-political-will-to-advance-efforts/ New Civil Society Report on Madagascar: Momentum built on anti-corruption initiatives requires concrete legal action and increased political will to advance efforts]", ''uncaccoalition.org'' (13/08/2021)</small></ref>. ==== Fiarovana ny tombontsoan' antoko pôlitika ==== Matetika dia leferina, na misy mamporisika mihitsy aza, ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]], hany ka mahazo vahana ny [[tsimatimanota]] eo amin' ny fanaovana kolikoly. Manana anjara toerana lehibe amin' ny fanaovana kolikoly ny tambajotra pôlitika miaro ny mpanao kolikoly mampandroso ny tombontsoan' antoko<ref name=":9"><small>"[https://www.reuters.com/world/africa/madagascan-presidents-ex-aide-guilty-offering-mining-licence-bribes-2024-02-20/ Madagascan president's ex-aide convicted of offering mining licence for bribes]", ''www.reuters.com'' (20/02/202)</small></ref><ref><small>"[https://freedomhouse.org/country/madagascar/freedom-world/2024?utm_source=PANTHEON_STRIPPED Madagascar]", ''freedomhouse.org''</small></ref>. === Antony ara-kolontsaina === ==== Lova navelan' ny vanim-potoana faha mpanjaka ==== Amin' ny fiarahamonina malagasy sasany, ny rafi-pahefana nentim-paharazana, toy ny fitondran' ny lehibem-poko na filoham-poko, na ny rafitra ahitana [[sarangam-poko]] ([[andriana]], [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], sns), dia nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny fiainana ara-[[pôlitika]] sy ara-[[toekarena]]<ref name=":10"><small>"[https://bti-project.org/fileadmin/api/content/en/downloads/reports/country_report_2024_MDG.pdf? BTI 2024 Country Report - Madagascar]", ''bti-project.org''</small></ref>. Indraindray ireo rafitra ireo dia miaraka amin' ny fanao misy [[fizahan-tavan' olona]] sy [[kiantranoantrano]] ary [[kolikoly]], izay ahitana fitsinjaràna ny loharanon-karena mifototra amin' ny fifandraisan' ny tena manokana na ny maha iray vondrona ([[fianakaviana]], [[saranga]], [[Vondrom-poko|foko]])<ref name=":4" /><ref><small>"[https://www.elibrary.imf.org/configurable/content/book$002f9781513584058$002fCH009.xml?t:ac=book%24002f9781513584058%24002fCH009.xml Chapter 9: Madagascar: Institution-Building in a Fragile State]", ''www.elibrary.imf.org'' (18/03/2022)</small></ref>. Misy fiantraikany amin' ny fanao sasany sy mandrisika ny endrika kolikoly sasany eto [[Madagasikara]] ny fifamatorana misy eo amin' ny fahefana nentim-paharazana sy ny fahefana ara-pôlitika<ref name=":5" /><ref><small>"[https://ocindex.net/country/madagascar? Madagascar]", ''ocindex.net'' (2023)</small></ref><ref><small>Jean Frémigacci, [https://books.openedition.org/pur/62386 ''État moderne et culture politique nationale à Madagascar''], ''books.openedition.org''</small></ref>. ==== Lova napetraky ny fanjanahan-tany ==== Namela lova eo amin' ny fitantananan-draharaham-panjakana ny tantaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany teto Madagasikara]]<ref name=":6"><small>"[https://www.mexicohistorico.com/paginas/the-impact-of-colonialism-on-madagascar-wars-0a001a7d.html? The Impact of Colonialism on Madagascar Wars]", ''www.mexicohistorico.com''</small></ref><ref name=":7"><small>"[https://www.aehnetwork.org/blog/the-colonial-legacy-of-corruption-among-local-elites-in-africa/ The Colonial Legacy of Corruption Among Local Elites in Africa]", ''www.aehnetwork.org''</small></ref>. Nanjakan' ny [[didy jadona]] sy ny tsy fisian' ny [[tamberin' andraikitra]] amin' ny mponina eo an-toerana indraindray ny rafitra fanjanahantany sy ny fitrandrahana ny loharanon-karena ho tombontsoan' i [[Frantsa]]<ref name=":7" /><ref><small>"[https://www.cdsafrica.org/reclaiming-justice-madagascars-rightful-fight-for-the-scattered-islands/ Reclaiming Justice: Madagascar’s Rightful Fight for the Scattered Islands]", ''www.cdsafrica.org''</small></ref>. Namela takaitra teo amin' ny toe-tsain' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] sy teo amin' ny fomba fitondrana ny andrim-panjakana rehetra izany fanao izany, ka nahatonga ny fandeferana manoloana ny [[fanararaotam-pahefana]] sy ny fandaminana tsy ara-pitsarana<ref name=":6" />. Nahatonga fampivangongoana fahefana sy fitantanan-draharaha tsy mangarahara indraindray ny vanim-potoan' ny fanjanahantany frantsay, izay nanamora ny karazana [[kolikoly]] sasany<ref><small>"[https://bti-project.org/en/reports/country-report/MDG? Madagascar Country Report 2024]", ''bti-project.org''</small></ref>. ==== Kolontsaina ankehitriny ==== Miorim-paka lalina ao anatin' ny [[kolontsaina malagasy]] ny [[kiantranoantrano]], izay manamora ny tambajotra mifototra amin' ny [[kolikoly]]. Manampy izany koa ny fanomezana lanjany ny tsiambaratelo sy ny fahanginana ka mahatonga ny Malagasy tsy ho zatra na harisika amin' ny filazana ny zava-misy tsy ara-dalàna<ref name=":8" /><ref><small><nowiki>''</nowiki>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0962629823001518? (Re)Interpreting corruption in local environments: Disputed definitions, contested conservation, and power plays in Northern Madagascar]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref>. Manamafy ny fanaovana kolikoly eto Madagasikara ny fahitana fa toa manamora ny fahazoana tolotra avy amin' ny sampan-draharaham-panjakana ny kolikoly. Tsy ampy ny fanabeazana ho olom-banona sy ny fahazoam-baovao ka tsy afaka mitory momba ny fisian' ny kolikoly ny ankamaroan' ny olom-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.afrobarometer.org/publication/ad302-les-malgaches-deplorent-lampleur-de-la-corruption-mais-craignent-de-la-signaler/ AD302: Les Malgaches déplorent l’ampleur de la corruption, mais craignent de la signaler]", ''www.afrobarometer.org''</small></ref>. === Antony mifandray amin' ny fitantanana ny harena voajanahary === ==== Habetsahan' ny harena voajanahary ==== Ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]] eto [[Madagasikara]], toy ny [[ala]] sy ny [[Harena an-kibon' ny tany|harena ankibon' ny tany]] ary ny harena momba ny [[jono]], izay mety hiteraka fikirakirana vola be, dia misarika ny fitsiriritana, ka mahatonga ny kolikoly, indrindra eo amin' ny sehatry ny fitrandrahana [[Hazo (akora)|hazo]] sy ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|fitrandrahana harena an-kibon' ny tany]] ary ny jono<ref><small>"[https://globalwitness.org/en/press-releases/illegal-malagasy-timber-trade-worth-up-to-460000-a-day/ Illegal Malagasy timber trade worth up to $460,000 a day]", ''globalwitness.org'' (02/12/2009)</small></ref><ref><small>"[https://eia.org/press-releases/unless-domestic-rosewood-and-ebony-trade-in-madagascar-are-tightly-regulated-the-countrys-rainforests-are-still-in-jeopardy/ Unless domestic rosewood and ebony trade in Madagascar are tightly regulated, the country’s rainforests are still in jeopardy]", ''eia.org'' (4/02/2025)</small></ref>. ==== Fahalemen' ny arofanina ==== Mampiroborobo ny [[kolikoly]] ny fahalemena na ny fahabangan' ny andrim-panjakana mifehy ny fitrandrahana ny harena voajanahary na ny tsy fampiharana ny arofanina ara-dalàna. Indraindray, na matetika mihitsy aza, no tsy mahomby sady tsy mangarahara ny fomba fiasan' ny sampan-draharaham-panjakana misahana ny harena voajanahary<ref name=":0" /><ref name=":10" /><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/the-gold-sector-in-madagascar-at-the-heart-of-illicit-practices? The gold sector in Madagascar: at the heart of illicit practices]", ''www.u4.no'' (28/11/2022)</small></ref>. == Sehatra anjakan' ny kolikoly == Betsaka ny sehatra anjakan' ny kolikoly eto [[Madagasikara]], ka anisan' izany ny fitsarana, ny fitandroana ny filaminana, ny hetra, ny fadin-tseranana, ny fananan-tany, ny varotra, ny indostria, ny tontolo iainana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny fahasalamana<ref><small>"[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption Madagascar - Corruption]", ''www.privacyshield.gov''</small></ref>. === Sehatr' asam-panjakana amin' ny ankapobeny === Mamely ny sehatra maro amin' ny asam-panjakana eto [[Madagasikara]] ny [[kolikoly]]. Araka ny fahitan' ny besinimaro sy ny fanadihadiana dia tsy mitovy ny halalin' ny fisian' ny kolikoly eo amin' ny sehatra isan-karazany. Asehon' ny fanadihadiana nataon' ny ''[[Afrobaromètre]]'' ny fijerin' ny [[Malagasy]] fa mahery vaika ny firongatry ny kolikoly<ref name=":1" />. ==== Fitandroana ny filaminana sy fitsarana ==== Voasokajy ho anisan' ny mpanao kolikoly lehibe indrindra eto Madagasikara ny ao amin' ny fitandroana filaminana<ref name=":1" />, izay ahitana ny pôlisy sy ny zandarimariam-pirenena. Izany dia miseho amin' ny alalan' ny fitakiana tsolotra mba tsy hampiharana lamandy, amin' ny alalan' ny fisamborana tsy ara-dalàna na ny tsy fanohizana intsony ny fanadihadiana momba ny raharaha izay efa natakalo vola. Heverina ho tena ahitana mpanao kolikoly be ihany koa ny rafi-pitsarana<ref name=":1" />. Misy fiantraikany amin' ny [[didim-pitsarana]] sy amin' ny fanapahan-kevitra momba ny fanamelohana na ny famotsorana ny olona tsaraina izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/madagascars-specialised-anti-corruption-court-the-quest-to-end-impunity Madagascar’s specialised anti-corruption court: The quest to end impunity]", www.u4.no (21/10/2019)</small></ref>. ==== Fitantanan-draharaham-panjakana ==== Ny fitantanan-draharaham-panjakana amin' ny ankapobeny eto [[Madagasikara]] dia ahitana kolikoly. Ohatra, ny fahazoana antontan-taratasy ara-panjakana (fahazoan-dalana, [[kara-panondro]], sns.) dia mety hitarazoka na hitsahatra mihitsy raha tsy misy ny fandoavana [[tsolotra]]. Maro ny mpiasam-panjakana voarohirohy amin' ny fanodinkodinam-bola na fizahan-tavan' olona momba ny fanomezana [[tsenam-baro-panjakana]]<ref><small>"[https://www.pplaaf.org/cases/misappropriation-of-public-health-funds-in-madagascar.html? Misappropriation of Public Health Funds in Madagascar]", ''www.pplaaf.org''</small></ref>. ==== Fananan-tany ==== Mazàna no manjavozavo ny fifampiraharahana momba ny [[fananan-tany]] izay mora andairan' ny kolikoly, ka miteraka ady tany sy fakana tanin' olona an-keriny tsy ara-dalàna ary fanaovana hosoka ny antontan-taratasy<ref><small>"[https://engoo.com/app/daily-news/article/small-farmers-in-madagascar-say-chinese-investors-forced-them-to-sell-their-land-for-dirt-cheap/yfdCAEt8Eee8IAOR5NT5Ww? Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]", ''engoo.com'' (15/06/2017)</small></ref><ref><small>"[https://globalvoices.org/2017/06/05/land-grabs-chinese-investors-madagascar/ Small Farmers in Madagascar Say Chinese Investors Forced Them to Sell Their Land for Dirt Cheap]", ''globalvoices.org'' ('''5/06/2017''')</small></ref><ref><small>"[https://mg.globalvoices.org/2017/06/06/101469/ Shinoa Mpampiasa Vola Manery Tantsaha Malagasy Hivarotra ny Taniny Amin'ny Ariary Fito]", ''mg.[[Global Voices amin'ny teny Malagasy|globalvoices]].org''</small></ref>. Mety ho sarotra sy andoavam-bola be ny fahazoana taratasin-tany noho ny kolikoly<ref><small>"[https://gret.org/en/the-challenges-of-land-governance-in-west-africa-and-madagascar/ The challenges of land governance in West Africa and Madagascar]", ''gret.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.privacyshield.gov/ps/article?id=Madagascar-corruption& Madagascar - Corruption]", ''www.privacyshield.gov''</small></ref>. Ny fanadihadiana nataon' ny [[Transparency International Initiative Madagascar]] tamin' ny taona 2023 no nahafantarana fa ny 43&nbsp;% amin' ny olona nandray fepetra hiaro ny fananan-taniny dia niharan' ny kolikoly<ref><small>"[https://www.transparency.org/en/news/beautiful-land-corruption-discrimination-land-rights-sub-saharan-africa? This beautiful land; corruption, discrimination and land-rights in Sub-Saharan-Africa]", ''www.transparency.org''</small></ref><ref><small>"[https://images.transparencycdn.org/images/24.04.09_LO-RES-REV-THIS-BEAUTIFUL-LAND-LCD-REPORT.pdf? THIS BEAUTIFUL LAND Corruption, discrimination and land rights in Sub-Saharan Africa]", ''images.transparencycdn.org''</small></ref><ref name=":11" />. Anisan' ny fanao amin' izany ny [[tsolotra]], ny [[fanararaotam-pahefana]] ary ny fanodikodinam-pahefana ataon' ny mpiasan' ny [[fananan-tany]] sy ao amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] ary ny [[fokontany]]<ref name=":11"><small>"[https://www.transparency.mg/actualites/presentation-des-resultats-du-diagnostic-des-risques-et-de-perception-de-la-corruption-dans-les-processus-de-securisation-fonciere/ Corruption foncière à Madagascar: 43% des répondants en sont victimes]", ''www.transparency.mg''</small></ref>. ==== Fadintseranana ==== Ny kolikoly eny amin' ny [[fadintseranana]] dia miseho amin' ny alalan' ny fanombanana ambany ny entana, sy fanambaràna diso na fandoavam-bola tsy ara-dalàna, mba hanamorana ny fampidirana na fanondranana entana tsy ara-dalàna na tsy nanaovana fanambaràna<ref><small>"[https://www.ifo.de/DocDL/cesifo1_wp9489.pdf? Corruption in Customs]", ''www.ifo.de''</small></ref><ref><small>"[https://cepr.org/voxeu/columns/detecting-tariff-evasion-low-income-countries-new-evidence-matched-transaction-level? Detecting tariff evasion in low-income countries: New evidence from matched transaction-level data]", ''cepr.org''</small></ref><ref><small>"[https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/five-operational-lessons-new-research-corruption-customs? Five operational lessons from new research on corruption in customs]", ''blogs.worldbank.org''</small></ref>. ==== Fitrandrahana ny harena voajanahary ==== Ahitana fitrandrahana tsy ara-dalàna ny sehatry ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]], toy ny fanapahana [[andramena]] sy ny fitrandrahana [[vatosoa]] ary ny [[Jono|fanjonoana]]. Izany dia matetika mifandray amin' ny kolikoly ataon' ny mpitondra fanjakana<ref><small>"[https://washmatters.wateraid.org/blog/mineral-rights-to-human-rights-capturing-madagascars-resource-wealth? Mineral rights to human rights: capturing Madagascar’s resource wealth to end water and sanitation poverty]", ''washmatters.wateraid.org''</small></ref><ref><small>"[https://e360.yale.edu/features/madagascar-rosewood-singapore-trafficking? How Traffickers Got Away with the Biggest Rosewood Heist in History]", ''e360.yale.edu''</small></ref>. Na dia eo aza ny fandaniana [[fehezan-dalàna]] vaovao momba ny harena ankibon' ny tany tamin' ny taona 2023 izay mikendry ny hampitombo ny mangarahara, dia mbola simba ihany ny sehatra noho ny fahazoan-dalana tsy mazava sy ny kolikoly, izay manakivy ny mpampiasa vola matotra<ref name=":9" /><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-un-nouveau-code-d-extraction-miniere-pour-relancer-un-secteur-fige_6245091_3234.html A Madagascar, un nouveau code d’extraction minière pour relancer un secteur figé]", ''www.lemonde.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/economie/article/2024/06/28/a-madagascar-ke-rafitoson-promue-nouvelle-vigie-de-l-extraction-miniere_6245070_3234.html? A Madagascar, Ke Rafitoson promue nouvelle vigie de l’extraction minière]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. ==== Fonja ==== Araka ny fanadihadiana natao tamin' ny taona 2024 dia manjaka ny kolikoly any amin' ny raharahan' ny fonja malagasy. Mitatitra ny voafonja fa tsy maintsy mandoa tsolotra mba hahazoana sakafo, famindrana fonja na fitsidihan' ny fianakaviana. Manamarina ireo fanao ireo ny mpiambina noho ny tsy fahampian' ny loharanon-karena sy ny faharatsian' ny tontolon' ny asa<ref><small>"[https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/une-etude-sur-la-corruption-dans-les-prisons-a-madagascar-publiee-par-transparency-international-1483535.html Une étude sur la corruption dans les prisons à Madagascar publiée par Transparency International]", ''la1ere.francetvinfo.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/pixels/article/2024/03/22/predator-une-plainte-deposee-en-france-concernant-l-utilisation-du-logiciel-espion-a-madagascar_6223552_4408996.html Predator : une plainte déposée en France concernant l’utilisation du logiciel espion à Madagascar]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. === Sehatra tsy miankina === Eto [[Madagasikara]] dia miseho ao amin' ny sehatra tsy miankinahany koa ny [[kolikoly]], izay miteraka tsy rariny eo amin' ny fifaninanana sy mampihisatra ny fampiasam-bola ary manimba ny fitokisan' ny mpisehatra ara-toekarena<ref><small>"[https://www.trade.gov/country-commercial-guides/madagascar-market-challenges? Madagascar market challenges]", ''www.trade.gov''</small></ref><ref><small>"[https://baselgovernance.org/sites/default/files/2024-11/NCPA%20Paper%20Edition%202%20Update.pdf? Engaging the private sector in Collective Action against corruption]", ''baselgovernance.org''</small></ref>. ==== Kolikoly amin' ny samy tsy miankina ==== Mahazo ny orinasa tsy miankina ny [[kiantranoantrano]] sy ny fiangarana. Hita izany amin' ny fampidirana olona avy amin' ny fianakaviana na havan' ny olona manam-pahefana, ho mpiasa, izay tsy misy fijerena fahaiza-manao. Mazàna ny tompon' andrakitra sasany amin' ny orinasa eto Madagasikara no manao izany mba hahazoana tombony tsy ara-drariny<ref><small>"[https://www.transparency.org/en/press/transparency-international-calls-for-accountability-in-madagascars-lychee-market? Transparency International calls for accountability in Madagascar’s lychee market]", ''www.transparency.org'' (10/11/2022)</small></ref>. Mahazo ny sehatra ara-bola koa ny kolikoly, ohatra amin' izany ny [[famotsiam-bola]], ny fampindramam-bola misy hosoka na ny fanodinkodinana ny fitanana kaonty<ref name=":4" /><ref><small>"[https://pwyp.org/deep-concern-about-the-possible-prosecution-of-ketakandriana-rafitoson-in-madagascar/ Deep concern about the possible prosecution of Ketakandriana Rafitoson in Madagascar]", ''pwyp.org''</small></ref>. ==== Kolikoly miaraka amin' ny mpiasam-panjakana ==== Mety hiseho amin' ny fifampiraharahana ara-barotra ny [[kolikoly]], ohatra amin' ny alalan' ny fanondrotana ny vola voasoratra anaty faktiora, ny fanaovana faktiora sandoka na fandoavam-bola tsy ara-dalàna. Mety hotombanana ambany ny vidin' entany na hisy hosoka ny taratasin' ny [[fadintseranana]] mba hahatonga ny orinasa mpanafatra sy mpanondrana entana tsy handoa haban-tseranana. Mety hiakatra anefa ny saran' ny fandraharahana noho izany fanao izany, izay mety hiteraka fatiantoka. Mety handoa [[tsolotra]] amin' ny mpiasam-panjakana ny orinasa mba hahazoana fifanarahana, fahazoan-dàlana na fanomezan-dàlana. Azon' izy ireo atao ihany koa ny mandoa vola miafina amin' ny mpifaninana mba hanodinana ny antso ho an' ny tolo-bidy na ho fizaràna ny tsena. Miteraka tsy fampiharana ny fitsipiky ny fifaninanana sady manimba ny orinasa tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna izany kolikoly izany. == Vokatry ny kolikoly == Miteraka fanodinkodinana ny harem-bahoaka, izay tokony hampiasaina hamatsiana ny tetikasa fampandrosoana eto Madagasikara, ny [[kolikoly]]. Mampitombo ny tsy fitoviana ara-tsôsialy ity fanao mamohehatra ity satria mampitombo ny haren' olom-bitsy izay mampahantra ny sarambabem-bahoaka. Miteraka fahapotehan' ny asa sahanin' ny fanjakana ho an' ny daholobe ny kolikoly, anisan' ireo asa ireo ny fahasalamana, ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary ny famatsiana [[angovo]] sy [[rano]]. Ity fanao ity koa dia mampikorosy fahana ny [[fanjakana tan-dalàna]] ary mampihena ny fitokisan' ny olom-pirenena ny fanjakana sy ny andrim-panjakana ao aminy. === Fiantraikany eo amin' ny toekarena === ==== Vato misakana ny fitomboana ara-toekarena ==== Eto Madagasikara dia manakivy ny fampiasam-bola avy any ivelany sy eto an-toerana ny [[kolikoly]] satria miteraka tontolo tsy azo antoka sy tsy azo atokisana. Ny orinasa dia misalasala hampiasa ny volany amin' ny sehatra tsy ahitana fitsipi-dalao mazava fa matetika mitaky fanaovana kolikoly mba hahazoana fifanarahana na fahazoan-dalana. Araka ny fanadihadiana natao dia mety hihena 0,5&nbsp;% hatramin' ny 1&nbsp;% isan-taona ny fitomboan' ny [[toekaren' i Madagasikara]] vokatry ny kolikoly. ==== Fanodinkodinana ny fampiasam-bolam-panjakana ==== Ny volam-panjakana natao hanomezana tolotra tena ilaina ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] ([[fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]) dia lasa tombontsoa samirerin' ny mpanao kolikoly. Miteraka fiharatsian' ny asam-panjakana sy tsy fahampian' ny fampiasam-bola amin' ny [[fotodrafitrasa]] ilaina amin' ny fampandrosoana ara-toekarena izany. ==== Fidangan' ny fandaniana ==== Ny kolikoly dia miteraka fandaniana fanampiny ho an' ny orinasa eto Madagasikara, izay tsy maintsy mandoa [[tsolotra]] na mizaka fatiantoka mifandray amin' ny kolikoly. Miantraika amin' ny vidin' ny entana sy amin' ny tolotra izany fandaniana fanampiny izany, izay misy fiantraikany amin' ny fahefa-mividin' ny mpanjifa. ==== Fanodinkodinana ny fifaninanana ==== Ny kolikoly dia mandiso ny fitsipika mifehy ny tsena ary manimba ny orinasa manao ny marina izay tsy mampiasa fomba tsy ara-dalàna. Miteraka tontolom-pandraharahana anjakan' ny fanahiana sy ny tsy rariny izany ary manimba ny fahafahan' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarena malagasy]] hiatrika fifaninanana. ==== Fihenan' ny vola miditra amin' ny fanjakana ==== Mampihena ny fidiram-bolan' ny fanjakana malagasy ny kolikoly, indrindra ny fampidiram-bola amin' ny alalan' ny [[fadintseranana]] sy ny [[hetra]]. Izany dia mampihena ny loharanon-karena azo amatsiana ny fandaniam-bolam-panjakana sy ny fandaharan' asam-pampandrosoana. === Fiantraikany eo amin' ny lafiny ara-tsôsialy === ==== Fahantrana sy tsy fitoviana ==== Ny kolikoly dia mampitombo ny [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantran' ny vahoaka malagasy]] sy ny tsy fitoviana ara-tsôsialy noho io fanao io miteraka fanodikodinana ny loharanon-karena natokana ho an' ny marefo indrindra ary mametra ny fidirana amin' ny tolotra fototra ([[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], [[fahasalamana]], [[fotodrafitrasa]]). ==== Fiharatsian' ny asam-panjakana ==== Eto Madagasikara, ny kolikoly dia misy fiantraikany amin' ny kalitao sy ny fahafaha-misitraka ny asa atolotry ny fanjakana ho an' ny daholobe, toy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], ny [[fahasalamana]], ny fampanjakana ny rariny ary ny fahazoana [[rano]] sy [[herinaratra]]. Ny faraidiny indrindra sy ny any ambanivohitra no tena iharan' izany fomba fiasa ratsy izany. ==== Fahasimban' ny fahatokisana ny andrim-panjakana ==== Manimba ny fitokisan' ny olom-pirenena malagasy ny andrim-panjakana sy ny tompon' andraiki-panjakana ny kolikoly. Mampihena ny [[demôkrasia]] izany sady mampitombo ny tsy fahamarinan-toerana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy. Miteraka fahakiviana noho ny fahatsapana tsy rariny sy tsimatimanota ny kolikoly, satria matetika no tsy voasazy ny mpanao kolikoly. Manakivy ny olom-pirenena tsy hanao tatitra momba ny kolikoly izany toe-javatra izany. === Fiantraikany ara-pôlitika === Lalina ny voka-dratsin' ny kolikoly eto Madagasikara ary miteraka tsy fahamarinan-toeran' ny fitondram-panjakana sy fahalemen' ny andrim-panjakana demôkratika. ==== Tsy fahamarinan-toeran' ny fitondrana sy krizy pôlitika ==== Mety hiteraka krizy pôlitika lehibe ny kolikoly, indrindra rehefa olona ambony mpanao pôlitika no voasaringotra. Manimba ny fitokisan' ny vahoaka ny mpitondra sy ny andrim-panjakana ny tantara manafintohina momba ny kolikoly, izay mety hitarika amin' ny fanaovana fihetsiketsehana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy, eny fa hatramin' ny fanovana fitondrana aza. Nisongadinan' ny tsy fahamarin-toeran' ny fitondrana mifandray amin' ny raharaha kolikoly ny [[tantaran' i Madagasikara]]. ==== Fihalemen' ny fanjakana tan-dalàna ==== Manimba ny fototry ny [[fanjakana tan-dalàna]] ny kolikoly. Rehefa tsy ampiharina araka ny tokony ho izy ny lalàna, ary rehefa ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny fampiharana ny lalàna no manao kolikoly, dia voahitsakitsaka ny filaminana ara-pitsarana. Manamafy an' izany toe-javatra izany ny [[tsimatimanota]] sitrahin' ny mpanao kolikoly sady mampaharitra an' ilay fomba fanao eto Madagasikara. ==== Tsy fanekena ny maha ara-dalàna ny fahefam-panjakana ==== Mampihena ny fahatokisan' ny [[Zom-pirenena malagasy|olom-pirenena]] ny andrim-panjakana sy ny solontenam-panjakana ny [[kolikoly]]. Rehefa hitan' ny olom-pirenena malagasy fa miasa ho an' ny tombontsoany manokana ny mpitondra fa tsy ho an' ny tombontsoa iombonana, dia miseho ny tsy fatokiana ny maha ara-dalàna ny fitondrana. Izany dia mety hitarika amin' ny tsy fandraisana anjaran' ny olom-pirenena amin' ny raharaham-pirenena, amin' ny fahakelezan' ny taham-pahavitrihana amin' ny fiifidianana, ary amin' ny tsy fahatokisana ny mpano pôlitika. ==== Kiantranoantrano sy fizahan-tavan' olona ==== Ny [[kolikoly]] dia mampiroborobo ny fomba fanao misy [[kiantranoantrano]] sy ny [[fizahan-tavan' olona]], izay miteraka fitsinjarana toerana sy tombontsoa mifototra amin' ny fifandraisana amin' ny tena manokana sy ny fifanohanana ara-pôlitika fa tsy amin' ny fahaiza-manao sy ny fahamendrehan' ilay olona omena toerana. Manimba ny fahombiazan' ny fitantanan-draharaham-panjakana eto Madagasikara izany ary manamafy ny tsy fitovian-jon' ny olom-pirenena malagasy. ==== Fiantraikany amin' ny zotram-pifidianana ==== Misy fiantraikany amin' ny fifidianana ny kolikoly, ohatra amin' ny alalan' ny fividianana vato, fanodinkodinana ny lisi-pifidianana na fampiasana ny volam-bahoaka mba hanaovana [[fampielezan-kevitra]]. Manimba ny fahamarinan' ny fifidianana sy tsy maha marina ny fisoloan-tena [[Demôkrasia|demôkratika]] izany. ==== Fanjakana lasa fitaovan' olom-bitsy ==== Amin' ny tranga ratsy indrindra, ny [[kolikoly]] dia mety haha lasa fananan' olom-bitsy (orinasa matanjaka, vondron' olona manan-karena, sns) ny fanjakana, izay ampiasan' ny vondron' olona ho amin' ny tombotsoany manokana amin' ny alalan' ny fifehezany ny andrim-panjakana sy ny pôlitikam-panjakana. Manimba ny ezaka ho amin' ny fiarovana ny tombontsoanm-bahoaka izany ary manimba ny fampandrosoana ny firenena malagasy. ==== Fahasarotan' ny fampiharana ny pôlitikam-panjakana ==== Manakana ny fampiharana mahomby ny pôlitikam-panjakana ny kolikoly. Voahodinkodina ny vola atokana ho an' ny tetikasa fampandrosoana; azo amin' ny fomba tsy ara-dalàna ny fifanarahana arak' asa amin' ny fanjakana, ary tsy mahomby ny asa ataon' ny sampan-draharaham-panjakana anjakan' ny kolikoly eto Madagasikara. === Fiantraika eo amin' ny tontolo iainana === Misy fiantraikany ratsy eo amin' ny [[tontolo iainana eto Madagasikara]] ny kolikoly satria ny fahazoana tombony amin' ny fotoana fohy no laharam-pahamehana ho an' ny mpanao kolikoly fa tsy ny fiarovana ny tontolo iainana sy ny fampandrosoana maharitra. ==== Fandripahana ala sy fanondranana tsy ara-dalàna ny hazo sarobidy ==== Manamora ny famoronana fanomezan-dàlana tsy ara-dalàna hitrandraka hazo any anaty ala ny kolikoly eto Madagasikara, ka ahafahan' ny orinasa na olon-tsotra manao fitrandrahana tafahoatra, indrindra ny [[andramena]], izay karazan-kazo tena sarobidy. Mahatonga ny fandrobana ny loharanon-karena ao anaty ala ny tsy fahampian' ny fanaraha-maso sy ny firaisana tsikombakomba ataon' ny mpanao kolikoly. Mahatonga ny faharavan' ny toeram-ponenan' ny karazam-biby tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]] ny [[fandripahana ala]], izay matetika mahazo alalana noho ny fanaovana kolikoly, izany dia mandrahona ny fisian' ny karazan-javamananaina miavaka sy tsy manam-paharoa eto amin' ny Nosy. Matetika koa ny kolikoly no manam-pifandraisana amin' ny [[doro tanety]] an-tsitrapo izay atao mba hanadiovana ny tany hanaovana [[fambolena]] na hanamora ny [[fitrandrahana ala]] tsy ara-dalàna. Misy fiantraikany lehibe eo amin' ny [[tontolo iainana]] izany fandoroana ala izany ary manampy trotraka [[fiovan' ny toetany]]. ==== Fanondranana karazan-javamananaina arovana ==== Ny kolikoly dia mamela ny fihazana tsy ara-dalàna ny biby sy ny zavamaniry arovana, toy ny [[sokatra]], ny [[gidro]] sy ny [[varika]] ary ny karazan-javamaniry tsy fahita firy maro samihafa eto Madagasikara. Manome tsolotra ho an' ny mpiasan' ny fiarovana ny tontolo iainana, ny mpiasan' ny [[fadintseranana]] ary ny manampahefana eny ifotony ny tambajotran' ny mpanondrana entana tsy ara-dalàna mba hanamora ny fivarotana ireo karazam-biby ireo. Loza mitatao ho an' ny fahaveloman' ny karazan-javamananaina maro izany fanondranana sy fivarotana tsy ara-dalàna izany. ==== Fitrandrahana tsy ara-dalàna ==== Ny kolikoly dia mampiroborobo ny fitrandrahana tsy ara-dalàna ny [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara|harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]], toy ny [[volamena]], tsy misy fanajana ny fenitra ara-tontolo iainana. Manimba ny [[tontolo iainana]] sy mandoto ny [[Nofon-tany|tany]] sy ny [[rano]] ary miteraka vokatra ratsy (tsy fahasalamana, sns) ho an' ny mponina akaiky an' ilay toeram-pitrandrahana izany toe-javatra izany. ==== Fahalemen' ny fepetra fiarovana ny tontolo iainana ==== Misy fiantraikany amin' ny andrim-panjakana isan-karazany miandraikitra ny fiarovana ny tontolo iainana eto Madagasikara ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanodinkodinam-bola, ny fanalefahana ny fanaraha-maso ary ny fampahazoana laka ny [[tsimatimanota]]. Misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra ara-pôlitika sy ara-pitantanana momba ny tontolo iainana koa ny kolikoly, amin' ny alalan' ny fanomezana tombontsoa ho an' ny olom-bitsy sy tsy firaharahana ny tombontsoam-bahoaka ary tsy fiarovana ny tontolo iainana. == Ady amin' ny kolikoly == Sarotra ny miady amin' ny [[kolikoly]] eto [[Madagasikara]] noho ny tsy fahampian' ny finiavana pôlitika izay tokony hatanjaka sy haharitra. Manampy trotraka koa ny fanoherana ataon' ny tambajotra mpanao kolikoly amin' ny alalan' ny fametrahany paikady fiarovan-tena sy fitazonany ny tombontsoany. Na dia izany aza dia hetsika maro no efa natao hiadiana amin' ny kolikoly, ka mahakasika ny rafi-pitsarana sy ny [[lalàna]] ary ny andrim-panjakana sy ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena izany. === Fanamafisana ny lalàna sy ny andrim-panjakana === ==== Fandaniana lalàna sy famoahana fitsipi-pifehezana ==== Lalàna maro no nolanin' ny [[Antenimieran' i Madagasikara|Antenimiera malagas]]<nowiki/>y ho fisorohana sy ho famaizana ny [[kolikoly]]. Anisan' izany ny [[lalàna]] momba ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny [[famotsiam-bola]] ary amin' ny famatsiam-bola ny [[Fampihorohoroana|asa fampihorohoroana]]. Mikendry ny hanasokajiana ny fanaovana kolikoly ho heloka bevava ireo lalàna ireo, hanamafisana ny fahefan' ny andrim-panjakana tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny kolikoly ary hametraka rafi-piaraha-miasa iraisam-pirenena. Ankoatra ireo lalàna voalaza etsy ambony ireo (ady amin' ny kolikoly, famotsiam-bola, sns.), dia zava-dehibe ny anasongadinana ny fandraisana rijantenin-dalàna manokana momba ny [[tsenam-baro-panjakana]] sy ny fitantanana ny volam-panjakana ary ny fahazoan' ny olom-pirenena vaovao. Mikendry ny handamina ny fomba fiasa sy hanamafisana ny mangarahara ireo rijanteny ireo. ==== Famoronana andrim-panjakana manokana ==== Andrim-panjakana maromaro no natsangana eto Madagasikara mba hiadiana amin' ny kolikoly, anisan' izany ny [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]), ny [[Cour des Comptes]] ary ny [[Cellule de Renseignement Financier]] (CRF) na [[Cellule Nationale de Traitement des Informations Financières]] (CENTIF). Ny BIANCO no fototra ao amin' ny rafitra miady amin' ny kolikoly. Nohamafisina ny andraikiny nandritra ny taona maro, izany dia nanome azy fahefana hanao fanadihadiana sy fanenjehana. Na izany aza dia mbola olana hatrany ny tsy tena fananany fahaleovan-tena sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana hampandehanany ny asany. Mitana anjara toerana lehibe eo amin' ny fanaraha-maso ny volam-panjakana ny Cour des Comptes, ka noho izany dia zava-dehibe amin' ny fisorohana ny kolikoly eo amin' ny fitantanana ny volam-panjakana ny fanamafisana sy ny fahaleovan-tenany. Tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny [[famotsiam-bola]] sy ny famatsiam-bola ny fampihorohoroana ny CENTIF, koa zava-dehibe ny hetsika ataony amin' ny famantarana ny vola tsy ara-dalàna mifandray amin' ny kolikoly. === Paikadim-pirenena sy pôlitika isan-tsehatra === ==== Paikady nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly (''Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption'', SNLCC) ==== Namaritra paikady lehibe ny [[Paikady Nasionaly hiadiana amin' ny kolikoly]] 2015-2025, anisan' izany ny fisorohana, ny famaizana, ny fanentanana ary ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena. Niteraka fandrosoana izany, indrindra amin' ny fametrahana ny fenitra ara-dalàna sy andrim-panjakana hisahana ny ady amin' ny kolikoly eto Madagasikara. Ny SNLCC (2024-2028), izay novolavolaina ankehitriny miaraka amin' ny fanohanan' ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]), dia mikendry ny hanambatra ny zava-bita sy hanamafy ny fahombiazan' ny ady amin' ny kolikoly. ==== Pôlitika isan-tsehatra ==== Maro ny ezaka natao teto Madagasikara hampidirana ny ady amin' ny kolikoly ao amin' ny pôlitika isan-tsehatra, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[tsenam-baro-panjakana]], ny [[fadintseranana]], ny fitantanam-bolam-panjakana ary ny fitantanana ny harena voajanahary. Izany dia notanterahina amin' ny fametrahana fomba fiasa [[Fangaraharana|mangarahara]] sy rafitra fanaraha-maso ary fitsipi-pitondrantena. === Fametrahana mangaraharana sy tamberin' andraikitra === ==== Fanambaràm-pananana ==== Fitaovana lehibe amin' ny fisorohana ny [[kolikoly]] sy ny fanodinkodinana ny volam-panjakana ny adidy momba ny fanambaràm-pananana izay tokony hataon' ny mpiasam-panjakana malagasy ambony. Na izany aza dia mbola sarotra ny fampiharana izany sy ny fanaraha-maso ny fanambaràna. ==== Fanajana ny zo hahazo vaovao ==== Nahitana fandrosoana ny fanajana ny zon' ny olom-pirenena hahazo vaovao, saingy mila ezaka fanampiny mba hiantohana ny tena [[fangaraharana]] amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana. ==== Fandraisana anjaran' ny fiarahamonim-pirenena ==== Manana anjara toerana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly ny [[fiarahamonim-pirenena]] eto Madagasikara. Amporisihina ny fandraisany anjara amin' ny alalan' ny fifampidinihana sy ny fanaraha-maso ary ny fitorohana. === Fiaraha-miasa iraisam-pirenena === ==== Fiaraha-miasa iraisam-pirenena ==== Ny tetikasa toa izay natomboky ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) tamin' ny taona 2021 dia nikendry ny hiady amin' ny [[kolikoly]] sy amin' ny fanondranana an-tsokosoko ny karazam-biby avy eto Madagasikara mankany ivelany<ref><small>"[https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar U.S. Government Launches New Project to Combat Corruption and Wildlife Trafficking in Madagascar] {{Wayback|url=https://www.usaid.gov/madagascar/press-release/nov-15-2021-us-government-launches-new-project-combat-corruption-and-wildlife-trafficking-madagascar |date=20250107154529 }}", ''<nowiki>https://www.usaid.gov</nowiki>''</small></ref>. Manohana an' i [[Madagasikara]] amin' ny ady amin' ny kolikoly ny mpiara-miombona antoka iraisam-pirenena maro, anisan' izany ny [[Firenena Mikambana]] (amin' ny alalan' ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|PNUD]] sy ny [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]])), ny [[Vondrona Afrikana]] (''Union Africaine''), ny [[Banky Maneran-Tany]] (''Banque Mondiale''), ny [[Vondrona Eorôpeana]] (''Union Européenne'') ary ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|Vondron-Tany Miteny Frantsay]] (''[[Organisation internationale de la francophonie]]'' na ''[[OIF]]''). Manome fanohanana ara-teknika sy ara-bola ireo mpiara-miombona antoka ireo mba hanamafisana ny fahaiza-manaon' ny andrim-panjakana sy hampiharana ny hetsika enti-miady amin' ny kolikoly. Ny OIF, ohatra, dia nanangana tetikasa "Ady amin' ny kolikoly mampiasa fomba fiasa mifototra amin' ny Zon' Olombelona" ("''Lutte contre la corruption selon une approche basée sur les Droits de l'Homme"''). ==== Fikambanana ao amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena ==== Nanatevin-daharana amin' ny fifanarahana iraisam-pirenena miady amin' ny [[kolikoly]] i [[Madagasikara]], toy ny [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations unies contre la corruption'') sy ny [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin' ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). Izany dia manery ny fanjakana malagasy hampihatra ny fepetra voalazan' ireo fifanarahana ireo sy hiara-miasa amin' ny firenena hafa amin' ny ady amin' ny kolikoly. === Mbola betsaka ny fanamby lehibe === ==== Ho enti-manana sy fahaleovan-tenan' ny andrim-panjakana ==== Indraindray dia tsy ampy ny vola sy ny olona tokony hampiasain' ny [[BIANCO]] sy ny [[Cour des Comptes]] ka tsy ahafahany manatanteraka an-tsakany sy an-davany ny iraka ampanovina azy eto Madagasikara. Tokony hohamafisina noho izany ny fahaleovan-tenan’ izy ireo mba tsy hibaikoan' ny fahefana ara-pôlitika azy. ==== Fitarazohan' ny fitsarana sy tsy fahombiazany ==== Sakana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly sy amin' ny fisian' ny [[tsimatimanota]] eto Madagasikara ny fitarazohan' ny fomba fiasan' ny fitsarana sy ny tsy fahampian' ny ho enti-manana ao aminy. Tsy voatsara ara-potoana ny raharaha misy kolikoly ary zara raha mihatra ny sazy ka mahatonga ny [[fiarahamonina]] hahatsapa ny fanjakan' ny tsimatimanota. ==== Kolontsaina zatra tsimatimanota sy fandeferan' ny fiarahamonina ==== Mbola mitohy ny fandeferan' ny fiarahamonina malagasy ny endrika [[kolikoly]] sasany sy ny kolontsaina zatra ny fisian' ny [[tsimatimanota]], ka manasarotra ny fitorohana sy fanasaziana ny fanaovana kolikoly. == Jereo koa == * [[Kolikoly]] - [[tsolotra]] * ''[[Françafrique]]'' * [[Halatra omby eto Madagasikara]] * [[Kolikoly an-dalambe eto Madagasikara]] * [[Transparency International|''Transparency International'']] * [[Fitsarana]] * [[Fanjakana tan-dalàna]] - [[tamberin' andraikitra]] - [[fangaraharana]] - * [[Fanararaotam-pahefana]] - [[tsimatimanota]] - [[fizahan-tavan' olona]] - [[kiantranoantrano]] - [[famotsiam-bola]] - * [[Didim-pitsarana]] * [[Tsenam-baro-panjakana]] * [[Fananan-tany]] * [[Andramena]] (''[[Dalbergia]]'') - [[angonoka]] - [[tanalahy]] - [[Harena voajanahary]] - [[Valan-javaboarim-pirenena]] - [[Faritra arovana]] * [[Bureau Indépendant Anti-Corruption]] (na [[BIANCO]]) - [[Cour des Comptes]] - [[Cellule de Renseignement Financier]] (CRF) na [[Cellule Nationale de Traitement des Informations Financières]] (CENTIF) - [[Pôles Anti-Corruption]] (PAC) * [[Stratégie Nationale de Lutte Contre la Corruption]] - * [[Programme des Nations unies pour le développement]] ([[PNUD]]) - ny [[United States Agency for International Development]] ([[USAID]]) - [[Office des Nations unies contre la drogue et le crime]] ([[ONUDC]]) - * [[Fifanarahan' ny Firenena Mikambana Miady amin' ny Kolikoly]] (''Convention des Nations Unies contre la corruption'') - [[Fifanarahan' ny Vondrona Afrikanina momba ny Fisorohana sy ny Ady amin' ny Kolikoly]] (''Convention de l'Union Africaine sur la prévention et la lutte contre la corruption''). == Rohy ivelany == * "[https://www.u4.no/publications/tude-de-la-corruption-et-des-mesures-anti-corruption-madagascar Étude de la corruption et des mesures anti-corruption à Madagascar]", ''www.u4.no,'' 9 March 2021. * "[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VF.pdf Guide de la lutte contre la corruption pour les jeunes à Madagascar]", ''www.undp.org'' * "[https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html La lutte contre la corruption] {{Wayback|url=https://www.presidence.gov.mg/19-a-la-une/63-la-lutte-contre-la-corruption.html |date=20241213102520 }}", ''www.presidence.gov.mg'', 06-12-2024 * "[[google:corruption+à+Madagascar&oq=corruption+à+Madagascar&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyCQgAEEUYORiABDIICAEQABgWGB4yCAgCEAAYFhgeMggIAxAAGBYYHjIICAQQABgWGB4yCAgFEAAYFhgeMggIBhAAGBYYHjIICAcQABgWGB4yCAgIEAAYFhgeMggICRAAGBYYHtIBCDg0NjBqMGo5qAIAsAIB&sourceid=chrome&ie=UTF-8|Evaluation de lutte contre corruption]]", ''www.undp.org'', 11 juin 2012 * "[https://www.giz.de/en/downloads/Factsheet%20SFF%20Bianco%20frz%20100276.html.pdf Renforcement des Institutions de Lutte contre la Corruption à Madagascar]", ''www.giz.de'' * "[https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ Bilan négatif de la lutte contre la corruption à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/bilan-negatif-de-la-lutte-contre-la-corruption-a-madagascar/ |date=20241213125554 }}", ''actu.orange.mg'', 26 octobre 2024 * "[https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ Le phénomène de la corruption à Madagascar persiste à un niveau élevé] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/le-phenomene-de-la-corruption-a-madagascar-persiste-a-un-niveau-eleve/ |date=20240908023722 }}", ''actu.orange.mg'', 19 aout 2024. * "[https://newsmada.com/2024/08/06/kolikoly-eto-madagasikara-lohalisitra-ireo-minisitera-fototra/ Kolikoly eto Madagasikara: lohalisitra ireo minisitera fototra]", ''newsmada.com'', 6 août 2024 * "[https://www.moov.mg/actualite/91972-ady-aminny-kolikoly-hiara-hiasa-ny-antenimierampirenena-sy-ny-bianco Ady amin’ ny kolikoly: Hiara-hiasa ny Antenimierampirenena sy ny BIANCO]", ''www.moov.mg'', 31 octobre 2024 * "[https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php Kolikoly eto Madagasikara Manapotika ny toekarena sy sosialim-bahoaka] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/kolikoly-eto-madagasikara-manapotika-ny-toekarena-sy-sosialim-bahoaka-15827.php |date=20241213104615 }}", ''www.tiatanindrazana.mg'', 30 décembre 2014 * "[https://www.moov.mg/article/87159-jalcc-manam-piniavana-hiady-aminny-kolikoly-i-madagasikara JALCC: Manam-piniavana hiady amin’ ny kolikoly i Madagasikara]", ''www.moov.mg'', 11 juillet 2024 * "[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/MG2022_Tolotsoa_Guide-LCC-pour-les-jeunes-VM.pdf-.pdf Torohay ho an’ ny tanora mikasika ny ady amin’ ny kolikoly eto Madagasikara]" (pdf), ''www.undp.org'' * "[https://newsmada.com/2023/12/26/ady-aminny-kolikoly-olana-ny-toe-tsaina-sy-ny-fisianny-tsy-maty-manota-hoy-i-hanitrantenaina/ Ady amin’ ny kolikoly: olana ny toe-tsaina sy ny fisian’ ny tsy maty manota, hoy i Hanitrantenaina]", ''newsmada.com'', 26 décembre 2023 * "[http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly Ny momba ny kolikoly] {{Wayback|url=http://mtp.gov.mg/ny-momba-ny-kolikoly |date=20241213142223 }}", ''mtp.gov.mg'' * "[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php Repoblikan' ny tsolotra] {{Wayback|url=https://www.tiatanindrazana.mg/politique/repoblikan-ny-tsolotra-19657.php |date=20241213124933 }}", ''www.tiatanindrazana.m''g, 01 octobre 2015 * "[https://midi-madagasikara.mg/isotry-vehivavy-roa-md-saika-hanome-tsolotra/ Isotry: Vehivavy roa MD, saika hanome tsolotra]", ''midi-madagasikara.mg'', 21 décembre 2023 * "[https://newsmada.com/2024/07/17/tsy-maintsy-vola-ve/ Tsy maintsy vola ve ?]", ''newsmada.com'', 17 juillet 2024 * "[https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ Mpanamboatra pasipaoro belza iray nandoa tsolotra hahazahoana tsenambarompanjakana teto Madagasikara] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/mpanamboatra-pasipaoro-belza-iray-nandoa-tsolotra-hahazahoana-tsenambarompanjakana-teto-madagasikara/ |date=20220706164405 }}", ''www.malina.mg'', 10 September 2020 * "[https://forum.serasera.org/forum/message/m3f3e591494066?page=2 Tsolotra]", ''forum.serasera.org'', 14/12/2003 * "[https://www.madagate.org/politique-madagascar/chronique/7648-madagascar-corruption-plus-on-en-parle-plus-elle-persiste-et-se-multiplie.html Madagascar Corruption. Plus on en parle, plus elle persiste et se multiplie]", ''www.madagate.org'', 18 Novembre 2020 * "[https://www.lagazette-dgi.com/p-4313.html Inty sy Nday: Tena madio ve ... ?]", ''www.lagazette-dgi.com'', 20 février 2018 * "[https://www.transparency.mg/ipc/ Indice de Perception de la Corruption 2023] {{Wayback|url=https://www.transparency.mg/ipc/ |date=20241213204129 }}", ''www.transparency.mg'' * "[https://www.zinfos974.com/un-milliardaire-malgache-dans-le-viseur-du-pnf/ Un milliardaire malgache dans le viseur du PNF]", ''www.zinfos974.com'' == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Kolikoly]] [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] b0049v64fwae2ncxv13kr8jlvwwt7h3 0 290343 1136399 1093606 2026-04-27T06:17:29Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136399 wikitext text/x-wiki '''Andriambelomasina''' dia mpanjaka [[merina]] nitondra ny fanjakan' [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]] tamin' ny taona 1730 ka hatramin' ny taona 1770. Tao [[Ambohimanga]] no nisy ny renivohitry ny fanjakany. Nanapaka nandritra ny 40 taona izy, vanim-potoana naharitra sady azo lazaina hoo nisy fitoniana teo amin' ny fanjakany. Tsy azo lazaina ho mora ny fiakarany teo amin' ny fitondrana, satria tsy dia nanaiky azy ho mpitondra ara-dalàna ny vahoakan' Avaradrano tamin' ny voalohany. Izy no nandimby an' [[Andriantsimitoviaminiandriana]] ary [[Andrianjafy]] no nandimby azy. Zafikelin' [[Andriamasinavalona]] izy. Nanan-janaka maro izy, ka ny dimy lahy fa ny enna kosa vavy. Tamin' ireo zanany ireo dia Andrianjafy no nandimby azy teo amin' ny fitondrana. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] 5gix4bxtdjxvvn0w6vuemjhc9zys340 0 290345 1136414 1093613 2026-04-27T06:39:44Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136414 wikitext text/x-wiki '''Andrianjafy''' dia mpanjakan' [[Imerina Avaradrano]], izay [[Ambohimanga]] no renivohitra talohan' ny namindrana izany tao [[Antananarivo]]. Teraka tamin' ny taona 1770 izy ary maty tamin' ny taona 1787. Fantatra amin' ny anarana hoe '''Andrianjafinandriamanitra''' sy '''Andrianjafinjanahary''' koa izy. Ny rainy, [[Andriambelomasina]], no nanome azy ny fanjakan' Avaradrano sady nanendry an-d[[Andrianampoinimerina|Ramboasalama]] zana-drahalahiny hanarakaraka azy araka ny filaharan' ny fifandimbiasana. Tsy nanaiky izany didy izany Andrianjafy fa nisafidy ny zanany handimby azy ka nanao valifaty tamin' ny vahoakan' Avaradrano izay nanaiky ny fahefan' ny zana-drahalahiny. Mba hisakanana an-dRamboasalama tsy haka ny fahefana dia nanao tetika tsy nahomby hamonoana ny zana-drahalahiny Andrianjafy. Ny tsy fahombiazan' ity mpanjaka ity tamin' ny naha mpitondra azy sy ny toetrany nanjakan' ny jadona no nahatonga azy tsy ho tian' ny vahoaka tao Avaradrano. Ny fanohanan' ny vahoaka an-dRamboasalama dia niafara tamin' ny fanonganam-panjakana izay nahatonga an' [[Andrianampoinimerina]] (izay tsy iza fa Ramboasalama) hasandratra aho mpanjaka hasolo an' Andrianjafy. Tany Ilafy no nandosiran' Andrianjafy, ka tao izy no namory miaramila nefa tsy nahomby ny fiezahany haka indray ny fanjakana. Novonoin' ny mpanara-dia an' Andrianampoinimerina izy tamin' ny taona 1787. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] 7srws116up2vvb2za1kbsx0mlhodspg 0 290349 1136418 1093644 2026-04-27T06:54:49Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136418 wikitext text/x-wiki [[Sary:Mada03-0032.jpg|vignette|340x340px|Nanitatra ny tanimbary manodidina an' [[Antananarivo]] Andriantsitakatrandriana]] '''Andriantsitakatrandriana''' no mpanjakan' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] tamin' ny 1630 ka hatramin' ny 1650, nanjaka tamin' ny fahafatesan' [[Andrianjaka]] rainy. Teraka tamin' ny taona 1613 izy ary maty tamin' ny taona 1650. Nanambady roa izy: ny voalohany Ravololontsimitovy, izay niteraka ny zanany lahimatoa [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] izay nandimby azy, ary ny vadiny faharoa kosa dia Rafoloarivo izay niteraka lahy atao hoe Andriamanjakatokana. Tamin' ny fotoana nanjakany dia nandroaka ny vadiny faharoa sy ny zanany lahy hiala amin' ny tany nanjakany izy, ary nanamboatra [[fefiloha]] mba hanovana ny henihenin' i [[Betsimitatatra]] manodidina an' Antananarivo ho [[tanimbary]] midadasika hamelomana ny mponina ao an-toerana. == Ny fanjakany == Ny tena zava-bita tamin' ny fitondran' Andriantsitakatrandriana dia ny fanamboarana voalohany ny lemak' i [[Betsimitatatra]] ho lasa tanimbary lonaka, izay midadasika manodidina ny havoanan' [[Analamanga (havoana)|Analamanga]], tamin' ny alalan' ny fanamboarana [[fefiloha]]. Mandra-pahatongan' ny androny dia [[zozoro]] ihany no naniry teo amin' ny honahona manodidina an' [[Antananarivo]], izay efa nalain-drainy tamin' ny [[Vazimba]] mponina tao, am-polony taona maro talohan' izay. Rehefa avy nodiovina ny heniheny dia nanome baiko Andriantsitakatrandriana mba hanamboarna fefiloha amin' ny farany atsimon' ny honahona akaikin' Andriantany. Ny honahona any andrefan' Antananarivo no voalohany nambolena [[vary]]. Nanohy izany asa izany ny mpitondra nifandimby taty aoriana ary nanova tsikelikely an' i Betsimitatatra manontolo ho lasa [[tanimbary]] tsy mitsaha-mitombo. Voalazan' ny lovantsofina fa nanao tetika handroaka an-dRafoloarivo vadiny faharoa sy ny zanany lahy hiala amin' ny fanjakany Andriantsitakatrandriana, na dia tsy mazava ny fanamarinana an' izany fanapahan-klevitra izany. Araka ny lovantsofina mifangaro angano dia nangataka zavatra tsy mahazatra tamin-dRafoloarivo vadiny faharoa Andriatsitakatrandriana: nasainy nandeha tany amin' ny vohitr' Ambohitrakely hanome ny [[Hasina (hery tsy hita maso)|hasina]] ho an' ny zanany izy (izany hoe manao fombafomba izay heverina fa hampitombo ny hasin' ny zanany) — izany dia zavatra noheverina ho tsy azon' ny vehivavy atao ho an' ny lehilahy ao amin' ny fanjakana. Nisalasala momba izany fanotana fady izany ny vadin' ny mpanjaka nefa nanome toky azy ny vadiny fa ny fanahiany dia tokony ho maivana raha mitaha amin' ny finiavana lehibe hampita hasina amin' ny zanany lahimatoa. Nambaran' Andriatsitakatrandriana fa hanome valisoa ho an' ny vadiny noho ny fankatoavany izy amin' ny alalan' ny fanovana ny anaran' ny tanimbary vao vita hitondra ny anarany (''Rafoloarivo'') ho an' ny zanany. Nanaiky izany Rafoloarivo ka niainga ho any Ambohitrakely ka nikarakara lanonana izay nahavory ny mponina rehetra tao amin' ny tanàna kelin' i Mahatsinjo. Raha mbola banga sy tsy nisy mpiambina i Mahatsinjo dia nodoran' Andriantsitakatrandriana an-tsokosoko ny trano trano tao. Nahatsikaritra ny afo ny vahoaka variana ka niantsoantso hoe: “Ry mpanjakavavy, jereo ity loza mahatsiravina manjo antsika ity!” Nandositra ny vahoaka romotra Rafoloarivo sy ny zanany ary nianavaratra nankany [[Ilafy]] aloha, avy eo niankandrefana sy nianatsimo nankany Mahatsinjo sy Ankosy, nefa tsy nahita olona na iray aza vonona hanoka-baravarana ho an' azy ireo. Vao maraina dia tonga teny Ambohitrinimanjaka izy ireo ka nony farany dia notoloran' ny olona fialofana. Ny zanany, izay nahatazana teny lavidavitra ny vatolampy izay nantsoin' ny mponina teny hoe Anosivato, dia nanambara ny fikasany hanohy ny diany any amin' ny toerana lavidavitra kokoa, saingy naleon' ny vadin' ny mpanjaka nijanona teny Ambohitrinimanjaka izay nandevenana an' Andriamanjakatokana. Nitsidika ny fasana ny olona teo an-toerana mba hivavaka amin' ny fanahiny isaky ny misy zavona be. Azo tsidihina eny Anosivato ny fasan' ny zanak' Andriamanjakatokana, ziay antsoina koa hoe Andriamanjakatokana. == Ny nahafatesany == Nodimandry tany amin' ny taona 1650 tany ho any Andriantsitakatrandriana ary nalevina tao amin' ny fasana Fitomiandalana ao amin' ny [[Rovan' Antananarivo]]. Ny zanany lahimatoa [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] no nandimby azy. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] n9v8e6o2c8f4vgjp7xhjvwpu6c054ov 1136419 1136418 2026-04-27T06:55:13Z Thelezifor 15140 /* Jereo koa */ Rohy anatiny 1136419 wikitext text/x-wiki [[Sary:Mada03-0032.jpg|vignette|340x340px|Nanitatra ny tanimbary manodidina an' [[Antananarivo]] Andriantsitakatrandriana]] '''Andriantsitakatrandriana''' no mpanjakan' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] tamin' ny 1630 ka hatramin' ny 1650, nanjaka tamin' ny fahafatesan' [[Andrianjaka]] rainy. Teraka tamin' ny taona 1613 izy ary maty tamin' ny taona 1650. Nanambady roa izy: ny voalohany Ravololontsimitovy, izay niteraka ny zanany lahimatoa [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] izay nandimby azy, ary ny vadiny faharoa kosa dia Rafoloarivo izay niteraka lahy atao hoe Andriamanjakatokana. Tamin' ny fotoana nanjakany dia nandroaka ny vadiny faharoa sy ny zanany lahy hiala amin' ny tany nanjakany izy, ary nanamboatra [[fefiloha]] mba hanovana ny henihenin' i [[Betsimitatatra]] manodidina an' Antananarivo ho [[tanimbary]] midadasika hamelomana ny mponina ao an-toerana. == Ny fanjakany == Ny tena zava-bita tamin' ny fitondran' Andriantsitakatrandriana dia ny fanamboarana voalohany ny lemak' i [[Betsimitatatra]] ho lasa tanimbary lonaka, izay midadasika manodidina ny havoanan' [[Analamanga (havoana)|Analamanga]], tamin' ny alalan' ny fanamboarana [[fefiloha]]. Mandra-pahatongan' ny androny dia [[zozoro]] ihany no naniry teo amin' ny honahona manodidina an' [[Antananarivo]], izay efa nalain-drainy tamin' ny [[Vazimba]] mponina tao, am-polony taona maro talohan' izay. Rehefa avy nodiovina ny heniheny dia nanome baiko Andriantsitakatrandriana mba hanamboarna fefiloha amin' ny farany atsimon' ny honahona akaikin' Andriantany. Ny honahona any andrefan' Antananarivo no voalohany nambolena [[vary]]. Nanohy izany asa izany ny mpitondra nifandimby taty aoriana ary nanova tsikelikely an' i Betsimitatatra manontolo ho lasa [[tanimbary]] tsy mitsaha-mitombo. Voalazan' ny lovantsofina fa nanao tetika handroaka an-dRafoloarivo vadiny faharoa sy ny zanany lahy hiala amin' ny fanjakany Andriantsitakatrandriana, na dia tsy mazava ny fanamarinana an' izany fanapahan-klevitra izany. Araka ny lovantsofina mifangaro angano dia nangataka zavatra tsy mahazatra tamin-dRafoloarivo vadiny faharoa Andriatsitakatrandriana: nasainy nandeha tany amin' ny vohitr' Ambohitrakely hanome ny [[Hasina (hery tsy hita maso)|hasina]] ho an' ny zanany izy (izany hoe manao fombafomba izay heverina fa hampitombo ny hasin' ny zanany) — izany dia zavatra noheverina ho tsy azon' ny vehivavy atao ho an' ny lehilahy ao amin' ny fanjakana. Nisalasala momba izany fanotana fady izany ny vadin' ny mpanjaka nefa nanome toky azy ny vadiny fa ny fanahiany dia tokony ho maivana raha mitaha amin' ny finiavana lehibe hampita hasina amin' ny zanany lahimatoa. Nambaran' Andriatsitakatrandriana fa hanome valisoa ho an' ny vadiny noho ny fankatoavany izy amin' ny alalan' ny fanovana ny anaran' ny tanimbary vao vita hitondra ny anarany (''Rafoloarivo'') ho an' ny zanany. Nanaiky izany Rafoloarivo ka niainga ho any Ambohitrakely ka nikarakara lanonana izay nahavory ny mponina rehetra tao amin' ny tanàna kelin' i Mahatsinjo. Raha mbola banga sy tsy nisy mpiambina i Mahatsinjo dia nodoran' Andriantsitakatrandriana an-tsokosoko ny trano trano tao. Nahatsikaritra ny afo ny vahoaka variana ka niantsoantso hoe: “Ry mpanjakavavy, jereo ity loza mahatsiravina manjo antsika ity!” Nandositra ny vahoaka romotra Rafoloarivo sy ny zanany ary nianavaratra nankany [[Ilafy]] aloha, avy eo niankandrefana sy nianatsimo nankany Mahatsinjo sy Ankosy, nefa tsy nahita olona na iray aza vonona hanoka-baravarana ho an' azy ireo. Vao maraina dia tonga teny Ambohitrinimanjaka izy ireo ka nony farany dia notoloran' ny olona fialofana. Ny zanany, izay nahatazana teny lavidavitra ny vatolampy izay nantsoin' ny mponina teny hoe Anosivato, dia nanambara ny fikasany hanohy ny diany any amin' ny toerana lavidavitra kokoa, saingy naleon' ny vadin' ny mpanjaka nijanona teny Ambohitrinimanjaka izay nandevenana an' Andriamanjakatokana. Nitsidika ny fasana ny olona teo an-toerana mba hivavaka amin' ny fanahiny isaky ny misy zavona be. Azo tsidihina eny Anosivato ny fasan' ny zanak' Andriamanjakatokana, ziay antsoina koa hoe Andriamanjakatokana. == Ny nahafatesany == Nodimandry tany amin' ny taona 1650 tany ho any Andriantsitakatrandriana ary nalevina tao amin' ny fasana Fitomiandalana ao amin' ny [[Rovan' Antananarivo]]. Ny zanany lahimatoa [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] no nandimby azy. == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] me05wo5mxjgobp2e2cz5g5wspovd8xa 0 290483 1136336 1106409 2026-04-26T14:43:23Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1136336 wikitext text/x-wiki [[Sary:Three musicians1.jpg|vignette|[[Betsileo]] mitendry [[Harmônia|harmônika]] sy [[Kabosy|kabôsy]] ary [[gitara]]]] Ity '''lisitry ny zavamaneno malagasy''' ity dia manolotra fitanisana manaraka [[abidy]] ny [[zavamaneno]] ampiasaina amin' ny [[mozika malagasy]], indrindra ny nentim-paharazana. '''[[Lisitry ny zavamaneno malagasy#A|A]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#B|B]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#D|D]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#E|E]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#F|F]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#G|G]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#H|H]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#I|I]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#J|J]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#K|K]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#L|L]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#M|M]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#N|N]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#O|O]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#P|P]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#R|R]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#S|S]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#T|T]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#V|V]] - [[Lisitry ny zavamaneno malagasy#Z|Z]]''' == Lisitra == === A === * [[adabo]] * [[ambio]] * [[ambioka]] * [[amponga]] * [[ampongabe]] * [[ampongantaolo]] * [[ampongatapaka]] * [[ampongavilany]] * [[anakidory]] * [[angaroa]] (na [[Antsiva (malagasy)|antsiva]]) * [[angorodao]] * [[angorodaovava]] * [[anjomara]] * [[anjombona]] * [[Antsiva (malagasy)|antsiva]] * [[antsodiñy]] * [[antsoly]] * [[atrañatra]] * [[atranatrana]] === B === * [[bakora]] * [[barakoma]] * [[belahara]] * [[belamaky]] * [[belela]] * [[bengilahy]] * [[bezoma]] * [[bingy]] * [[bingona]] === D === * [[dedeboka]] * [[detra]] * [[doka]] * [[dombolo]] * [[dory]] * [[doribe]] * [[dretra]] === E === === F === * [[faray]] * [[farara]] * [[fararan-tsaonjo]] * [[fikasihandokanga]] * [[filiotra]] === G === * [[garadoboky]] * [[gorodo]] === H === * [[hatrotrobe]] * [[hazolahy]] * [[heriravo]] === I === === J === * [[jejelava]] * [[jejevoatavo]] * [[jejy]] * [[jejilava]] * [[jejy voatavo]] * [[jenjy]] * [[jy]] * [[jinjilava]] === K === * [[kabaosa]] * [[kabaosy]] * [[kabiry]] * [[kabiro]] * [[kabosa]] * [[Kabosy|kabôsy]] * [[kahamba]] * [[kahiamba]] * [[katsà]] * [[kiatsody]] * [[kidedra]] * [[kilakila]] * [[kilangay]] * [[kililioka]] * [[kiloloka]] * [[kipantsona]] * [[kitrivo]] * [[korintsana]] * [[kotra]] * [[kovabe]] === L === * [[langoro]] * [[langoroana]] * [[langoroany]] * [[langorony]] * [[lokanga]] * [[lokanga hisatra]] * [[lokanga vava]] * [[lokanga voatavo]] === M === * [[makasa]] * [[manandria]] * [[manandrialahy]] * [[manandriavavy]] * [[maromaso]] * [[marovany]] * [[morarava]] === N === * [[n'lapa]] * [[N'lapa|n'lapabe]] === O === === P === * [[pirango]] * [[piripity]] * [[pitikilangy]] * [[pitsofaoro]] === R === === S === * [[silingary]] * [[silongary]] * [[sobaba]] * [[sodina]] * [[sosoly]] === T === * [[takoritsoka]] * [[tambovo]] * [[taralila]] * [[tary]] * [[trotrobe]] * [[tsikadraha]] * [[tsirivo]] * [[Tsotsoka (zavamaneno)|tsotsoka]] * [[tsotsoly]] === V === * [[valiha]] * [[valiha bara]] * [[valiha jihy vy]] * [[Marovany|valiha marovany]] * [[valiha tory folo]] * [[valiha tory tenany]] * [[valiha tsimihety]] * [[valihavata]] * [[valihavero]] === Z === * [[zezo]] == Jereo koa == * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Mozika malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] [[Sokajy:Zavamaneno malagasy]] k33h71rb0buplny2vd4vm7614fktum4 0 290888 1136401 1095861 2026-04-27T06:21:33Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136401 wikitext text/x-wiki '''Andriampandramanenitra''' dia [[vazimba]] nitondra sy nifehy an' Imerina talohan-d[[Rangita]] sy [[Rafohy]]. Araka ny [[lovantsofina]] dia ny loholona na ny olobe na ihany koa ny zokiolona no neken'ny Vazimba hifehy sy hitondra ny fiarahamonina tamin'ny vanim-potoana fahagola. Rehefa tsy teo intsony i Andriampandramanenitra dia ny taizany (Rangita) no nitondra ny anaran-dray (tsy nanana zanakalahy izy ka Rangita no nisolo azy) ary nanomboka tamin'ny andron-dRangita no vao teraka ny vanim-potoana faha mpanjaka (1500). == Jereo koa == * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] kao4yctub47kb37s4ehm17jr3kirhwn 0 291210 1136317 1136316 2026-04-26T12:54:49Z Thelezifor 15140 Anarana malagasy 1136317 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea balcanica0.jpg|vignette|359x359px|''Dioscorea balcanica'']] [[Sary:Dioscorea balcanica BotGardBln310505.jpg|vignette|''Dioscorea balcanica''|357x357px]] Ny '''''Dioscorea''''' dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', izay misy karazany 600 ka hatramin' ny 625. Antsoina amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''[[Ovy (dioscorea)|ovy]]'' ny karazany azo hanina. Manana vodiny misy poizina na tsy tsara atao sakafo fotsiny, na dia avy nahandroina aza, ny karazany sasany. Ohatra, amin' ny ''Dioscorea communis'' dia azo hanina ny tsimoka tanora nefa misy poizina kosa ny vodiny.[[Sary:Dioscorea_Bild1162.jpg|vignette|215x215px|Ovy mafaitra, ''Dioscorea dumetorum'']] == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(6</small> <small>Des 2013)</small>: === A === * ''Dioscorea abysmophila'' Maguire & Steyerm. (1989) * ''Dioscorea abyssinica'' Hochst. ex Kunth (1850) * ''Dioscorea acanthogene'' Rusby (1910) * ''Dioscorea acerifolia'' Phil. (1896) * ''Dioscorea acuminata'' Baker, J. Linn. Soc. (1885) * ''Dioscorea adenantha'' Uline (1897) * ''Dioscorea aesculifolia'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea aguilarii'' Standl. & Steyerm.(1940) * ''[[Dioscorea alata]]'' L. (1753) * ''Dioscorea alatipes'' Burkill & H.Perrier (1951) * ''Dioscorea althaeoides'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea altissima'' Lam. (1789) * ''Dioscorea amaranthoides'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea amazonum'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea amoena'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea analalavensis'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea ancachsensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea andina'' Phil. (1896) * ''Dioscorea andromedusae'' O.Téllez (1996) * ''Dioscorea anomala'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea antaly'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea antucoana'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea arachidna'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea araucana'' Phil. (1873) * ''Dioscorea arcuatinervis'' Hochr. (1908) * ''Dioscorea argyrogyna'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea arifolia'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea aristolochiifolia'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea asclepiadea'' Prain & Burkill (1916) * ''Dioscorea aspera'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea aspersa'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea asperula'' Pedralli (1992) * ''Dioscorea asteriscus'' Burkill (1939) * ''Dioscorea atrescens'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea auriculata'' Poepp. (1833) === B === * ''Dioscorea bahiensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea bako'' Wilkin (2008) * ''Dioscorea balcanica'' Košanin (1914) * ''Dioscorea bancana'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea banzhuana'' S.J.Pei & C.T.Ting (1976) * ''Dioscorea bartlettii'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea basiclavicaulis'' Rizzini & A.Mattos (1986) * ''Dioscorea baya'' De Wild., Ann. Mus. Congo Belge (1912) * ''Dioscorea beecheyi'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea belophylla'' (Prain) Voigt ex Haines (1910) * ''Dioscorea bemandry'' Jum. & H.Perrier (1909) * ''Dioscorea bemarivensis'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea benthamii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea berenicea'' McVaugh (1989) * ''Dioscorea bermejensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea bernoulliana'' Prain & Burkill (1916) * ''Dioscorea besseriana'' Kunth (1850) * ''Dioscorea beyrichii'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea bicolor'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea biformifolia'' S.J.Pei & C.T.Ting (1976) * ''Dioscorea biloba'' (Phil.) Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea biplicata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea birmanica'' Prain & Burkill, J. Asiat. Soc. Bengal, Pt. 2 (1904) * ''Dioscorea birschelii'' Harms ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea blumei'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea bolivarensis'' Steyerm., Fieldiana (1951) * ''Dioscorea bonii'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea bosseri'' Haigh & Wilkin (2005) * ''Dioscorea brachybotrya'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea brachystachya'' Phil. (1896) * ''Dioscorea bradei'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea brandisii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea brevipetiolata'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea bridgesii'' Griseb. ex Kunth (1850) * ''Dioscorea brownii'' Schinz (1900) * ''Dioscorea bryoniifolia'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea buchananii'' Benth. (1879) * ''Dioscorea buckleyana'' Wilkin (2009) * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' L. (1753) * ''Dioscorea bulbotricha'' Hand.-Mazz. (1908) * ''Dioscorea burchellii'' Baker (1889) * ''Dioscorea burkilliana'' J.Miège (1958) === C === * ''Dioscorea cachipuertensis'' Ayala (1998) * ''Dioscorea calcicola'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea caldasensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea calderillensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea callacatensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea cambodiana'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea campanulata'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea campestris'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea campos-portoi'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea carionis'' Prain & Burkill (1916) * ''Dioscorea carpomaculata'' O.Téllez & B.G.Schub. (1991) * ''Dioscorea castilloniana'' Hauman, Bol. Mus. Hist. Nat. (1927) * ''Dioscorea catharinensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea caucasica'' Lipsky (1893) * ''[[Dioscorea cayennensis]]'' Lam. (1789) * ''Dioscorea ceratandra'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea chacoensis'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea chagllaensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea chancayensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea chaponensis'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea chiapasensis'' Matuda (1953) * ''Dioscorea chimborazensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea chingii'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea choriandra'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea chouardii'' Gaussen (1952) * ''Dioscorea cienegensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cinnamomifolia'' Hook. (1828) * ''Dioscorea cirrhosa'' Lour. (1790) * ''Dioscorea cissophylla'' Phil. (1896) * ''Dioscorea claessensii'' De Wild. (1912) * ''Dioscorea claussenii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea claytonii'' Ayala (1981) * ''Dioscorea cochleariapiculata'' De Wild. (1914) * ''Dioscorea collettii'' Hook.f. (1892) * ''[[Dioscorea communis]]'' (L.) Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea commutata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea comorensis'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea composita'' Hemsl. (1884) * ''Dioscorea contracta'' R.Knuth (1917) * ''[[Dioscorea convolvulacea]]'' Cham. & Schltdl. (1831) * ''Dioscorea conzattii'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea cordifolia'' Laness. (1886) * ''Dioscorea coreana'' (Prain & Burkill) R.Knuth (1924) * ''Dioscorea coriacea'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea coripatenis'' J.F.Macbr. (1934) * ''Dioscorea coronata'' Hauman (1916) * ''Dioscorea cotinifolia'' Kunth (1850) * ''Dioscorea craibiana'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea crateriflora'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea crotalariifolia'' Uline (1897) * ''Dioscorea cruzensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cubensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cumingii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea curitybensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea cuspidata'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea cuyabensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cyanisticta'' J.D.Sm. (1895) * ''Dioscorea cymosula'' Hemsl. (1884) * ''Dioscorea cyphocarpa'' C.B.Rob. ex Knuth (1917) === D === * ''Dioscorea daunea'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea davidsei'' O.Téllez (1997) * ''Dioscorea de-mourae'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea debilis'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea decaryana'' H.Perrier (1946) * ''Dioscorea decipiens'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea decorticans'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea deflexa'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea delavayi'' Franch. (1896) * ''Dioscorea delicata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea deltoidea'' Wall. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea dendrotricha'' Uline (1897) * ''Dioscorea densiflora'' Hemsl., Biol. Cent.-Amer. (1884) * ''Dioscorea depauperata'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea diamantinensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea dicranandra'' Donn.Sm. (1894) * ''Dioscorea dielsii'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea dissimulans'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea divaricata'' Blanco (1837) * ''Dioscorea diversifolia'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea dodecaneura'' Vell. (1831) * ''Dioscorea dregeana'' (Kunth) T.Durand & Schinz (1894) * ''Dioscorea duchassaingii'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea dugesii'' C.B.Rob. (1894) * ''[[Dioscorea dumetorum]]'' (Kunth) Pax (1887) * ''Dioscorea dumetosa'' Uline ex R.Knuth (1917) === E === * ''Dioscorea elegans'' Ridl. ex Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea elephantipes'' (L'Hér.) Engl. (1908) * ''Dioscorea entomophila'' Hauman (1916) * ''Dioscorea epistephioides'' Taub. (1896) * ''Dioscorea escuintlensis'' Matuda (1957) * ''[[Dioscorea esculenta]]'' (Lour.) Burkill (1917) * ''Dioscorea esquirolii'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea exalata'' C.T.Ting & M.C.Chang (1982) === F === * ''Dioscorea fandra'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea fasciculocongesta'' (Sosa & B.G.Schub.) O.Téllez (1997) * ''Dioscorea fastigiata'' Gay (1854) * ''Dioscorea fendleri'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea ferreyrae'' Ayala (1998) * ''Dioscorea filiformis'' Blume (1827) * ''Dioscorea flabellifolia'' Prain & Burkill (1913) * ''Dioscorea flaccida'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea floribunda'' M.Martens & Galeotti (1842) * ''Dioscorea floridana'' Bartlett (1910) * ''Dioscorea fodinarum'' Kunth (1850) * ''Dioscorea fordii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea formosana'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea fractiflexa'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea fuliginosa'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea furcata'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea futschauensis'' Uline ex R.Knuth (1924) === G === * ''Dioscorea galeottiana'' Kunth (1850) * ''Dioscorea galiiflora'' R.Knuth (1921) * ''Dioscorea gallegosi'' Matuda (1954) * ''Dioscorea garrettii'' Prain & Burkill (1936) * ''Dioscorea gaumeri'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea gentryi'' O.Téllez (1996) * ''Dioscorea gillettii'' Milne-Redh. (1963) * ''Dioscorea glabra'' Roxb., Fl. Ind. ed. 1832 (1832) * ''Dioscorea glandulosa'' (Griseb.) Klotzsch ex Kunth (1850) * ''Dioscorea glomerulata'' Hauman (1916) * ''Dioscorea gomez-pompae'' O.Téllez (1997) * ''Dioscorea gracilicaulis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea gracilipes'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea gracilis'' Hook. ex Poepp. (1833) * ''Dioscorea gracillima'' Miq. (1867) * ''Dioscorea grandiflora'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea grandis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea grata'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea gribinguiensis'' Baudon (1913) * ''Dioscorea grisebachii'' Kunth (1850) * ''Dioscorea guerrerensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea guianensis'' R.Knuth (1917) === H === * ''Dioscorea haenkeana'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea hamiltonii'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea hassleriana'' Chodat (1903) * ''Dioscorea hastata'' Mill. (1768) * ''Dioscorea hastatissima'' Rusby (1920) * ''Dioscorea hastifolia'' Nees (1846) * ''Dioscorea hastiformis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea haumanii'' Xifreda (1982) * ''Dioscorea havilandii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea hebridensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea hemicrypta'' Burkill (1952) * ''Dioscorea hemsleyi'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea heptaneura'' Vell. (1831) * ''Dioscorea herbert-smithii'' Rusby (1920) * ''Dioscorea herzogii'' R.Knuth (1916) * ''Dioscorea heteropoda'' Baker (1882) * ''Dioscorea hexagona'' Baker (1882) * ''Dioscorea hieronymi'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea hintonii'' R.Knuth (1936) * ''[[Dioscorea hirtiflora]]'' Benth. (1849) * ''[[Dioscorea hispida]]'' Dennst. (1818) * ''Dioscorea holmioidea'' Maury (1889) * ''Dioscorea hombuka'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea hondurensis'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea howardiana'' O.Téllez, B.G.Schub. & Geeta (2007) * ''Dioscorea humifusa'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea humilis'' Bertero ex Colla (1836) * ''Dioscorea hunzikeri'' Xifreda (1985) === I === * ''Dioscorea igualamontana'' Matuda (1953) * ''Dioscorea incayensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea inopinata'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea insignis'' C.V.Morton & B.G.Schub. (1972) * ''Dioscorea intermedia'' Thwaites (1864) * ''Dioscorea ionophylla'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea iquitosensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea irupanensis'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea itapirensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea itatiensis'' R.Knuth (1917) === J === * ''Dioscorea jaliscana'' S.Watson (1887) * ''Dioscorea jamesonii'' R.Knuth (1924) * ''[[Dioscorea japonica]]'' Thunb. (1784) * ''Dioscorea javariensis'' Ayala (1998) * ''Dioscorea juxtlahuacensis'' (O.Téllez & Dávila) Caddick & Wilkin (2002) === K === * ''Dioscorea kalkapershadii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea kamoonensis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea keduensis'' Burkill ex Backer (1924) * ''Dioscorea kerrii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea killipii'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea kimiae'' Wilkin (2008 publ. 2009) * ''Dioscorea kingii'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea kituiensis'' Wilkin & Muasya (2009) * ''Dioscorea kjellbergii'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea knuthiana'' De Wild. (1914) * ''Dioscorea koepperi'' Standl. (1940) * ''Dioscorea koyamae'' Jayas. (1990) * ''Dioscorea kratica'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea kuntzei'' Uline ex Kuntze (1898) === L === * ''Dioscorea lacerdaei'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea laevis'' Uline (1896) * ''Dioscorea lamprocaula'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea lanata'' Bail (1884) * ''Dioscorea larecajensis'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea laurifolia'' Wall. ex Hook.f. (1892) * ''Dioscorea lawrancei'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea laxiflora'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea lehmannii'' Uline (1896) * ''Dioscorea lepcharum'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea lepida'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea leptobotrys'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea liebmannii'' Uline (1896) * ''Dioscorea lijiangensis'' C.L.Long & H.Li (2000) * ''Dioscorea linearicordata'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea lisae'' Dorr & Stergios (2003) * ''Dioscorea listeri'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea litoralis'' Phil. (1858) * ''Dioscorea loefgrenii'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea loheri'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea longicuspis'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea longipes'' Phil. (1896) * ''Dioscorea longirhiza'' Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea longituba'' Uline (1897) * ''Dioscorea lundii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea luzonensis'' Schauer (1843) === M === * ''Dioscorea macbrideana'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea maciba'' Jum. & H.Perrier (1909) * ''Dioscorea macrantha'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea macrothyrsa'' Uline (1897) * ''Dioscorea macvaughii'' B.G.Schub. (1989) * ''Dioscorea madecassa'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea madiunensis'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea maianthemoides'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mamillata'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea mandonii'' Rusby (1902) * ''Dioscorea mangenotiana'' J.Miège (1958) * ''Dioscorea mantigueirensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea margarethia'' G.M.Barroso (1970) * ''Dioscorea marginata'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea martensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea martiana'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea martini'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea matagalpensis'' Uline (1896) * ''Dioscorea matudae'' O.Téllez & B.G.Schub. (1987) * ''Dioscorea mayottensis'' Wilkin (2007) * ''Dioscorea megacarpa'' Gleason (1925) * ''Dioscorea megalantha'' Griseb. (1879) * ''Dioscorea melanophyma'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea melastomatifolia'' Uline ex Prain (1916) * ''Dioscorea membranacea'' Pierre ex Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea menglaensis'' H.Li (1983) * ''Dioscorea meridensis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea merrillii'' Prain & Burkill (1913) * ''Dioscorea mesoamericana'' O.Téllez & Mart.-Rodr. (1993) * ''Dioscorea mexicana'' Scheidw. (1837) * ''Dioscorea microbotrya'' Griseb. (1879) * ''Dioscorea microcephala'' Uline (1897) * ''Dioscorea microura'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mindanaensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea minima'' C.B.Rob. & Seaton (1893) * ''Dioscorea minutiflora'' Engl. (1886) * ''Dioscorea mitis'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea mitoensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea modesta'' Phil. (1865) * ''Dioscorea mollis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea monadelpha'' (Kunth) Griseb. (1875) * ''Dioscorea × monandra'' Hauman (1916) * ''Dioscorea morelosana'' (Uline) Matuda (1953) * ''Dioscorea moritziana'' (Kunth) R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mosqueirensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea moultonii'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea moyobambensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mucronata'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea multiflora'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea multiloba'' Kunth (1850) * ''Dioscorea multinervis'' Benth. (1840) * ''Dioscorea mundii'' Baker (1889) === N === * ''Dioscorea nako'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea namorokensis'' Wilkin (2002) * ''Dioscorea nana'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea nanlaensis'' H.Li (1983) * ''Dioscorea natalensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea natalia'' Hammel (2000) * ''Dioscorea neblinensis'' Maguire & Steyerm. (1989) * ''Dioscorea nelsonii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea nematodes'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea nervata'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea nervosa'' Phil. (1902) * ''Dioscorea nicolasensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea nieuwenhuisii'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea nipensis'' R.A.Howard (1947) * ''Dioscorea nipponica'' Makino (1891) * ''Dioscorea nitens'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea nuda'' R.Knuth (1924) * ''[[Dioscorea nummularia]]'' Lam. (1789) * ''Dioscorea nutans'' R.Knuth (1924) === O === * ''Dioscorea oaxacensis'' Uline (1897) * ''Dioscorea obcuneata'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea oblonga'' Gleason (1925) * ''Dioscorea oblongifolia'' Rusby (1910) * ''Dioscorea obtusifolia'' Hook. & Arn. (1830) * ''Dioscorea olfersiana'' Klotzsch ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea oligophylla'' Phil. (1865) * ''Dioscorea omiltemensis'' O.Téllez (2002) * ''Dioscorea opaca'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea oppositiflora'' Griseb. (1842) * ''[[Dioscorea oppositifolia]]'' L. (1753) * ''Dioscorea orangeana'' Wilkin (2009) * ''Dioscorea orbiculata'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea oreodoxa'' B.G.Schub. (1989) * ''Dioscorea organensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea orientalis'' (J.Thiébaut) Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea orizabensis'' Uline (1897) * ''Dioscorea orthogoneura'' Uline ex Hochr. (1910) * ''Dioscorea oryzetorum'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea ovalifolia'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea ovata'' Vell. (1831) * ''Dioscorea ovinala'' Baker (1882) === P === * ''Dioscorea palawana'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea paleata'' Burkill (1939) * ''Dioscorea pallens'' Schltdl. (1843) * ''Dioscorea pallidinervia'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea palmeri'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea panamensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea panthaica'' Prain & Burkill (1904) * ''Dioscorea pantojensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea paradoxa'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea pavonii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea pedicellata'' Phil. (1873) * ''Dioscorea pencana'' Phil. (1896) * ''Dioscorea pendula'' Poepp. ex Kunth (1850) * ''[[Dioscorea pentaphylla]]'' L. (1753) * ''Dioscorea peperoides'' Prain & Burkill (1913) * ''Dioscorea perdicum'' Taub. (1892) * ''Dioscorea perenensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea petelotii'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea philippiana'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea piauhyensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea pierrei'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea pilcomayensis'' Hauman (1916) * ''Dioscorea pilgeriana'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea pilosiuscula'' Bertero ex Spreng. (1825) * ''Dioscorea pinedensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea piperifolia'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea piscatorum'' Prain & Burkill (1924) * ''Dioscorea pittieri'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea planistipulosa'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea plantaginifolia'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea platycarpa'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea platycolpota'' Uline ex B.L.Rob. (1900) * ''Dioscorea plumifera'' C.B.Rob. (1894) * ''Dioscorea pohlii'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea poilanei'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea polyclados'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea polygonoides'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''[[Dioscorea polystachya]]'' Turcz. (1837) * ''Dioscorea pomeroonensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea potarensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea praehensilis'' Benth. (1849) * ''Dioscorea prainiana'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea prazeri'' Prain & Burkill (1904) * ''Dioscorea preslii'' Steud. (1840) * ''Dioscorea preussii'' Pax (1892) * ''Dioscorea pringlei'' C.B.Rob. (1894) * ''Dioscorea proteiformis'' H.Perrier (1946) * ''Dioscorea psammophila'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea pseudomacrocapsa'' G.M.Barroso (1971) * ''Dioscorea pseudorajanioides'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea pseudotomentosa'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea pteropoda'' Boivin ex H.Perrier (1928) * ''Dioscorea pubera'' Blume (1827) * ''Dioscorea pubescens'' Poir. (1813) * ''Dioscorea pumicicola'' Uline (1900) * ''Dioscorea pumilio'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea puncticulata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea purdiei'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea putisensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea putumayensis'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea pynaertii'' De Wild. (1912) * ''Dioscorea pyrenaica'' Bubani & Bordère ex Gren. (1866) * ''Dioscorea pyrifolia'' Kunth (1850) === Q === * ''Dioscorea quartiniana'' A.Rich. (1850) * ''Dioscorea quinquelobata'' Thunb. (1784) * ''Dioscorea quispicanchensis'' R.Knuth (1931) === R === * ''Dioscorea racemosa'' (Klotzsch) Uline (1896) * ''Dioscorea regnellii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea remota'' C.V.Morton (1937) * ''Dioscorea remotiflora'' Kunth (1850) * ''Dioscorea reticulata'' Gay (1854) * ''Dioscorea retusa'' Mast. (1870) * ''Dioscorea reversiflora'' Uline (1896) * ''Dioscorea ridleyi'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea riedelii'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea rimbachii'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea rockii'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea rosei'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea rumicoides'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea rupicola'' Kunth (1850) * ''Dioscorea rusbyi'' Uline (1897) === S === * ''Dioscorea sabarensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sagittata'' Poir. (1813) * ''Dioscorea sagittifolia'' Pax (1892) * ''Dioscorea salicifolia'' Blume (1827) * ''Dioscorea salvadorensis'' Standl. (1923) * ''Dioscorea sambiranensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sanchez-colini'' Matuda (1954) * ''Dioscorea sandiensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea sandwithii'' B.G.Schub. (1966) * ''Dioscorea sanpaulensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sansibarensis'' Pax (1892) * ''Dioscorea santanderensis'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea santosensis'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea sarasinii'' Uline ex R.Knuth (1924) * ''Dioscorea saxatilis'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea scabra'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea schimperiana'' Hochst. ex Kunth (1850) * ''Dioscorea schubertiae'' Ayala (1984) * ''Dioscorea schunkei'' Ayala & T.Clayton (1981) * ''Dioscorea schwackei'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea scortechinii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea secunda'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sellowiana'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea semperflorens'' Uline (1897) * ''Dioscorea septemloba'' Thunb. (1784) * ''Dioscorea septemnervis'' Vell. (1831) * ''Dioscorea sericea'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea seriflora'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea serpenticola'' Hoque & P.K.Mukh. (2002) * ''Dioscorea sessiliflora'' McVaugh (1989) * ''Dioscorea sexrimata'' Burkill (1950) * ''Dioscorea simulans'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea sincorensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea sinoparviflora'' C.T.Ting, M.G.Gilbert & Turland (2000) * ''Dioscorea sinuata'' Vell. (1831) * ''Dioscorea sitamiana'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea skottsbergii'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea smilacifolia'' De Wild. & T.Durand (1899) * ''Dioscorea sonlaensis'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea sororopana'' Steyerm. (1951) * ''Dioscorea soso'' Jum. & H.Perrier (1909) * ''Dioscorea spectabilis'' R.Knuth (1916) * ''Dioscorea spicata'' Roth (1821) * ''Dioscorea spiculiflora'' Hemsl. (1884) * ''Dioscorea spiculoides'' Matuda (1953) * ''Dioscorea spongiosa'' J.Q.Xi, M.Mizuno & W.L.Zhao (1987) * ''Dioscorea sprucei'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea standleyi'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea stegelmanniana'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea stellaris'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea stemonoides'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea stenocolpus'' Phil. (1865) * ''Dioscorea stenomeriflora'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea stenopetala'' Hauman (1916) * ''Dioscorea stenophylla'' Uline (1897) * ''Dioscorea sterilis'' O.Weber & Wilkin (2005) * ''Dioscorea stipulosa'' Uline ex R.Knuth (1924) * ''Dioscorea strydomiana'' Wilkin (2010 publ. 2011) * ''Dioscorea subcalva'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea subhastata'' Vell. (1831) * ''Dioscorea sublignosa'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea submigra'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea subtomentosa'' Miranda (1941) * ''Dioscorea sumatrana'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea sumiderensis'' B.G.Schub. & O.Téllez (1991) * ''Dioscorea suratensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea sylvatica'' Eckl. (1830) * ''Dioscorea synandra'' Uline (1897) * ''Dioscorea syringifolia'' (Kunth) Kunth & R.H.Schomb. ex R.Knuth (1924) === T === * ''Dioscorea tabatae'' Hatus. ex Yamashita & M.N.Tamura (2008) * ''Dioscorea tacanensis'' Lundell (1939) * ''Dioscorea tamarisciflora'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea tamoidea'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea tamshiyacuensis'' Ayala (1981) * ''Dioscorea tancitarensis'' Matuda (1953) * ''Dioscorea tarijensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tarmensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tauriglossum'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tayacajensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea temascaltepecensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea tenebrosa'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea tenella'' Phil. (1860) * ''Dioscorea tentaculigera'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea tenuipes'' Franch. & Sav. (1878) * ''Dioscorea tenuiphyllum'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tenuis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tequendamensis'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea ternata'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea therezopolensis'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea togoensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tokoro'' Makino ex Miyabe (1889) * ''Dioscorea toldosensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tomentosa'' J.Koenig ex Spreng. (1815) * ''Dioscorea torticaulis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea trachyandra'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea trachycarpa'' Kunth (1816) * ''Dioscorea traillii'' R.Knuth (1924) * ''[[Dioscorea transversa]]'' R.Br. (1810) * ''Dioscorea triandria'' Sessé & Moc. (1890) * ''Dioscorea trichantha'' Baker, J. Linn. Soc. (1883) * ''Dioscorea trichanthera'' Gleason (1925) * ''[[Dioscorea trifida]]'' L.f. (1782) * ''Dioscorea trifoliata'' Kunth (1816) * ''Dioscorea trifurcata'' Hauman (1916) * ''Dioscorea trilinguis'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea trimenii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea trinervia'' Roxb. ex Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea trisecta'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea trollii'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea truncata'' Miq. (1844) * ''Dioscorea tsaratananensis'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea tubiperianthia'' Matuda (1953) * ''Dioscorea tubuliflora'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tubulosa'' Griseb. (1875) === U === * ''Dioscorea uliginosa'' Phil. (1896) * ''Dioscorea ulinei'' Greenm. ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea undatiloba'' Baker (1889) * ''Dioscorea urceolata'' Uline (1896) * ''Dioscorea urophylla'' Hemsl., Biol. Cent.-Amer. (1884) * ''Dioscorea uruapanensis'' Matuda (1953) === V === * ''Dioscorea valdiviensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea vanvuurenii'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea variifolia'' Bertero (1829) * ''Dioscorea velutipes'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea vexans'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea vilis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea villosa'' L. (1753) * ''Dioscorea volckmannii'' Phil. (1865) === W === * ''Dioscorea wallichii'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea warburgiana'' Uline ex Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea warmingii'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea wattii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea weberbaueri'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea widgrenii'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea wightii'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea wittiana'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea wrightii'' Uline ex R.Knuth (1917) === X === * ''Dioscorea xizangensis'' C.T.Ting (1982) === Y === * ''Dioscorea yunnanensis'' Prain & Burkill (1904) === Z === * ''Dioscorea zingiberensis'' C.H.Wright (1903) === Karazana maniry eto Madagasikara === Indreto ny karazana ''Dioscorea'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''Dioscorea acuminata'' Baker (1885) -- ovy * ''[[Dioscorea alata]]'' L. (1753) -- antibavimiavokanina, bemako, mavondro, ovibe, ovifantaka, ovifohy, oviharina, ovihary, ovikambarina, ovikambary, ovilava, ovimboay, ovimena, ovirona, ovisorokomby, ovitanty, ovivavy, ovy, sorokomby * ''Dioscorea alatipes'' Burkill & H.Perrier (1951) * ''Dioscorea analalavensis'' Jum. & H.Perrier (1910) -- sosa, soso * ''Dioscorea antaly'' Jum. & H.Perrier (1910) -- antadina, antady, antaly, antandena, ataly, fangahanga, ovirombe, papa, reoreo, tsihina * ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' Hochr. (na ''[[Dioscorea mareka]]'' H. Perrier) -- mareka, ovifaitra, ovimarika * ''Dioscorea bako'' Wilkin (2008) * ''Dioscorea bemandry'' Jum. & H.Perrier (1909) -- bemandry, sosa, soso * ''[[Dioscorea bemarivensis]]'' Jum. & H.Perrier (1910) (na ''[[Dioscorea lucida]]'' Scott-Elliot) -- elakelaka, ovikambary, ovitsimanandena * ''Dioscorea bosseri'' Haigh & Wilkin (2005) * ''Dioscorea buckleyana'' Wilkin * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' L. (1753) -- hofika, ovifantaka * ''Dioscorea decaryana'' H.Perrier (1946) * ''Dioscorea esculenta'' (Lour.) Burkill -- mavondro * ''Dioscorea fandra'' H.Perrier (1928) -- andra, anjety, fandra, fangitsy, kenjika, kenzika, kianjiky, ndra, sandry. * ''[[Dioscorea heteropoda]]'' Baker -- heofika, hofika, hofimamy, lofika, ofika, ofimamy, ovimamy, ovinala ** [[Dioscorea heteropoda var. diffusa|''Dioscorea heteropoda'' var. diffusa]] Burkill & H. Perrier -- oviala * ''Dioscorea hexagona'' Baker -- kitaotao, kitaratara, kitaratasy, kitsaotsao, ovitsangana, voakisitany * ''Dioscorea hombuka'' H.Perrier (1928) -- homboka, kato * ''[[Dioscorea knuthii]]'' H.Perrier -- angona (mila fanamarinana io anarana suiantifika io) (= ''Dioscorea madecassa'' H.Perrier (1928) ?) * ''Dioscorea maciba'' Jum. & H.Perrier (1909) -- malita, mality, masiba, ovio * ''Dioscorea madecassa'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea mamillata'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea mayottensis'' Wilkin * ''[[Dioscorea minutiflora]]'' Engl. -- oviazo, ovihazo * ''Dioscorea nako'' H.Perrier (1928) -- babona, bako, fandra, homboka, nako * ''Dioscorea namorokensis'' Wilkin (2002) * ''Dioscorea orangeana'' Wilkin (2009) * ''Dioscorea ovinala'' Baker (1882) -- angaroka, angaroky, oviala, ovinala, sosa, soso, viala * ''Dioscorea proteiformis'' H.Perrier * ''Dioscorea pteropoda'' Boivin ex H.Perrier -- ovifotsy, totongana * ''Dioscorea quartiniana'' A.Rich. * ''[[Dioscorea sambiranensis]]'' R.Knuth (1924) (na ''Dioscorea fimbriata'' Jum. & H. Perrier) -- angona, babanga, oviala * ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' Pax (1892) (na ''[[Dioscorea macabiha]]'' <small>Jum. & H.Perrier</small>) -- angitrika, babanga, fanfanga, fangahanga, fanganga, haranara, hofika, hofimamy, lepapa, makabiha, ndranara, ofaka, ofimamy * ''[[Dioscorea seriflora]]'' Jum. & H.Perrier (na ''[[Dioscorea tanalarum]]'' H. Perrier) -- banabana, oviampasika, ovifotsy, ovihotro, ovilava, ovisofina * ''Dioscorea serumflora'' Jum. & H.Perrier * ''[[Dioscorea soso]]'' Jum. & H.Perrier (1909) -- bemandry, sosa, soso ** ''Dioscorea soso'' var. ''trichopoda'' (Jum. & H. Perrier) Burkill & H. Perrier, na ''Dioscorea trichopoda'' Jum. & H. Perrier -- angile, babo, baboha, beboha, bemandry, sosa * ''Dioscorea sterilis'' O.Weber & Wilkin -- bako * ''Dioscorea trichantha'' Baker ''--'' bako, keliloha, oviala, ovinala, sorokomby * ''Dioscorea tsaratananensis'' H.Perrier (1928) -- ovihotro, ovisofina === Anaran' ny karazana ''Dioscorea'' sasany amin' ny teny malagasy === * andra (''Dioscorea fandra'') * [[angaroka]], angaroky (''Dioscorea ovinala'') * angile (''[[Dioscorea trichopoda]]'') * angitrika (''Dioscorea macabiha'', ''Dioscorea sansibarensis'') * [[Angona (zavamaniry)|angona]] (''Dioscorea fimbriata'', ''Dioscorea knuthii'', ''Dioscorea sambiranensis'') * anjety (''Dioscorea fandra'', nefa koa ''[[Croton anisatus]]'', ''[[Vepris madagascarica]]''), * antadina, [[antady]], antaly, antandena, ataly (''Dioscorea antaly'') * antibavimiavokanina (''[[Dioscorea alata]]'') * [[babanga]] (''Dioscorea macabiha'', ''Dioscorea sambiranensis'') * [[Babo (zavamaniry)|babo]], baboha, beboha (''[[Dioscorea trichopoda]]'') * babona (''[[Dioscorea nako]]'', nefa koa ''[[Mascarenhasia arborescens]]'', ''[[Mascarenhasia macrosiphon]]'', ''[[Mascarenhasia micrantha]]'', ''[[Mascarenhasia speciosa]]'', ''[[Mascarenhasia tampinensis]]'') * [[Bako (zavamaniry)|bako]] (''Dioscorea nako'', ''Dioscorea sterilis'', ''Dioscorea trichantha'') * banabana, * bemako (''[[Dioscorea alata]]'') * [[bemandry]] (''Dioscorea bemandry'', ''Dioscorea soso'', ''Dioscorea trichopoda'') * [[Elakelaka (zavamaniry)|elakelaka]] (''Dioscorea bemarivensis'' na ''Dioscorea lucida'', nefa koa ''[[Euphorbia melanacantha]]'') * [[Fandra (zavamaniry)|fandra]] (''Dioscorea fandra'', ''Dioscorea nako'', nefa koa ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'', ''[[Pandanus edulis]]'', ''[[Pandanus utilis]]'') * fanfanga, fangahanga, fanganga (''Dioscorea antaly'', ''Dioscorea sansibarensis'') * fangitsy (''Dioscorea fandra'', nefa koa ''[[Dolichos fangitsa]]'') * haranara (''[[Dioscorea sansibarensis]]'') * heofika, ofika (''Dioscorea heteropoda''), * [[hofika]] (''[[Dioscorea bulbifera]]'', ''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''Dioscorea sansibarensis'') * hofimamy (''Dioscorea heteropoda'', ''Dioscorea sansibarensis'') * [[homboka]] (''Dioscorea hombuka'', ''Dioscorea nako'') * kato (''[[Dioscorea hombuka]]'') * keliloha (''[[Dioscorea trichantha]]'') * [[kenjika]], kenzika (''[[Dioscorea fandra]]'') * kianjiky (''Dioscorea fandra'', ''[[Dioscorea soso]]'') * kitaotao, kitaratara, kitsaotsao (''[[Dioscorea hexagona]]'') * kitaratasy (''Dioscorea hexagona'', nefa koa ''[[Sporobolus pyramidalis]]''), * lepapa (''[[Dioscorea macabiha]]'', ''[[Dioscorea sansibarensis]]'') * lofika (''Dioscorea heteropoda'') * makabiha (''Dioscorea macabiha'', ''Dioscorea sansibarensis'') * malita, mality (''[[Dioscorea maciba]]'') * mareka (''[[Dioscorea arcuatinervis]]'', ''[[Dioscorea mareka]]'') * masiba (''Dioscorea maciba'') * [[mavondro]] (''[[Dioscorea alata]]'', ''[[Dioscorea esculenta]]'') * nako (''[[Dioscorea nako]]'') * ndra (''Dioscorea fandra'') * ndranara (''Dioscorea sansibarensis'') * ofaka (''[[Dioscorea bulbifera]]'', ''Dioscorea sansibarensis'') * ofika (''Dioscorea heteropoda'') * ofimamy (''Dioscorea heteropoda'', ''Dioscorea sansibarensis'') * oviala (''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea sambiranensis]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'') * oviampasika (''[[Dioscorea seriflora]]'' na ''[[Dioscorea tanalarum]]'') * oviazo, ovihazo (''[[Dioscorea minutiflora]]'') * ovibe (''Dioscorea alata'') * ovifaitra ( ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'') * ovifantaka (''[[Dioscorea alata]]'', ''[[Dioscorea bulbifera]]'') * ovifohy (''Dioscorea alata'') * ovifotsy (''[[Dioscorea pteropoda]]'', ''[[Dioscorea seriflora]]'') * oviharina, ovihary (''[[Dioscorea alata]]'') * ovihazo na oviazo: ''[[Dioscorea minutiflora]]'' * ovihotro (''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'') * ovikambarina, ovikambary (''Dioscorea alata, [[Dioscorea bemarivensis]]'') * ovilava (''Dioscorea alata'', ''[[Dioscorea seriflora]]'') * ovimamy (''[[Dioscorea heteropoda]]'') * ovimarika (''[[Dioscorea arcuatinervis]]'') * ovimboay (''Dioscorea alata'') * ovimena (''Dioscorea alata'') * ovinala (''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'') * ovio (''[[Dioscorea maciba]]'') * ovirombe (''[[Dioscorea antaly]]'') * ovirona (''[[Dioscorea alata]]'') * ovisofina (''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'') * ovisorokomby (''Dioscorea alata'') * ovitanty (''Dioscorea alata'') * ovitsangana (''[[Dioscorea hexagona]]'') * ovitsimanandena (''[[Dioscorea bemarivensis]]'' na ''[[Dioscorea lucida]]'') * ovivavy (''Dioscorea alata'') * [[Ovy (Dioscorea)|ovy]] (''[[Dioscorea acuminata]]'', ''[[Dioscorea alata]]'') * papa (''Dioscorea antaly'') * reoreo (Dioscorea antaly) * sandry (Dioscorea fandra) * sorokomby (''Dioscorea alata'', ''Dioscorea trichantha'') * [[Sosa (zavamaniry)|sosa]], soso (''Dioscorea analalavensis'', ''Dioscorea bemandry'', ''Dioscorea ovinala'', ''Dioscorea soso'') * totongana (''[[Dioscorea pteropoda]]'', nefa koa ''[[Aristolochia acuminata]]'') * tsihina (''Dioscorea antaly'') * viala (''Dioscorea ovinala'') * voakisitany (''[[Dioscorea hexagona]]'') == Jereo koa == * [[Oviala]] * ''[[Dioscoreaceae]]'' * [[Ovy (dioscorea)|Ovy]] [[Sokajy:Zavamaniry]] 9b2u4ew9vifs3gxwqsx0rqfuuhateyl 1136318 1136317 2026-04-26T13:05:22Z Thelezifor 15140 1136318 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea balcanica0.jpg|vignette|359x359px|''Dioscorea balcanica'']] [[Sary:Dioscorea balcanica BotGardBln310505.jpg|vignette|''Dioscorea balcanica''|357x357px]] Ny '''''Dioscorea''''' dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', izay misy karazany 600 ka hatramin' ny 625. Antsoina amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''[[Ovy (dioscorea)|ovy]]'' ny karazany azo hanina. Manana vodiny misy poizina na tsy tsara atao sakafo fotsiny, na dia avy nahandroina aza, ny karazany sasany. Ohatra, amin' ny ''Dioscorea communis'' dia azo hanina ny tsimoka tanora nefa misy poizina kosa ny vodiny.[[Sary:Dioscorea_Bild1162.jpg|vignette|215x215px|Ovy mafaitra, ''Dioscorea dumetorum'']] == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(6</small> <small>Des 2013)</small>: === A === * ''Dioscorea abysmophila'' Maguire & Steyerm. (1989) * ''Dioscorea abyssinica'' Hochst. ex Kunth (1850) * ''Dioscorea acanthogene'' Rusby (1910) * ''Dioscorea acerifolia'' Phil. (1896) * ''Dioscorea acuminata'' Baker, J. Linn. Soc. (1885) * ''Dioscorea adenantha'' Uline (1897) * ''Dioscorea aesculifolia'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea aguilarii'' Standl. & Steyerm.(1940) * ''[[Dioscorea alata]]'' L. (1753) * ''Dioscorea alatipes'' Burkill & H.Perrier (1951) * ''Dioscorea althaeoides'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea altissima'' Lam. (1789) * ''Dioscorea amaranthoides'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea amazonum'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea amoena'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea analalavensis'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea ancachsensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea andina'' Phil. (1896) * ''Dioscorea andromedusae'' O.Téllez (1996) * ''Dioscorea anomala'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea antaly'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea antucoana'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea arachidna'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea araucana'' Phil. (1873) * ''Dioscorea arcuatinervis'' Hochr. (1908) * ''Dioscorea argyrogyna'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea arifolia'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea aristolochiifolia'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea asclepiadea'' Prain & Burkill (1916) * ''Dioscorea aspera'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea aspersa'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea asperula'' Pedralli (1992) * ''Dioscorea asteriscus'' Burkill (1939) * ''Dioscorea atrescens'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea auriculata'' Poepp. (1833) === B === * ''Dioscorea bahiensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea bako'' Wilkin (2008) * ''Dioscorea balcanica'' Košanin (1914) * ''Dioscorea bancana'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea banzhuana'' S.J.Pei & C.T.Ting (1976) * ''Dioscorea bartlettii'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea basiclavicaulis'' Rizzini & A.Mattos (1986) * ''Dioscorea baya'' De Wild., Ann. Mus. Congo Belge (1912) * ''Dioscorea beecheyi'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea belophylla'' (Prain) Voigt ex Haines (1910) * ''Dioscorea bemandry'' Jum. & H.Perrier (1909) * ''Dioscorea bemarivensis'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea benthamii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea berenicea'' McVaugh (1989) * ''Dioscorea bermejensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea bernoulliana'' Prain & Burkill (1916) * ''Dioscorea besseriana'' Kunth (1850) * ''Dioscorea beyrichii'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea bicolor'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea biformifolia'' S.J.Pei & C.T.Ting (1976) * ''Dioscorea biloba'' (Phil.) Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea biplicata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea birmanica'' Prain & Burkill, J. Asiat. Soc. Bengal, Pt. 2 (1904) * ''Dioscorea birschelii'' Harms ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea blumei'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea bolivarensis'' Steyerm., Fieldiana (1951) * ''Dioscorea bonii'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea bosseri'' Haigh & Wilkin (2005) * ''Dioscorea brachybotrya'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea brachystachya'' Phil. (1896) * ''Dioscorea bradei'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea brandisii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea brevipetiolata'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea bridgesii'' Griseb. ex Kunth (1850) * ''Dioscorea brownii'' Schinz (1900) * ''Dioscorea bryoniifolia'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea buchananii'' Benth. (1879) * ''Dioscorea buckleyana'' Wilkin (2009) * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' L. (1753) * ''Dioscorea bulbotricha'' Hand.-Mazz. (1908) * ''Dioscorea burchellii'' Baker (1889) * ''Dioscorea burkilliana'' J.Miège (1958) === C === * ''Dioscorea cachipuertensis'' Ayala (1998) * ''Dioscorea calcicola'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea caldasensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea calderillensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea callacatensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea cambodiana'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea campanulata'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea campestris'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea campos-portoi'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea carionis'' Prain & Burkill (1916) * ''Dioscorea carpomaculata'' O.Téllez & B.G.Schub. (1991) * ''Dioscorea castilloniana'' Hauman, Bol. Mus. Hist. Nat. (1927) * ''Dioscorea catharinensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea caucasica'' Lipsky (1893) * ''[[Dioscorea cayennensis]]'' Lam. (1789) * ''Dioscorea ceratandra'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea chacoensis'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea chagllaensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea chancayensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea chaponensis'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea chiapasensis'' Matuda (1953) * ''Dioscorea chimborazensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea chingii'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea choriandra'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea chouardii'' Gaussen (1952) * ''Dioscorea cienegensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cinnamomifolia'' Hook. (1828) * ''Dioscorea cirrhosa'' Lour. (1790) * ''Dioscorea cissophylla'' Phil. (1896) * ''Dioscorea claessensii'' De Wild. (1912) * ''Dioscorea claussenii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea claytonii'' Ayala (1981) * ''Dioscorea cochleariapiculata'' De Wild. (1914) * ''Dioscorea collettii'' Hook.f. (1892) * ''[[Dioscorea communis]]'' (L.) Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea commutata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea comorensis'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea composita'' Hemsl. (1884) * ''Dioscorea contracta'' R.Knuth (1917) * ''[[Dioscorea convolvulacea]]'' Cham. & Schltdl. (1831) * ''Dioscorea conzattii'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea cordifolia'' Laness. (1886) * ''Dioscorea coreana'' (Prain & Burkill) R.Knuth (1924) * ''Dioscorea coriacea'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea coripatenis'' J.F.Macbr. (1934) * ''Dioscorea coronata'' Hauman (1916) * ''Dioscorea cotinifolia'' Kunth (1850) * ''Dioscorea craibiana'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea crateriflora'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea crotalariifolia'' Uline (1897) * ''Dioscorea cruzensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cubensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cumingii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea curitybensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea cuspidata'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea cuyabensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cyanisticta'' J.D.Sm. (1895) * ''Dioscorea cymosula'' Hemsl. (1884) * ''Dioscorea cyphocarpa'' C.B.Rob. ex Knuth (1917) === D === * ''Dioscorea daunea'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea davidsei'' O.Téllez (1997) * ''Dioscorea de-mourae'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea debilis'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea decaryana'' H.Perrier (1946) * ''Dioscorea decipiens'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea decorticans'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea deflexa'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea delavayi'' Franch. (1896) * ''Dioscorea delicata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea deltoidea'' Wall. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea dendrotricha'' Uline (1897) * ''Dioscorea densiflora'' Hemsl., Biol. Cent.-Amer. (1884) * ''Dioscorea depauperata'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea diamantinensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea dicranandra'' Donn.Sm. (1894) * ''Dioscorea dielsii'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea dissimulans'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea divaricata'' Blanco (1837) * ''Dioscorea diversifolia'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea dodecaneura'' Vell. (1831) * ''Dioscorea dregeana'' (Kunth) T.Durand & Schinz (1894) * ''Dioscorea duchassaingii'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea dugesii'' C.B.Rob. (1894) * ''[[Dioscorea dumetorum]]'' (Kunth) Pax (1887) * ''Dioscorea dumetosa'' Uline ex R.Knuth (1917) === E === * ''Dioscorea elegans'' Ridl. ex Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea elephantipes'' (L'Hér.) Engl. (1908) * ''Dioscorea entomophila'' Hauman (1916) * ''Dioscorea epistephioides'' Taub. (1896) * ''Dioscorea escuintlensis'' Matuda (1957) * ''[[Dioscorea esculenta]]'' (Lour.) Burkill (1917) * ''Dioscorea esquirolii'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea exalata'' C.T.Ting & M.C.Chang (1982) === F === * ''Dioscorea fandra'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea fasciculocongesta'' (Sosa & B.G.Schub.) O.Téllez (1997) * ''Dioscorea fastigiata'' Gay (1854) * ''Dioscorea fendleri'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea ferreyrae'' Ayala (1998) * ''Dioscorea filiformis'' Blume (1827) * ''Dioscorea flabellifolia'' Prain & Burkill (1913) * ''Dioscorea flaccida'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea floribunda'' M.Martens & Galeotti (1842) * ''Dioscorea floridana'' Bartlett (1910) * ''Dioscorea fodinarum'' Kunth (1850) * ''Dioscorea fordii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea formosana'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea fractiflexa'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea fuliginosa'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea furcata'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea futschauensis'' Uline ex R.Knuth (1924) === G === * ''Dioscorea galeottiana'' Kunth (1850) * ''Dioscorea galiiflora'' R.Knuth (1921) * ''Dioscorea gallegosi'' Matuda (1954) * ''Dioscorea garrettii'' Prain & Burkill (1936) * ''Dioscorea gaumeri'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea gentryi'' O.Téllez (1996) * ''Dioscorea gillettii'' Milne-Redh. (1963) * ''Dioscorea glabra'' Roxb., Fl. Ind. ed. 1832 (1832) * ''Dioscorea glandulosa'' (Griseb.) Klotzsch ex Kunth (1850) * ''Dioscorea glomerulata'' Hauman (1916) * ''Dioscorea gomez-pompae'' O.Téllez (1997) * ''Dioscorea gracilicaulis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea gracilipes'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea gracilis'' Hook. ex Poepp. (1833) * ''Dioscorea gracillima'' Miq. (1867) * ''Dioscorea grandiflora'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea grandis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea grata'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea gribinguiensis'' Baudon (1913) * ''Dioscorea grisebachii'' Kunth (1850) * ''Dioscorea guerrerensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea guianensis'' R.Knuth (1917) === H === * ''Dioscorea haenkeana'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea hamiltonii'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea hassleriana'' Chodat (1903) * ''Dioscorea hastata'' Mill. (1768) * ''Dioscorea hastatissima'' Rusby (1920) * ''Dioscorea hastifolia'' Nees (1846) * ''Dioscorea hastiformis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea haumanii'' Xifreda (1982) * ''Dioscorea havilandii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea hebridensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea hemicrypta'' Burkill (1952) * ''Dioscorea hemsleyi'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea heptaneura'' Vell. (1831) * ''Dioscorea herbert-smithii'' Rusby (1920) * ''Dioscorea herzogii'' R.Knuth (1916) * ''Dioscorea heteropoda'' Baker (1882) * ''Dioscorea hexagona'' Baker (1882) * ''Dioscorea hieronymi'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea hintonii'' R.Knuth (1936) * ''[[Dioscorea hirtiflora]]'' Benth. (1849) * ''[[Dioscorea hispida]]'' Dennst. (1818) * ''Dioscorea holmioidea'' Maury (1889) * ''Dioscorea hombuka'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea hondurensis'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea howardiana'' O.Téllez, B.G.Schub. & Geeta (2007) * ''Dioscorea humifusa'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea humilis'' Bertero ex Colla (1836) * ''Dioscorea hunzikeri'' Xifreda (1985) === I === * ''Dioscorea igualamontana'' Matuda (1953) * ''Dioscorea incayensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea inopinata'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea insignis'' C.V.Morton & B.G.Schub. (1972) * ''Dioscorea intermedia'' Thwaites (1864) * ''Dioscorea ionophylla'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea iquitosensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea irupanensis'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea itapirensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea itatiensis'' R.Knuth (1917) === J === * ''Dioscorea jaliscana'' S.Watson (1887) * ''Dioscorea jamesonii'' R.Knuth (1924) * ''[[Dioscorea japonica]]'' Thunb. (1784) * ''Dioscorea javariensis'' Ayala (1998) * ''Dioscorea juxtlahuacensis'' (O.Téllez & Dávila) Caddick & Wilkin (2002) === K === * ''Dioscorea kalkapershadii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea kamoonensis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea keduensis'' Burkill ex Backer (1924) * ''Dioscorea kerrii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea killipii'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea kimiae'' Wilkin (2008 publ. 2009) * ''Dioscorea kingii'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea kituiensis'' Wilkin & Muasya (2009) * ''Dioscorea kjellbergii'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea knuthiana'' De Wild. (1914) * ''Dioscorea koepperi'' Standl. (1940) * ''Dioscorea koyamae'' Jayas. (1990) * ''Dioscorea kratica'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea kuntzei'' Uline ex Kuntze (1898) === L === * ''Dioscorea lacerdaei'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea laevis'' Uline (1896) * ''Dioscorea lamprocaula'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea lanata'' Bail (1884) * ''Dioscorea larecajensis'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea laurifolia'' Wall. ex Hook.f. (1892) * ''Dioscorea lawrancei'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea laxiflora'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea lehmannii'' Uline (1896) * ''Dioscorea lepcharum'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea lepida'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea leptobotrys'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea liebmannii'' Uline (1896) * ''Dioscorea lijiangensis'' C.L.Long & H.Li (2000) * ''Dioscorea linearicordata'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea lisae'' Dorr & Stergios (2003) * ''Dioscorea listeri'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea litoralis'' Phil. (1858) * ''Dioscorea loefgrenii'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea loheri'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea longicuspis'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea longipes'' Phil. (1896) * ''Dioscorea longirhiza'' Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea longituba'' Uline (1897) * ''Dioscorea lundii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea luzonensis'' Schauer (1843) === M === * ''Dioscorea macbrideana'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea maciba'' Jum. & H.Perrier (1909) * ''Dioscorea macrantha'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea macrothyrsa'' Uline (1897) * ''Dioscorea macvaughii'' B.G.Schub. (1989) * ''Dioscorea madecassa'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea madiunensis'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea maianthemoides'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mamillata'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea mandonii'' Rusby (1902) * ''Dioscorea mangenotiana'' J.Miège (1958) * ''Dioscorea mantigueirensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea margarethia'' G.M.Barroso (1970) * ''Dioscorea marginata'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea martensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea martiana'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea martini'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea matagalpensis'' Uline (1896) * ''Dioscorea matudae'' O.Téllez & B.G.Schub. (1987) * ''Dioscorea mayottensis'' Wilkin (2007) * ''Dioscorea megacarpa'' Gleason (1925) * ''Dioscorea megalantha'' Griseb. (1879) * ''Dioscorea melanophyma'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea melastomatifolia'' Uline ex Prain (1916) * ''Dioscorea membranacea'' Pierre ex Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea menglaensis'' H.Li (1983) * ''Dioscorea meridensis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea merrillii'' Prain & Burkill (1913) * ''Dioscorea mesoamericana'' O.Téllez & Mart.-Rodr. (1993) * ''Dioscorea mexicana'' Scheidw. (1837) * ''Dioscorea microbotrya'' Griseb. (1879) * ''Dioscorea microcephala'' Uline (1897) * ''Dioscorea microura'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mindanaensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea minima'' C.B.Rob. & Seaton (1893) * ''Dioscorea minutiflora'' Engl. (1886) * ''Dioscorea mitis'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea mitoensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea modesta'' Phil. (1865) * ''Dioscorea mollis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea monadelpha'' (Kunth) Griseb. (1875) * ''Dioscorea × monandra'' Hauman (1916) * ''Dioscorea morelosana'' (Uline) Matuda (1953) * ''Dioscorea moritziana'' (Kunth) R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mosqueirensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea moultonii'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea moyobambensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mucronata'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea multiflora'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea multiloba'' Kunth (1850) * ''Dioscorea multinervis'' Benth. (1840) * ''Dioscorea mundii'' Baker (1889) === N === * ''Dioscorea nako'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea namorokensis'' Wilkin (2002) * ''Dioscorea nana'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea nanlaensis'' H.Li (1983) * ''Dioscorea natalensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea natalia'' Hammel (2000) * ''Dioscorea neblinensis'' Maguire & Steyerm. (1989) * ''Dioscorea nelsonii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea nematodes'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea nervata'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea nervosa'' Phil. (1902) * ''Dioscorea nicolasensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea nieuwenhuisii'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea nipensis'' R.A.Howard (1947) * ''Dioscorea nipponica'' Makino (1891) * ''Dioscorea nitens'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea nuda'' R.Knuth (1924) * ''[[Dioscorea nummularia]]'' Lam. (1789) * ''Dioscorea nutans'' R.Knuth (1924) === O === * ''Dioscorea oaxacensis'' Uline (1897) * ''Dioscorea obcuneata'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea oblonga'' Gleason (1925) * ''Dioscorea oblongifolia'' Rusby (1910) * ''Dioscorea obtusifolia'' Hook. & Arn. (1830) * ''Dioscorea olfersiana'' Klotzsch ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea oligophylla'' Phil. (1865) * ''Dioscorea omiltemensis'' O.Téllez (2002) * ''Dioscorea opaca'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea oppositiflora'' Griseb. (1842) * ''[[Dioscorea oppositifolia]]'' L. (1753) * ''Dioscorea orangeana'' Wilkin (2009) * ''Dioscorea orbiculata'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea oreodoxa'' B.G.Schub. (1989) * ''Dioscorea organensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea orientalis'' (J.Thiébaut) Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea orizabensis'' Uline (1897) * ''Dioscorea orthogoneura'' Uline ex Hochr. (1910) * ''Dioscorea oryzetorum'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea ovalifolia'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea ovata'' Vell. (1831) * ''Dioscorea ovinala'' Baker (1882) === P === * ''Dioscorea palawana'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea paleata'' Burkill (1939) * ''Dioscorea pallens'' Schltdl. (1843) * ''Dioscorea pallidinervia'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea palmeri'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea panamensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea panthaica'' Prain & Burkill (1904) * ''Dioscorea pantojensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea paradoxa'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea pavonii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea pedicellata'' Phil. (1873) * ''Dioscorea pencana'' Phil. (1896) * ''Dioscorea pendula'' Poepp. ex Kunth (1850) * ''[[Dioscorea pentaphylla]]'' L. (1753) * ''Dioscorea peperoides'' Prain & Burkill (1913) * ''Dioscorea perdicum'' Taub. (1892) * ''Dioscorea perenensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea petelotii'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea philippiana'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea piauhyensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea pierrei'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea pilcomayensis'' Hauman (1916) * ''Dioscorea pilgeriana'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea pilosiuscula'' Bertero ex Spreng. (1825) * ''Dioscorea pinedensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea piperifolia'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea piscatorum'' Prain & Burkill (1924) * ''Dioscorea pittieri'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea planistipulosa'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea plantaginifolia'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea platycarpa'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea platycolpota'' Uline ex B.L.Rob. (1900) * ''Dioscorea plumifera'' C.B.Rob. (1894) * ''Dioscorea pohlii'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea poilanei'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea polyclados'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea polygonoides'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''[[Dioscorea polystachya]]'' Turcz. (1837) * ''Dioscorea pomeroonensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea potarensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea praehensilis'' Benth. (1849) * ''Dioscorea prainiana'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea prazeri'' Prain & Burkill (1904) * ''Dioscorea preslii'' Steud. (1840) * ''Dioscorea preussii'' Pax (1892) * ''Dioscorea pringlei'' C.B.Rob. (1894) * ''Dioscorea proteiformis'' H.Perrier (1946) * ''Dioscorea psammophila'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea pseudomacrocapsa'' G.M.Barroso (1971) * ''Dioscorea pseudorajanioides'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea pseudotomentosa'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea pteropoda'' Boivin ex H.Perrier (1928) * ''Dioscorea pubera'' Blume (1827) * ''Dioscorea pubescens'' Poir. (1813) * ''Dioscorea pumicicola'' Uline (1900) * ''Dioscorea pumilio'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea puncticulata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea purdiei'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea putisensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea putumayensis'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea pynaertii'' De Wild. (1912) * ''Dioscorea pyrenaica'' Bubani & Bordère ex Gren. (1866) * ''Dioscorea pyrifolia'' Kunth (1850) === Q === * ''Dioscorea quartiniana'' A.Rich. (1850) * ''Dioscorea quinquelobata'' Thunb. (1784) * ''Dioscorea quispicanchensis'' R.Knuth (1931) === R === * ''Dioscorea racemosa'' (Klotzsch) Uline (1896) * ''Dioscorea regnellii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea remota'' C.V.Morton (1937) * ''Dioscorea remotiflora'' Kunth (1850) * ''Dioscorea reticulata'' Gay (1854) * ''Dioscorea retusa'' Mast. (1870) * ''Dioscorea reversiflora'' Uline (1896) * ''Dioscorea ridleyi'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea riedelii'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea rimbachii'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea rockii'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea rosei'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea rumicoides'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea rupicola'' Kunth (1850) * ''Dioscorea rusbyi'' Uline (1897) === S === * ''Dioscorea sabarensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sagittata'' Poir. (1813) * ''Dioscorea sagittifolia'' Pax (1892) * ''Dioscorea salicifolia'' Blume (1827) * ''Dioscorea salvadorensis'' Standl. (1923) * ''Dioscorea sambiranensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sanchez-colini'' Matuda (1954) * ''Dioscorea sandiensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea sandwithii'' B.G.Schub. (1966) * ''Dioscorea sanpaulensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sansibarensis'' Pax (1892) * ''Dioscorea santanderensis'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea santosensis'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea sarasinii'' Uline ex R.Knuth (1924) * ''Dioscorea saxatilis'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea scabra'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea schimperiana'' Hochst. ex Kunth (1850) * ''Dioscorea schubertiae'' Ayala (1984) * ''Dioscorea schunkei'' Ayala & T.Clayton (1981) * ''Dioscorea schwackei'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea scortechinii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea secunda'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sellowiana'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea semperflorens'' Uline (1897) * ''Dioscorea septemloba'' Thunb. (1784) * ''Dioscorea septemnervis'' Vell. (1831) * ''Dioscorea sericea'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea seriflora'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea serpenticola'' Hoque & P.K.Mukh. (2002) * ''Dioscorea sessiliflora'' McVaugh (1989) * ''Dioscorea sexrimata'' Burkill (1950) * ''Dioscorea simulans'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea sincorensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea sinoparviflora'' C.T.Ting, M.G.Gilbert & Turland (2000) * ''Dioscorea sinuata'' Vell. (1831) * ''Dioscorea sitamiana'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea skottsbergii'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea smilacifolia'' De Wild. & T.Durand (1899) * ''Dioscorea sonlaensis'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea sororopana'' Steyerm. (1951) * ''Dioscorea soso'' Jum. & H.Perrier (1909) * ''Dioscorea spectabilis'' R.Knuth (1916) * ''Dioscorea spicata'' Roth (1821) * ''Dioscorea spiculiflora'' Hemsl. (1884) * ''Dioscorea spiculoides'' Matuda (1953) * ''Dioscorea spongiosa'' J.Q.Xi, M.Mizuno & W.L.Zhao (1987) * ''Dioscorea sprucei'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea standleyi'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea stegelmanniana'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea stellaris'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea stemonoides'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea stenocolpus'' Phil. (1865) * ''Dioscorea stenomeriflora'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea stenopetala'' Hauman (1916) * ''Dioscorea stenophylla'' Uline (1897) * ''Dioscorea sterilis'' O.Weber & Wilkin (2005) * ''Dioscorea stipulosa'' Uline ex R.Knuth (1924) * ''Dioscorea strydomiana'' Wilkin (2010 publ. 2011) * ''Dioscorea subcalva'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea subhastata'' Vell. (1831) * ''Dioscorea sublignosa'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea submigra'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea subtomentosa'' Miranda (1941) * ''Dioscorea sumatrana'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea sumiderensis'' B.G.Schub. & O.Téllez (1991) * ''Dioscorea suratensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea sylvatica'' Eckl. (1830) * ''Dioscorea synandra'' Uline (1897) * ''Dioscorea syringifolia'' (Kunth) Kunth & R.H.Schomb. ex R.Knuth (1924) === T === * ''Dioscorea tabatae'' Hatus. ex Yamashita & M.N.Tamura (2008) * ''Dioscorea tacanensis'' Lundell (1939) * ''Dioscorea tamarisciflora'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea tamoidea'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea tamshiyacuensis'' Ayala (1981) * ''Dioscorea tancitarensis'' Matuda (1953) * ''Dioscorea tarijensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tarmensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tauriglossum'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tayacajensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea temascaltepecensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea tenebrosa'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea tenella'' Phil. (1860) * ''Dioscorea tentaculigera'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea tenuipes'' Franch. & Sav. (1878) * ''Dioscorea tenuiphyllum'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tenuis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tequendamensis'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea ternata'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea therezopolensis'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea togoensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tokoro'' Makino ex Miyabe (1889) * ''Dioscorea toldosensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tomentosa'' J.Koenig ex Spreng. (1815) * ''Dioscorea torticaulis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea trachyandra'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea trachycarpa'' Kunth (1816) * ''Dioscorea traillii'' R.Knuth (1924) * ''[[Dioscorea transversa]]'' R.Br. (1810) * ''Dioscorea triandria'' Sessé & Moc. (1890) * ''Dioscorea trichantha'' Baker, J. Linn. Soc. (1883) * ''Dioscorea trichanthera'' Gleason (1925) * ''[[Dioscorea trifida]]'' L.f. (1782) * ''Dioscorea trifoliata'' Kunth (1816) * ''Dioscorea trifurcata'' Hauman (1916) * ''Dioscorea trilinguis'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea trimenii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea trinervia'' Roxb. ex Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea trisecta'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea trollii'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea truncata'' Miq. (1844) * ''Dioscorea tsaratananensis'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea tubiperianthia'' Matuda (1953) * ''Dioscorea tubuliflora'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tubulosa'' Griseb. (1875) === U === * ''Dioscorea uliginosa'' Phil. (1896) * ''Dioscorea ulinei'' Greenm. ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea undatiloba'' Baker (1889) * ''Dioscorea urceolata'' Uline (1896) * ''Dioscorea urophylla'' Hemsl., Biol. Cent.-Amer. (1884) * ''Dioscorea uruapanensis'' Matuda (1953) === V === * ''Dioscorea valdiviensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea vanvuurenii'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea variifolia'' Bertero (1829) * ''Dioscorea velutipes'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea vexans'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea vilis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea villosa'' L. (1753) * ''Dioscorea volckmannii'' Phil. (1865) === W === * ''Dioscorea wallichii'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea warburgiana'' Uline ex Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea warmingii'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea wattii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea weberbaueri'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea widgrenii'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea wightii'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea wittiana'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea wrightii'' Uline ex R.Knuth (1917) === X === * ''Dioscorea xizangensis'' C.T.Ting (1982) === Y === * ''Dioscorea yunnanensis'' Prain & Burkill (1904) === Z === * ''Dioscorea zingiberensis'' C.H.Wright (1903) == ''Dioscorea'' eto Madagasikara == === Karazana maniry eto Madagasikara === Indreto ny karazana ''Dioscorea'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Dioscorea acuminata]]'' Baker (1885) -- ovy * ''[[Dioscorea alata]]'' L. (1753) -- antibavimiavokanina, bemako, mavondro, ovibe, ovifantaka, ovifohy, oviharina, ovihary, ovikambarina, ovikambary, ovilava, ovimboay, ovimena, ovirona, ovisorokomby, ovitanty, ovivavy, ovy, sorokomby * ''[[Dioscorea alatipes]]'' Burkill & H.Perrier (1951) * ''[[Dioscorea analalavensis]]'' Jum. & H.Perrier (1910) -- sosa, soso * ''[[Dioscorea antaly]]'' Jum. & H.Perrier (1910) -- antadina, antady, antaly, antandena, ataly, fangahanga, ovirombe, papa, reoreo, tsihina * ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' Hochr. (na ''[[Dioscorea mareka]]'' H. Perrier) -- mareka, ovifaitra, ovimarika * ''[[Dioscorea bako]]'' Wilkin (2008) * ''[[Dioscorea bemandry]]'' Jum. & H.Perrier (1909) -- bemandry, sosa, soso * ''[[Dioscorea bemarivensis]]'' Jum. & H.Perrier (1910) (na ''[[Dioscorea lucida]]'' Scott-Elliot) -- elakelaka, ovikambary, ovitsimanandena * ''[[Dioscorea bosseri]]'' Haigh & Wilkin (2005) * ''[[Dioscorea buckleyana]]'' Wilkin * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' L. (1753) -- hofika, ovifantaka * ''[[Dioscorea decaryana]]'' H.Perrier (1946) * ''[[Dioscorea esculenta]]'' (Lour.) Burkill -- mavondro * ''[[Dioscorea fandra]]'' H.Perrier (1928) -- andra, anjety, fandra, fangitsy, kenjika, kenzika, kianjiky, ndra, sandry. * ''[[Dioscorea heteropoda]]'' Baker -- heofika, hofika, hofimamy, lofika, ofika, ofimamy, ovimamy, ovinala ** [[Dioscorea heteropoda var. diffusa|''Dioscorea heteropoda'' var. diffusa]] Burkill & H. Perrier -- oviala * ''[[Dioscorea hexagona]]'' Baker -- kitaotao, kitaratara, kitaratasy, kitsaotsao, ovitsangana, voakisitany * ''[[Dioscorea hombuka]]'' H.Perrier (1928) -- homboka, kato * ''[[Dioscorea knuthii]]'' H.Perrier -- angona (mila fanamarinana io anarana suiantifika io) (= ''Dioscorea madecassa'' H.Perrier (1928) ?) * ''[[Dioscorea maciba]]'' Jum. & H.Perrier (1909) -- malita, mality, masiba, ovio * ''[[Dioscorea madecassa]]'' H.Perrier (1928) * ''[[Dioscorea mamillata]]'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''[[Dioscorea mayottensis]]'' Wilkin * ''[[Dioscorea minutiflora]]'' Engl. -- oviazo, ovihazo * ''[[Dioscorea nako]]'' H.Perrier (1928) -- babona, bako, fandra, homboka, nako * ''[[Dioscorea namorokensis]]'' Wilkin (2002) * ''[[Dioscorea orangeana]]'' Wilkin (2009) * ''[[Dioscorea ovinala]]'' Baker (1882) -- angaroka, angaroky, oviala, ovinala, sosa, soso, viala * ''[[Dioscorea proteiformis]]'' H.Perrier * ''[[Dioscorea pteropoda]]'' Boivin ex H.Perrier -- ovifotsy, totongana * ''[[Dioscorea quartiniana]]'' A.Rich. * ''[[Dioscorea sambiranensis]]'' R.Knuth (1924) (na ''Dioscorea fimbriata'' Jum. & H. Perrier) -- angona, babanga, oviala * ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' Pax (1892) (na ''[[Dioscorea macabiha]]'' <small>Jum. & H.Perrier</small>) -- angitrika, babanga, fanfanga, fangahanga, fanganga, haranara, hofika, hofimamy, lepapa, makabiha, ndranara, ofaka, ofimamy * ''[[Dioscorea seriflora]]'' Jum. & H.Perrier (na ''[[Dioscorea tanalarum]]'' H. Perrier) -- banabana, oviampasika, ovifotsy, ovihotro, ovilava, ovisofina * ''[[Dioscorea soso]]'' Jum. & H.Perrier (1909) -- bemandry, sosa, soso ** ''Dioscorea soso'' var. ''trichopoda'' (Jum. & H. Perrier) Burkill & H. Perrier, na ''Dioscorea trichopoda'' Jum. & H. Perrier -- angile, babo, baboha, beboha, bemandry, sosa * ''[[Dioscorea sterilis]]'' O.Weber & Wilkin -- bako * ''[[Dioscorea trichantha]]'' Baker ''--'' bako, keliloha, oviala, ovinala, sorokomby * ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' H.Perrier (1928) -- ovihotro, ovisofina === Anaran' ny karazana ''Dioscorea'' sasany amin' ny teny malagasy === * andra (''Dioscorea fandra'') * [[angaroka]], angaroky (''Dioscorea ovinala'') * angile (''[[Dioscorea trichopoda]]'') * angitrika (''Dioscorea macabiha'', ''Dioscorea sansibarensis'') * [[Angona (zavamaniry)|angona]] (''Dioscorea fimbriata'', ''Dioscorea knuthii'', ''Dioscorea sambiranensis'') * anjety (''Dioscorea fandra'', nefa koa ''[[Croton anisatus]]'', ''[[Vepris madagascarica]]''), * antadina, [[antady]], antaly, antandena, ataly (''Dioscorea antaly'') * antibavimiavokanina (''[[Dioscorea alata]]'') * [[babanga]] (''Dioscorea macabiha'', ''Dioscorea sambiranensis'') * [[Babo (zavamaniry)|babo]], baboha, beboha (''[[Dioscorea trichopoda]]'') * babona (''[[Dioscorea nako]]'', nefa koa ''[[Mascarenhasia arborescens]]'', ''[[Mascarenhasia macrosiphon]]'', ''[[Mascarenhasia micrantha]]'', ''[[Mascarenhasia speciosa]]'', ''[[Mascarenhasia tampinensis]]'') * [[Bako (zavamaniry)|bako]] (''Dioscorea nako'', ''Dioscorea sterilis'', ''Dioscorea trichantha'') * banabana, * bemako (''[[Dioscorea alata]]'') * [[bemandry]] (''Dioscorea bemandry'', ''Dioscorea soso'', ''Dioscorea trichopoda'') * [[Elakelaka (zavamaniry)|elakelaka]] (''Dioscorea bemarivensis'' na ''Dioscorea lucida'', nefa koa ''[[Euphorbia melanacantha]]'') * [[Fandra (zavamaniry)|fandra]] (''Dioscorea fandra'', ''Dioscorea nako'', nefa koa ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'', ''[[Pandanus edulis]]'', ''[[Pandanus utilis]]'') * fanfanga, fangahanga, fanganga (''Dioscorea antaly'', ''Dioscorea sansibarensis'') * fangitsy (''Dioscorea fandra'', nefa koa ''[[Dolichos fangitsa]]'') * haranara (''[[Dioscorea sansibarensis]]'') * heofika, ofika (''Dioscorea heteropoda''), * [[hofika]] (''[[Dioscorea bulbifera]]'', ''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''Dioscorea sansibarensis'') * hofimamy (''Dioscorea heteropoda'', ''Dioscorea sansibarensis'') * [[homboka]] (''Dioscorea hombuka'', ''Dioscorea nako'') * kato (''[[Dioscorea hombuka]]'') * keliloha (''[[Dioscorea trichantha]]'') * [[kenjika]], kenzika (''[[Dioscorea fandra]]'') * kianjiky (''Dioscorea fandra'', ''[[Dioscorea soso]]'') * kitaotao, kitaratara, kitsaotsao (''[[Dioscorea hexagona]]'') * kitaratasy (''Dioscorea hexagona'', nefa koa ''[[Sporobolus pyramidalis]]''), * lepapa (''[[Dioscorea macabiha]]'', ''[[Dioscorea sansibarensis]]'') * lofika (''Dioscorea heteropoda'') * makabiha (''Dioscorea macabiha'', ''Dioscorea sansibarensis'') * malita, mality (''[[Dioscorea maciba]]'') * mareka (''[[Dioscorea arcuatinervis]]'', ''[[Dioscorea mareka]]'') * masiba (''Dioscorea maciba'') * [[mavondro]] (''[[Dioscorea alata]]'', ''[[Dioscorea esculenta]]'') * nako (''[[Dioscorea nako]]'') * ndra (''Dioscorea fandra'') * ndranara (''Dioscorea sansibarensis'') * ofaka (''[[Dioscorea bulbifera]]'', ''Dioscorea sansibarensis'') * ofika (''Dioscorea heteropoda'') * ofimamy (''Dioscorea heteropoda'', ''Dioscorea sansibarensis'') * oviala (''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea sambiranensis]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'') * oviampasika (''[[Dioscorea seriflora]]'' na ''[[Dioscorea tanalarum]]'') * oviazo, ovihazo (''[[Dioscorea minutiflora]]'') * ovibe (''Dioscorea alata'') * ovifaitra ( ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'') * ovifantaka (''[[Dioscorea alata]]'', ''[[Dioscorea bulbifera]]'') * ovifohy (''Dioscorea alata'') * ovifotsy (''[[Dioscorea pteropoda]]'', ''[[Dioscorea seriflora]]'') * oviharina, ovihary (''[[Dioscorea alata]]'') * ovihazo na oviazo: ''[[Dioscorea minutiflora]]'' * ovihotro (''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'') * ovikambarina, ovikambary (''Dioscorea alata, [[Dioscorea bemarivensis]]'') * ovilava (''Dioscorea alata'', ''[[Dioscorea seriflora]]'') * ovimamy (''[[Dioscorea heteropoda]]'') * ovimarika (''[[Dioscorea arcuatinervis]]'') * ovimboay (''Dioscorea alata'') * ovimena (''Dioscorea alata'') * ovinala (''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'') * ovio (''[[Dioscorea maciba]]'') * ovirombe (''[[Dioscorea antaly]]'') * ovirona (''[[Dioscorea alata]]'') * ovisofina (''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'') * ovisorokomby (''Dioscorea alata'') * ovitanty (''Dioscorea alata'') * ovitsangana (''[[Dioscorea hexagona]]'') * ovitsimanandena (''[[Dioscorea bemarivensis]]'' na ''[[Dioscorea lucida]]'') * ovivavy (''Dioscorea alata'') * [[Ovy (Dioscorea)|ovy]] (''[[Dioscorea acuminata]]'', ''[[Dioscorea alata]]'') * papa (''Dioscorea antaly'') * reoreo (Dioscorea antaly) * sandry (Dioscorea fandra) * sorokomby (''Dioscorea alata'', ''Dioscorea trichantha'') * [[Sosa (zavamaniry)|sosa]], soso (''Dioscorea analalavensis'', ''Dioscorea bemandry'', ''Dioscorea ovinala'', ''Dioscorea soso'') * totongana (''[[Dioscorea pteropoda]]'', nefa koa ''[[Aristolochia acuminata]]'') * tsihina (''Dioscorea antaly'') * viala (''Dioscorea ovinala'') * voakisitany (''[[Dioscorea hexagona]]'') == Jereo koa == * [[Oviala]] * ''[[Dioscoreaceae]]'' * [[Ovy (Dioscorea)]] [[Sokajy:Zavamaniry]] 7xxwkg512gqjegynp74v4o3s3cnivga 1136326 1136318 2026-04-26T13:34:43Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1136326 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea balcanica0.jpg|vignette|359x359px|''Dioscorea balcanica'']] [[Sary:Dioscorea balcanica BotGardBln310505.jpg|vignette|''Dioscorea balcanica''|357x357px]] Ny '''''Dioscorea''''' dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', izay misy karazany 600 ka hatramin' ny 625. Antsoina amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''[[Ovy (dioscorea)|ovy]]'' ny karazany azo hanina. Manana vodiny misy poizina na tsy tsara atao sakafo fotsiny, na dia avy nahandroina aza, ny karazany sasany. Ohatra, amin' ny ''Dioscorea communis'' dia azo hanina ny tsimoka tanora nefa misy poizina kosa ny vodiny.[[Sary:Dioscorea_Bild1162.jpg|vignette|215x215px|Ovy mafaitra, ''Dioscorea dumetorum'']] == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(6</small> <small>Des 2013)</small>: === A === * ''Dioscorea abysmophila'' Maguire & Steyerm. (1989) * ''Dioscorea abyssinica'' Hochst. ex Kunth (1850) * ''Dioscorea acanthogene'' Rusby (1910) * ''Dioscorea acerifolia'' Phil. (1896) * ''Dioscorea acuminata'' Baker, J. Linn. Soc. (1885) * ''Dioscorea adenantha'' Uline (1897) * ''Dioscorea aesculifolia'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea aguilarii'' Standl. & Steyerm.(1940) * ''[[Dioscorea alata]]'' L. (1753) * ''Dioscorea alatipes'' Burkill & H.Perrier (1951) * ''Dioscorea althaeoides'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea altissima'' Lam. (1789) * ''Dioscorea amaranthoides'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea amazonum'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea amoena'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea analalavensis'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea ancachsensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea andina'' Phil. (1896) * ''Dioscorea andromedusae'' O.Téllez (1996) * ''Dioscorea anomala'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea antaly'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea antucoana'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea arachidna'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea araucana'' Phil. (1873) * ''Dioscorea arcuatinervis'' Hochr. (1908) * ''Dioscorea argyrogyna'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea arifolia'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea aristolochiifolia'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea asclepiadea'' Prain & Burkill (1916) * ''Dioscorea aspera'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea aspersa'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea asperula'' Pedralli (1992) * ''Dioscorea asteriscus'' Burkill (1939) * ''Dioscorea atrescens'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea auriculata'' Poepp. (1833) === B === * ''Dioscorea bahiensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea bako'' Wilkin (2008) * ''Dioscorea balcanica'' Košanin (1914) * ''Dioscorea bancana'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea banzhuana'' S.J.Pei & C.T.Ting (1976) * ''Dioscorea bartlettii'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea basiclavicaulis'' Rizzini & A.Mattos (1986) * ''Dioscorea baya'' De Wild., Ann. Mus. Congo Belge (1912) * ''Dioscorea beecheyi'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea belophylla'' (Prain) Voigt ex Haines (1910) * ''Dioscorea bemandry'' Jum. & H.Perrier (1909) * ''Dioscorea bemarivensis'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea benthamii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea berenicea'' McVaugh (1989) * ''Dioscorea bermejensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea bernoulliana'' Prain & Burkill (1916) * ''Dioscorea besseriana'' Kunth (1850) * ''Dioscorea beyrichii'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea bicolor'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea biformifolia'' S.J.Pei & C.T.Ting (1976) * ''Dioscorea biloba'' (Phil.) Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea biplicata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea birmanica'' Prain & Burkill, J. Asiat. Soc. Bengal, Pt. 2 (1904) * ''Dioscorea birschelii'' Harms ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea blumei'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea bolivarensis'' Steyerm., Fieldiana (1951) * ''Dioscorea bonii'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea bosseri'' Haigh & Wilkin (2005) * ''Dioscorea brachybotrya'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea brachystachya'' Phil. (1896) * ''Dioscorea bradei'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea brandisii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea brevipetiolata'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea bridgesii'' Griseb. ex Kunth (1850) * ''Dioscorea brownii'' Schinz (1900) * ''Dioscorea bryoniifolia'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea buchananii'' Benth. (1879) * ''Dioscorea buckleyana'' Wilkin (2009) * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' L. (1753) * ''Dioscorea bulbotricha'' Hand.-Mazz. (1908) * ''Dioscorea burchellii'' Baker (1889) * ''Dioscorea burkilliana'' J.Miège (1958) === C === * ''Dioscorea cachipuertensis'' Ayala (1998) * ''Dioscorea calcicola'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea caldasensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea calderillensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea callacatensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea cambodiana'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea campanulata'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea campestris'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea campos-portoi'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea carionis'' Prain & Burkill (1916) * ''Dioscorea carpomaculata'' O.Téllez & B.G.Schub. (1991) * ''Dioscorea castilloniana'' Hauman, Bol. Mus. Hist. Nat. (1927) * ''Dioscorea catharinensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea caucasica'' Lipsky (1893) * ''[[Dioscorea cayennensis]]'' Lam. (1789) * ''Dioscorea ceratandra'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea chacoensis'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea chagllaensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea chancayensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea chaponensis'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea chiapasensis'' Matuda (1953) * ''Dioscorea chimborazensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea chingii'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea choriandra'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea chouardii'' Gaussen (1952) * ''Dioscorea cienegensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cinnamomifolia'' Hook. (1828) * ''Dioscorea cirrhosa'' Lour. (1790) * ''Dioscorea cissophylla'' Phil. (1896) * ''Dioscorea claessensii'' De Wild. (1912) * ''Dioscorea claussenii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea claytonii'' Ayala (1981) * ''Dioscorea cochleariapiculata'' De Wild. (1914) * ''Dioscorea collettii'' Hook.f. (1892) * ''[[Dioscorea communis]]'' (L.) Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea commutata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea comorensis'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea composita'' Hemsl. (1884) * ''Dioscorea contracta'' R.Knuth (1917) * ''[[Dioscorea convolvulacea]]'' Cham. & Schltdl. (1831) * ''Dioscorea conzattii'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea cordifolia'' Laness. (1886) * ''Dioscorea coreana'' (Prain & Burkill) R.Knuth (1924) * ''Dioscorea coriacea'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea coripatenis'' J.F.Macbr. (1934) * ''Dioscorea coronata'' Hauman (1916) * ''Dioscorea cotinifolia'' Kunth (1850) * ''Dioscorea craibiana'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea crateriflora'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea crotalariifolia'' Uline (1897) * ''Dioscorea cruzensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cubensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cumingii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea curitybensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea cuspidata'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea cuyabensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea cyanisticta'' J.D.Sm. (1895) * ''Dioscorea cymosula'' Hemsl. (1884) * ''Dioscorea cyphocarpa'' C.B.Rob. ex Knuth (1917) === D === * ''Dioscorea daunea'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea davidsei'' O.Téllez (1997) * ''Dioscorea de-mourae'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea debilis'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea decaryana'' H.Perrier (1946) * ''Dioscorea decipiens'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea decorticans'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea deflexa'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea delavayi'' Franch. (1896) * ''Dioscorea delicata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea deltoidea'' Wall. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea dendrotricha'' Uline (1897) * ''Dioscorea densiflora'' Hemsl., Biol. Cent.-Amer. (1884) * ''Dioscorea depauperata'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea diamantinensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea dicranandra'' Donn.Sm. (1894) * ''Dioscorea dielsii'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea dissimulans'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea divaricata'' Blanco (1837) * ''Dioscorea diversifolia'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea dodecaneura'' Vell. (1831) * ''Dioscorea dregeana'' (Kunth) T.Durand & Schinz (1894) * ''Dioscorea duchassaingii'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea dugesii'' C.B.Rob. (1894) * ''[[Dioscorea dumetorum]]'' (Kunth) Pax (1887) * ''Dioscorea dumetosa'' Uline ex R.Knuth (1917) === E === * ''Dioscorea elegans'' Ridl. ex Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea elephantipes'' (L'Hér.) Engl. (1908) * ''Dioscorea entomophila'' Hauman (1916) * ''Dioscorea epistephioides'' Taub. (1896) * ''Dioscorea escuintlensis'' Matuda (1957) * ''[[Dioscorea esculenta]]'' (Lour.) Burkill (1917) * ''Dioscorea esquirolii'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea exalata'' C.T.Ting & M.C.Chang (1982) === F === * ''Dioscorea fandra'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea fasciculocongesta'' (Sosa & B.G.Schub.) O.Téllez (1997) * ''Dioscorea fastigiata'' Gay (1854) * ''Dioscorea fendleri'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea ferreyrae'' Ayala (1998) * ''Dioscorea filiformis'' Blume (1827) * ''Dioscorea flabellifolia'' Prain & Burkill (1913) * ''Dioscorea flaccida'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea floribunda'' M.Martens & Galeotti (1842) * ''Dioscorea floridana'' Bartlett (1910) * ''Dioscorea fodinarum'' Kunth (1850) * ''Dioscorea fordii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea formosana'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea fractiflexa'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea fuliginosa'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea furcata'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea futschauensis'' Uline ex R.Knuth (1924) === G === * ''Dioscorea galeottiana'' Kunth (1850) * ''Dioscorea galiiflora'' R.Knuth (1921) * ''Dioscorea gallegosi'' Matuda (1954) * ''Dioscorea garrettii'' Prain & Burkill (1936) * ''Dioscorea gaumeri'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea gentryi'' O.Téllez (1996) * ''Dioscorea gillettii'' Milne-Redh. (1963) * ''Dioscorea glabra'' Roxb., Fl. Ind. ed. 1832 (1832) * ''Dioscorea glandulosa'' (Griseb.) Klotzsch ex Kunth (1850) * ''Dioscorea glomerulata'' Hauman (1916) * ''Dioscorea gomez-pompae'' O.Téllez (1997) * ''Dioscorea gracilicaulis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea gracilipes'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea gracilis'' Hook. ex Poepp. (1833) * ''Dioscorea gracillima'' Miq. (1867) * ''Dioscorea grandiflora'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea grandis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea grata'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea gribinguiensis'' Baudon (1913) * ''Dioscorea grisebachii'' Kunth (1850) * ''Dioscorea guerrerensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea guianensis'' R.Knuth (1917) === H === * ''Dioscorea haenkeana'' C.Presl (1827) * ''Dioscorea hamiltonii'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea hassleriana'' Chodat (1903) * ''Dioscorea hastata'' Mill. (1768) * ''Dioscorea hastatissima'' Rusby (1920) * ''Dioscorea hastifolia'' Nees (1846) * ''Dioscorea hastiformis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea haumanii'' Xifreda (1982) * ''Dioscorea havilandii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea hebridensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea hemicrypta'' Burkill (1952) * ''Dioscorea hemsleyi'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea heptaneura'' Vell. (1831) * ''Dioscorea herbert-smithii'' Rusby (1920) * ''Dioscorea herzogii'' R.Knuth (1916) * ''Dioscorea heteropoda'' Baker (1882) * ''Dioscorea hexagona'' Baker (1882) * ''Dioscorea hieronymi'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea hintonii'' R.Knuth (1936) * ''[[Dioscorea hirtiflora]]'' Benth. (1849) * ''[[Dioscorea hispida]]'' Dennst. (1818) * ''Dioscorea holmioidea'' Maury (1889) * ''Dioscorea hombuka'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea hondurensis'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea howardiana'' O.Téllez, B.G.Schub. & Geeta (2007) * ''Dioscorea humifusa'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea humilis'' Bertero ex Colla (1836) * ''Dioscorea hunzikeri'' Xifreda (1985) === I === * ''Dioscorea igualamontana'' Matuda (1953) * ''Dioscorea incayensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea inopinata'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea insignis'' C.V.Morton & B.G.Schub. (1972) * ''Dioscorea intermedia'' Thwaites (1864) * ''Dioscorea ionophylla'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea iquitosensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea irupanensis'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea itapirensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea itatiensis'' R.Knuth (1917) === J === * ''Dioscorea jaliscana'' S.Watson (1887) * ''Dioscorea jamesonii'' R.Knuth (1924) * ''[[Dioscorea japonica]]'' Thunb. (1784) * ''Dioscorea javariensis'' Ayala (1998) * ''Dioscorea juxtlahuacensis'' (O.Téllez & Dávila) Caddick & Wilkin (2002) === K === * ''Dioscorea kalkapershadii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea kamoonensis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea keduensis'' Burkill ex Backer (1924) * ''Dioscorea kerrii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea killipii'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea kimiae'' Wilkin (2008 publ. 2009) * ''Dioscorea kingii'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea kituiensis'' Wilkin & Muasya (2009) * ''Dioscorea kjellbergii'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea knuthiana'' De Wild. (1914) * ''Dioscorea koepperi'' Standl. (1940) * ''Dioscorea koyamae'' Jayas. (1990) * ''Dioscorea kratica'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea kuntzei'' Uline ex Kuntze (1898) === L === * ''Dioscorea lacerdaei'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea laevis'' Uline (1896) * ''Dioscorea lamprocaula'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea lanata'' Bail (1884) * ''Dioscorea larecajensis'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea laurifolia'' Wall. ex Hook.f. (1892) * ''Dioscorea lawrancei'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea laxiflora'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea lehmannii'' Uline (1896) * ''Dioscorea lepcharum'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea lepida'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea leptobotrys'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea liebmannii'' Uline (1896) * ''Dioscorea lijiangensis'' C.L.Long & H.Li (2000) * ''Dioscorea linearicordata'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea lisae'' Dorr & Stergios (2003) * ''Dioscorea listeri'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea litoralis'' Phil. (1858) * ''Dioscorea loefgrenii'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea loheri'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea longicuspis'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea longipes'' Phil. (1896) * ''Dioscorea longirhiza'' Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea longituba'' Uline (1897) * ''Dioscorea lundii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea luzonensis'' Schauer (1843) === M === * ''Dioscorea macbrideana'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea maciba'' Jum. & H.Perrier (1909) * ''Dioscorea macrantha'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea macrothyrsa'' Uline (1897) * ''Dioscorea macvaughii'' B.G.Schub. (1989) * ''Dioscorea madecassa'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea madiunensis'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea maianthemoides'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mamillata'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea mandonii'' Rusby (1902) * ''Dioscorea mangenotiana'' J.Miège (1958) * ''Dioscorea mantigueirensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea margarethia'' G.M.Barroso (1970) * ''Dioscorea marginata'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea martensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea martiana'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea martini'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea matagalpensis'' Uline (1896) * ''Dioscorea matudae'' O.Téllez & B.G.Schub. (1987) * ''Dioscorea mayottensis'' Wilkin (2007) * ''Dioscorea megacarpa'' Gleason (1925) * ''Dioscorea megalantha'' Griseb. (1879) * ''Dioscorea melanophyma'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea melastomatifolia'' Uline ex Prain (1916) * ''Dioscorea membranacea'' Pierre ex Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea menglaensis'' H.Li (1983) * ''Dioscorea meridensis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea merrillii'' Prain & Burkill (1913) * ''Dioscorea mesoamericana'' O.Téllez & Mart.-Rodr. (1993) * ''Dioscorea mexicana'' Scheidw. (1837) * ''Dioscorea microbotrya'' Griseb. (1879) * ''Dioscorea microcephala'' Uline (1897) * ''Dioscorea microura'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mindanaensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea minima'' C.B.Rob. & Seaton (1893) * ''Dioscorea minutiflora'' Engl. (1886) * ''Dioscorea mitis'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea mitoensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea modesta'' Phil. (1865) * ''Dioscorea mollis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea monadelpha'' (Kunth) Griseb. (1875) * ''Dioscorea × monandra'' Hauman (1916) * ''Dioscorea morelosana'' (Uline) Matuda (1953) * ''Dioscorea moritziana'' (Kunth) R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mosqueirensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea moultonii'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea moyobambensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea mucronata'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea multiflora'' Mart. ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea multiloba'' Kunth (1850) * ''Dioscorea multinervis'' Benth. (1840) * ''Dioscorea mundii'' Baker (1889) === N === * ''Dioscorea nako'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea namorokensis'' Wilkin (2002) * ''Dioscorea nana'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea nanlaensis'' H.Li (1983) * ''Dioscorea natalensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea natalia'' Hammel (2000) * ''Dioscorea neblinensis'' Maguire & Steyerm. (1989) * ''Dioscorea nelsonii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea nematodes'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea nervata'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea nervosa'' Phil. (1902) * ''Dioscorea nicolasensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea nieuwenhuisii'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea nipensis'' R.A.Howard (1947) * ''Dioscorea nipponica'' Makino (1891) * ''Dioscorea nitens'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea nuda'' R.Knuth (1924) * ''[[Dioscorea nummularia]]'' Lam. (1789) * ''Dioscorea nutans'' R.Knuth (1924) === O === * ''Dioscorea oaxacensis'' Uline (1897) * ''Dioscorea obcuneata'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea oblonga'' Gleason (1925) * ''Dioscorea oblongifolia'' Rusby (1910) * ''Dioscorea obtusifolia'' Hook. & Arn. (1830) * ''Dioscorea olfersiana'' Klotzsch ex Griseb. (1842) * ''Dioscorea oligophylla'' Phil. (1865) * ''Dioscorea omiltemensis'' O.Téllez (2002) * ''Dioscorea opaca'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea oppositiflora'' Griseb. (1842) * ''[[Dioscorea oppositifolia]]'' L. (1753) * ''Dioscorea orangeana'' Wilkin (2009) * ''Dioscorea orbiculata'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea oreodoxa'' B.G.Schub. (1989) * ''Dioscorea organensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea orientalis'' (J.Thiébaut) Caddick & Wilkin (2002) * ''Dioscorea orizabensis'' Uline (1897) * ''Dioscorea orthogoneura'' Uline ex Hochr. (1910) * ''Dioscorea oryzetorum'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea ovalifolia'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea ovata'' Vell. (1831) * ''Dioscorea ovinala'' Baker (1882) === P === * ''Dioscorea palawana'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea paleata'' Burkill (1939) * ''Dioscorea pallens'' Schltdl. (1843) * ''Dioscorea pallidinervia'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea palmeri'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea panamensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea panthaica'' Prain & Burkill (1904) * ''Dioscorea pantojensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea paradoxa'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea pavonii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea pedicellata'' Phil. (1873) * ''Dioscorea pencana'' Phil. (1896) * ''Dioscorea pendula'' Poepp. ex Kunth (1850) * ''[[Dioscorea pentaphylla]]'' L. (1753) * ''Dioscorea peperoides'' Prain & Burkill (1913) * ''Dioscorea perdicum'' Taub. (1892) * ''Dioscorea perenensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea petelotii'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea philippiana'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea piauhyensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea pierrei'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea pilcomayensis'' Hauman (1916) * ''Dioscorea pilgeriana'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea pilosiuscula'' Bertero ex Spreng. (1825) * ''Dioscorea pinedensis'' R.Knuth (1931) * ''Dioscorea piperifolia'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea piscatorum'' Prain & Burkill (1924) * ''Dioscorea pittieri'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea planistipulosa'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea plantaginifolia'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea platycarpa'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea platycolpota'' Uline ex B.L.Rob. (1900) * ''Dioscorea plumifera'' C.B.Rob. (1894) * ''Dioscorea pohlii'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea poilanei'' Prain & Burkill (1933) * ''Dioscorea polyclados'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea polygonoides'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''[[Dioscorea polystachya]]'' Turcz. (1837) * ''Dioscorea pomeroonensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea potarensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea praehensilis'' Benth. (1849) * ''Dioscorea prainiana'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea prazeri'' Prain & Burkill (1904) * ''Dioscorea preslii'' Steud. (1840) * ''Dioscorea preussii'' Pax (1892) * ''Dioscorea pringlei'' C.B.Rob. (1894) * ''Dioscorea proteiformis'' H.Perrier (1946) * ''Dioscorea psammophila'' R.Knuth (1935) * ''Dioscorea pseudomacrocapsa'' G.M.Barroso (1971) * ''Dioscorea pseudorajanioides'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea pseudotomentosa'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea pteropoda'' Boivin ex H.Perrier (1928) * ''Dioscorea pubera'' Blume (1827) * ''Dioscorea pubescens'' Poir. (1813) * ''Dioscorea pumicicola'' Uline (1900) * ''Dioscorea pumilio'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea puncticulata'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea purdiei'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea putisensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea putumayensis'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea pynaertii'' De Wild. (1912) * ''Dioscorea pyrenaica'' Bubani & Bordère ex Gren. (1866) * ''Dioscorea pyrifolia'' Kunth (1850) === Q === * ''Dioscorea quartiniana'' A.Rich. (1850) * ''Dioscorea quinquelobata'' Thunb. (1784) * ''Dioscorea quispicanchensis'' R.Knuth (1931) === R === * ''Dioscorea racemosa'' (Klotzsch) Uline (1896) * ''Dioscorea regnellii'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea remota'' C.V.Morton (1937) * ''Dioscorea remotiflora'' Kunth (1850) * ''Dioscorea reticulata'' Gay (1854) * ''Dioscorea retusa'' Mast. (1870) * ''Dioscorea reversiflora'' Uline (1896) * ''Dioscorea ridleyi'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea riedelii'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea rimbachii'' R.Knuth (1926) * ''Dioscorea rockii'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea rosei'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea rumicoides'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea rupicola'' Kunth (1850) * ''Dioscorea rusbyi'' Uline (1897) === S === * ''Dioscorea sabarensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sagittata'' Poir. (1813) * ''Dioscorea sagittifolia'' Pax (1892) * ''Dioscorea salicifolia'' Blume (1827) * ''Dioscorea salvadorensis'' Standl. (1923) * ''Dioscorea sambiranensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sanchez-colini'' Matuda (1954) * ''Dioscorea sandiensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea sandwithii'' B.G.Schub. (1966) * ''Dioscorea sanpaulensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sansibarensis'' Pax (1892) * ''Dioscorea santanderensis'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea santosensis'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea sarasinii'' Uline ex R.Knuth (1924) * ''Dioscorea saxatilis'' Poepp. (1833) * ''Dioscorea scabra'' Humb. & Bonpl. ex Willd. (1806) * ''Dioscorea schimperiana'' Hochst. ex Kunth (1850) * ''Dioscorea schubertiae'' Ayala (1984) * ''Dioscorea schunkei'' Ayala & T.Clayton (1981) * ''Dioscorea schwackei'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea scortechinii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea secunda'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea sellowiana'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea semperflorens'' Uline (1897) * ''Dioscorea septemloba'' Thunb. (1784) * ''Dioscorea septemnervis'' Vell. (1831) * ''Dioscorea sericea'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea seriflora'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''Dioscorea serpenticola'' Hoque & P.K.Mukh. (2002) * ''Dioscorea sessiliflora'' McVaugh (1989) * ''Dioscorea sexrimata'' Burkill (1950) * ''Dioscorea simulans'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea sincorensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea sinoparviflora'' C.T.Ting, M.G.Gilbert & Turland (2000) * ''Dioscorea sinuata'' Vell. (1831) * ''Dioscorea sitamiana'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea skottsbergii'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea smilacifolia'' De Wild. & T.Durand (1899) * ''Dioscorea sonlaensis'' R.Knuth (1937) * ''Dioscorea sororopana'' Steyerm. (1951) * ''Dioscorea soso'' Jum. & H.Perrier (1909) * ''Dioscorea spectabilis'' R.Knuth (1916) * ''Dioscorea spicata'' Roth (1821) * ''Dioscorea spiculiflora'' Hemsl. (1884) * ''Dioscorea spiculoides'' Matuda (1953) * ''Dioscorea spongiosa'' J.Q.Xi, M.Mizuno & W.L.Zhao (1987) * ''Dioscorea sprucei'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea standleyi'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea stegelmanniana'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea stellaris'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea stemonoides'' Prain & Burkill (1927) * ''Dioscorea stenocolpus'' Phil. (1865) * ''Dioscorea stenomeriflora'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea stenopetala'' Hauman (1916) * ''Dioscorea stenophylla'' Uline (1897) * ''Dioscorea sterilis'' O.Weber & Wilkin (2005) * ''Dioscorea stipulosa'' Uline ex R.Knuth (1924) * ''Dioscorea strydomiana'' Wilkin (2010 publ. 2011) * ''Dioscorea subcalva'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea subhastata'' Vell. (1831) * ''Dioscorea sublignosa'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea submigra'' R.Knuth (1934) * ''Dioscorea subtomentosa'' Miranda (1941) * ''Dioscorea sumatrana'' Prain & Burkill (1931) * ''Dioscorea sumiderensis'' B.G.Schub. & O.Téllez (1991) * ''Dioscorea suratensis'' R.Knuth (1930) * ''Dioscorea sylvatica'' Eckl. (1830) * ''Dioscorea synandra'' Uline (1897) * ''Dioscorea syringifolia'' (Kunth) Kunth & R.H.Schomb. ex R.Knuth (1924) === T === * ''Dioscorea tabatae'' Hatus. ex Yamashita & M.N.Tamura (2008) * ''Dioscorea tacanensis'' Lundell (1939) * ''Dioscorea tamarisciflora'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea tamoidea'' Griseb. (1842) * ''Dioscorea tamshiyacuensis'' Ayala (1981) * ''Dioscorea tancitarensis'' Matuda (1953) * ''Dioscorea tarijensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tarmensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tauriglossum'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tayacajensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea temascaltepecensis'' R.Knuth (1936) * ''Dioscorea tenebrosa'' C.V.Morton (1936) * ''Dioscorea tenella'' Phil. (1860) * ''Dioscorea tentaculigera'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea tenuipes'' Franch. & Sav. (1878) * ''Dioscorea tenuiphyllum'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tenuis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tequendamensis'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea ternata'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea therezopolensis'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea togoensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tokoro'' Makino ex Miyabe (1889) * ''Dioscorea toldosensis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea tomentosa'' J.Koenig ex Spreng. (1815) * ''Dioscorea torticaulis'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea trachyandra'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea trachycarpa'' Kunth (1816) * ''Dioscorea traillii'' R.Knuth (1924) * ''[[Dioscorea transversa]]'' R.Br. (1810) * ''Dioscorea triandria'' Sessé & Moc. (1890) * ''Dioscorea trichantha'' Baker, J. Linn. Soc. (1883) * ''Dioscorea trichanthera'' Gleason (1925) * ''[[Dioscorea trifida]]'' L.f. (1782) * ''Dioscorea trifoliata'' Kunth (1816) * ''Dioscorea trifurcata'' Hauman (1916) * ''Dioscorea trilinguis'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea trimenii'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea trinervia'' Roxb. ex Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea trisecta'' Griseb. (1875) * ''Dioscorea trollii'' R.Knuth (1932) * ''Dioscorea truncata'' Miq. (1844) * ''Dioscorea tsaratananensis'' H.Perrier (1928) * ''Dioscorea tubiperianthia'' Matuda (1953) * ''Dioscorea tubuliflora'' Uline ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea tubulosa'' Griseb. (1875) === U === * ''Dioscorea uliginosa'' Phil. (1896) * ''Dioscorea ulinei'' Greenm. ex R.Knuth (1917) * ''Dioscorea undatiloba'' Baker (1889) * ''Dioscorea urceolata'' Uline (1896) * ''Dioscorea urophylla'' Hemsl., Biol. Cent.-Amer. (1884) * ''Dioscorea uruapanensis'' Matuda (1953) === V === * ''Dioscorea valdiviensis'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea vanvuurenii'' Prain & Burkill (1925) * ''Dioscorea variifolia'' Bertero (1829) * ''Dioscorea velutipes'' Prain & Burkill (1914) * ''Dioscorea vexans'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea vilis'' Kunth (1850) * ''Dioscorea villosa'' L. (1753) * ''Dioscorea volckmannii'' Phil. (1865) === W === * ''Dioscorea wallichii'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea warburgiana'' Uline ex Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea warmingii'' R.Knuth (1924) * ''Dioscorea wattii'' Prain & Burkill (1908) * ''Dioscorea weberbaueri'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea widgrenii'' R.Knuth (1925) * ''Dioscorea wightii'' Hook.f. (1892) * ''Dioscorea wittiana'' R.Knuth (1917) * ''Dioscorea wrightii'' Uline ex R.Knuth (1917) === X === * ''Dioscorea xizangensis'' C.T.Ting (1982) === Y === * ''Dioscorea yunnanensis'' Prain & Burkill (1904) === Z === * ''Dioscorea zingiberensis'' C.H.Wright (1903) == ''Dioscorea'' eto Madagasikara == === Karazana maniry eto Madagasikara === [[Sary:Starr 061106-1435 Dioscorea alata.jpg|vignette|284x284px|''Dioscorea alata'']] Indreto ny karazana ''Dioscorea'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Dioscorea acuminata]]'' Baker (1885) -- ovy * ''[[Dioscorea alata]]'' L. (1753) -- antibavimiavokanina, bemako, mavondro, ovibe, ovifantaka, ovifohy, oviharina, ovihary, ovikambarina, ovikambary, ovilava, ovimboay, ovimena, ovirona, ovisorokomby, ovitanty, ovivavy, ovy, sorokomby * ''[[Dioscorea alatipes]]'' Burkill & H.Perrier (1951) * ''[[Dioscorea analalavensis]]'' Jum. & H.Perrier (1910) -- sosa, soso * ''[[Dioscorea antaly]]'' Jum. & H.Perrier (1910) -- antadina, antady, antaly, antandena, ataly, fangahanga, ovirombe, papa, reoreo, tsihina * ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' Hochr. (na ''[[Dioscorea mareka]]'' H. Perrier) -- mareka, ovifaitra, ovimarika * ''[[Dioscorea bako]]'' Wilkin (2008) * ''[[Dioscorea bemandry]]'' Jum. & H.Perrier (1909) -- bemandry, sosa, soso * ''[[Dioscorea bemarivensis]]'' Jum. & H.Perrier (1910) (na ''[[Dioscorea lucida]]'' Scott-Elliot) -- elakelaka, ovikambary, ovitsimanandena * ''[[Dioscorea bosseri]]'' Haigh & Wilkin (2005) * ''[[Dioscorea buckleyana]]'' Wilkin * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' L. (1753) -- hofika, ovifantaka * ''[[Dioscorea decaryana]]'' H.Perrier (1946) * ''[[Dioscorea esculenta]]'' (Lour.) Burkill -- mavondro * ''[[Dioscorea fandra]]'' H.Perrier (1928) -- andra, anjety, fandra, fangitsy, kenjika, kenzika, kianjiky, ndra, sandry. * ''[[Dioscorea heteropoda]]'' Baker -- heofika, hofika, hofimamy, lofika, ofika, ofimamy, ovimamy, ovinala ** [[Dioscorea heteropoda var. diffusa|''Dioscorea heteropoda'' var. diffusa]] Burkill & H. Perrier -- oviala * ''[[Dioscorea hexagona]]'' Baker -- kitaotao, kitaratara, kitaratasy, kitsaotsao, ovitsangana, voakisitany * ''[[Dioscorea hombuka]]'' H.Perrier (1928) -- homboka, kato * ''[[Dioscorea knuthii]]'' H.Perrier -- angona (mila fanamarinana io anarana suiantifika io) (= ''Dioscorea madecassa'' H.Perrier (1928) ?) * ''[[Dioscorea maciba]]'' Jum. & H.Perrier (1909) -- malita, mality, masiba, ovio * ''[[Dioscorea madecassa]]'' H.Perrier (1928) * ''[[Dioscorea mamillata]]'' Jum. & H.Perrier (1910) * ''[[Dioscorea mayottensis]]'' Wilkin * ''[[Dioscorea minutiflora]]'' Engl. -- oviazo, ovihazo * ''[[Dioscorea nako]]'' H.Perrier (1928) -- babona, bako, fandra, homboka, nako * ''[[Dioscorea namorokensis]]'' Wilkin (2002) * ''[[Dioscorea orangeana]]'' Wilkin (2009) * ''[[Dioscorea ovinala]]'' Baker (1882) -- angaroka, angaroky, oviala, ovinala, sosa, soso, viala * ''[[Dioscorea proteiformis]]'' H.Perrier * ''[[Dioscorea pteropoda]]'' Boivin ex H.Perrier -- ovifotsy, totongana * ''[[Dioscorea quartiniana]]'' A.Rich. * ''[[Dioscorea sambiranensis]]'' R.Knuth (1924) (na ''Dioscorea fimbriata'' Jum. & H. Perrier) -- angona, babanga, oviala * ''[[Dioscorea sansibarensis]]'' Pax (1892) (na ''[[Dioscorea macabiha]]'' <small>Jum. & H.Perrier</small>) -- angitrika, babanga, fanfanga, fangahanga, fanganga, haranara, hofika, hofimamy, lepapa, makabiha, ndranara, ofaka, ofimamy * ''[[Dioscorea seriflora]]'' Jum. & H.Perrier (na ''[[Dioscorea tanalarum]]'' H. Perrier) -- banabana, oviampasika, ovifotsy, ovihotro, ovilava, ovisofina * ''[[Dioscorea soso]]'' Jum. & H.Perrier (1909) -- bemandry, sosa, soso ** ''Dioscorea soso'' var. ''trichopoda'' (Jum. & H. Perrier) Burkill & H. Perrier, na ''Dioscorea trichopoda'' Jum. & H. Perrier -- angile, babo, baboha, beboha, bemandry, sosa * ''[[Dioscorea sterilis]]'' O.Weber & Wilkin -- bako * ''[[Dioscorea trichantha]]'' Baker ''--'' bako, keliloha, oviala, ovinala, sorokomby * ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' H.Perrier (1928) -- ovihotro, ovisofina === Anaran' ny karazana ''Dioscorea'' sasany amin' ny teny malagasy === * andra (''Dioscorea fandra'') * [[angaroka]], angaroky (''Dioscorea ovinala'') * angile (''[[Dioscorea trichopoda]]'') * angitrika (''Dioscorea macabiha'', ''Dioscorea sansibarensis'') * [[Angona (zavamaniry)|angona]] (''Dioscorea fimbriata'', ''Dioscorea knuthii'', ''Dioscorea sambiranensis'') * anjety (''Dioscorea fandra'', nefa koa ''[[Croton anisatus]]'', ''[[Vepris madagascarica]]''), * antadina, [[antady]], antaly, antandena, ataly (''Dioscorea antaly'') * antibavimiavokanina (''[[Dioscorea alata]]'') * [[babanga]] (''Dioscorea macabiha'', ''Dioscorea sambiranensis'') * [[Babo (zavamaniry)|babo]], baboha, beboha (''[[Dioscorea trichopoda]]'') * babona (''[[Dioscorea nako]]'', nefa koa ''[[Mascarenhasia arborescens]]'', ''[[Mascarenhasia macrosiphon]]'', ''[[Mascarenhasia micrantha]]'', ''[[Mascarenhasia speciosa]]'', ''[[Mascarenhasia tampinensis]]'') * [[Bako (zavamaniry)|bako]] (''Dioscorea nako'', ''Dioscorea sterilis'', ''Dioscorea trichantha'') * banabana, * bemako (''[[Dioscorea alata]]'') * [[bemandry]] (''Dioscorea bemandry'', ''Dioscorea soso'', ''Dioscorea trichopoda'') * [[Elakelaka (zavamaniry)|elakelaka]] (''Dioscorea bemarivensis'' na ''Dioscorea lucida'', nefa koa ''[[Euphorbia melanacantha]]'') * [[Fandra (zavamaniry)|fandra]] (''Dioscorea fandra'', ''Dioscorea nako'', nefa koa ''[[Mananasy|Ananas comosus]]'', ''[[Pandanus edulis]]'', ''[[Pandanus utilis]]'') * fanfanga, fangahanga, fanganga (''Dioscorea antaly'', ''Dioscorea sansibarensis'') * fangitsy (''Dioscorea fandra'', nefa koa ''[[Dolichos fangitsa]]'') * haranara (''[[Dioscorea sansibarensis]]'') * heofika, ofika (''Dioscorea heteropoda''), * [[hofika]] (''[[Dioscorea bulbifera]]'', ''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''Dioscorea sansibarensis'') * hofimamy (''Dioscorea heteropoda'', ''Dioscorea sansibarensis'') * [[homboka]] (''Dioscorea hombuka'', ''Dioscorea nako'') * kato (''[[Dioscorea hombuka]]'') * keliloha (''[[Dioscorea trichantha]]'') * [[kenjika]], kenzika (''[[Dioscorea fandra]]'') * kianjiky (''Dioscorea fandra'', ''[[Dioscorea soso]]'') * kitaotao, kitaratara, kitsaotsao (''[[Dioscorea hexagona]]'') * kitaratasy (''Dioscorea hexagona'', nefa koa ''[[Sporobolus pyramidalis]]''), * lepapa (''[[Dioscorea macabiha]]'', ''[[Dioscorea sansibarensis]]'') * lofika (''Dioscorea heteropoda'') * makabiha (''Dioscorea macabiha'', ''Dioscorea sansibarensis'') * malita, mality (''[[Dioscorea maciba]]'') * mareka (''[[Dioscorea arcuatinervis]]'', ''[[Dioscorea mareka]]'') * masiba (''Dioscorea maciba'') * [[mavondro]] (''[[Dioscorea alata]]'', ''[[Dioscorea esculenta]]'') * nako (''[[Dioscorea nako]]'') * ndra (''Dioscorea fandra'') * ndranara (''Dioscorea sansibarensis'') * ofaka (''[[Dioscorea bulbifera]]'', ''Dioscorea sansibarensis'') * ofika (''Dioscorea heteropoda'') * ofimamy (''Dioscorea heteropoda'', ''Dioscorea sansibarensis'') * oviala (''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea sambiranensis]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'') * oviampasika (''[[Dioscorea seriflora]]'' na ''[[Dioscorea tanalarum]]'') * oviazo, ovihazo (''[[Dioscorea minutiflora]]'') * ovibe (''Dioscorea alata'') * ovifaitra ( ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'') * ovifantaka (''[[Dioscorea alata]]'', ''[[Dioscorea bulbifera]]'') * ovifohy (''Dioscorea alata'') * ovifotsy (''[[Dioscorea pteropoda]]'', ''[[Dioscorea seriflora]]'') * oviharina, ovihary (''[[Dioscorea alata]]'') * ovihazo na oviazo: ''[[Dioscorea minutiflora]]'' * ovihotro (''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'') * ovikambarina, ovikambary (''Dioscorea alata, [[Dioscorea bemarivensis]]'') * ovilava (''Dioscorea alata'', ''[[Dioscorea seriflora]]'') * ovimamy (''[[Dioscorea heteropoda]]'') * ovimarika (''[[Dioscorea arcuatinervis]]'') * ovimboay (''Dioscorea alata'') * ovimena (''Dioscorea alata'') * ovinala (''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'') * ovio (''[[Dioscorea maciba]]'') * ovirombe (''[[Dioscorea antaly]]'') * ovirona (''[[Dioscorea alata]]'') * ovisofina (''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'') * ovisorokomby (''Dioscorea alata'') * ovitanty (''Dioscorea alata'') * ovitsangana (''[[Dioscorea hexagona]]'') * ovitsimanandena (''[[Dioscorea bemarivensis]]'' na ''[[Dioscorea lucida]]'') * ovivavy (''Dioscorea alata'') * [[Ovy (Dioscorea)|ovy]] (''[[Dioscorea acuminata]]'', ''[[Dioscorea alata]]'') * papa (''Dioscorea antaly'') * reoreo (Dioscorea antaly) * sandry (Dioscorea fandra) * sorokomby (''Dioscorea alata'', ''Dioscorea trichantha'') * [[Sosa (zavamaniry)|sosa]], soso (''Dioscorea analalavensis'', ''Dioscorea bemandry'', ''Dioscorea ovinala'', ''Dioscorea soso'') * totongana (''[[Dioscorea pteropoda]]'', nefa koa ''[[Aristolochia acuminata]]'') * tsihina (''Dioscorea antaly'') * viala (''Dioscorea ovinala'') * voakisitany (''[[Dioscorea hexagona]]'') == Jereo koa == * [[Oviala]] * ''[[Dioscoreaceae]]'' * [[Ovy (Dioscorea)]] [[Sokajy:Zavamaniry]] ngt0zspo4u9u5cddf1qdnpret7g9ojm 0 291434 1136413 1098163 2026-04-27T06:37:56Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136413 wikitext text/x-wiki '''Andrianiveniarivo''' dia mpanjaka [[sakalava]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Boina]] tamin' ny taona 1767-1770. Nandimby an' [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) izy ary nodimbiasan' [[Andrianihoatra]] (1770-1771). == Jereo koa == * '''Mpanjakan' i Boina''' ** [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (1690-1720) ** [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) ** [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) ** [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) ** [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) ** [[Andrianihoatra]] (1770-1771) ** [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) ** [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy ** [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy ** [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy ** [[Tsimalomo]] (1808-1822?) ** [[Maka Andrianaresy|Maka (Andrianaresy)]] (1808) ** [[Andriantsoly]] (1822-1832) ** [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy ** [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] sgh8bp80dc25wtc7unsudzlyu591727 0 291435 1136411 1098164 2026-04-27T06:36:47Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136411 wikitext text/x-wiki '''Andrianihoatra''' dia mpanjaka [[sakalava]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Boina]] tamin' ny taona 1770-1771. Nandimby an' [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) izy ary nodimbiasan' [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777). == Jereo koa == * '''Mpanjakan' i Boina''' ** [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (1690-1720) ** [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) ** [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) ** [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) ** [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) ** [[Andrianihoatra]] (1770-1771) ** [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) ** [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy ** [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy ** [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy ** [[Tsimalomo]] (1808-1822?) ** [[Maka Andrianaresy|Maka (Andrianaresy)]] (1808) ** [[Andriantsoly]] (1822-1832) ** [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy ** [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] oo3kuvrb05kjgs6kxgetzq46ctdyls7 0 291436 1136403 1098165 2026-04-27T06:23:54Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136403 wikitext text/x-wiki '''Andrianahilitsy''' dia mpanjaka [[sakalava]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Boina]] tamin' ny taona1760-1767. Nandimby an' [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) izy ary nodimbiasan' [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770). == Jereo koa == * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] qayawwnb7rfj1q6jvv4jduoelizajco 0 291437 1136412 1098166 2026-04-27T06:37:21Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136412 wikitext text/x-wiki '''Andrianikeniarivo''' dia mpanjaka [[sakalava]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Boina]] tamin' ny taona 1771-1777. Nandimby an' [[Andrianihoatra]] (1770-1771) izy ary nodimbiasan' ny mpanjakavavy [[Andrianaginarivo]] (1777-1778). == Jereo koa == * '''Mpanjakan' i Boina''' ** [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (1690-1720) ** [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) ** [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) ** [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) ** [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) ** [[Andrianihoatra]] (1770-1771) ** [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) ** [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy ** [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy ** [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy ** [[Tsimalomo]] (1808-1822?) ** [[Maka Andrianaresy|Maka (Andrianaresy)]] (1808) ** [[Andriantsoly]] (1822-1832) ** [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy ** [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] . he0flsyudpukm9kru76stxa1spjjod8 0 291438 1136402 1098167 2026-04-27T06:22:58Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1136402 wikitext text/x-wiki '''Andrianaginarivo''' dia mpanjakavavy [[sakalava]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Boina]] tamin' ny taona 1777-1778. Nandimby an' [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) izy ary nodimbiasan' ny mpanjakavavy [[Tombola]] (1778). == Jereo koa == * [[Fanjakana sakalava]] * [[Fanjakan' i Boina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] qsbmz5lp0b554n6v8nhp2c26k1e6883 0 292875 1136319 1136314 2026-04-26T13:06:00Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Ovy (dioscorea)]] ho [[Ovy (Dioscorea)]] i Thelezifor 1136314 wikitext text/x-wiki Ny '''ovy''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'' izay fantatra amin' ny anarana hoe "ovy" na anarana misy ny teny hoe "ovi-". Ny sasany amin' ireo karazana ireo dia mitondra ny anarana hoe "ovy" tokoa fa ny hafa dia mitondra anarana ahitana ny teny hoe "ovi-". Marihina fa atao hoe "ovy" koa ny ''[[Solanum tuberosum]]'' izay atao hoe "ovimbazaha" na "ovivory" sy ny ''[[Vomanga|Ipomoea batatas]]'' izay atao hoe "bageda", "vomanga", "bele", "bokala", sns. == Lisitry ny anarana amin' ny teny malagasy == Inty ny lisitry ny anarana ''[[Dioscorea]]'' ("ovy" na "ovi-") amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] arahin' ny karazana tondroina amin' izany: * ovy: ''[[Dioscorea acuminata]]'', ''[[Dioscorea alata]]'' * oviala: ''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea sambiranensis]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'' * oviampasika: ''[[Dioscorea seriflora]]'' (na ''[[Dioscorea tanalarum]]'') * ovibe: ''Dioscorea alata'' * ovifaitra: ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' * ovifantaka: ''[[Dioscorea alata]]'', ''[[Dioscorea bulbifera]]'' * ovifohy: ''Dioscorea alata'' * ovifotsy: ''[[Dioscorea pteropoda]]'', ''[[Dioscorea seriflora]]'' * oviharina na ovihary: ''[[Dioscorea alata]]'' * ovihazo na oviazo: ''[[Dioscorea minutiflora]]'' * ovihotro: ''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' * ovikambarina na ovikambary: ''Dioscorea alata, [[Dioscorea bemarivensis]]'' * ovilava: ''Dioscorea alata'', ''[[Dioscorea seriflora]]'' * ovimamy: ''[[Dioscorea heteropoda]]'' * ovimarika: ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' * ovimboay: ''Dioscorea alata'' * ovimena: ''Dioscorea alata'' * ovinala: ''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'' * ovio: ''[[Dioscorea maciba]]'' * ovirombe: ''[[Dioscorea antaly]]'' (izany hoe "ovirona" lehibe) * ovirona: ''[[Dioscorea alata]]'' * ovisofina: ''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' * ovisorokomby: ''Dioscorea alata'' * ovitanty: ''Dioscorea alata'' * ovitsangana: ''[[Dioscorea hexagona]]'' * ovitsimanandena: ''[[Dioscorea bemarivensis]]'' (na ''[[Dioscorea lucida]]'' Scott-Elliot) * ovivavy: ''Dioscorea alata'' == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana tsoina amin' ny anarana hoe "ovy" na amin' ny anarana misy ny teny hoe "ovi-": * ''[[Dioscorea acuminata]]'' -- ovy * ''[[Dioscorea alata]]'' -- ovibe, ovifantaka, ovifohy, oviharina, ovihary, ovikambarina, ovikambary, ovilava, ovimboay, ovimena, ovirona, ovisorokomby, ovitanty, ovivavy, ovy (anarany koa ireto: antibavimiavokanina, bemako, mavondro, sorokomby) * ''[[Dioscorea antaly]]'' -- ovirombe (anarany koa ireto: antadina, antady, antaly, antandena, ataly, fangahanga, papa, reoreo, tsihina) * ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' -- ovifaitra, ovimarika (na koa mareka) * ''[[Dioscorea bemarivensis]]'' (na ''[[Dioscorea lucida]]'' Scott-Elliot) -- ovikambary, ovitsimanandena (na elakelaka) * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' -- ovifantaka (na hofika) * ''[[Dioscorea heteropoda]]'' -- oviala, ovimamy, ovinala (na heofika, hofika, hofimamy, lofika, ofika, ofimamy) * ''[[Dioscorea hexagona]]'' -- ovitsangana (na kitaotao, kitaratara, kitaratasy, kitsaotsao, voakisitany) * ''[[Dioscorea maciba]]'' -- ovio (na malita, mality, masiba) * ''[[Dioscorea minutiflora]]'' -- oviazo, ovihazo * ''[[Dioscorea ovinala]]'' -- oviala, ovinala (na angaroka, angaroky, sosa, soso, viala) * ''[[Dioscorea pteropoda]]'' -- ovifotsy (na totongana) * ''[[Dioscorea sambiranensis]]'' (na ''[[Dioscorea fimbriata]]'' Jum. & H. Perrier) -- oviala (na angona, babanga) * ''[[Dioscorea seriflora]]'' (na [[Dioscorea tanalarum]]''[[Dioscorea tanalarum]]'') -- oviampasika, ovifotsy, ovihotro, ovilava, ovisofina (na banabana) * ''[[Dioscorea trichantha]]'' -- oviala, ovinala (na bako, keliloha, sorokomby) * ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' -- ovihotro, ovisofina == Fanamarihana == Marihina fa atao hoe "ovy" koa ireto zavamaniry manaraka ireto: * ''[[Solanum tuberosum]]'' izay atao hoe "ovimbazaha" na "ovivory", izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''; * ''[[Vomanga|Ipomoea batatas]]'' izay atao hoe "bageda", "vomanga", "bele", "bokala", sns, izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'' ihany koa. == Jereo koa == * [[angaroka]], angaroky * [[angona]] * [[antady]], antaly, antadina, antandena, ataly * [[babanga]] * [[babo]], baboha, baboho, babona, beboha * [[bako]] * [[bemandry]] * [[fandra]] * [[hofika]], heofika, ofaka, ofika * [[homboka]] * [[kenjika]], kenzika, kianjiky * [[kitaratara]], kitaratasy * [[malita]], mality * [[mavondro]] * [[Sosa (zavamaniry)|sosa]], soso t674mtvkjc1oqcd3i0az60qiq0yazld 1136327 1136319 2026-04-26T13:51:53Z ~2026-96630-1 38575 Nanitsy tsipelina 1136327 wikitext text/x-wiki Ny '''ovy''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'' izay fantatra amin' ny anarana hoe "ovy" na anarana misy ny teny hoe "ovi-". Ny sasany amin' ireo karazana ireo dia mitondra ny anarana hoe "ovy" tokoa fa ny hafa dia mitondra anarana ahitana ny teny hoe "ovi-". Marihina fa atao hoe "ovy" koa ny ''[[Solanum tuberosum]]'' izay atao hoe "ovimbazaha" na "ovivory" sy ny ''[[Vomanga|Ipomoea batatas]]'' izay atao hoe "bageda", "vomanga", "bele", "bokala", sns. == Lisitry ny anarana amin' ny teny malagasy == Inty ny lisitry ny anarana ''[[Dioscorea]]'' ("ovy" na "ovi-") amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] arahin' ny karazana tondroina amin' izany: * ovy: ''[[Dioscorea acuminata]]'', ''[[Dioscorea alata]]'' * oviala: ''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea sambiranensis]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'' * oviampasika: ''[[Dioscorea seriflora]]'' (na ''[[Dioscorea tanalarum]]'') * ovibe: ''Dioscorea alata'' * ovifaitra: ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' * ovifantaka: ''[[Dioscorea alata]]'', ''[[Dioscorea bulbifera]]'' * ovifohy: ''Dioscorea alata'' * ovifotsy: ''[[Dioscorea pteropoda]]'', ''[[Dioscorea seriflora]]'' * oviharina na ovihary: ''[[Dioscorea alata]]'' * ovihazo na oviazo: ''[[Dioscorea minutiflora]]'' * ovihotro: ''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' * ovikambarina na ovikambary: ''Dioscorea alata, [[Dioscorea bemarivensis]]'' * ovilava: ''Dioscorea alata'', ''[[Dioscorea seriflora]]'' * ovimamy: ''[[Dioscorea heteropoda]]'' * ovimarika: ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' * ovimboay: ''Dioscorea alata'' * ovimena: ''Dioscorea alata'' * ovinala: ''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'' * ovio: ''[[Dioscorea maciba]]'' * ovirombe: ''[[Dioscorea antaly]]'' (izany hoe "ovirona" lehibe) * ovirona: ''[[Dioscorea alata]]'' * ovisofina: ''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' * ovisorokomby: ''Dioscorea alata'' * ovitanty: ''Dioscorea alata'' * ovitsangana: ''[[Dioscorea hexagona]]'' * ovitsimanandena: ''[[Dioscorea bemarivensis]]'' (na ''[[Dioscorea lucida]]'' Scott-Elliot) * ovivavy: ''Dioscorea alata'' == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana antsoina amin' ny anarana hoe "ovy" na amin' ny anarana misy ny teny hoe "ovi-": * ''[[Dioscorea acuminata]]'' -- ovy * ''[[Dioscorea alata]]'' -- ovibe, ovifantaka, ovifohy, oviharina, ovihary, ovikambarina, ovikambary, ovilava, ovimboay, ovimena, ovirona, ovisorokomby, ovitanty, ovivavy, ovy (anarany koa ireto: antibavimiavokanina, bemako, mavondro, sorokomby) * ''[[Dioscorea antaly]]'' -- ovirombe (anarany koa ireto: antadina, antady, antaly, antandena, ataly, fangahanga, papa, reoreo, tsihina) * ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' -- ovifaitra, ovimarika (na koa mareka) * ''[[Dioscorea bemarivensis]]'' (na ''[[Dioscorea lucida]]'' Scott-Elliot) -- ovikambary, ovitsimanandena (na elakelaka) * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' -- ovifantaka (na hofika) * ''[[Dioscorea heteropoda]]'' -- oviala, ovimamy, ovinala (na heofika, hofika, hofimamy, lofika, ofika, ofimamy) * ''[[Dioscorea hexagona]]'' -- ovitsangana (na kitaotao, kitaratara, kitaratasy, kitsaotsao, voakisitany) * ''[[Dioscorea maciba]]'' -- ovio (na malita, mality, masiba) * ''[[Dioscorea minutiflora]]'' -- oviazo, ovihazo * ''[[Dioscorea ovinala]]'' -- oviala, ovinala (na angaroka, angaroky, sosa, soso, viala) * ''[[Dioscorea pteropoda]]'' -- ovifotsy (na totongana) * ''[[Dioscorea sambiranensis]]'' (na ''[[Dioscorea fimbriata]]'' Jum. & H. Perrier) -- oviala (na angona, babanga) * ''[[Dioscorea seriflora]]'' (na [[Dioscorea tanalarum]]''[[Dioscorea tanalarum]]'') -- oviampasika, ovifotsy, ovihotro, ovilava, ovisofina (na banabana) * ''[[Dioscorea trichantha]]'' -- oviala, ovinala (na bako, keliloha, sorokomby) * ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' -- ovihotro, ovisofina == Fanamarihana == Marihina fa atao hoe "ovy" koa ireto zavamaniry manaraka ireto: * ''[[Solanum tuberosum]]'' izay atao hoe "ovimbazaha" na "ovivory", izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''; * ''[[Vomanga|Ipomoea batatas]]'' izay atao hoe "bageda", "vomanga", "bele", "bokala", sns, izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'' ihany koa. == Jereo koa == * [[angaroka]], angaroky * [[angona]] * [[antady]], antaly, antadina, antandena, ataly * [[babanga]] * [[babo]], baboha, baboho, babona, beboha * [[bako]] * [[bemandry]] * [[fandra]] * [[hofika]], heofika, ofaka, ofika * [[homboka]] * [[kenjika]], kenzika, kianjiky * [[kitaratara]], kitaratasy * [[malita]], mality * [[mavondro]] * [[Sosa (zavamaniry)|sosa]], soso fmhvslginnq43jqj2yuaxdaxojfj229 1136334 1136327 2026-04-26T14:31:56Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1136334 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea alata L. (52456135956).jpg|vignette|413x413px|''Dioscorea alata'']] Ny '''ovy''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'' izay fantatra amin' ny anarana hoe "ovy" na anarana misy ny teny hoe "ovi-". Ny sasany amin' ireo karazana ireo dia mitondra ny anarana hoe "ovy" tokoa fa ny hafa dia mitondra anarana ahitana ny teny hoe "ovi-". Marihina fa atao hoe "ovy" koa ny ''[[Solanum tuberosum]]'' izay atao hoe "ovimbazaha" na "ovivory" sy ny ''[[Vomanga|Ipomoea batatas]]'' izay atao hoe "bageda", "vomanga", "bele", "bokala", sns. == Lisitry ny anarana amin' ny teny malagasy == [[Sary:Dioscorea bulbifera at Kadavoor.jpg|vignette|299x299px|''[[Dioscorea bulbifera]]'']] Inty ny lisitry ny anarana ''[[Dioscorea]]'' ("ovy" na "ovi-") amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] arahin' ny karazana tondroina amin' izany: * ovy: ''[[Dioscorea acuminata]]'', ''[[Dioscorea alata]]'' * oviala: ''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea sambiranensis]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'' * oviampasika: ''[[Dioscorea seriflora]]'' (na ''[[Dioscorea tanalarum]]'') * ovibe: ''Dioscorea alata'' * ovifaitra: ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' * ovifantaka: ''[[Dioscorea alata]]'', ''[[Dioscorea bulbifera]]'' * ovifohy: ''Dioscorea alata'' * ovifotsy: ''[[Dioscorea pteropoda]]'', ''[[Dioscorea seriflora]]'' * oviharina na ovihary: ''[[Dioscorea alata]]'' * ovihazo na oviazo: ''[[Dioscorea minutiflora]]'' * ovihotro: ''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' * ovikambarina na ovikambary: ''Dioscorea alata, [[Dioscorea bemarivensis]]'' * ovilava: ''Dioscorea alata'', ''[[Dioscorea seriflora]]'' * ovimamy: ''[[Dioscorea heteropoda]]'' * ovimarika: ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' * ovimboay: ''Dioscorea alata'' * ovimena: ''Dioscorea alata'' * ovinala: ''[[Dioscorea heteropoda]]'', ''[[Dioscorea ovinala]]'', ''[[Dioscorea trichantha]]'' * ovio: ''[[Dioscorea maciba]]'' * ovirombe: ''[[Dioscorea antaly]]'' (izany hoe "ovirona" lehibe) * ovirona: ''[[Dioscorea alata]]'' * ovisofina: ''[[Dioscorea seriflora]]'', ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' * ovisorokomby: ''Dioscorea alata'' * ovitanty: ''Dioscorea alata'' * ovitsangana: ''[[Dioscorea hexagona]]'' * ovitsimanandena: ''[[Dioscorea bemarivensis]]'' (na ''[[Dioscorea lucida]]'' Scott-Elliot) * ovivavy: ''Dioscorea alata'' == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana antsoina amin' ny anarana hoe "ovy" na amin' ny anarana misy ny teny hoe "ovi-": * ''[[Dioscorea acuminata]]'' -- ovy * ''[[Dioscorea alata]]'' -- ovibe, ovifantaka, ovifohy, oviharina, ovihary, ovikambarina, ovikambary, ovilava, ovimboay, ovimena, ovirona, ovisorokomby, ovitanty, ovivavy, ovy (anarany koa ireto: antibavimiavokanina, bemako, mavondro, sorokomby) * ''[[Dioscorea antaly]]'' -- ovirombe (anarany koa ireto: antadina, antady, antaly, antandena, ataly, fangahanga, papa, reoreo, tsihina) * ''[[Dioscorea arcuatinervis]]'' -- ovifaitra, ovimarika (na koa mareka) * ''[[Dioscorea bemarivensis]]'' (na ''[[Dioscorea lucida]]'' Scott-Elliot) -- ovikambary, ovitsimanandena (na elakelaka) * ''[[Dioscorea bulbifera]]'' -- ovifantaka (na hofika, hofika, hofikary, hofitra, hovika, ofaka, ofikary) * ''[[Dioscorea heteropoda]]'' -- oviala, ovimamy, ovinala (na heofika, hofika, hofimamy, lofika, ofika, ofimamy) * ''[[Dioscorea hexagona]]'' -- ovitsangana (na kitaotao, kitaratara, kitaratasy, kitsaotsao, voakisitany) * ''[[Dioscorea maciba]]'' -- ovio (na malita, mality, masiba) * ''[[Dioscorea minutiflora]]'' -- oviazo, ovihazo * ''[[Dioscorea ovinala]]'' -- oviala, ovinala (na angaroka, angaroky, sosa, soso, viala) * ''[[Dioscorea pteropoda]]'' -- ovifotsy (na totongana) * ''[[Dioscorea sambiranensis]]'' (na ''[[Dioscorea fimbriata]]'' Jum. & H. Perrier) -- oviala (na angona, babanga) * ''[[Dioscorea seriflora]]'' (na [[Dioscorea tanalarum]]''[[Dioscorea tanalarum]]'') -- oviampasika, ovifotsy, ovihotro, ovilava, ovisofina (na banabana) * ''[[Dioscorea trichantha]]'' -- oviala, ovinala (na bako, keliloha, sorokomby) * ''[[Dioscorea tsaratananensis]]'' -- ovihotro, ovisofina == Fanamarihana == Marihina fa atao hoe "ovy" koa ireto zavamaniry manaraka ireto: * ''[[Solanum tuberosum]]'' izay atao hoe "ovimbazaha" na "ovivory", izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]''; * ''[[Vomanga|Ipomoea batatas]]'' izay atao hoe "bageda", "vomanga", "bele", "bokala", sns, izay ao amin' ny fianakaviana ''[[Solanaceae]]'' ihany koa. == Jereo koa == * [[angaroka]], angaroky * [[angona]] * [[antady]], antaly, antadina, antandena, ataly * [[babanga]] * [[babo]], baboha, baboho, babona, beboha * [[bako]] * [[bemandry]] * [[fandra]] * [[hofika]], heofika, ofaka, ofika * [[homboka]] * [[kenjika]], kenzika, kianjiky * [[kitaratara]], kitaratasy * [[malita]], mality * [[mavondro]] * [[Sosa (zavamaniry)|sosa]], soso cex5fa6g4372uz24tkqfxfi0o4s05z5 1 292876 1136321 1103314 2026-04-26T13:06:01Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Dinika:Ovy (dioscorea)]] ho [[Dinika:Ovy (Dioscorea)]] i Thelezifor 1103314 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Dinika:Ovimbazaha]] nvx80l8kqwnfkgecwihroitd7h58tbv 0 292885 1136370 1103044 2026-04-26T23:37:30Z Xqbot 802 Rôbô : mamaha olam-pihodinana mankany amin'i [[Ovy fihinana (Dioscorea)]] 1136370 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Ovy fihinana (Dioscorea)]] d3gbzth576phd3srb1lryd7bilhm7h0 0 292890 1136325 1131612 2026-04-26T13:32:48Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1136325 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea alata.jpg|vignette|395x395px|''Dioscorea'' ''alata'']] Ny '''''Dioscorea alata''''' dia karazana zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana ''[[Dioscorea]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', anisan' ny zavamaniry atao hoe [[Ovy (dioscorea)|ovy]], izay fihinam-bodiny. Zavamaniry vahy volena indrindra any [[Filipina]] sy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] izy io. Miloko volomparasy ny vodiny. Ity zavamaniry ity dia hita any [[Etazonia]], any [[Amerika Atsimo]] ary any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] izay iheverana azy ho [[zavamaniry manafika]]. [[Sary:Kambar wh.jpg|vignette|Vodin' ny ''Dioscorea'' ''alata'' ]] [[Sary:Starr-061106-1437-Dioscorea alata-flowers-Maui Nui Botanical Garden-Maui (24572888200).jpg|vignette|232x232px|Vonin' ny ''Dioscorea'' ''alata'']] Ankoatry ny fiantsoana azy amin' ny [[fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe "ovy" fotsiny ihany, dia indreto koa ny anarana iantsoana azy hafa: '''antibavimiavokanina''', '''bemako''', '''mavondro''', '''ovibe''', '''ovifantaka''', '''ovifohy''', '''oviharina''', '''ovihary''', '''ovikambarina''', '''ovikambary''', '''ovilava''', '''ovimboay''', '''ovimena''', '''ovirona''', '''ovisorokomby''', '''ovitanty''', '''ovivavy''', '''sorokomby'''<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2/Dioscorea Dioscorea]", ''motmalgache.org''</small></ref>. == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * [[Ovy (dioscorea)]] * [[Oviala]] * [[Ovy famboly]] == Loharano sy fanamarihana == qe0hq8548bsjq4qfctd4t70pgesupsy 0 292891 1136331 1136253 2026-04-26T14:17:40Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1136331 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea bulbifera at Kadavoor.jpg|vignette|388x388px|''Dioscorea bulbifera'']] Ny '''''Dioscorea bulbifera''''' dia karazan-javamaniry mianika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', teratany ao [[Afrika Atsinanana]], mamokatra zavatra azo hanina mihantona eny ambony nefa tsy voany, toy ny vodin' ny [[ovy]] hafa. Niparitaka manerana ny morontsiraka atsinanan' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]] izy io, avy eo tany amin' ny faritra mafana izay nahatonga azy ho [[zavamaniry manafika]]. [[Sary:Pomme en lair.jpg|vignette|234x234px|Vody mihanton' ny ''Dioscorea bulbifera'']] * [[Sary:Pomme en lair tranche.jpg|vignette|214x214px|Vody mihanton' ny ''Dioscorea bulbifera'']]Atao hoe '''hofika''' izy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Ny ova karazany ''Dioscorea bulbifera var. anthropophagorum'' dia atao hoe '''hofika''', '''hofikary''', '''hofitra''', '''hovika''', '''ofaka''', ary '''ofikary'''<ref><small>"''[https://motmalgache.org/bins/teny2/Dioscorea Dioscorea]''", ''motmalgache.org''</small></ref>. Ireo anarana ireo anefa mety hiantsoana ny karazana hafa koa. Anarana ara-tsiansa ahalalana azy koa ireto: * ''Dioscorea hoffa'' <small>Cordem., 1895</small> * ''Dioscorea lutea'' <small>Griseb., 1864</small> * ''Dioscorea sativa'' <small>auct. non L., 1753, sensu Thunb., 1784</small> == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * [[Ovy (dioscorea)]] * [[Oviala]] * [[Ovy famboly]] == Loharano sy fanamarihana == m94t0u3lyim3lnnmxvhjp368rijfecw 1136332 1136331 2026-04-26T14:18:06Z Thelezifor 15140 1136332 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea bulbifera at Kadavoor.jpg|vignette|388x388px|''Dioscorea bulbifera'']] Ny '''''Dioscorea bulbifera''''' dia karazan-javamaniry mianika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', teratany ao [[Afrika Atsinanana]], mamokatra zavatra azo hanina mihantona eny ambony nefa tsy voany, toy ny vodin' ny [[ovy]] hafa. Niparitaka manerana ny morontsiraka atsinanan' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]] izy io, avy eo tany amin' ny faritra mafana izay nahatonga azy ho [[zavamaniry manafika]]. [[Sary:Pomme en lair.jpg|vignette|234x234px|Vody mihanton' ny ''Dioscorea bulbifera''|ankavia]][[Sary:Pomme en lair tranche.jpg|vignette|214x214px|Vody mihanton' ny ''Dioscorea bulbifera'']]Atao hoe '''hofika''' izy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Ny ova karazany ''Dioscorea bulbifera var. anthropophagorum'' dia atao hoe '''hofika''', '''hofikary''', '''hofitra''', '''hovika''', '''ofaka''', ary '''ofikary'''<ref><small>"''[https://motmalgache.org/bins/teny2/Dioscorea Dioscorea]''", ''motmalgache.org''</small></ref>. Ireo anarana ireo anefa mety hiantsoana ny karazana hafa koa. Anarana ara-tsiansa ahalalana azy koa ireto: * ''Dioscorea hoffa'' <small>Cordem., 1895</small> * ''Dioscorea lutea'' <small>Griseb., 1864</small> * ''Dioscorea sativa'' <small>auct. non L., 1753, sensu Thunb., 1784</small> == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * [[Ovy (dioscorea)]] * [[Oviala]] * [[Ovy famboly]] == Loharano sy fanamarihana == 5oxc56kclsm0kuw1l8qvo4xzeqne3ak 1136333 1136332 2026-04-26T14:29:26Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1136333 wikitext text/x-wiki [[Sary:Dioscorea bulbifera at Kadavoor.jpg|vignette|388x388px|''Dioscorea bulbifera'']] Ny '''''Dioscorea bulbifera''''' dia karazan-javamaniry mianika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'', teratany ao [[Afrika Atsinanana]], mamokatra zavatra azo hanina mihantona eny ambony nefa tsy voany, toy ny vodin' ny [[ovy]] hafa. Niparitaka manerana ny morontsiraka atsinanan' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]] izy io, avy eo tany amin' ny faritra mafana izay nahatonga azy ho [[zavamaniry manafika]]. [[Sary:Pomme en lair.jpg|vignette|234x234px|Vody mihanton' ny ''Dioscorea bulbifera''|ankavia]][[Sary:Pomme en lair tranche.jpg|vignette|214x214px|Vody mihanton' ny ''Dioscorea bulbifera'']]Atao hoe '''hofika''' izy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Ny ova karazany ''Dioscorea bulbifera var. anthropophagorum'' dia atao hoe '''hofika''', '''hofikary''', '''hofitra''', '''hovika''', '''ofaka''', ary '''ofikary'''<ref><small>"''[https://motmalgache.org/bins/teny2/Dioscorea Dioscorea]''", ''motmalgache.org''</small></ref>. Ireo anarana ireo anefa mety hiantsoana ny karazana hafa koa. Anarana ara-tsiansa ahalalana azy koa ireto: * ''Dioscorea hoffa'' <small>Cordem., 1895</small> * ''Dioscorea lutea'' <small>Griseb., 1864</small> * ''Dioscorea sativa'' <small>auct. non L., 1753, sensu Thunb., 1784</small> == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * [[Ovy (Dioscorea)]] * [[Oviala]] * [[Ovy famboly]] == Loharano sy fanamarihana == pibkkpaedpjqyx3s0r9zushtyagmq8p 0 294056 1136360 1123867 2026-04-26T18:08:31Z HarryWurst 36292 /* Ao amin'ny Club */ 1136360 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|nom=Bodo Illgner|image=6640Bodo Illgner.JPG|taille image=200|légende=Bodo Illgner en 2012.|période pro=[[1985 en football|1985]]-[[2001 en football|2001]]|date de naissance={{date|7|4|1967|en football|âge=oui}}|lieu de naissance=[[Koblenz]] ([[Alemainy]])|nationalité={{GER-d}} [[Allemagne|Allemand]]|date de décès=|lieu de décès=|taille={{Taille|m=1.92}}|position=[[Gardien de but (football)|Gardien de but]]|parcours junior={{deux colonnes |[[1973 en football|1973]]-[[1983 en football|1983]]|{{GER-d}} FC Hardtberg |[[1983 en football|1983]]-[[1985 en football|1985]]|{{GER-d}} [[1.FC Cologne|FC Cologne]] }}|parcours pro={{trois colonnes |[[1985 en football|1985]]-[[1996 en football|1996]]|{{GER-d}} [[1.FC Cologne|FC Cologne]]|372 {{0}}(0) |[[1996 en football|1996]]-[[2001 en football|2001]]|{{ESP-d}} [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]]|119 {{0}}(0) }}|sélection nationale={{trois colonnes ||{{GER-d}} Allemagne -16 ans|{{0|00}}3 {{0}}(0) ||{{GER-d}} [[Équipe d'Allemagne des moins de 18 ans de football|Allemagne -18 ans]]|{{0}}19 {{0}}(0) ||{{GER-d}} [[Équipe d'Allemagne espoirs de football|Allemagne espoirs]]|{{0|00}}7 {{0}}(0) |[[1987 en football|1987]]-[[1990 en football|1990]]|{{RFA football}}|{{0}}22 {{0}}(0) |[[1990 en football|1990]]-[[1994 en football|1994]]|{{GER football}}|{{0}}34 {{0}}(0) }}}} '''Teraka tamin'ny Aprily 7, 1967 tao [[Koblenz]] i Bodo Illgner''' izay mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i {{Alemaina}}. Nilalao toy ny mpiandry tsatokazo izy. Nisongadina i Bodo Illgner tamin'ny naha mpiandry tsatokazo an'i {{Alemaina}} Andrefana izay nahazo ny Fiadiana ny Amboara Eran-tany 1990 tany Italia. Izy no voalohany amin'ireo mpiandry tsatokazo tsy nahafaty baolina na iray aza nandritra ny lalao famaranana tamin'ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany, ary tamin'ny faha-23 taonany, izy no mpiandry tsatokazo zandriny indrindra nahazo ny fifaninanana. Teo amin'ny asany tao amin'ny klioba, nilalao ho an'ny FC Cologne izy aloha, ary avy eo nifindra tany amin'ny Real Madrid, izay nahazoany ny Ligy Champions tamin'ny taona 1998. Taorian'ny nisotroany ronono tamin'ny fanatanjahantena, dia lasa mpanolotsaina amin'ny fahitalavitra izy. == Lalam-piainana == === Mpilalao === Teraka tany [[Koblenz]] i Bodo Illgner ary lehibe tany Westerburg sy [[Bonn]] taty aoriana. Nanomboka nilalao baolina teo amin'ny FC Hardtberg izy, izay nahitana azy ka nentina tao amin'ny 1. FC Cologne tamin'ny 1983, fony izy 16 taona. Tamin'ny 1984, nahazo ny Tompondaka Eoropeana latsaky ny 16 taona niaraka tamin'ny ekipam-pirenena alemà izy, ary nanao sonia ny fifanarahana matihanina voalohany tamin'ny 1985. Nandimby an'i [[Harald Schumacher]], ilay mpiandry tsatokazon'ny ekipam-pirenena alemà, i Illgner. Nanao ny lalao voalohany nataony izy tamin'ny 22 Febroary 1986, taorian'ny nandroahana an'i Schumacher tamin'ny lalao nifanandrinana tamin'ny Bayern Munich. Nanatrika ny fiadiana ny amboara UEFA 1986 ihany koa izy, izay resy nanoloana ny [[Real Madrid]] Nandritra ny vanim-potoanan'ny 1986-1987, mbola tsy feno roapolo taona i Illgner raha nantsoina hisolo an'i Schumacher, noroahin'ny klioba taorian'ny famoahana ny tantaram-piainany manambara ny fanao amin'ny doping amin'ny tontolon'ny baolina kitra <ref name="where">{{En icon}} [https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/germany2006/news/newsid=18159/index.html Where are they now: Bodo Illgner], FIFA.com, 27 mai 2005</ref> . Fanamby lehibe noho izany ny handimby ny mpilalao iray heverina ho mpiandry tsatokazo tsara indrindra hatramin'ny [[Sepp Maier]] . Na izany aza, ilay mpilalao dia nanatanteraka ny asa miaraka amin'ny talenta ampy mba hiantsoana impito ho amin'ny fifantenana Alemana latsaky ny 21 taona <ref name="rsssf">{{En icon}} [http://www.rsssf.com/players/duit-players-i.html Bodo Illgner Data], RSSSF</ref>, avy eo ho an'i [[Franz Beckenbauer]], mpanazatra ny ekipan'ny FRG, hanolotra azy ny fifantenana voalohany tamin'ny 23 septembre 1987 tamin'i Danemark <ref>{{En icon}} [http://www.rsssf.com/miscellaneous/illgner-intl.html Bodo Illgner - International Appearances], RSSSF</ref> . Voafantina ho voafidy hilalao amin'ny Euro 1988 i Bodo Illgner no mpianatr'i [[Eike Immel]] nandritra ny fifaninanana. Nanamarika ny fiafaran'ny asan'i Immel niaraka tamin'ny ekipam-pirenena ny fanafoanana ny ''Nationalmannschaft'' tamin'ny lalao manasa-dalana. Illgner dia nampidirina ho eo amin'ny laharana voalohany amin'ny fihodinana savaranonando amin'ny fiadiana ny amboara eran-tany 1990 . Roa taona taty aoriana, ny mpiandry tsatokazo Cologne, tamin'ny faha-23 taonany, no mpiandry tsatokazo voalohany tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany . Nampian'ny fiarovan-tena tsy voafehy voaforon'ireo mpilalao toa an'i [[Jürgen Kohler]], [[Klaus Augenthaler]] ary [[Guido Buchwald]] izy, dia iray amin'ireo mpanao mari-trano lehibe tamin'ny fandresen'ny Alemà. Ny penalty novonjeny tamin’ny lalao manasa-dalana nifanandrina tamin’i Angletera no nanosika an’i Alemaina ho any amin’ny famaranana. Arzantina, resy tamin’ny isa 1 noho 0 teo amin’ny famaranana, dia tsy nahavita nahatafiditra baolina tamin’ny famaranana, ka tsy nisy tratra intsony ny tanjon’i Illgner, voalohany teo amin’ny tantaran’ny fifaninanana. Nilaza ny mpiandry tsatoby alemà fa ny lalao mampidi-doza indrindra ho azy dia ny lohatenin'i [[Andreas Brehme]] <ref>{{Pdf}} [http://fr.fifa.com/mm/document/fanfest/magazine/magazine03-06p.4fr_3257.pdf Fifa Magazine de la Coupe du monde 2006] {{Wayback|url=http://fr.fifa.com/mm/document/fanfest/magazine/magazine03-06p.4fr_3257.pdf |date=20140826115849 }} (p.59), FIFA.com</ref> . Tsy miova hatrany, i Bodo Illgner dia voatendry indray tamin'ny fifantenana ho an'ny Euro 1992, izay nandresen'i Alemaina tamin'ny famaranana, avy eo tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany 1994 . Ratsy ny fiafarany tamin'ny fifantenana Alemana izay lavon'i Bolgaria tamin'ny ampahefa-dalana. Illgner, izay nifandona tamin'ny mpanazatra Berti Vogts, dia nanambara ny fisotroan-dronono iraisam-pirenena teo amin'ny faha-27 taonany, taona somary tanora ho an'ny mpiandry tsatokazo iraisam-pirenena <ref name="where"/> , . Tsy hilalao amin’ny ekipam-pirenena intsony i Illgner . Mbola tsy tapitra anefa ny asa maha matihanina an’i Bodo Illgner. Nijanona ho marina tamin'ny [[1.FC Köln|1.]] [[1.FC Köln|Ny FC Cologne]] dia tsy mbola nahazo amboara hatramin'ny nananganana azy, na dia teo aza ny roa tamin'ny laharana faharoa tamin'ny 1989 sy 1990, ary avy eo ny faharesena farany tamin'ny fiadiana ny amboara Alemana tamin'ny 1991 tamin'ny penalty. Mihena ny vokatra azon’ny klioba : tamin'ny taona 1995-1996, tsy maintsy niady ho amin'ny fahavelomany izy, izay nandraisan'i Illgner anjara betsaka tamin'ny fibaikoana ny fiarovana mafy indrindra tamin'ny fiadiana ny ho tompondaka (miaraka amin'ny baolina 35). Rehefa nanomboka ny vanim-potoana 1996-1997 dia nafindra tany amin'ny klioba Espaniola malaza Real Madrid izy tamin'ny sarany 4 tapitrisa DM . Tao no nahazoany ny fiadiana ny ho tompondaka espaniola tamin'ny 1997, avy eo ny Ligin'ny Tompondaka tamin'ny 1998 ary farany ny fiadiana ny amboara Intercontinental tamin'ny 1998, na dia teo aza ny fifaninanana tamin'i [[Santiago Cañizares]], izay tiany nandritra ny fotoana ela. Tao amin'ny 1999, i Illgner dia naratra mafy tamin'ny soroka ary nosoloina mpiandry tsatokazo valo ambin'ny folo taona, [[Iker Casillas]] . Ity farany no lasa mpanentana ary i Illgner no mpiara-mianatra aminy. Nanampy teo amin'ny dabilio izy tamin'ny fandresena vaovaon'ny Real Madrid tamin'ny Ligy Champions tamin'ny 2000, avy eo tamin'ny fikatsahana ny tompondaka tamin'ny 2001 . Ny tsy fahampian'ny fotoana nilalaovany dia nitarika azy hisotro ronono tamin'ny 2001, teo amin'ny faha-34 taonany, herintaona talohan'ny nifaranan'ny fifanarahana nataony tao Madrid. === Fomba filalaovana === Illgner dia mpitifitra niavaka. Tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany dia nisongadina tamin'ny fahaizany nitarika ny fiarovany tamin'ny fomba feno fahefana sy mahomby izy. Nalaza ho tsy manaiky lembenana ihany koa izy amin'ny ady tokana. [ ref. ilaina ] . === Fampiofanana indray === Ity mpilalao malina ity, izay matetika nihatakataka tamin'ny haino aman-jery ary nanorim-ponenana tany Espaina taorian'ny fisotroan-drononony tamin'ny fanatanjahantena, dia namoaka tantaram-piainany tamin'ny 2005 mitondra ny lohateny hoe ' {{Lang|de|Alles}} ''en <ref name="where"/> .'' Tamin'ny avril 2013, notononin'ny gazety Marca ho anisan'ny "11 vahiny tsara indrindra teo amin'ny tantaran'ny Real Madrid" . == mari-pankasitrahana == === Ao amin'ny Club === * Nandresy ny Ligue des champions tamin'ny 1998 sy 2000 niaraka tamin'ny Real Madrid * Mpandresy tamin'ny fiadiana ny amboaran'ny Intercontinental tamin'ny 1998 niaraka tamin'ny Real Madrid * Tompondakan'ny Espaniola tamin'ny 1997 sy 2001 niaraka tamin'ny Real Madrid * UEFA Cup finalist tamin'ny 1986 niaraka tamin'ny [[1.FC Köln]] * Tamin'ny taona 1991 niaraka tamin'ny [[1.FC Köln]] (FC Cologne) ny famaranana ny amboara Alemana === Ao amin'ny ekipam-pirenena === * 22 safidy ho an'ny R. F. MISY. nanomboka tamin'ny 1987 ka hatramin'ny 1990 * 32 caps ho an'i Alemaina nanomboka tamin'ny 1987 ka hatramin'ny 1994 * Mpandresy amin'ny Mondial 1990 * Lefitry ny Tompondakan'ny Firenena Eoropeana tamin'ny 1992 * Tompondakan'ny Eoropeana Under-16 tamin'ny 1984 * Fandraisana anjara tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany tamin'ny taona 1990 (mpandresy) ary tamin'ny taona 1994 (fomba famaranana) * Fandraisana anjara tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'ny firenena eoropeanina tamin'ny 1988 (semi-finaliste) ary tamin'ny 1992 (finaliste) === Fanavahana manokana === * Mpiambina baolina alemana tamin'ny taona 1989, 1990, 1991 ary 1992 * Eoropeana mpiandry tsatokazo tamin'ny taona 1991 == Ny antontan'isa tsirairay == {| class="wikitable alternance" style="text-align: center; display:inline-table;" |+Statistiques de Bodo Illgner en championnat ! scope="col" |Saison ! scope="col" |Club ! scope="col" |Championnat ! scope="col" |Matchs ! scope="col" |Buts |- |1985-1986 | rowspan="12" |[[1.FC Köln|1. FC Cologne]] | rowspan="12" |{{GER-d}} [[Bundesliga]] |2 |0 |- |1986-1987 |16 |0 |- |1987-1988 |34 |0 |- |1988-1989 |33 |0 |- |1989-1990 |34 |0 |- |1990-1991 |34 |0 |- |1991-1992 |37 |0 |- |1992-1993 |31 |0 |- |1993-1994 |33 |0 |- |1994-1995 |34 |0 |- |1995-1996 |34 |0 |- |1996-1997 |4 |0 |- |1996-1997 | rowspan="5" |Real Madrid | rowspan="5" |{{ESP-d}} [[Championnat d'Espagne de football|La Liga]] |40 |0 |- |1997-1998 |12 |0 |- |1998-1999 |34 |0 |- |1999-2000 |5 |0 |- |2000-2001 |0 |0 |- ! colspan="3" |Total !417 !0 |} {| class="wikitable alternance" style="text-align:center; display:inline-table; margin-left:2em;" |+{{Nowrap|Statistiques en sélection}} !Année ! width="40" |Matchs ! width="40" |Buts |- |1987 |3 |0 |- |1988 |3 |0 |- |1989 |6 |0 |- |1990 |13 |0 |- |1991 |7 |0 |- |1992 |8 |0 |- |1993 |5 |0 |- |1994 |9 |0 |- !Total !54 !0 |} [[Sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1967]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]] nv8398mnwt0t7pxxc2wdl7oeu5sd3la 1136361 1136360 2026-04-26T18:11:56Z HarryWurst 36292 /* Mpilalao */ 1136361 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|nom=Bodo Illgner|image=6640Bodo Illgner.JPG|taille image=200|légende=Bodo Illgner en 2012.|période pro=[[1985 en football|1985]]-[[2001 en football|2001]]|date de naissance={{date|7|4|1967|en football|âge=oui}}|lieu de naissance=[[Koblenz]] ([[Alemainy]])|nationalité={{GER-d}} [[Allemagne|Allemand]]|date de décès=|lieu de décès=|taille={{Taille|m=1.92}}|position=[[Gardien de but (football)|Gardien de but]]|parcours junior={{deux colonnes |[[1973 en football|1973]]-[[1983 en football|1983]]|{{GER-d}} FC Hardtberg |[[1983 en football|1983]]-[[1985 en football|1985]]|{{GER-d}} [[1.FC Cologne|FC Cologne]] }}|parcours pro={{trois colonnes |[[1985 en football|1985]]-[[1996 en football|1996]]|{{GER-d}} [[1.FC Cologne|FC Cologne]]|372 {{0}}(0) |[[1996 en football|1996]]-[[2001 en football|2001]]|{{ESP-d}} [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]]|119 {{0}}(0) }}|sélection nationale={{trois colonnes ||{{GER-d}} Allemagne -16 ans|{{0|00}}3 {{0}}(0) ||{{GER-d}} [[Équipe d'Allemagne des moins de 18 ans de football|Allemagne -18 ans]]|{{0}}19 {{0}}(0) ||{{GER-d}} [[Équipe d'Allemagne espoirs de football|Allemagne espoirs]]|{{0|00}}7 {{0}}(0) |[[1987 en football|1987]]-[[1990 en football|1990]]|{{RFA football}}|{{0}}22 {{0}}(0) |[[1990 en football|1990]]-[[1994 en football|1994]]|{{GER football}}|{{0}}34 {{0}}(0) }}}} '''Teraka tamin'ny Aprily 7, 1967 tao [[Koblenz]] i Bodo Illgner''' izay mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i {{Alemaina}}. Nilalao toy ny mpiandry tsatokazo izy. Nisongadina i Bodo Illgner tamin'ny naha mpiandry tsatokazo an'i {{Alemaina}} Andrefana izay nahazo ny Fiadiana ny Amboara Eran-tany 1990 tany Italia. Izy no voalohany amin'ireo mpiandry tsatokazo tsy nahafaty baolina na iray aza nandritra ny lalao famaranana tamin'ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany, ary tamin'ny faha-23 taonany, izy no mpiandry tsatokazo zandriny indrindra nahazo ny fifaninanana. Teo amin'ny asany tao amin'ny klioba, nilalao ho an'ny FC Cologne izy aloha, ary avy eo nifindra tany amin'ny Real Madrid, izay nahazoany ny Ligy Champions tamin'ny taona 1998. Taorian'ny nisotroany ronono tamin'ny fanatanjahantena, dia lasa mpanolotsaina amin'ny fahitalavitra izy. == Lalam-piainana == === Mpilalao === Teraka tany [[Koblenz]] i Bodo Illgner ary lehibe tany Westerburg sy [[Bonn]] taty aoriana. Nanomboka nilalao baolina teo amin'ny FC Hardtberg izy, izay nahitana azy ka nentina tao amin'ny 1. FC Cologne tamin'ny 1983, fony izy 16 taona. Tamin'ny 1984, nahazo ny Tompondaka Eoropeana latsaky ny 16 taona niaraka tamin'ny ekipam-pirenena alemà izy, ary nanao sonia ny fifanarahana matihanina voalohany tamin'ny 1985. Nandimby an'i [[Harald Schumacher]], ilay mpiandry tsatokazon'ny ekipam-pirenena alemà, i Illgner. Nanao ny lalao voalohany nataony izy tamin'ny 22 Febroary 1986, taorian'ny nandroahana an'i Schumacher tamin'ny lalao nifanandrinana tamin'ny [[Bayern München]]. Nanatrika ny fiadiana ny amboara UEFA 1986 ihany koa izy, izay resy nanoloana ny [[Real Madrid]] Nandritra ny vanim-potoanan'ny 1986-1987, mbola tsy feno roapolo taona i Illgner raha nantsoina hisolo an'i Schumacher, noroahin'ny klioba taorian'ny famoahana ny tantaram-piainany manambara ny fanao amin'ny doping amin'ny tontolon'ny baolina kitra <ref name="where">{{En icon}} [https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/germany2006/news/newsid=18159/index.html Where are they now: Bodo Illgner], FIFA.com, 27 mai 2005</ref> . Fanamby lehibe noho izany ny handimby ny mpilalao iray heverina ho mpiandry tsatokazo tsara indrindra hatramin'ny [[Sepp Maier]] . Na izany aza, ilay mpilalao dia nanatanteraka ny asa miaraka amin'ny talenta ampy mba hiantsoana impito ho amin'ny fifantenana Alemana latsaky ny 21 taona <ref name="rsssf">{{En icon}} [http://www.rsssf.com/players/duit-players-i.html Bodo Illgner Data], RSSSF</ref>, avy eo ho an'i [[Franz Beckenbauer]], mpanazatra ny ekipan'ny FRG, hanolotra azy ny fifantenana voalohany tamin'ny 23 septembre 1987 tamin'i [[Danemark]] <ref>{{En icon}} [http://www.rsssf.com/miscellaneous/illgner-intl.html Bodo Illgner - International Appearances], RSSSF</ref> . Voafantina ho voafidy hilalao amin'ny Euro 1988 i Bodo Illgner no mpianatr'i [[Eike Immel]] nandritra ny fifaninanana. Nanamarika ny fiafaran'ny asan'i Immel niaraka tamin'ny ekipam-pirenena ny fanafoanana ny ''Nationalmannschaft'' tamin'ny lalao manasa-dalana. Illgner dia nampidirina ho eo amin'ny laharana voalohany amin'ny fihodinana savaranonando amin'ny fiadiana ny amboara eran-tany 1990 . Roa taona taty aoriana, ny mpiandry tsatokazo [[Köln]], tamin'ny faha-23 taonany, no mpiandry tsatokazo voalohany tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany . Nampian'ny fiarovan-tena tsy voafehy voaforon'ireo mpilalao toa an'i [[Jürgen Kohler]], [[Klaus Augenthaler]] ary [[Guido Buchwald]] izy, dia iray amin'ireo mpanao mari-trano lehibe tamin'ny fandresen'ny Alemà. Ny penalty novonjeny tamin’ny lalao manasa-dalana nifanandrina tamin’i Angletera no nanosika an’i Alemaina ho any amin’ny famaranana. Arzantina, resy tamin’ny isa 1 noho 0 teo amin’ny famaranana, dia tsy nahavita nahatafiditra baolina tamin’ny famaranana, ka tsy nisy tratra intsony ny tanjon’i Illgner, voalohany teo amin’ny tantaran’ny fifaninanana. Nilaza ny mpiandry tsatoby alemà fa ny lalao mampidi-doza indrindra ho azy dia ny lohatenin'i [[Andreas Brehme]] <ref>{{Pdf}} [http://fr.fifa.com/mm/document/fanfest/magazine/magazine03-06p.4fr_3257.pdf Fifa Magazine de la Coupe du monde 2006] {{Wayback|url=http://fr.fifa.com/mm/document/fanfest/magazine/magazine03-06p.4fr_3257.pdf |date=20140826115849 }} (p.59), FIFA.com</ref> . Tsy miova hatrany, i Bodo Illgner dia voatendry indray tamin'ny fifantenana ho an'ny Euro 1992, izay nandresen'i Alemaina tamin'ny famaranana, avy eo tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany 1994 . Ratsy ny fiafarany tamin'ny fifantenana Alemana izay lavon'i Bolgaria tamin'ny ampahefa-dalana. Illgner, izay nifandona tamin'ny mpanazatra Berti Vogts, dia nanambara ny fisotroan-dronono iraisam-pirenena teo amin'ny faha-27 taonany, taona somary tanora ho an'ny mpiandry tsatokazo iraisam-pirenena <ref name="where"/> , . Tsy hilalao amin’ny ekipam-pirenena intsony i Illgner . Mbola tsy tapitra anefa ny asa maha matihanina an’i Bodo Illgner. Nijanona ho marina tamin'ny [[1.FC Köln|1.]] [[1.FC Köln|Ny FC Cologne]] dia tsy mbola nahazo amboara hatramin'ny nananganana azy, na dia teo aza ny roa tamin'ny laharana faharoa tamin'ny 1989 sy 1990, ary avy eo ny faharesena farany tamin'ny fiadiana ny amboara Alemana tamin'ny 1991 tamin'ny penalty. Mihena ny vokatra azon’ny klioba : tamin'ny taona 1995-1996, tsy maintsy niady ho amin'ny fahavelomany izy, izay nandraisan'i Illgner anjara betsaka tamin'ny fibaikoana ny fiarovana mafy indrindra tamin'ny fiadiana ny ho tompondaka (miaraka amin'ny baolina 35). Rehefa nanomboka ny vanim-potoana 1996-1997 dia nafindra tany amin'ny klioba Espaniola malaza Real Madrid izy tamin'ny sarany 4 tapitrisa DM . Tao no nahazoany ny fiadiana ny ho tompondaka espaniola tamin'ny 1997, avy eo ny Ligin'ny Tompondaka tamin'ny 1998 ary farany ny fiadiana ny amboara Intercontinental tamin'ny 1998, na dia teo aza ny fifaninanana tamin'i [[Santiago Cañizares]], izay tiany nandritra ny fotoana ela. Tao amin'ny 1999, i Illgner dia naratra mafy tamin'ny soroka ary nosoloina mpiandry tsatokazo valo ambin'ny folo taona, [[Iker Casillas]] . Ity farany no lasa mpanentana ary i Illgner no mpiara-mianatra aminy. Nanampy teo amin'ny dabilio izy tamin'ny fandresena vaovaon'ny Real Madrid tamin'ny Ligy Champions tamin'ny 2000, avy eo tamin'ny fikatsahana ny tompondaka tamin'ny 2001 . Ny tsy fahampian'ny fotoana nilalaovany dia nitarika azy hisotro ronono tamin'ny 2001, teo amin'ny faha-34 taonany, herintaona talohan'ny nifaranan'ny fifanarahana nataony tao Madrid. === Fomba filalaovana === Illgner dia mpitifitra niavaka. Tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany dia nisongadina tamin'ny fahaizany nitarika ny fiarovany tamin'ny fomba feno fahefana sy mahomby izy. Nalaza ho tsy manaiky lembenana ihany koa izy amin'ny ady tokana. [ ref. ilaina ] . === Fampiofanana indray === Ity mpilalao malina ity, izay matetika nihatakataka tamin'ny haino aman-jery ary nanorim-ponenana tany Espaina taorian'ny fisotroan-drononony tamin'ny fanatanjahantena, dia namoaka tantaram-piainany tamin'ny 2005 mitondra ny lohateny hoe ' {{Lang|de|Alles}} ''en <ref name="where"/> .'' Tamin'ny avril 2013, notononin'ny gazety Marca ho anisan'ny "11 vahiny tsara indrindra teo amin'ny tantaran'ny Real Madrid" . == mari-pankasitrahana == === Ao amin'ny Club === * Nandresy ny Ligue des champions tamin'ny 1998 sy 2000 niaraka tamin'ny Real Madrid * Mpandresy tamin'ny fiadiana ny amboaran'ny Intercontinental tamin'ny 1998 niaraka tamin'ny Real Madrid * Tompondakan'ny Espaniola tamin'ny 1997 sy 2001 niaraka tamin'ny Real Madrid * UEFA Cup finalist tamin'ny 1986 niaraka tamin'ny [[1.FC Köln]] * Tamin'ny taona 1991 niaraka tamin'ny [[1.FC Köln]] (FC Cologne) ny famaranana ny amboara Alemana === Ao amin'ny ekipam-pirenena === * 22 safidy ho an'ny R. F. MISY. nanomboka tamin'ny 1987 ka hatramin'ny 1990 * 32 caps ho an'i Alemaina nanomboka tamin'ny 1987 ka hatramin'ny 1994 * Mpandresy amin'ny Mondial 1990 * Lefitry ny Tompondakan'ny Firenena Eoropeana tamin'ny 1992 * Tompondakan'ny Eoropeana Under-16 tamin'ny 1984 * Fandraisana anjara tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany tamin'ny taona 1990 (mpandresy) ary tamin'ny taona 1994 (fomba famaranana) * Fandraisana anjara tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'ny firenena eoropeanina tamin'ny 1988 (semi-finaliste) ary tamin'ny 1992 (finaliste) === Fanavahana manokana === * Mpiambina baolina alemana tamin'ny taona 1989, 1990, 1991 ary 1992 * Eoropeana mpiandry tsatokazo tamin'ny taona 1991 == Ny antontan'isa tsirairay == {| class="wikitable alternance" style="text-align: center; display:inline-table;" |+Statistiques de Bodo Illgner en championnat ! scope="col" |Saison ! scope="col" |Club ! scope="col" |Championnat ! scope="col" |Matchs ! scope="col" |Buts |- |1985-1986 | rowspan="12" |[[1.FC Köln|1. FC Cologne]] | rowspan="12" |{{GER-d}} [[Bundesliga]] |2 |0 |- |1986-1987 |16 |0 |- |1987-1988 |34 |0 |- |1988-1989 |33 |0 |- |1989-1990 |34 |0 |- |1990-1991 |34 |0 |- |1991-1992 |37 |0 |- |1992-1993 |31 |0 |- |1993-1994 |33 |0 |- |1994-1995 |34 |0 |- |1995-1996 |34 |0 |- |1996-1997 |4 |0 |- |1996-1997 | rowspan="5" |Real Madrid | rowspan="5" |{{ESP-d}} [[Championnat d'Espagne de football|La Liga]] |40 |0 |- |1997-1998 |12 |0 |- |1998-1999 |34 |0 |- |1999-2000 |5 |0 |- |2000-2001 |0 |0 |- ! colspan="3" |Total !417 !0 |} {| class="wikitable alternance" style="text-align:center; display:inline-table; margin-left:2em;" |+{{Nowrap|Statistiques en sélection}} !Année ! width="40" |Matchs ! width="40" |Buts |- |1987 |3 |0 |- |1988 |3 |0 |- |1989 |6 |0 |- |1990 |13 |0 |- |1991 |7 |0 |- |1992 |8 |0 |- |1993 |5 |0 |- |1994 |9 |0 |- !Total !54 !0 |} [[Sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1967]] [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]] fih53q0eiibanuwj5l0g33znxvf2ogt 0 295102 1136365 1123066 2026-04-26T19:04:27Z HarryWurst 36292 1136365 wikitext text/x-wiki [[File:Logo of Republicanos.png|thumb|]] Ny '''Republicanos''' dia antoko politika [[Brezila|breziliana]]. Evekan’ny fiangonana ny filohany, Marcos Pereira. Miaraka amin'ny mpikambana 568,451 hatramin'ny Novambra 2024, io no faha-11 lehibe indrindra ao amin'ny firenena. Ao amin'ny Kongresy Nasionaly, manana solombavambahoaka federaly 41 sy senatera 4 izy. Ny antoko dia heverina ho mpandala ny nentin-drazana ara-tsosialy ary mifamatotra amin'ny zo ara-politika. === Gouverneurs === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="3" style="background:#115E80" width="405" |<span style="color:white"> Gouverneurs actuels (2)<ref>(pt)[https://g1.globo.com/politica/eleicoes/2022/eleicao-em-numeros/noticia/2022/10/31/republicanos-e-pt-sao-os-partidos-que-irao-governar-o-maior-numero-de-habitantes-nos-estados.ghtml Republicanos é o partido que ira governar o maior número de habitantes]</ref> |- ! Etat ! Gouverneur ! Photo |- | [[São Paulo|SP]] | '''[[Tarcísio de Freitas]]''' | [[sary:Governador do Estado de São Paulo, Tarcísio de Freitas - Foto Oficial.jpg|136x136px]] |- | [[Tocantins|TO]] | '''[[Wanderlei Barbosa|Wanderley Barbosa]]''' |[[sary:Wanderlei Barbosa, Governador em exercício do Tocantins (cropped).jpg|136x136px]] |} {{Commonscat|Republicanos}} [[Sokajy:Republicanos (Brasil)]] 7e3waekhdhtkx38zcb5xlzng8b54doc 0 295520 1136324 1130381 2026-04-26T13:26:14Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136324 wikitext text/x-wiki [[Sary:Croton tiglium 2.jpg|vignette|363x363px|''Croton tiglium'']] Ny '''''Croton''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Euphorbiaceae]]'', ao amin' ny filaharana a [[Malpighiales]]. Miseho amin' ny endrika [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] sy [[hazobotry]] ary [[zavamaniry ahitra]] ny karazana ao amin' ny ''Croton''. Iray amin' ny vondron-karazana lehibe indrindra amin' ny [[Angiospermae|angiôsperma]] izy io, misy karazany 2&nbsp;216, izany hoe eo amin' ny 0,5&nbsp;% amin' ny karazana zavamaniry mamony rehetra. Ity vondron-karazana ity dia miavaka noho ny fahasamihafan' ny endrika misy ao aminy, manomboka amin' ny zavamaniry ahitra ka hatramin' ny hazobotry sy ny hazo. Hita manerana ny [[faritra trôpikaly]] sy [[Faritra sobtrôpikaly|sobtrôpikaly]] manerana izao tontolo izao ny karazana misy ao aminy. Ny ''Croton tiglium,'' izay teratany any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], no karazana fantatra indrindra amin' ity vondron-karazana ity. [[Sary:Croton californicus 4.jpg|vignette|''Croton californicus''|299x299px]] Ny zavamaniry ao amin' ny vondron-karazana ''Croton'' dia tsy tokony afangaro amin' ny "croton" amin' ny fitenin' ny mpamboly voninkazo, izay tsy inona fa ny ''Codiaeum variegatum''. Nofaritan' ilay mpahay zavaboary soedoà [[Carl von Linné]] (1707-1778) tamin' ny taona 1753 ity vondron-karazana ity. Avy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] hoe "''Kroton''" (κρότος / krótos), izay midika hoe "[[kongona]]", ny anaran' ilay vondrona, noho ny fitovian' ny voany amin' ny kongona. Ao amin' ny [[Fanasokajiana APG III|fanasokajiana filôjenetika APG III]] (2009) sy amin' ny [[Fanasokajian' i Cronquist|fanasokajiana klasika nataon' i Cronquist]] (1981), dia voatendry ho ao amin' ny fianakaviana ''[[Euphorbiaceae]]'' izy io. == Karazana == === Karazana misy eto Madagasikara === Misy karazany 114 ka hatramin' ny 150 eo ho eo ny ''Croton'' teratany eto Madagasikara. Indreto ny anarana malagasy iantsona ny maro amin' ny karazana ao amin' ny ''Croton'': volafotsy (andriambolafotsy, diambolafotsy, ambolafotsilahy, ndrambolafotsy, ndriambolafotsy, ndriambolafotsy, volafotsi-), ndreambalafotsy, voalafotsy; aolilolo; fotsiavadika (fotsiavady), tsiavadika na tsiavalika (tsiavali-); jala; lazalaza (lazalaza-); molanga (molanga-) na molonga; monge na mongy (mongi-); sidy na sily (sili-); somora na somoro (somoro-). Indreto ny sasany amin' ireo karazana ireo: * Croton adabolavensis — * Croton adenocalyx — * Croton adenophorus — hazomafaika, mafaikoditra * Croton aleuritoides — * Croton ambanivoulensis — voafatrala * Croton ambovombensis Radcl.-Sm. & Govaerts — (any Atsimo-Andrefana) * Croton androiensis — aolilolo, pisopiso * ''[[Croton anisatus]]'' — anjety, voafatrala * Croton ankarensis — tsibabendrendry * Croton ankeranae — * Croton anosiravensis Leandri — * Croton antanosiensis — andriambavifohy, andriambolafotsy, aolilolo, lazalaza, ndreambalafotsy, ndrembahoaky, tsindafatra * Croton arenicola — fotsiavadika, pisopisolahy, totovaliha * Croton argyrodaphne — andriambolafotsy, jala, lazalaza, lazalazabe, voalafotsy, volafotsy, lazalaza * Croton baldauffii — andriambolafotsy * Croton barorum — somoro, tambio, tsiandrikandrinina * Croton basaltorum — * Croton bathianus — hazondehoky, nofotrakoho * Croton bemaranus — somorobe * Croton bernieri — somoro, vongavonga ** Croton bernieri var. namorokensis — somoro, vongavonga * Croton bevilaniensis — tsiavalipotsy * Croton bocquillonii — lazalazamadinika * Croton boinensis — diambolafotsy, ndrembolafotsy * Croton boiteaui — fandrambahora, tolakafotsy * Croton boivinianus — (any Nosy Be, Avaratra-Andrefana) * ''Croton bojerianum'' -- sily * Croton brevispicatus — somoromadinika * Croton cassinoides — hazonteva, tsiavalipotsy * Croton catatii — ambolafotsilahy, andriambavifotsy, andriambolafotsy, hazomaditra, 54 lazalazamadinika, sily, tsiandafatra * Croton chauvetiae — * Croton chlaenacicomes — folafotsy * Croton chrysodaphne — jala, monge, zalazaha, zazazola * Croton cotoneaster — tangerondambo * Croton crocodilorum — amalofolahy * Croton crossolepis — (manodidina an’i Toliara) * Croton danguyanus — saroka * Croton decaryi — manitravelo, seliala, siliala, tsifemy * Croton draco — * Croton droguetioides — (faritra Alaotra-Mangoro) * Croton elaeagni — andriambolafotsy, ndriambolamena, tifotifo, voalafotsy, volafotsikely, volafotsy, somoro * Croton enigmaticus — (faritra Alaotra-Mangoro) * Croton farinosus — * Croton ferricretus — (manodidina an’i Moramanga) * Croton geayi Leandri — * Croton goudotii — bonetaka, hafodahy, kitondo, malanga, molanga, molonga, mongilahy, mongimavo, vontaka * Croton greveanus — somoro, voalafotsy, volafotsy, savalika, sily, somorobe * Croton horridulus — silifotsy * Croton hovarum — mandravasarotra, sily, tsilimainty * Croton humbertii — fandaiala, lazalaza, mangitranefiky, manitranefitra, mongilahy * Croton hypochalibaeus — (alan-tendrombohitra any Atsinanana sy Afovoany) * Croton indrisilvae — * Croton isomonensis — andriambolafotsy, karimbola, somora, somoro, tsindafatra * Croton jennyanus — kelibilo, silifotsy, somorokely, voalafotsy, volafotsy, vondrozanamadinidravina * Croton kimosorum — zanompoly * Croton lamianus — hazombato * Croton lapiazicola Leandri — * Croton lasiopyrus — * Croton leandrii — (faritra Atsimo-Andrefana) * Croton lepidotus — sily, sondafatra, talafoty, voalafotsy, volafotsy * Croton loucoubensis — hazomafaika (Avaratra-Andrefana, Sambirano, Nosy Be) * Croton macrobuxus — fisava, mongilahy * Croton maevaranensis — * Croton mahafaliensis — hazombalala * Croton manampetsae — * Croton mavoravina (= Croton mavoravinus) — mavoravina * Croton menabeensis Leandri — * Croton menarandrae — fipio * Croton meridionalis — andriambolafotsy, aolilolo, ndrambolafotsy, tsiavalipotsy, tsivalimpotsy * Croton meeusei Leandri — * Croton mocquerysii — silimainty * Croton mongue — molanga, monge, mongy, motafara (Atsinanana) * Croton moraharivensis — akatamaimbo, sieze * Croton multicostatus — * Croton muricatus — mongikeliravina, talilatsy, talotaty * Croton myriaster — andriambolafotsy, mangipasina, molangakay, molangamadinidravina, mongipasina, sidy, sily, velomitsingo * Croton nitidulus — hazombavy, lazalaza, silimainty, somoro, jala, kilivony, selimainty * Croton nobilis — ndriambolamena, lazalaza, sondafaka, tsiavadika * Croton noronhae — andriambavifoty, anizety, fanafa, fotsiavadika, fotsiavady, kitimaroanaka, ndriambolafotsy * Croton nudatus — * Croton orangeae — * Croton oreades — molanga * Croton perrieri — kirojy, lazalaza, mamalifolahimamoaka, pisopisovavy, sampahy * Croton platanifolius — hafodahy * Croton plurispicatus — * Croton radiatus — * Croton rakotonianii — lazalaza * Croton regeneratrix — mongibe * Croton sahafariensis — * Croton sakamaliensis — fandambahora * Croton salviformis — aolilolo, voalafotsy, volafotsy * Croton sambiranensis — tsokoiky * Croton scoriarum — (avaratra sy afovoan-tany) * Croton scottii — mongipasina, sieze, tsize * Croton stanneum (= Croton stanneus) — sily * Croton tranomarensis — aolilolo (Atsimo-Andrefana sy Atsimo-Atsinanana) * Croton trichotomus — alazalaza, fotsiavadika, fotsiravina, jala, ndriambolafotsy, sijemy * Croton tsiampiensis — * Croton tsaratananae Leandri — * Croton tulasneanus — * Croton vernicosus — tsiavalipotsy == Jereo koa == * ''[[Euphorbiaceae]]'' ** ''[[Euphorbia]]'' ** ''[[Benoistia]]'' ** ''[[Sphaerostylis]]'' ** ''[[Tannodia]]'' ** ''[[Omphalea]]'' *[[Lisitry ny karazana ao amin' ny Croton|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Croton'']] == Rohy ivelany == *"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=Croton Croton]", ''[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]'' 431ybp8mezxjk8ptyvbbu0izikit6o8 0 296684 1136364 1124667 2026-04-26T18:41:00Z HarryWurst 36292 1136364 wikitext text/x-wiki [[File:Zé Vitor.jpg|thumb|Zé Vitor]] '''José Vitor de Resende Aguiar''' (teraka ny 1 Novambra 1984 tao [[Araguari]]), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe ''Zé Vitor'', dia injeniera [[brezila|breziliana]] sy [[mpanao politika]] breziliana amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL).<ref>(pt) [https://www.camara.leg.br/deputados/204517 www.camara.leg.br]</ref> Tamin'ny fifidianana tamin'ny taona 2018, nirotsaka hofidiana ho [[solombavambahoaka]] federaly izy ary voafidy tamin'ny vato 32.833. Tamin'ny taona 2022, voafidy ho solombavambahoaka federaly indray izy, tamin'ity indray mitoraka ity ho an'ny Partido Liberal (Antoko Liberaly).<ref>(pt) [https://www.estadao.com.br/politica/eleicoes-2022-veja-lista-com-todos-os-deputados-federais-eleitos-no-brasil/ Eleiçoes 2022]</ref> ==Jereo koa== {{commonscat|Zé Vitor}} [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1984]] [[Sokajy:solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:injeniera breziliana]] [[Sokajy:Solombavambahoaka Federalin'i Brezila avy any Minas Gerais]] 0z6oxjy1f6yix2ez1yob59mn13e1prc 0 298525 1136386 1134112 2026-04-27T05:43:21Z Chirocca77 30720 Infobox 1136386 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Michèle Rakotoson |asa=[[Mpanoratra]] |teraka=14 jona 1948 |toera=Antananarivo |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} I '''Michèle Rakotoson''' dia [[vehivavy]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] mpanoratra boky, mpanoratra tantara foronina am-boky, mpanoratra tantara tsangana, mpanao gazety, mpikatroka. Teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]] izy. Namoaka tantara foronina sy tantara an-tsehatra manodidina ny folo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy ary tompon' andraikitra tamin' ny zoro haisoratra ao amin' ny ''[[Revue Noire]]'' tao [[Paris]]. == Tantaram-piainana == I Michèle Rakotoson dia teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]]. Avy amin' ny fianakaviana madiotanana prôtestanta. Mpanao gazety ny rainy ary mpiandraikitra ny tranomboky ny reniny. Nitodika tany amin' ny asa fanaovan-gazety sy ny famoronana tantara an-tsehatra ary ny fanoratana izy tatỳ aoriana. Nandray kolontsaina avy amin' ny [[prôtestantisma]] sy avy amin' ny [[koakerisma]] (frenjy) izy ka nianatra tao amin' ny lisea Jules Ferry tao Antananarivo. Lasa mpampianatra literatiora sy talen' ny lalao an-tsehatra teto Madagasikara izy saingy nandao ny firenena tamin' ny taona 1983 noho ny antony ara-pôlitika. Taty aoriana dia nifindra tany [[Paris]] izy ary nahazo ny mari-pahaizana DEA amin' ny sôsiôlôjia ary lasa mpikarakara hetsika literatiora tao amin' ny [[Radio France internationale|Radio France Internationale]]. Nanao ny asan' ny mpanao gazety tao amin' ny radio RFI sy France Culture ary koa tamin' ny fahitalavitra frantsay RFO sy iraisam-pirenena hafa izy. Tamin' ny faran' ny taona 2010 dia niverina teto Madagasikara i Michèle Rakotoson. Tamin' ny taona 2011, niara-niasa tamin' i [[Nicolas Vatomanga]] ( mpitsoka [[saksôfônina]] sy [[sodina]] amin' ny de [[jazz]]) sy tamin' ny tarika misy azy izy, ary nandray anjara mavitrika tamin' ny famolavolana hevitra vaovao: ny ''Slamjazz Projekt'' ("Tetikasa Slam Jazz"), endrika zavakanto vaovao mampiaraka ny tononkalo noforonina eo no ho eo (slam) sy ny mozika foronina eo no ho eo (jazz). Ity mpanoratra ity dia nandray anjara niraka amin' ny mpanakanto hafa tamin' ny tetikasa ara-kolontsaina maro eto an-toerana toy ny ''Slamjazz Projekt'' sy ny hetsika ''Bokiko''. Lasa mpiahy fikambanana malagasy maro koa izy. Tamin' ny taona 2013 dia nahazo toeram-ponenana tao amin' ny Maison des auteurs et autrices des Francophonies. Tamin' ny taona 2016, izy no mpiahy ny La Dictée francophone, izay karakarain' ny France-Québec isan-taona ao anatin' ny Semaine de la langue française ("Herinandron' ny teny frantsay"). == Hetsika anaty fikambanana == Mba hanohanana ny tanora mpanoratra malagasy sy hampiroboroboana ny famoaham-boky eto Madagasikara, dia nanangana ny tetikasa ''Bokiko'' i Michèle Rakotoson sy ny mpanonta [[Manantsoa Raparison]], izany dia fikambanan' ny mpisehatra ara-kolontsaina sy mpanoratra. Ity tetikasa ity, izay nanomboka tamin' ny taona 2008, dia mikarakara atrikasa fanoratana tarihin' ny matihanina, mamoaka sangan' asa, ary manomana andiam-piara mitondra boky mba hampanakaikezana bebe kokoa ny literatiora amin' ny mponina. Ity tetikasa ity dia manohana ny tanora mpanoratra malagasy amin' ny fampiroboroboana ny sanganasany, ary koa amin' ny famoahana izany eto Madagasikara. Tao amin' ny tatitra momba ny fampirantiana natokana ho an' ny sanganasany dia nilaza i Michèle Rakotoson fa ny fanalahidin' ny fanoratana dia ny famakiana sy ny fisokafana amin' izao tontolo izao. Izy dia mpiahy ny fikambanana malagasy maro, indrindra ny Nouvelle Génération Malgache (NGM) sy ny Hetsika Diaspora ary ny Respir. Tamin' ny taona 2002, izy no nitarika ny ekipan' ny seraseran' ny Comité démocratie à Madagascar (CIDDM). Mpanolo-tsaina tamin' ny fihetsiketsehana malagasy any [[Frantsa]] ihany koa izy. == Fijerin' ny mpanoratra hafa == Nanokan-tena tamin' ny fanoratana ny tantaran' ny fireneny i Michèle Rakotoson ary namolavola ny foto-kevitra hoe "mal insulaire", hevitra izay miresaka lohahevitra famakiana bantsilana toy ny [[fanjanahantany]], ny [[fanandevozana]], ary ny [[Ady Hova-Frantsay|diabe fanafihana an' i Madagasikara]]. I Thomas C. Spear, ao amin' ny tranokala ''Île en île'', dia milaza fa mijery indray ny lovantsofina sy ny fomba amam-panao izy, tsy hoe tsy misy fikomiana amin' ny filazana ny tsy rariny misy fanavakavahana ara-pirazanana sy ara-piarahamonina ao amin' ny firenena, ary ny fahapotehan' ny tontolo voajanahary misy azy. I Karin Schwerdtner, mpampianatra ao amin' ny Université Western Ontario, dia nilaza tao amin' ny famakafakana nataony momba ny resadresaka nifanaovana tamin' i Michèle Rakotoson fa ny dia mavitra mamakivaky ny habaka sy ny fitadidiana dia manamarika tsara ny asa rehetra nataon' i Rakotoson, indrindra fa ny asa sorany an-dahatsoratra tsotra. Nomarihin' i Schwerdtner ihany koa fa tamin' ny alalan' ny fitantarany dia lavitra nataony, (''Juillet au pays: Chroniques d'un retour à Madagascar. Chroniques d'un retour à Madagascar et Passeport pour Antananarivo. Tana la belle'')'','' i Michèle Rakotoson dia nanadihady ny soritra navelan' ny fanandevozana sy ny fanjanahantany teto Madagasikara. == Boky nosoratany == === Tantara foronina === * ''Le Bain des reliques'', Paris, Karthala, 1988, 146 p. * ''Elle, au printemps'', Saint-Maur, Éditions Sépia, coll. « Sépia poche », 1996, 122 p. * ''Henoÿ, fragments en écorce'', Editions Luce Wilquin, coll. « Sméraldine », 2010, 123 p. * ''Lalana'', Tour d'aigues, Ed. de l'Aube, coll. « Regards croisés », 2003, 198 p. * ''Ambatomanga, le silence et la douleur'', Boulogne-Billancourt, Atelier des nomades, 2022, 267 p. === Fitantarana === * J''uillet au pays'', Bordeaux, Elytis, 2007, 202 p. * ''Passeport pour Antananarivo : Tana la belle'', Bordeaux, Elytis, coll. « Visas », 2011. * ''Madame à la campagne : chroniques malgaches'', Paris, Éditions Dodo vole, coll. « Dodo plumitif », dl 2015, 83 p. === Tantara fohy === * ''Dadabé et autres nouvelles'', Paris, Karthala, coll. « Lettres du Sud (Paris. 1983) », 1984, 100 p. === Literatiora ho an' ny ankizy === * ''Tovonay, l'enfant du Sud'', Saint-Maur-des-Fossés, Éd. Sépia, coll. « Sépia poche (Saint-Maur-des-Fossés) », dl 2010, 124 p. === Video === * ''Dolorosa'', Revue Noire (no 19) === Tantara an-tsehatra === * ''Sambany'', Paris, Radio-France internationale, 1979 * ''La maison morte et Un jour, ma mémoire'', Paris, Harmattan, coll. « Théâtre sud », 1991, 174 p. * ''Le fripon de l'Océan Indien'', 2005 == Mari-boninahitra == * 2012: Grande médaille de la francophonie avy amin' ny Académie française; * 2012 : Commandeur des Arts et des Lettres malgaches; * 2023: Prix Orange du livre en Afrique noho ny fanoratany ny ''Ambatomanga, Le silence et la douleur''. * 2026: Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] mfqfs3ie491b4ufebf93i1fqkgiog70 1136393 1136386 2026-04-27T05:57:13Z Chirocca77 30720 Nampiditry loharano 1136393 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Michèle Rakotoson |asa=[[Mpanoratra]] |teraka=14 jona 1948 |toera=Antananarivo |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} I '''Michèle Rakotoson''' dia [[vehivavy]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] mpanoratra boky, mpanoratra tantara foronina am-boky, mpanoratra tantara tsangana, mpanao gazety, mpikatroka. Teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]] izy. Namoaka tantara foronina sy tantara an-tsehatra manodidina ny folo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy ary tompon' andraikitra tamin' ny zoro haisoratra ao amin' ny ''[[Revue Noire]]'' tao [[Paris]]. == Tantaram-piainana == I Michèle Rakotoson dia teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]]. Avy amin' ny fianakaviana madiotanana prôtestanta. Mpanao gazety ny rainy ary mpiandraikitra ny tranomboky ny reniny.<ref name=":0">https://ile-en-ile.org/rakotoson/</ref> Nitodika tany amin' ny asa fanaovan-gazety sy ny famoronana tantara an-tsehatra ary ny fanoratana izy tatỳ aoriana. Nandray kolontsaina avy amin' ny [[prôtestantisma]] sy avy amin' ny [[koakerisma]] (frenjy) izy ka nianatra tao amin' ny lisea Jules Ferry tao Antananarivo. Lasa mpampianatra literatiora sy talen' ny lalao an-tsehatra teto Madagasikara izy saingy nandao ny firenena tamin' ny taona 1983 noho ny antony ara-pôlitika. Taty aoriana dia nifindra tany [[Paris]] izy ary nahazo ny mari-pahaizana DEA amin' ny sôsiôlôjia ary lasa mpikarakara hetsika literatiora tao amin' ny [[Radio France internationale|Radio France Internationale]]. <ref>https://www.parlement-ecrivaines-francophones.net/membre/michele-rakotoson/</ref>Nanao ny asan' ny mpanao gazety tao amin' ny radio RFI sy France Culture ary koa tamin' ny fahitalavitra frantsay RFO sy iraisam-pirenena hafa izy.<ref name=":0" /> Tamin' ny faran' ny taona 2010 dia niverina teto Madagasikara i Michèle Rakotoson. Tamin' ny taona 2011, niara-niasa tamin' i [[Nicolas Vatomanga]] ( mpitsoka [[saksôfônina]] sy [[sodina]] amin' ny de [[jazz]]) sy tamin' ny tarika misy azy izy, ary nandray anjara mavitrika tamin' ny famolavolana hevitra vaovao: ny ''Slamjazz Projekt'' ("Tetikasa Slam Jazz"), endrika zavakanto vaovao mampiaraka ny tononkalo noforonina eo no ho eo (slam) sy ny mozika foronina eo no ho eo (jazz). Ity mpanoratra ity dia nandray anjara niraka amin' ny mpanakanto hafa tamin' ny tetikasa ara-kolontsaina maro eto an-toerana toy ny ''Slamjazz Projekt'' sy ny hetsika ''Bokiko''. Lasa mpiahy fikambanana malagasy maro koa izy. Tamin' ny taona 2013 dia nahazo toeram-ponenana tao amin' ny Maison des auteurs et autrices des Francophonies. Tamin' ny taona 2016, izy no mpiahy ny La Dictée francophone, izay karakarain' ny France-Québec isan-taona ao anatin' ny Semaine de la langue française ("Herinandron' ny teny frantsay"). == Hetsika anaty fikambanana == Mba hanohanana ny tanora mpanoratra malagasy sy hampiroboroboana ny famoaham-boky eto Madagasikara, dia nanangana ny tetikasa ''Bokiko''<ref>https://aflit.arts.uwa.edu.au/RakotosonMichele.html</ref> i Michèle Rakotoson sy ny mpanonta [[Manantsoa Raparison]], izany dia fikambanan' ny mpisehatra ara-kolontsaina sy mpanoratra. Ity tetikasa ity, izay nanomboka tamin' ny taona 2008, <ref name=":0" />dia mikarakara atrikasa fanoratana tarihin' ny matihanina, mamoaka sangan' asa, ary manomana andiam-piara mitondra boky mba hampanakaikezana bebe kokoa ny literatiora amin' ny mponina. Ity tetikasa ity dia manohana ny tanora mpanoratra malagasy amin' ny fampiroboroboana ny sanganasany, ary koa amin' ny famoahana izany eto Madagasikara. Tao amin' ny tatitra momba ny fampirantiana natokana ho an' ny sanganasany dia nilaza i Michèle Rakotoson fa ny fanalahidin' ny fanoratana dia ny famakiana sy ny fisokafana amin' izao tontolo izao. Izy dia mpiahy ny fikambanana malagasy maro, indrindra ny Nouvelle Génération Malgache (NGM) sy ny Hetsika Diaspora ary ny Respir. Tamin' ny taona 2002, izy no nitarika ny ekipan' ny seraseran' ny Comité démocratie à Madagascar (CIDDM). Mpanolo-tsaina tamin' ny fihetsiketsehana malagasy any [[Frantsa]] ihany koa izy. == Fijerin' ny mpanoratra hafa == Nanokan-tena tamin' ny fanoratana ny tantaran' ny fireneny i Michèle Rakotoson ary namolavola ny foto-kevitra hoe "mal insulaire", hevitra izay miresaka lohahevitra famakiana bantsilana toy ny [[fanjanahantany]], ny [[fanandevozana]], ary ny [[Ady Hova-Frantsay|diabe fanafihana an' i Madagasikara]]. I Thomas C. Spear, ao amin' ny tranokala ''Île en île'', dia milaza fa mijery indray ny lovantsofina sy ny fomba amam-panao izy, tsy hoe tsy misy fikomiana amin' ny filazana ny tsy rariny misy fanavakavahana ara-pirazanana sy ara-piarahamonina ao amin' ny firenena, ary ny fahapotehan' ny tontolo voajanahary misy azy. I Karin Schwerdtner, mpampianatra ao amin' ny Université Western Ontario, dia nilaza tao amin' ny famakafakana nataony momba ny resadresaka nifanaovana tamin' i Michèle Rakotoson fa ny dia mavitra mamakivaky ny habaka sy ny fitadidiana dia manamarika tsara ny asa rehetra nataon' i Rakotoson, indrindra fa ny asa sorany an-dahatsoratra tsotra. Nomarihin' i Schwerdtner ihany koa fa tamin' ny alalan' ny fitantarany dia lavitra nataony, (''Juillet au pays: Chroniques d'un retour à Madagascar. Chroniques d'un retour à Madagascar et Passeport pour Antananarivo. Tana la belle'')'','' i Michèle Rakotoson dia nanadihady ny soritra navelan' ny fanandevozana sy ny fanjanahantany teto Madagasikara. == Boky nosoratany == === Tantara foronina === * ''Le Bain des reliques'', Paris, Karthala, 1988, 146 p. * ''Elle, au printemps'', Saint-Maur, Éditions Sépia, coll. « Sépia poche », 1996, 122 p. * ''Henoÿ, fragments en écorce'', Editions Luce Wilquin, coll. « Sméraldine », 2010, 123 p. * ''Lalana'', Tour d'aigues, Ed. de l'Aube, coll. « Regards croisés », 2003, 198 p. * ''Ambatomanga, le silence et la douleur'', Boulogne-Billancourt, Atelier des nomades, 2022, 267 p. === Fitantarana === * J''uillet au pays'', Bordeaux, Elytis, 2007, 202 p. * ''Passeport pour Antananarivo : Tana la belle'', Bordeaux, Elytis, coll. « Visas », 2011. * ''Madame à la campagne : chroniques malgaches'', Paris, Éditions Dodo vole, coll. « Dodo plumitif », dl 2015, 83 p. === Tantara fohy === * ''Dadabé et autres nouvelles'', Paris, Karthala, coll. « Lettres du Sud (Paris. 1983) », 1984, 100 p. === Literatiora ho an' ny ankizy === * ''Tovonay, l'enfant du Sud'', Saint-Maur-des-Fossés, Éd. Sépia, coll. « Sépia poche (Saint-Maur-des-Fossés) », dl 2010, 124 p. === Video === * ''Dolorosa'', Revue Noire (no 19) === Tantara an-tsehatra === * ''Sambany'', Paris, Radio-France internationale, 1979 * ''La maison morte et Un jour, ma mémoire'', Paris, Harmattan, coll. « Théâtre sud », 1991, 174 p. * ''Le fripon de l'Océan Indien'', 2005 == Mari-boninahitra == * 2012: Grande médaille de la francophonie avy amin' ny Académie française; * 2012 : Commandeur des Arts et des Lettres malgaches; * 2023: Prix Orange du livre en Afrique noho ny fanoratany ny ''Ambatomanga, Le silence et la douleur''.<ref>https://actualitte.com/article/111703/prix-litteraires/michele-rakotoson-recoit-le-5e-prix-orange-du-livre-en-afrique</ref> * 2026: Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres.<ref>https://newsmada.com/2026/01/29/ordre-des-arts-et-des-lettres-michele-rakotoson-faite-chevaliere-par-la-france/</ref> == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Loharano == {{Reflist}} 4ia50i1042zgj0dyfav7kybfgb5zpia 1136398 1136393 2026-04-27T06:15:54Z Chirocca77 30720 /* Fitantarana */ Loharano 1136398 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Michèle Rakotoson |asa=[[Mpanoratra]] |teraka=14 jona 1948 |toera=Antananarivo |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} I '''Michèle Rakotoson''' dia [[vehivavy]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] mpanoratra boky, mpanoratra tantara foronina am-boky, mpanoratra tantara tsangana, mpanao gazety, mpikatroka. Teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]] izy. Namoaka tantara foronina sy tantara an-tsehatra manodidina ny folo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy ary tompon' andraikitra tamin' ny zoro haisoratra ao amin' ny ''[[Revue Noire]]'' tao [[Paris]]. == Tantaram-piainana == I Michèle Rakotoson dia teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]]. Avy amin' ny fianakaviana madiotanana prôtestanta. Mpanao gazety ny rainy ary mpiandraikitra ny tranomboky ny reniny.<ref name=":0">https://ile-en-ile.org/rakotoson/</ref> Nitodika tany amin' ny asa fanaovan-gazety sy ny famoronana tantara an-tsehatra ary ny fanoratana izy tatỳ aoriana. Nandray kolontsaina avy amin' ny [[prôtestantisma]] sy avy amin' ny [[koakerisma]] (frenjy) izy ka nianatra tao amin' ny lisea Jules Ferry tao Antananarivo. Lasa mpampianatra literatiora sy talen' ny lalao an-tsehatra teto Madagasikara izy saingy nandao ny firenena tamin' ny taona 1983 noho ny antony ara-pôlitika. Taty aoriana dia nifindra tany [[Paris]] izy ary nahazo ny mari-pahaizana DEA amin' ny sôsiôlôjia ary lasa mpikarakara hetsika literatiora tao amin' ny [[Radio France internationale|Radio France Internationale]]. <ref>https://www.parlement-ecrivaines-francophones.net/membre/michele-rakotoson/</ref>Nanao ny asan' ny mpanao gazety tao amin' ny radio RFI sy France Culture ary koa tamin' ny fahitalavitra frantsay RFO sy iraisam-pirenena hafa izy.<ref name=":0" /> Tamin' ny faran' ny taona 2010 dia niverina teto Madagasikara i Michèle Rakotoson. Tamin' ny taona 2011, niara-niasa tamin' i [[Nicolas Vatomanga]] ( mpitsoka [[saksôfônina]] sy [[sodina]] amin' ny de [[jazz]]) sy tamin' ny tarika misy azy izy, ary nandray anjara mavitrika tamin' ny famolavolana hevitra vaovao: ny ''Slamjazz Projekt'' ("Tetikasa Slam Jazz"), endrika zavakanto vaovao mampiaraka ny tononkalo noforonina eo no ho eo (slam) sy ny mozika foronina eo no ho eo (jazz). Ity mpanoratra ity dia nandray anjara niraka amin' ny mpanakanto hafa tamin' ny tetikasa ara-kolontsaina maro eto an-toerana toy ny ''Slamjazz Projekt'' sy ny hetsika ''Bokiko''. Lasa mpiahy fikambanana malagasy maro koa izy. Tamin' ny taona 2013 dia nahazo toeram-ponenana tao amin' ny Maison des auteurs et autrices des Francophonies. Tamin' ny taona 2016, izy no mpiahy ny La Dictée francophone, izay karakarain' ny France-Québec isan-taona ao anatin' ny Semaine de la langue française ("Herinandron' ny teny frantsay"). == Hetsika anaty fikambanana == Mba hanohanana ny tanora mpanoratra malagasy sy hampiroboroboana ny famoaham-boky eto Madagasikara, dia nanangana ny tetikasa ''Bokiko''<ref>https://aflit.arts.uwa.edu.au/RakotosonMichele.html</ref> i Michèle Rakotoson sy ny mpanonta [[Manantsoa Raparison]], izany dia fikambanan' ny mpisehatra ara-kolontsaina sy mpanoratra. Ity tetikasa ity, izay nanomboka tamin' ny taona 2008, <ref name=":0" />dia mikarakara atrikasa fanoratana tarihin' ny matihanina, mamoaka sangan' asa, ary manomana andiam-piara mitondra boky mba hampanakaikezana bebe kokoa ny literatiora amin' ny mponina. Ity tetikasa ity dia manohana ny tanora mpanoratra malagasy amin' ny fampiroboroboana ny sanganasany, ary koa amin' ny famoahana izany eto Madagasikara. Tao amin' ny tatitra momba ny fampirantiana natokana ho an' ny sanganasany dia nilaza i Michèle Rakotoson fa ny fanalahidin' ny fanoratana dia ny famakiana sy ny fisokafana amin' izao tontolo izao. Izy dia mpiahy ny fikambanana malagasy maro, indrindra ny Nouvelle Génération Malgache (NGM) sy ny Hetsika Diaspora ary ny Respir. Tamin' ny taona 2002, izy no nitarika ny ekipan' ny seraseran' ny Comité démocratie à Madagascar (CIDDM). Mpanolo-tsaina tamin' ny fihetsiketsehana malagasy any [[Frantsa]] ihany koa izy. == Fijerin' ny mpanoratra hafa == Nanokan-tena tamin' ny fanoratana ny tantaran' ny fireneny i Michèle Rakotoson ary namolavola ny foto-kevitra hoe "mal insulaire", hevitra izay miresaka lohahevitra famakiana bantsilana toy ny [[fanjanahantany]], ny [[fanandevozana]], ary ny [[Ady Hova-Frantsay|diabe fanafihana an' i Madagasikara]]. I Thomas C. Spear, ao amin' ny tranokala ''Île en île'', dia milaza fa mijery indray ny lovantsofina sy ny fomba amam-panao izy, tsy hoe tsy misy fikomiana amin' ny filazana ny tsy rariny misy fanavakavahana ara-pirazanana sy ara-piarahamonina ao amin' ny firenena, ary ny fahapotehan' ny tontolo voajanahary misy azy. I Karin Schwerdtner, mpampianatra ao amin' ny Université Western Ontario, dia nilaza tao amin' ny famakafakana nataony momba ny resadresaka nifanaovana tamin' i Michèle Rakotoson fa ny dia mavitra mamakivaky ny habaka sy ny fitadidiana dia manamarika tsara ny asa rehetra nataon' i Rakotoson, indrindra fa ny asa sorany an-dahatsoratra tsotra. Nomarihin' i Schwerdtner ihany koa fa tamin' ny alalan' ny fitantarany dia lavitra nataony, (''Juillet au pays: Chroniques d'un retour à Madagascar. Chroniques d'un retour à Madagascar et Passeport pour Antananarivo. Tana la belle'')'','' i Michèle Rakotoson dia nanadihady ny soritra navelan' ny fanandevozana sy ny fanjanahantany teto Madagasikara. == Boky nosoratany == === Tantara foronina === * ''Le Bain des reliques'', Paris, Karthala, 1988, 146 p. * ''Elle, au printemps'', Saint-Maur, Éditions Sépia, coll. « Sépia poche », 1996, 122 p. * ''Henoÿ, fragments en écorce'', Editions Luce Wilquin, coll. « Sméraldine », 2010, 123 p. * ''Lalana'', Tour d'aigues, Ed. de l'Aube, coll. « Regards croisés », 2003, 198 p. * ''Ambatomanga, le silence et la douleur'', Boulogne-Billancourt, Atelier des nomades, 2022, 267 p. === Fitantarana === * J''uillet au pays'', Bordeaux, Elytis, 2007, 202 p. * ''Passeport pour Antananarivo : Tana la belle'', Bordeaux, Elytis, coll. « Visas », 2011. * ''Madame à la campagne : chroniques malgaches'', Paris, Éditions Dodo vole, coll. « Dodo plumitif », dl 2015, 83 p. === Tantara fohy === * ''Dadabé et autres nouvelles'', Paris, Karthala, coll. « Lettres du Sud (Paris. 1983) », 1984, 100 p. === Literatiora ho an' ny ankizy === * ''Tovonay, l'enfant du Sud'', Saint-Maur-des-Fossés, Éd. Sépia, coll. « Sépia poche (Saint-Maur-des-Fossés) », dl 2010, 124 p. === Video === * ''Dolorosa'', Revue Noire (no 19) === Tantara an-tsehatra === * ''Sambany'', Paris, Radio-France internationale, 1979 * Un jour ma mémoire, 1988<ref name=":1">https://lesarchivesduspectacle.net/p/32370-Michele-Rakotoson</ref> * ''La maison morte et Un jour, ma mémoire'', Paris, Harmattan, coll. « Théâtre sud », 1991, 174 p.<ref name=":1" /> * Parole en labyrinthe, 1998<ref name=":1" /> * ''Le fripon de l'Océan Indien'', 2005<ref name=":1" /> * == Mari-boninahitra == * 2012: Grande médaille de la francophonie avy amin' ny Académie française; * 2012 : Commandeur des Arts et des Lettres malgaches; * 2023: Prix Orange du livre en Afrique noho ny fanoratany ny ''Ambatomanga, Le silence et la douleur''.<ref>https://actualitte.com/article/111703/prix-litteraires/michele-rakotoson-recoit-le-5e-prix-orange-du-livre-en-afrique</ref> * 2026: Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres.<ref>https://newsmada.com/2026/01/29/ordre-des-arts-et-des-lettres-michele-rakotoson-faite-chevaliere-par-la-france/</ref> == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Loharano == {{Reflist}} tw5qpmuztkcwk9hofr6rd1wdrl5umdf 1136405 1136398 2026-04-27T06:26:14Z Chirocca77 30720 Loharano 1136405 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Michèle Rakotoson |asa=[[Mpanoratra]] |teraka=14 jona 1948 |toera=Antananarivo |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} I '''Michèle Rakotoson''' dia [[vehivavy]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] mpanoratra boky, mpanoratra tantara foronina am-boky, mpanoratra tantara tsangana, mpanao gazety, mpikatroka. Teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]] izy. Namoaka tantara foronina sy tantara an-tsehatra manodidina ny folo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy ary tompon' andraikitra tamin' ny zoro haisoratra ao amin' ny ''[[Revue Noire]]'' tao [[Paris]]. == Tantaram-piainana == I Michèle Rakotoson dia teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]]. Avy amin' ny fianakaviana madiotanana prôtestanta. Mpanao gazety ny rainy ary mpiandraikitra ny tranomboky ny reniny.<ref name=":0">https://ile-en-ile.org/rakotoson/</ref> Nitodika tany amin' ny asa fanaovan-gazety sy ny famoronana tantara an-tsehatra ary ny fanoratana izy tatỳ aoriana. Nandray kolontsaina avy amin' ny [[prôtestantisma]] sy avy amin' ny [[koakerisma]] (frenjy) izy ka nianatra tao amin' ny lisea Jules Ferry tao Antananarivo. Lasa mpampianatra literatiora sy talen' ny lalao an-tsehatra teto Madagasikara izy saingy nandao ny firenena tamin' ny taona 1983 noho ny antony ara-pôlitika. Taty aoriana dia nifindra tany [[Paris]] izy ary nahazo ny mari-pahaizana DEA amin' ny sôsiôlôjia ary lasa mpikarakara hetsika literatiora tao amin' ny [[Radio France internationale|Radio France Internationale]]. <ref>https://www.parlement-ecrivaines-francophones.net/membre/michele-rakotoson/</ref>Nanao ny asan' ny mpanao gazety tao amin' ny radio RFI sy France Culture ary koa tamin' ny fahitalavitra frantsay RFO sy iraisam-pirenena hafa izy.<ref name=":0" /> Tamin' ny faran' ny taona 2010 dia niverina teto Madagasikara i Michèle Rakotoson. Tamin' ny taona 2011, niara-niasa tamin' i [[Nicolas Vatomanga]] ( mpitsoka [[saksôfônina]] sy [[sodina]] amin' ny de [[jazz]]) sy tamin' ny tarika misy azy izy, ary nandray anjara mavitrika tamin' ny famolavolana hevitra vaovao: ny ''Slamjazz Projekt'' ("Tetikasa Slam Jazz"), endrika zavakanto vaovao mampiaraka ny tononkalo noforonina eo no ho eo (slam) sy ny mozika foronina eo no ho eo (jazz). Ity mpanoratra ity dia nandray anjara niraka amin' ny mpanakanto hafa tamin' ny tetikasa ara-kolontsaina maro eto an-toerana toy ny ''Slamjazz Projekt'' sy ny hetsika ''Bokiko''. Lasa mpiahy fikambanana malagasy maro koa izy. Tamin' ny taona 2013 dia nahazo toeram-ponenana tao amin' ny Maison des auteurs et autrices des Francophonies. Tamin' ny taona 2016, izy no mpiahy ny La Dictée francophone, izay karakarain' ny France-Québec isan-taona ao anatin' ny Semaine de la langue française ("Herinandron' ny teny frantsay"). == Hetsika anaty fikambanana == Mba hanohanana ny tanora mpanoratra malagasy sy hampiroboroboana ny famoaham-boky eto Madagasikara, dia nanangana ny tetikasa ''Bokiko''<ref>https://aflit.arts.uwa.edu.au/RakotosonMichele.html</ref> i Michèle Rakotoson sy ny mpanonta [[Manantsoa Raparison]], izany dia fikambanan' ny mpisehatra ara-kolontsaina sy mpanoratra. Ity tetikasa ity, izay nanomboka tamin' ny taona 2008, <ref name=":0" />dia mikarakara atrikasa fanoratana tarihin' ny matihanina, mamoaka sangan' asa, ary manomana andiam-piara mitondra boky mba hampanakaikezana bebe kokoa ny literatiora amin' ny mponina. Ity tetikasa ity dia manohana ny tanora mpanoratra malagasy amin' ny fampiroboroboana ny sanganasany, ary koa amin' ny famoahana izany eto Madagasikara. Tao amin' ny tatitra momba ny fampirantiana natokana ho an' ny sanganasany dia nilaza i Michèle Rakotoson fa ny fanalahidin' ny fanoratana dia ny famakiana sy ny fisokafana amin' izao tontolo izao. Izy dia mpiahy ny fikambanana malagasy maro, indrindra ny Nouvelle Génération Malgache (NGM) sy ny Hetsika Diaspora ary ny Respir. Tamin' ny taona 2002, izy no nitarika ny ekipan' ny seraseran' ny Comité démocratie à Madagascar (CIDDM). Mpanolo-tsaina tamin' ny fihetsiketsehana malagasy any [[Frantsa]] ihany koa izy. == Fijerin' ny mpanoratra hafa == Nanokan-tena tamin' ny fanoratana ny tantaran' ny fireneny i Michèle Rakotoson ary namolavola ny foto-kevitra hoe "mal insulaire", hevitra izay miresaka lohahevitra famakiana bantsilana toy ny [[fanjanahantany]], ny [[fanandevozana]], ary ny [[Ady Hova-Frantsay|diabe fanafihana an' i Madagasikara]]. I Thomas C. Spear, ao amin' ny tranokala ''Île en île'', dia milaza fa mijery indray ny lovantsofina sy ny fomba amam-panao izy, tsy hoe tsy misy fikomiana amin' ny filazana ny tsy rariny misy fanavakavahana ara-pirazanana sy ara-piarahamonina ao amin' ny firenena, ary ny fahapotehan' ny tontolo voajanahary misy azy. I Karin Schwerdtner, mpampianatra ao amin' ny Université Western Ontario, dia nilaza tao amin' ny famakafakana nataony momba ny resadresaka nifanaovana tamin' i Michèle Rakotoson fa ny dia mavitra mamakivaky ny habaka sy ny fitadidiana dia manamarika tsara ny asa rehetra nataon' i Rakotoson, indrindra fa ny asa sorany an-dahatsoratra tsotra. Nomarihin' i Schwerdtner ihany koa fa tamin' ny alalan' ny fitantarany dia lavitra nataony, (''Juillet au pays: Chroniques d'un retour à Madagascar. Chroniques d'un retour à Madagascar et Passeport pour Antananarivo. Tana la belle'')'','' i Michèle Rakotoson dia nanadihady ny soritra navelan' ny fanandevozana sy ny fanjanahantany teto Madagasikara. == Boky nosoratany == === Tantara foronina === * ''Le Bain des reliques'', Paris, Karthala, 1988, 146 p.<ref>https://africultures.com/personnes/?no=2995</ref> * ''Elle, au printemps'', Saint-Maur, Éditions Sépia, coll. « Sépia poche », 1996, 122 p. * ''Henoÿ, fragments en écorce'', Editions Luce Wilquin, coll. « Sméraldine », 2010, 123 p. * ''Lalana'', Tour d'aigues, Ed. de l'Aube, coll. « Regards croisés », 2003, 198 p. * ''Ambatomanga, le silence et la douleur'', Boulogne-Billancourt, Atelier des nomades, 2022, 267 p. === Fitantarana === * J''uillet au pays'', Bordeaux, Elytis, 2007, 202 p. * ''Passeport pour Antananarivo : Tana la belle'', Bordeaux, Elytis, coll. « Visas », 2011. * ''Madame à la campagne : chroniques malgaches'', Paris, Éditions Dodo vole, coll. « Dodo plumitif », dl 2015, 83 p. === Tantara fohy === * ''Dadabé et autres nouvelles'', Paris, Karthala, coll. « Lettres du Sud (Paris. 1983) », 1984, 100 p. === Literatiora ho an' ny ankizy === * ''Tovonay, l'enfant du Sud'', Saint-Maur-des-Fossés, Éd. Sépia, coll. « Sépia poche (Saint-Maur-des-Fossés) », dl 2010, 124 p. === Video === * ''Dolorosa'', Revue Noire (no 19) === Tantara an-tsehatra === * ''Sambany'', Paris, Radio-France internationale, 1979 * Raha ho very aho sy lery, 1981 * Honahona, 1982 * L'histoire de Koto, 1983 * Un jour ma mémoire, 1988<ref name=":1">https://lesarchivesduspectacle.net/p/32370-Michele-Rakotoson</ref> * ''La maison morte et Un jour, ma mémoire'', Paris, Harmattan, coll. « Théâtre sud », 1991, 174 p.<ref name=":1" /> * Parole en labyrinthe, 1998<ref name=":1" /> * ''Le fripon de l'Océan Indien'', 2005<ref name=":1" /> == Mari-boninahitra == * 2012: Grande médaille de la francophonie avy amin' ny Académie française; * 2012 : Commandeur des Arts et des Lettres malgaches; * 2023: Prix Orange du livre en Afrique noho ny fanoratany ny ''Ambatomanga, Le silence et la douleur''.<ref>https://actualitte.com/article/111703/prix-litteraires/michele-rakotoson-recoit-le-5e-prix-orange-du-livre-en-afrique</ref> * 2026: Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres.<ref>https://newsmada.com/2026/01/29/ordre-des-arts-et-des-lettres-michele-rakotoson-faite-chevaliere-par-la-france/</ref> == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Loharano == {{Reflist}} cqw3dgbhm2yhjntj0ndm46xvq0sxvkg 1136439 1136405 2026-04-27T10:20:45Z Chirocca77 30720 mise en forme 1136439 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Michèle Rakotoson |asa=[[Mpanoratra,Mpanao gazety]] |teraka=14 jona 1948 |toera=Antananarivo |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} I '''Michèle Rakotoson''' dia [[vehivavy]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] mpanoratra boky, mpanoratra tantara foronina am-boky, mpanoratra tantara tsangana, mpanao gazety, mpikatroka. Teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]] izy. Namoaka tantara foronina sy tantara an-tsehatra manodidina ny folo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy ary tompon' andraikitra tamin' ny zoro haisoratra ao amin' ny ''[[Revue Noire]]'' tao [[Paris]]. == Tantaram-piainana == I Michèle Rakotoson dia teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]]. Avy amin' ny fianakaviana madiotanana prôtestanta. Mpanao gazety ny rainy ary mpiandraikitra ny tranomboky ny reniny.<ref name=":0">https://ile-en-ile.org/rakotoson/</ref> Nitodika tany amin' ny asa fanaovan-gazety sy ny famoronana tantara an-tsehatra ary ny fanoratana izy tatỳ aoriana. Nandray kolontsaina avy amin' ny [[prôtestantisma]] sy avy amin' ny [[koakerisma]] (frenjy) izy ka nianatra tao amin' ny lisea Jules Ferry tao Antananarivo. Lasa mpampianatra literatiora sy talen' ny lalao an-tsehatra teto Madagasikara izy saingy nandao ny firenena tamin' ny taona 1983 noho ny antony ara-pôlitika. Taty aoriana dia nifindra tany [[Paris]] izy ary nahazo ny mari-pahaizana DEA amin' ny sôsiôlôjia ary lasa mpikarakara hetsika literatiora tao amin' ny [[Radio France internationale|Radio France Internationale]]. <ref>https://www.parlement-ecrivaines-francophones.net/membre/michele-rakotoson/</ref>Nanao ny asan' ny mpanao gazety tao amin' ny radio RFI sy France Culture ary koa tamin' ny fahitalavitra frantsay RFO sy iraisam-pirenena hafa izy.<ref name=":0" /> Tamin' ny faran' ny taona 2010 dia niverina teto Madagasikara i Michèle Rakotoson. Tamin' ny taona 2011, niara-niasa tamin' i [[Nicolas Vatomanga]] ( mpitsoka [[saksôfônina]] sy [[sodina]] amin' ny de [[jazz]]) sy tamin' ny tarika misy azy izy, ary nandray anjara mavitrika tamin' ny famolavolana hevitra vaovao: ny ''Slamjazz Projekt'' ("Tetikasa Slam Jazz"), endrika zavakanto vaovao mampiaraka ny tononkalo noforonina eo no ho eo (slam) sy ny mozika foronina eo no ho eo (jazz). Ity mpanoratra ity dia nandray anjara niraka amin' ny mpanakanto hafa tamin' ny tetikasa ara-kolontsaina maro eto an-toerana toy ny ''Slamjazz Projekt'' sy ny hetsika ''Bokiko''. Lasa mpiahy fikambanana malagasy maro koa izy. Tamin' ny taona 2013 dia nahazo toeram-ponenana tao amin' ny Maison des auteurs et autrices des Francophonies. Tamin' ny taona 2016, izy no mpiahy ny La Dictée francophone, izay karakarain' ny France-Québec isan-taona ao anatin' ny Semaine de la langue française ("Herinandron' ny teny frantsay"). == Hetsika anaty fikambanana == Mba hanohanana ny tanora mpanoratra malagasy sy hampiroboroboana ny famoaham-boky eto Madagasikara, dia nanangana ny tetikasa ''Bokiko''<ref>https://aflit.arts.uwa.edu.au/RakotosonMichele.html</ref> i Michèle Rakotoson sy ny mpanonta [[Manantsoa Raparison]], izany dia fikambanan' ny mpisehatra ara-kolontsaina sy mpanoratra. Ity tetikasa ity, izay nanomboka tamin' ny taona 2008, <ref name=":0" />dia mikarakara atrikasa fanoratana tarihin' ny matihanina, mamoaka sangan' asa, ary manomana andiam-piara mitondra boky mba hampanakaikezana bebe kokoa ny literatiora amin' ny mponina. Ity tetikasa ity dia manohana ny tanora mpanoratra malagasy amin' ny fampiroboroboana ny sanganasany, ary koa amin' ny famoahana izany eto Madagasikara. Tao amin' ny tatitra momba ny fampirantiana natokana ho an' ny sanganasany dia nilaza i Michèle Rakotoson fa ny fanalahidin' ny fanoratana dia ny famakiana sy ny fisokafana amin' izao tontolo izao. Izy dia mpiahy ny fikambanana malagasy maro, indrindra ny Nouvelle Génération Malgache (NGM) sy ny Hetsika Diaspora ary ny Respir. Tamin' ny taona 2002, izy no nitarika ny ekipan' ny seraseran' ny Comité démocratie à Madagascar (CIDDM). Mpanolo-tsaina tamin' ny fihetsiketsehana malagasy any [[Frantsa]] ihany koa izy. == Fijerin' ny mpanoratra hafa == Nanokan-tena tamin' ny fanoratana ny tantaran' ny fireneny i Michèle Rakotoson ary namolavola ny foto-kevitra hoe "mal insulaire", hevitra izay miresaka lohahevitra famakiana bantsilana toy ny [[fanjanahantany]], ny [[fanandevozana]], ary ny [[Ady Hova-Frantsay|diabe fanafihana an' i Madagasikara]]. I Thomas C. Spear, ao amin' ny tranokala ''Île en île'', dia milaza fa mijery indray ny lovantsofina sy ny fomba amam-panao izy, tsy hoe tsy misy fikomiana amin' ny filazana ny tsy rariny misy fanavakavahana ara-pirazanana sy ara-piarahamonina ao amin' ny firenena, ary ny fahapotehan' ny tontolo voajanahary misy azy. I Karin Schwerdtner, mpampianatra ao amin' ny Université Western Ontario, dia nilaza tao amin' ny famakafakana nataony momba ny resadresaka nifanaovana tamin' i Michèle Rakotoson fa ny dia mavitra mamakivaky ny habaka sy ny fitadidiana dia manamarika tsara ny asa rehetra nataon' i Rakotoson, indrindra fa ny asa sorany an-dahatsoratra tsotra. Nomarihin' i Schwerdtner ihany koa fa tamin' ny alalan' ny fitantarany dia lavitra nataony, (''Juillet au pays: Chroniques d'un retour à Madagascar. Chroniques d'un retour à Madagascar et Passeport pour Antananarivo. Tana la belle'')'','' i Michèle Rakotoson dia nanadihady ny soritra navelan' ny fanandevozana sy ny fanjanahantany teto Madagasikara. == Boky nosoratany == === Tantara foronina === * ''Le Bain des reliques'', Paris, Karthala, 1988, 146 p.<ref>https://africultures.com/personnes/?no=2995</ref> * ''Elle, au printemps'', Saint-Maur, Éditions Sépia, coll. « Sépia poche », 1996, 122 p. * ''Henoÿ, fragments en écorce'', Editions Luce Wilquin, coll. « Sméraldine », 2010, 123 p. * ''Lalana'', Tour d'aigues, Ed. de l'Aube, coll. « Regards croisés », 2003, 198 p. * ''Ambatomanga, le silence et la douleur'', Boulogne-Billancourt, Atelier des nomades, 2022, 267 p. === Fitantarana === * J''uillet au pays'', Bordeaux, Elytis, 2007, 202 p. * ''Passeport pour Antananarivo : Tana la belle'', Bordeaux, Elytis, coll. « Visas », 2011. * ''Madame à la campagne : chroniques malgaches'', Paris, Éditions Dodo vole, coll. « Dodo plumitif », dl 2015, 83 p. === Tantara fohy === * ''Dadabé et autres nouvelles'', Paris, Karthala, coll. « Lettres du Sud (Paris. 1983) », 1984, 100 p. === Literatiora ho an' ny ankizy === * ''Tovonay, l'enfant du Sud'', Saint-Maur-des-Fossés, Éd. Sépia, coll. « Sépia poche (Saint-Maur-des-Fossés) », dl 2010, 124 p. === Video === * ''Dolorosa'', Revue Noire (no 19) === Tantara an-tsehatra === * ''Sambany'', Paris, Radio-France internationale, 1979 * Raha ho very aho sy lery, 1981 * Honahona, 1982 * L'histoire de Koto, 1983 * Un jour ma mémoire, 1988<ref name=":1">https://lesarchivesduspectacle.net/p/32370-Michele-Rakotoson</ref> * ''La maison morte et Un jour, ma mémoire'', Paris, Harmattan, coll. « Théâtre sud », 1991, 174 p.<ref name=":1" /> * Parole en labyrinthe, 1998<ref name=":1" /> * ''Le fripon de l'Océan Indien'', 2005<ref name=":1" /> == Mari-boninahitra == * 2012: Grande médaille de la francophonie avy amin' ny Académie française; * 2012 : Commandeur des Arts et des Lettres malgaches; * 2023: Prix Orange du livre en Afrique noho ny fanoratany ny ''Ambatomanga, Le silence et la douleur''.<ref>https://actualitte.com/article/111703/prix-litteraires/michele-rakotoson-recoit-le-5e-prix-orange-du-livre-en-afrique</ref> * 2026: Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres.<ref>https://newsmada.com/2026/01/29/ordre-des-arts-et-des-lettres-michele-rakotoson-faite-chevaliere-par-la-france/</ref> == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Loharano == {{Reflist}} 8j531m4d7z3m65nexnx30tnzqqecpwl 1136441 1136439 2026-04-27T10:23:04Z Chirocca77 30720 Mise en forme 1136441 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Michèle Rakotoson |asa=[[Mpanoratra,Mpanao gazety]] |teraka=14 jona 1948 |toera=Antananarivo |firenena=Madagasikara |anarana hafa= |sary=}} I '''Michèle Rakotoson''' dia [[vehivavy]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] mpanoratra boky, mpanoratra tantara foronina am-boky, mpanoratra tantara tsangana, [[mpanao gazety]], mpikatroka. Teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]] izy. Namoaka tantara foronina sy tantara an-tsehatra manodidina ny folo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy ary tompon' andraikitra tamin' ny zoro [[haisoratra]] ao amin' ny ''[[Revue Noire]]'' tao [[Paris]]. == Tantaram-piainana == I Michèle Rakotoson dia teraka tamin' ny 14 Jona 1948 tao [[Antananarivo]]. Avy amin' ny fianakaviana madiotanana prôtestanta. Mpanao gazety ny rainy ary mpiandraikitra ny tranomboky ny reniny.<ref name=":0">https://ile-en-ile.org/rakotoson/</ref> Nitodika tany amin' ny asa fanaovan-gazety sy ny famoronana tantara an-tsehatra ary ny fanoratana izy tatỳ aoriana. Nandray kolontsaina avy amin' ny [[prôtestantisma]] sy avy amin' ny [[koakerisma]] (frenjy) izy ka nianatra tao amin' ny lisea Jules Ferry tao Antananarivo. Lasa mpampianatra literatiora sy talen' ny lalao an-tsehatra teto Madagasikara izy saingy nandao ny firenena tamin' ny taona 1983 noho ny antony ara-pôlitika. Taty aoriana dia nifindra tany [[Paris]] izy ary nahazo ny mari-pahaizana DEA amin' ny sôsiôlôjia ary lasa mpikarakara hetsika literatiora tao amin' ny [[Radio France internationale|Radio France Internationale]]. <ref>https://www.parlement-ecrivaines-francophones.net/membre/michele-rakotoson/</ref>Nanao ny asan' ny mpanao gazety tao amin' ny radio RFI sy France Culture ary koa tamin' ny fahitalavitra frantsay RFO sy iraisam-pirenena hafa izy.<ref name=":0" /> Tamin' ny faran' ny taona 2010 dia niverina teto [[Madagasikara]] i Michèle Rakotoson. Tamin' ny taona 2011, niara-niasa tamin' i [[Nicolas Vatomanga]] ( mpitsoka [[saksôfônina]] sy [[sodina]] amin' ny de [[jazz]]) sy tamin' ny tarika misy azy izy, ary nandray anjara mavitrika tamin' ny famolavolana hevitra vaovao: ny ''Slamjazz Projekt'' ("Tetikasa Slam Jazz"), endrika zavakanto vaovao mampiaraka ny tononkalo noforonina eo no ho eo (slam) sy ny mozika foronina eo no ho eo (jazz). Ity mpanoratra ity dia nandray anjara niraka amin' ny mpanakanto hafa tamin' ny tetikasa ara-kolontsaina maro eto an-toerana toy ny ''Slamjazz Projekt'' sy ny hetsika ''Bokiko''. Lasa mpiahy fikambanana malagasy maro koa izy. Tamin' ny taona 2013 dia nahazo toeram-ponenana tao amin' ny Maison des auteurs et autrices des Francophonies. Tamin' ny taona 2016, izy no mpiahy ny La Dictée francophone, izay karakarain' ny France-Québec isan-taona ao anatin' ny Semaine de la langue française ("Herinandron' ny teny frantsay"). == Hetsika anaty fikambanana == Mba hanohanana ny tanora mpanoratra malagasy sy hampiroboroboana ny famoaham-boky eto Madagasikara, dia nanangana ny tetikasa ''Bokiko''<ref>https://aflit.arts.uwa.edu.au/RakotosonMichele.html</ref> i Michèle Rakotoson sy ny mpanonta [[Manantsoa Raparison]], izany dia fikambanan' ny mpisehatra ara-kolontsaina sy mpanoratra. Ity tetikasa ity, izay nanomboka tamin' ny taona 2008, <ref name=":0" />dia mikarakara atrikasa fanoratana tarihin' ny matihanina, mamoaka sangan' asa, ary manomana andiam-piara mitondra boky mba hampanakaikezana bebe kokoa ny [[Haisoratra|literatiora]] amin' ny mponina. Ity tetikasa ity dia manohana ny tanora mpanoratra malagasy amin' ny fampiroboroboana ny sanganasany, ary koa amin' ny famoahana izany eto Madagasikara. Tao amin' ny tatitra momba ny fampirantiana natokana ho an' ny sanganasany dia nilaza i Michèle Rakotoson fa ny fanalahidin' ny fanoratana dia ny famakiana sy ny fisokafana amin' izao tontolo izao. Izy dia mpiahy ny fikambanana malagasy maro, indrindra ny Nouvelle Génération Malgache (NGM) sy ny Hetsika Diaspora ary ny Respir. Tamin' ny taona 2002, izy no nitarika ny ekipan' ny seraseran' ny Comité démocratie à Madagascar (CIDDM). Mpanolo-tsaina tamin' ny fihetsiketsehana malagasy any [[Frantsa]] ihany koa izy. == Fijerin' ny mpanoratra hafa == Nanokan-tena tamin' ny fanoratana ny tantaran' ny fireneny i Michèle Rakotoson ary namolavola ny foto-kevitra hoe "mal insulaire", hevitra izay miresaka lohahevitra famakiana bantsilana toy ny [[fanjanahantany]], ny [[fanandevozana]], ary ny [[Ady Hova-Frantsay|diabe fanafihana an' i Madagasikara]]. I Thomas C. Spear, ao amin' ny tranokala ''Île en île'', dia milaza fa mijery indray ny lovantsofina sy ny fomba amam-panao izy, tsy hoe tsy misy fikomiana amin' ny filazana ny tsy rariny misy fanavakavahana ara-pirazanana sy ara-piarahamonina ao amin' ny firenena, ary ny fahapotehan' ny tontolo voajanahary misy azy. I Karin Schwerdtner, mpampianatra ao amin' ny Université Western Ontario, dia nilaza tao amin' ny famakafakana nataony momba ny resadresaka nifanaovana tamin' i Michèle Rakotoson fa ny dia mavitra mamakivaky ny habaka sy ny fitadidiana dia manamarika tsara ny asa rehetra nataon' i Rakotoson, indrindra fa ny asa sorany an-dahatsoratra tsotra. Nomarihin' i Schwerdtner ihany koa fa tamin' ny alalan' ny fitantarany dia lavitra nataony, (''Juillet au pays: Chroniques d'un retour à Madagascar. Chroniques d'un retour à Madagascar et Passeport pour Antananarivo. Tana la belle'')'','' i Michèle Rakotoson dia nanadihady ny soritra navelan' ny fanandevozana sy ny fanjanahantany teto Madagasikara. == Boky nosoratany == === Tantara foronina === * ''Le Bain des reliques'', Paris, Karthala, 1988, 146 p.<ref>https://africultures.com/personnes/?no=2995</ref> * ''Elle, au printemps'', Saint-Maur, Éditions Sépia, coll. « Sépia poche », 1996, 122 p. * ''Henoÿ, fragments en écorce'', Editions Luce Wilquin, coll. « Sméraldine », 2010, 123 p. * ''Lalana'', Tour d'aigues, Ed. de l'Aube, coll. « Regards croisés », 2003, 198 p. * ''Ambatomanga, le silence et la douleur'', Boulogne-Billancourt, Atelier des nomades, 2022, 267 p. === Fitantarana === * J''uillet au pays'', Bordeaux, Elytis, 2007, 202 p. * ''Passeport pour Antananarivo : Tana la belle'', Bordeaux, Elytis, coll. « Visas », 2011. * ''Madame à la campagne : chroniques malgaches'', Paris, Éditions Dodo vole, coll. « Dodo plumitif », dl 2015, 83 p. === Tantara fohy === * ''Dadabé et autres nouvelles'', Paris, Karthala, coll. « Lettres du Sud (Paris. 1983) », 1984, 100 p. === Literatiora ho an' ny ankizy === * ''Tovonay, l'enfant du Sud'', Saint-Maur-des-Fossés, Éd. Sépia, coll. « Sépia poche (Saint-Maur-des-Fossés) », dl 2010, 124 p. === Video === * ''Dolorosa'', Revue Noire (no 19) === Tantara an-tsehatra === * ''Sambany'', Paris, Radio-France internationale, 1979 * Raha ho very aho sy lery, 1981 * Honahona, 1982 * L'histoire de Koto, 1983 * Un jour ma mémoire, 1988<ref name=":1">https://lesarchivesduspectacle.net/p/32370-Michele-Rakotoson</ref> * ''La maison morte et Un jour, ma mémoire'', Paris, Harmattan, coll. « Théâtre sud », 1991, 174 p.<ref name=":1" /> * Parole en labyrinthe, 1998<ref name=":1" /> * ''Le fripon de l'Océan Indien'', 2005<ref name=":1" /> == Mari-boninahitra == * 2012: Grande médaille de la francophonie avy amin' ny Académie française; * 2012 : Commandeur des Arts et des Lettres malgaches; * 2023: Prix Orange du livre en Afrique noho ny fanoratany ny ''Ambatomanga, Le silence et la douleur''.<ref>https://actualitte.com/article/111703/prix-litteraires/michele-rakotoson-recoit-le-5e-prix-orange-du-livre-en-afrique</ref> * 2026: Chevalier de l’Ordre des Arts et des Lettres.<ref>https://newsmada.com/2026/01/29/ordre-des-arts-et-des-lettres-michele-rakotoson-faite-chevaliere-par-la-france/</ref> == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]] == Loharano == {{Reflist}} t1m6ftxahw1j0rpiarewl2t2mose1h1 0 298944 1136431 1134623 2026-04-27T08:06:45Z Bluerose25 31052 1136431 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Suicide |synonym = |image =Édouard Manet - Le Suicidé (ca. 1877).jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =''[[Le Suicidé|The Suicide]]'' by [[Édouard Manet]] |pronounce = |specialty =[[Psychiatry]] |symptoms = |onset =>70 and 15–30 years old<ref name=WHO2014Pre/> |duration = |causes =[[Hanging]], [[pesticide poisoning]], [[gun|firearms]]<ref name=WHO2016/><ref name=Aj2008/> |risks =[[Major depressive disorder|Depression]], [[bipolar disorder]], [[autism]], [[schizophrenia]], [[personality disorder]]s, [[anxiety disorder]]s, [[alcoholism]], [[substance abuse]]<ref name=WHO2016/><ref name=Hawton2009/><ref>{{cite journal | vauthors = De La Vega D, Giner L, Courtet P| s2cid = 4549236 | title = Suicidality in Subjects With Anxiety or Obsessive-Compulsive and Related Disorders: Recent Advances | journal = Current Psychiatry Reports | volume = 20 | issue = 4 | pages = 26 | date = March 2018 | pmid = 29594718 | doi = 10.1007/s11920-018-0885-z }}</ref><ref name=Autism2014/> |diagnosis = |differential = |prevention =Limiting access to methods of suicide, treating mental disorders and substance misuse, careful [[Mass media|media]] reporting about suicide, improving social and economic conditions<ref name=WHO2016/> |treatment = |medication = |prognosis = |frequency =12 per 100,000 per year<ref name=Var2012/> |deaths =793,000 / 1.5% of deaths (2016)<ref name=WHO2019Epi>{{cite web | title=Suicide across the world (2016) | website=World Health Organization | date=2019-09-27 | url=https://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ | access-date=2019-10-16 | archive-date=2004-07-01 | archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20040701084208/http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ | url-status=live }}</ref><ref name=NEJM2020/> }} '''Ny famonoan-tena''' dia ny fanaovana fanahy iniana [[Fahafatesana|hamono]] tena<ref name="Sted2006">{{Cite book|title=Stedman's Medical Dictionary|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald00sted_3|url-access=registration|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3390-8|edition=28th}}</ref>. Ireo aretina ara-tsaina — anisan'izany [[Fahakiviana lalina (psychiatrie)|ny fahaketrahana]], ny fikorontanan'ny bipolar, ny autisme, ny schizophrenia, ny fikorontanan'ny toetra, ny fikorontanan'ny tebiteby, ary ny fidorohana zava-mahadomelina — anisan'izany ny fisotroan-toaka sy ny fampiasana benzodiazepines — dia anton-javatra mety hampidi-doza<ref name="WHO2016" /><ref name="Hawton2009">{{Cite journal|vauthors=Hawton K, van Heeringen K|s2cid=208790312|title=Suicide|journal=Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1372–81|date=April 2009|pmid=19376453|doi=10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref><ref name="Dod2017">{{Cite journal|vauthors=Dodds TJ|title=Prescribed Benzodiazepines and Suicide Risk: A Review of the Literature|journal=The Primary Care Companion for CNS Disorders|volume=19|issue=2|date=March 2017|pmid=28257172|doi=10.4088/PCC.16r02037|doi-access=free}}</ref><ref name="Autism2014">{{Cite journal|vauthors=Richa S, Fahed M, Khoury E, Mishara B|s2cid=25741716|title=Suicide in autism spectrum disorders|journal=Archives of Suicide Research|volume=18|issue=4|pages=327–39|date=2014|pmid=24713024|doi=10.1080/13811118.2013.824834}}</ref>. Ny famonoan-tena sasany dia fihetsika tampoka vokatry ny adin-tsaina, toy ny olana ara-bola, olana ara-pifandraisana toy ny fisarahana, na fampijaliana<ref name="WHO2016" /><ref>{{Cite journal|vauthors=Bottino SM, Bottino CM, Regina CG, Correia AV, Ribeiro WS|title=Cyberbullying and adolescent mental health: systematic review|journal=Cadernos de Saude Publica|volume=31|issue=3|pages=463–75|date=March 2015|pmid=25859714|doi=10.1590/0102-311x00036114|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|title=Suicide rates rising across the U.S. {{!}} CDC Online Newsroom {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2018/p0607-suicide-prevention.html|website=www.cdc.gov|access-date=19 September 2019|language=en-us|date=11 April 2019|quote=Relationship problems or loss, substance misuse; physical health problems; and job, money, legal or housing stress often contributed to risk for suicide.|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509013348/https://www.cdc.gov/media/releases/2018/p0607-suicide-prevention.html|url-status=live}}</ref>. Ireo izay efa nanandrana namono tena teo aloha dia atahorana kokoa ny hanao izany amin'ny ho avy<ref name="WHO2016" />. Ny ezaka mahomby amin'ny fisorohana ny famonoan-tena dia ahitana ny famerana ny fidirana amin'ny fomba famonoan-tena—toy ny basy, zava-mahadomelina ary poizina; fitsaboana ny aretina ara-tsaina sy ny fampiasana tafahoatra ny zava-mahadomelina; tatitra amim-pitandremana momba ny famonoan-tena ataon'ny media ; ary fanatsarana ny toe-karena<ref name="WHO2016">{{Cite web|title=Suicide Fact sheet N°398|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|website=WHO|access-date=3 March 2016|date=April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192347/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/resource_media.pdf|title=Preventing Suicide A Resource for Media Professionals|last=|first=|year=2008|isbn=978-92-4-159707-4|location=|pages=|access-date=2020-08-08|archive-date=2021-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829073711/https://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/resource_media.pdf|url-status=live}}</ref>. Na dia mahazatra aza ny laharana finday hotline amin'ny krizy, dia mbola tsy dia nodinihina tsara izy ireo<ref name="Sak2011">{{Cite journal|vauthors=Sakinofsky I|title=The current evidence base for the clinical care of suicidal patients: strengths and weaknesses|journal=Canadian Journal of Psychiatry|volume=52|issue=6 Suppl 1|pages=7S–20S|date=June 2007|pmid=17824349|quote=Other suicide prevention strategies that have been considered are crisis centres and hotlines, method control, and media education... There is minimal research on these strategies. Even though crisis centres and hotlines are used by suicidal youth, information about their impact on suicidal behaviour is lacking.}}</ref><ref name="Zal2016">{{Cite journal|vauthors=Zalsman G, Hawton K, Wasserman D, van Heeringen K, Arensman E, Sarchiapone M, Carli V, Höschl C, Barzilay R, Balazs J, Purebl G, Kahn JP, Sáiz PA, Lipsicas CB, Bobes J, Cozman D, Hegerl U, Zohar J|display-authors=6|title=Suicide prevention strategies revisited: 10-year systematic review|journal=The Lancet. Psychiatry|volume=3|issue=7|pages=646–59|date=July 2016|pmid=27289303|doi=10.1016/S2215-0366(16)30030-X|quote=Other approaches that need further investigation include gatekeeper training, education of physicians, and internet and helpline support.}}</ref>. Miovaova arakaraka ny firenena ny fomba famonoan-tena ampiasaina matetika indrindra, ary misy ifandraisany amin'ny fisian'ny fomba mahomby izany<ref name="Yip2012">{{Cite journal|vauthors=Yip PS, Caine E, Yousuf S, Chang SS, Wu KC, Chen YY|title=Means restriction for suicide prevention|journal=Lancet|volume=379|issue=9834|pages=2393–9|date=June 2012|pmid=22726520|pmc=6191653|doi=10.1016/S0140-6736(12)60521-2}}</ref>. Anisan'ny fomba mahazatra amin'ny famonoan-tena ny fanantonana, ny fanapoizinana amin'ny fanafody famonoana bibikely, ary ny basy<ref name="WHO2016" /><ref name="Aj2008">{{Cite journal|vauthors=Ajdacic-Gross V, Weiss MG, Ring M, Hepp U, Bopp M, Gutzwiller F, Rössler W|title=Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=86|issue=9|pages=726–32|date=September 2008|pmid=18797649|pmc=2649482|doi=10.2471/BLT.07.043489}}</ref>. Nahafaty olona 828.000 maneran-tany ny famonoan-tena tamin'ny taona 2015, fitomboana raha oharina amin'ny fahafatesana 712.000 tamin'ny taona 1990<ref name="GBD2015De">{{Cite journal|vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, etal|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|date=October 2016|pmid=27733281|pmc=5388903|doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1}}</ref><ref name="GDB2013">{{Cite journal|vauthors=Naghavi M, Wang H, Lozano R, Davis A, Liang X, Zhou M, etal|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71|date=January 2015|pmid=25530442|pmc=4340604|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2}}</ref>. Izany no mahatonga ny famonoan-tena ho antony faha-10 mahatonga fahafatesana maneran-tany<ref name="Hawton2009" /><ref name="Var2012">{{Cite journal|vauthors=Värnik P|title=Suicide in the world|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=9|issue=3|pages=760–71|date=March 2012|pmid=22690161|pmc=3367275|doi=10.3390/ijerph9030760}}</ref>. Manodidina ny 1.5%-n'ny olona no maty noho ny famonoan-tena<ref name="NEJM2020">{{Cite journal|vauthors=Fazel S, Runeson B|s2cid=210332277|title=Suicide|journal=New England Journal of Medicine|date=January 2020|volume=382|issue=3|pages=266–74|doi=10.1056/NEJMra1902944|pmid=31940700}}</ref>. Ao anatin'ny taona iray dia eo amin'ny 12 isaky ny olona 100.000 eo ho eo izany<ref name="Var2012" />. Amin'ny ankapobeny, avo kokoa ny tahan'ny famonoan-tena tanteraka eo amin'ny lehilahy noho ny eo amin'ny vehivavy, manomboka amin'ny in-1.5 heny any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]] ka hatramin'ny in-3.5 any amin'ny [[firenena mandroso]]<ref name="WHO2014Pre" />. Ny famonoan-tena dia matetika hita indrindra amin'ireo mihoatra ny 70 taona; na izany aza, any amin'ny firenena sasany, ireo eo anelanelan'ny 15 sy 30 taona no tena atahorana ho faty<ref name="WHO2014Pre">{{Cite book|title=Preventing suicide: a global imperative|date=2014|publisher=WHO|isbn=978-92-4-156477-9|pages=7, 20, 40}}</ref>. I Eoropa no nanana ny tahan'ny famonoan-tena ambony indrindra araka ny faritra tamin'ny taona 2015.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/gho/mental_health/suicide_rates_crude/en/|title=Suicide rates per (100 000 population)|website=World Health Organization|access-date=2020-08-08|archive-date=2018-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919174425/http://www.who.int/gho/mental_health/suicide_rates_crude/en/|url-status=live}}</ref> Tombanana ho eo amin'ny 10 ka hatramin'ny 20 eo ho eo ny&nbsp;tapitrisa isan-taona ny andrana famonoan-tena tsy mahafaty.<ref>{{Cite journal|vauthors=Bertolote JM, Fleischmann A|title=Suicide and psychiatric diagnosis: a worldwide perspective|journal=World Psychiatry|volume=1|issue=3|pages=181–5|date=October 2002|pmid=16946849|pmc=1489848}}</ref> Mety hiteraka ratra sy fahasembanana maharitra ny andrana famonoan-tena tsy mahafaty.<ref name="EB2011" /> Any amin'ny [[Tontolo Tandrefana|tontolo tandrefana]], ny andrana dia mahazatra kokoa amin'ny tanora sy ny vehivavy.<ref name="EB2011">{{Cite journal|vauthors=Chang B, Gitlin D, Patel R|title=The depressed patient and suicidal patient in the emergency department: evidence-based management and treatment strategies|journal=Emergency Medicine Practice|volume=13|issue=9|pages=1–23; quiz 23–4|date=September 2011|pmid=22164363}}</ref> Ny fomba fijery momba ny famonoan-tena dia voataonan'ny lohahevitra mivelatra momba ny fisiana toy ny fivavahana, ny voninahitra ary ny dikan'ny fiainana.<ref>{{Cite book|last=Tomer|first=Adrian|title=Existential and Spiritual Issues in Death Attitudes|date=2013|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-136-67690-1|page=282|url=https://books.google.com/books?id=hJTruwsicuoC&pg=PA282|access-date=2020-08-08|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523060929/https://books.google.com/books?id=hJTruwsicuoC&pg=PA282|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|editor2-last=Stepnisky|title=The Wiley-Blackwell companion to major social theorists|date=2011|publisher=Wiley-Blackwell|location=Malden, MA|isbn=978-1-4443-9660-7|page=65|url=https://books.google.com/books?id=MDwdmVUMIh8C&pg=PA65|access-date=2020-08-08|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523060833/https://books.google.com/books?id=MDwdmVUMIh8C&pg=PA65|url-status=live}}</ref> Ny [[Fivavahana abrahamika|fivavahana Abrahamika]] dia mihevitra ny famonoan-tena ho toy ny [[Fahotana|fandikan-dalàna amin'Andriamanitra]], noho ny finoana ny fahamasinan'ny aina.<ref>{{Cite book|title=God, Religion, Science, Nature, Culture, and Morality|date=2014|publisher=Archway Publishing|isbn=978-1-4808-1124-9|page=254|url=https://books.google.com/books?id=xGGVBQAAQBAJ&pg=PA254|access-date=2020-08-08|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523060814/https://books.google.com/books?id=xGGVBQAAQBAJ&pg=PA254|url-status=live}}</ref> Nandritra ny vanim-potoanan'ny samurai tany Japon, ny karazana famonoan-tena fantatra amin'ny anarana hoe seppuku ( ''harakiri'' ) dia nohajaina ho toy ny fomba fanonerana ny tsy fahombiazana na ho toy ny endrika fanoherana.<ref>{{Cite book|last=Colt|first=George Howe|title=The enigma of suicide|date=1992|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=978-0-671-76071-7|page=139|edition=1st Touchstone|url=https://books.google.com/books?id=DOz3hStePfYC&pg=PA139|access-date=2020-08-08|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523060811/https://books.google.com/books?id=DOz3hStePfYC&pg=PA139|url-status=live}}</ref> Ny Sati, fomba fanao voararan'ny [[India Britanika|Raj Britanika]], dia nanantena fa hamono tena amin'ny afo fandevenana ny vadiny ilay mpitondratena Indiana, na an-tsitrapo izany na noho ny faneren'ny fianakaviany sy ny fiaraha-monina.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml|title=Indian woman commits sati suicide|publisher=Bbc.co.uk|date=2002-08-07|access-date=2010-08-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110202101233/http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml|archive-date=2011-02-02}}</ref> Ny famonoan-tena sy ny fikasana hamono tena, na dia tsy ara-dalàna aza taloha, dia tsy toy izany intsony any amin'ny ankamaroan'ny firenena tandrefana.<ref name="White2010">{{Cite book|last=White|first=Tony|title=Working with suicidal individuals : a guide to providing understanding, assessment and support|year=2010|publisher=Jessica Kingsley Publishers|location=London|isbn=978-1-84905-115-6|page=12|url=https://books.google.com/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12|access-date=2020-08-08|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509013414/https://books.google.com/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12|url-status=live}}</ref> Mbola heloka bevava ihany izany any amin'ny firenena sasany.<ref name="Islam2006">{{Cite journal|vauthors=Lester D|s2cid=35754641|title=Suicide and islam|journal=Archives of Suicide Research|volume=10|issue=1|pages=77–97|year=2006|pmid=16287698|doi=10.1080/13811110500318489}}</ref> Tamin'ny taonjato faha-20 sy faha-21, ny famonoan-tena dia nampiasaina indraindray ho endrika fihetsiketsehana, ary ny kamikaze sy ny baomba famonoan-tena dia nampiasaina ho tetika ara-miaramila na fampihorohoroana.<ref>{{Cite journal|vauthors=Aggarwal N|s2cid=35560934|title=Rethinking suicide bombing|journal=Crisis|volume=30|issue=2|pages=94–7|year=2009|pmid=19525169|doi=10.1027/0227-5910.30.2.94}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] ennpyo49l57qeebspzpjes6egfaka3g 1136433 1136431 2026-04-27T08:10:58Z Bluerose25 31052 1136433 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Suicide |synonym = |image =Édouard Manet - Le Suicidé (ca. 1877).jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =''[[Le Suicidé|The Suicide]]'' by [[Édouard Manet]] |pronounce = |specialty =[[Psychiatry]] |symptoms = |onset =>70 and 15–30 years old<ref name=WHO2014Pre/> |duration = |causes =[[Hanging]], [[pesticide poisoning]], [[gun|firearms]]<ref name=WHO2016/><ref name=Aj2008/> |risks =[[Major depressive disorder|Depression]], [[bipolar disorder]], [[autism]], [[schizophrenia]], [[personality disorder]]s, [[anxiety disorder]]s, [[alcoholism]], [[substance abuse]]<ref name=WHO2016/><ref name=Hawton2009/><ref>{{cite journal | vauthors = De La Vega D, Giner L, Courtet P| s2cid = 4549236 | title = Suicidality in Subjects With Anxiety or Obsessive-Compulsive and Related Disorders: Recent Advances | journal = Current Psychiatry Reports | volume = 20 | issue = 4 | pages = 26 | date = March 2018 | pmid = 29594718 | doi = 10.1007/s11920-018-0885-z }}</ref><ref name=Autism2014/> |diagnosis = |differential = |prevention =Limiting access to methods of suicide, treating mental disorders and substance misuse, careful [[Mass media|media]] reporting about suicide, improving social and economic conditions<ref name=WHO2016/> |treatment = |medication = |prognosis = |frequency =12 per 100,000 per year<ref name=Var2012/> |deaths =793,000 / 1.5% of deaths (2016)<ref name=WHO2019Epi>{{cite web | title=Suicide across the world (2016) | website=World Health Organization | date=2019-09-27 | url=https://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ | access-date=2019-10-16 | archive-date=2004-07-01 | archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20040701084208/http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/ | url-status=live }}</ref><ref name=NEJM2020/> }} '''Ny famonoan-tena''' dia ny fanaovana fanahy iniana [[Fahafatesana|hamono]] tena<ref name="Sted2006">{{Cite book|title=Stedman's Medical Dictionary|url=https://archive.org/details/stedmansmedicald00sted_3|url-access=registration|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3390-8|edition=28th}}</ref>. Ireo aretina ara-tsaina — anisan'izany [[Fahakiviana lalina (psychiatrie)|ny fahaketrahana]], ny fikorontanan'ny bipolar, ny autisme, ny schizophrenia, ny fikorontanan'ny toetra, ny fikorontanan'ny tebiteby, ary ny fidorohana zava-mahadomelina — anisan'izany ny fisotroan-toaka sy ny fampiasana benzodiazepines — dia anton-javatra mety hampidi-doza<ref name="WHO2016" /><ref name="Hawton2009">{{Cite journal|vauthors=Hawton K, van Heeringen K|s2cid=208790312|title=Suicide|journal=Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1372–81|date=April 2009|pmid=19376453|doi=10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref><ref name="Dod2017">{{Cite journal|vauthors=Dodds TJ|title=Prescribed Benzodiazepines and Suicide Risk: A Review of the Literature|journal=The Primary Care Companion for CNS Disorders|volume=19|issue=2|date=March 2017|pmid=28257172|doi=10.4088/PCC.16r02037|doi-access=free}}</ref><ref name="Autism2014">{{Cite journal|vauthors=Richa S, Fahed M, Khoury E, Mishara B|s2cid=25741716|title=Suicide in autism spectrum disorders|journal=Archives of Suicide Research|volume=18|issue=4|pages=327–39|date=2014|pmid=24713024|doi=10.1080/13811118.2013.824834}}</ref>. Ny famonoan-tena sasany dia fihetsika tampoka vokatry ny adin-tsaina, toy ny olana ara-bola, olana ara-pifandraisana toy ny fisarahana, na fampijaliana<ref name="WHO2016" /><ref>{{Cite journal|vauthors=Bottino SM, Bottino CM, Regina CG, Correia AV, Ribeiro WS|title=Cyberbullying and adolescent mental health: systematic review|journal=Cadernos de Saude Publica|volume=31|issue=3|pages=463–75|date=March 2015|pmid=25859714|doi=10.1590/0102-311x00036114|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|title=Suicide rates rising across the U.S. {{!}} CDC Online Newsroom {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2018/p0607-suicide-prevention.html|website=www.cdc.gov|access-date=19 September 2019|language=en-us|date=11 April 2019|quote=Relationship problems or loss, substance misuse; physical health problems; and job, money, legal or housing stress often contributed to risk for suicide.|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509013348/https://www.cdc.gov/media/releases/2018/p0607-suicide-prevention.html|url-status=live}}</ref>. Ireo izay efa nanandrana namono tena teo aloha dia atahorana kokoa ny hanao izany amin'ny ho avy<ref name="WHO2016" />. Ny ezaka mahomby amin'ny fisorohana ny famonoan-tena dia ahitana ny famerana ny fidirana amin'ny fomba famonoan-tena—toy ny basy, zava-mahadomelina ary poizina; fitsaboana ny aretina ara-tsaina sy ny fampiasana tafahoatra ny zava-mahadomelina; tatitra amim-pitandremana momba ny famonoan-tena ataon'ny media ; ary fanatsarana ny toe-karena<ref name="WHO2016">{{Cite web|title=Suicide Fact sheet N°398|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|website=WHO|access-date=3 March 2016|date=April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192347/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/resource_media.pdf|title=Preventing Suicide A Resource for Media Professionals|last=|first=|year=2008|isbn=978-92-4-159707-4|location=|pages=|access-date=2020-08-08|archive-date=2021-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829073711/https://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/resource_media.pdf|url-status=live}}</ref>. Na dia mahazatra aza ny laharana finday hotline amin'ny krizy, dia mbola tsy dia nodinihina tsara izy ireo<ref name="Sak2011">{{Cite journal|vauthors=Sakinofsky I|title=The current evidence base for the clinical care of suicidal patients: strengths and weaknesses|journal=Canadian Journal of Psychiatry|volume=52|issue=6 Suppl 1|pages=7S–20S|date=June 2007|pmid=17824349|quote=Other suicide prevention strategies that have been considered are crisis centres and hotlines, method control, and media education... There is minimal research on these strategies. Even though crisis centres and hotlines are used by suicidal youth, information about their impact on suicidal behaviour is lacking.}}</ref><ref name="Zal2016">{{Cite journal|vauthors=Zalsman G, Hawton K, Wasserman D, van Heeringen K, Arensman E, Sarchiapone M, Carli V, Höschl C, Barzilay R, Balazs J, Purebl G, Kahn JP, Sáiz PA, Lipsicas CB, Bobes J, Cozman D, Hegerl U, Zohar J|display-authors=6|title=Suicide prevention strategies revisited: 10-year systematic review|journal=The Lancet. Psychiatry|volume=3|issue=7|pages=646–59|date=July 2016|pmid=27289303|doi=10.1016/S2215-0366(16)30030-X|quote=Other approaches that need further investigation include gatekeeper training, education of physicians, and internet and helpline support.}}</ref>. Miovaova arakaraka ny firenena ny fomba famonoan-tena ampiasaina matetika indrindra, ary misy ifandraisany amin'ny fisian'ny fomba mahomby izany<ref name="Yip2012">{{Cite journal|vauthors=Yip PS, Caine E, Yousuf S, Chang SS, Wu KC, Chen YY|title=Means restriction for suicide prevention|journal=Lancet|volume=379|issue=9834|pages=2393–9|date=June 2012|pmid=22726520|pmc=6191653|doi=10.1016/S0140-6736(12)60521-2}}</ref>. Anisan'ny fomba mahazatra amin'ny famonoan-tena ny fanantonana, ny fanapoizinana amin'ny fanafody famonoana bibikely, ary ny basy<ref name="WHO2016" /><ref name="Aj2008">{{Cite journal|vauthors=Ajdacic-Gross V, Weiss MG, Ring M, Hepp U, Bopp M, Gutzwiller F, Rössler W|title=Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=86|issue=9|pages=726–32|date=September 2008|pmid=18797649|pmc=2649482|doi=10.2471/BLT.07.043489}}</ref>. Nahafaty olona 828.000 maneran-tany ny famonoan-tena tamin'ny taona 2015, fitomboana raha oharina amin'ny fahafatesana 712.000 tamin'ny taona 1990<ref name="GBD2015De">{{Cite journal|vauthors=Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, etal|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|date=October 2016|pmid=27733281|pmc=5388903|doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1}}</ref><ref name="GDB2013">{{Cite journal|vauthors=Naghavi M, Wang H, Lozano R, Davis A, Liang X, Zhou M, etal|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71|date=January 2015|pmid=25530442|pmc=4340604|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2}}</ref>. Izany no mahatonga ny famonoan-tena ho antony faha-10 mahatonga fahafatesana maneran-tany<ref name="Hawton2009" /><ref name="Var2012">{{Cite journal|vauthors=Värnik P|title=Suicide in the world|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=9|issue=3|pages=760–71|date=March 2012|pmid=22690161|pmc=3367275|doi=10.3390/ijerph9030760}}</ref>. Manodidina ny 1.5%-n'ny olona no maty noho ny famonoan-tena<ref name="NEJM2020">{{Cite journal|vauthors=Fazel S, Runeson B|s2cid=210332277|title=Suicide|journal=New England Journal of Medicine|date=January 2020|volume=382|issue=3|pages=266–74|doi=10.1056/NEJMra1902944|pmid=31940700}}</ref>. Ao anatin'ny taona iray dia eo amin'ny 12 isaky ny olona 100.000 eo ho eo izany<ref name="Var2012" />. Amin'ny ankapobeny, avo kokoa ny tahan'ny famonoan-tena tanteraka eo amin'ny lehilahy noho ny eo amin'ny vehivavy, manomboka amin'ny in-1.5 heny any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]] ka hatramin'ny in-3.5 any amin'ny [[firenena mandroso]]<ref name="WHO2014Pre" />. Ny famonoan-tena dia matetika hita indrindra amin'ireo mihoatra ny 70 taona; na izany aza, any amin'ny firenena sasany, ireo eo anelanelan'ny 15 sy 30 taona no tena atahorana ho faty<ref name="WHO2014Pre">{{Cite book|title=Preventing suicide: a global imperative|date=2014|publisher=WHO|isbn=978-92-4-156477-9|pages=7, 20, 40}}</ref>. I Eoropa no nanana ny tahan'ny famonoan-tena ambony indrindra araka ny faritra tamin'ny taona 2015<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/gho/mental_health/suicide_rates_crude/en/|title=Suicide rates per (100 000 population)|website=World Health Organization|access-date=2020-08-08|archive-date=2018-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919174425/http://www.who.int/gho/mental_health/suicide_rates_crude/en/|url-status=live}}</ref>. Tombanana ho eo amin'ny 10 ka hatramin'ny 20 eo ho eo ny&nbsp;tapitrisa isan-taona ny andrana famonoan-tena tsy mahafaty<ref>{{Cite journal|vauthors=Bertolote JM, Fleischmann A|title=Suicide and psychiatric diagnosis: a worldwide perspective|journal=World Psychiatry|volume=1|issue=3|pages=181–5|date=October 2002|pmid=16946849|pmc=1489848}}</ref>. Mety hiteraka ratra sy fahasembanana maharitra ny andrana famonoan-tena tsy mahafaty<ref name="EB2011" />. Any amin'ny [[Tontolo Tandrefana|tontolo tandrefana]], ny andrana dia mahazatra kokoa amin'ny tanora sy ny vehivavy<ref name="EB2011">{{Cite journal|vauthors=Chang B, Gitlin D, Patel R|title=The depressed patient and suicidal patient in the emergency department: evidence-based management and treatment strategies|journal=Emergency Medicine Practice|volume=13|issue=9|pages=1–23; quiz 23–4|date=September 2011|pmid=22164363}}</ref>. Ny fomba fijery momba ny famonoan-tena dia voataonan'ny lohahevitra mivelatra momba ny fisiana toy ny fivavahana, ny voninahitra ary ny dikan'ny fiainana<ref>{{Cite book|last=Tomer|first=Adrian|title=Existential and Spiritual Issues in Death Attitudes|date=2013|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-136-67690-1|page=282|url=https://books.google.com/books?id=hJTruwsicuoC&pg=PA282|access-date=2020-08-08|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523060929/https://books.google.com/books?id=hJTruwsicuoC&pg=PA282|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|editor2-last=Stepnisky|title=The Wiley-Blackwell companion to major social theorists|date=2011|publisher=Wiley-Blackwell|location=Malden, MA|isbn=978-1-4443-9660-7|page=65|url=https://books.google.com/books?id=MDwdmVUMIh8C&pg=PA65|access-date=2020-08-08|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523060833/https://books.google.com/books?id=MDwdmVUMIh8C&pg=PA65|url-status=live}}</ref>. Ny [[Fivavahana abrahamika|fivavahana Abrahamika]] dia mihevitra ny famonoan-tena ho toy ny [[Fahotana|fandikan-dalàna amin'Andriamanitra]], noho ny finoana ny fahamasinan'ny aina<ref>{{Cite book|title=God, Religion, Science, Nature, Culture, and Morality|date=2014|publisher=Archway Publishing|isbn=978-1-4808-1124-9|page=254|url=https://books.google.com/books?id=xGGVBQAAQBAJ&pg=PA254|access-date=2020-08-08|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523060814/https://books.google.com/books?id=xGGVBQAAQBAJ&pg=PA254|url-status=live}}</ref>. Nandritra ny vanim-potoanan'ny samurai tany Japon, ny karazana famonoan-tena fantatra amin'ny anarana hoe seppuku ( ''harakiri'' ) dia nohajaina ho toy ny fomba fanonerana ny tsy fahombiazana na ho toy ny endrika fanoherana<ref>{{Cite book|last=Colt|first=George Howe|title=The enigma of suicide|date=1992|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=978-0-671-76071-7|page=139|edition=1st Touchstone|url=https://books.google.com/books?id=DOz3hStePfYC&pg=PA139|access-date=2020-08-08|archive-date=2020-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523060811/https://books.google.com/books?id=DOz3hStePfYC&pg=PA139|url-status=live}}</ref>. Ny Sati, fomba fanao voararan'ny [[India Britanika|Raj Britanika]], dia nanantena fa hamono tena amin'ny afo fandevenana ny vadiny ilay mpitondratena Indiana, na an-tsitrapo izany na noho ny faneren'ny fianakaviany sy ny fiaraha-monina<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml|title=Indian woman commits sati suicide|publisher=Bbc.co.uk|date=2002-08-07|access-date=2010-08-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110202101233/http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/news/words/general/020807_witn.shtml|archive-date=2011-02-02}}</ref>. Ny famonoan-tena sy ny fikasana hamono tena, na dia tsy ara-dalàna aza taloha, dia tsy toy izany intsony any amin'ny ankamaroan'ny firenena tandrefana<ref name="White2010">{{Cite book|last=White|first=Tony|title=Working with suicidal individuals : a guide to providing understanding, assessment and support|year=2010|publisher=Jessica Kingsley Publishers|location=London|isbn=978-1-84905-115-6|page=12|url=https://books.google.com/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12|access-date=2020-08-08|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509013414/https://books.google.com/books?id=p_ZvK-DBYfIC&pg=PT12|url-status=live}}</ref>. Mbola heloka bevava ihany izany any amin'ny firenena sasany<ref name="Islam2006">{{Cite journal|vauthors=Lester D|s2cid=35754641|title=Suicide and islam|journal=Archives of Suicide Research|volume=10|issue=1|pages=77–97|year=2006|pmid=16287698|doi=10.1080/13811110500318489}}</ref>. Tamin'ny taonjato faha-20 sy faha-21, ny famonoan-tena dia nampiasaina indraindray ho endrika fihetsiketsehana, ary ny kamikaze sy ny baomba famonoan-tena dia nampiasaina ho tetika ara-miaramila na fampihorohoroana<ref>{{Cite journal|vauthors=Aggarwal N|s2cid=35560934|title=Rethinking suicide bombing|journal=Crisis|volume=30|issue=2|pages=94–7|year=2009|pmid=19525169|doi=10.1027/0227-5910.30.2.94}}</ref>. == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] d7gnbunq7j5g4aw1z6atv4iwoioq594 0 299293 1136369 1136260 2026-04-26T23:37:25Z Xqbot 802 Rôbô : mamaha olam-pihodinana mankany amin'i [[Ovy fihinana (Dioscorea)]] 1136369 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Ovy fihinana (Dioscorea)]] d3gbzth576phd3srb1lryd7bilhm7h0 0 299299 1136320 2026-04-26T13:06:00Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Ovy (dioscorea)]] ho [[Ovy (Dioscorea)]] i Thelezifor 1136320 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Ovy (Dioscorea)]] pohxk8fy3ttp4k37bu75c8ehli4d6iv 1 299300 1136322 2026-04-26T13:06:01Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Dinika:Ovy (dioscorea)]] ho [[Dinika:Ovy (Dioscorea)]] i Thelezifor 1136322 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Dinika:Ovy (Dioscorea)]] ks45jklfsg4c0pf7gftv941pgkdl6gx 0 299301 1136323 2026-04-26T13:24:18Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Euphorbiaceae 1136323 wikitext text/x-wiki Ny '''''Croton anisatus''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Euphorbiaceae]]'' izay tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]]. I Henri Ernest Baillon no nanao ny famariparitna azy. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''anjety''' na '''voafatrala'''. Hazobotry manitra miparitaka be eto Madagasikara ny ''Croton anisatus''. Fantatra amin' ny fofon' ny [[karaotimanitra]] (''[[Pimpinella anisum]]'') na ny an' ny [[anizety]] (''[[Foeniculum vulgare]]'') izay avoakan' ny raviny rehefa hosena izy. Amin' ny ankapobeny dia maniry ao amin' ny vondron-javamaniry maina na ala simba ity karazana ity, izay manana anjara toerana amin' ny maha zavamaniry mpisavana lalana azy mba hameno indray ilay toerana. Indraindray izy io dia ampiasaina amin' ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] noho ny fanampiany ny [[fandevonan-kanina]] sy fahafahany mamono ny [[Otrikaretina|otrik' aretina]] ety ivelany nefa mila fanamarinana izany fampiasana azy izany. == Jereo koa == * ''[[Croton]]'' 6ix1yj8u6ota4thei57uumni3diyi6q 0 299302 1136328 2026-04-26T13:55:11Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1136328 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Ovimbazaha]] czy7snaozr4vam37tox3mm0mklwcv1h 0 299303 1136345 2026-04-26T16:09:34Z Chirocca77 30720 namorona lisitra 1136345 wikitext text/x-wiki Lahatsoratra azo alaina tahaka [https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Andohahela Valan-javaboarim-pirenena Andohahela] {| class="wikitable" |+ !N° !Wikipedia !wikidata !asa hatao !mpandray anjara |- |1 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Corridor_Forestier_Bongolava Corridor Forestier Bongolava] | |mamorona wikidata,manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |2 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Tahirin-javaboarin%27_ny_Tsingin%27_i_Bemaraha Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1405154 Q1405154] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |3 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen'_ny_Helodranon'_i_Baly Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1968753 Q1968753] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |4 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Zombitse-Vohibasia Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia ] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q2762585 Q2762585] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |5 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Kirindy_Mitea Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1386661 Q1386661] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |6 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen%27_i_Mananara-Avaratra Valan-javaboarim-pirenen' i Mananara-Avaratra] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q107426918 Q107426918] |manatsara wikidata, manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |7 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen%27_i_Marojejy Valan-javaboarim-pirenen' i Marojejy] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q2485097 Q2485097] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |8 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen'_ny_Tendrombohitra_Ambre Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1968934 Q1968934] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |9 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Nosy_Ve-Androka Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q65040357 Q65040357] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |10 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Ranomafana Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1498242 Q1498242] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |11 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Zahamena Valan-javaboarim-pirenena Zahamena] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q2071200 Q2071200] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |12 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen%27_i_Mananara-AvaratraValan-javaboarim-pirenen' i Mananara-Avaratra ] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q107426918 Q107426918] |manatsara wikidata, manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |} d9xthdrypa6u3k50q7jqf1m5tyaoz0f 1136445 1136345 2026-04-27T11:11:21Z Chirocca77 30720 nanampy 1136445 wikitext text/x-wiki Lahatsoratra azo alaina tahaka [https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Andohahela Valan-javaboarim-pirenena Andohahela] {| class="wikitable" |+ !N° !Wikipedia !wikidata !asa hatao !mpandray anjara |- |1 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Corridor_Forestier_Bongolava Corridor Forestier Bongolava] | |mamorona wikidata,manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |2 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Tahirin-javaboarin%27_ny_Tsingin%27_i_Bemaraha Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1405154 Q1405154] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |3 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen'_ny_Helodranon'_i_Baly Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1968753 Q1968753] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |4 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Zombitse-Vohibasia Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia ] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q2762585 Q2762585] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |5 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Kirindy_Mitea Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1386661 Q1386661] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |6 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen%27_i_Mananara-Avaratra Valan-javaboarim-pirenen' i Mananara-Avaratra] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q107426918 Q107426918] |manatsara wikidata, manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |7 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen%27_i_Marojejy Valan-javaboarim-pirenen' i Marojejy] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q2485097 Q2485097] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |8 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen'_ny_Tendrombohitra_Ambre Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1968934 Q1968934] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |9 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Nosy_Ve-Androka Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q65040357 Q65040357] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |10 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Ranomafana Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1498242 Q1498242] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |11 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Zahamena Valan-javaboarim-pirenena Zahamena] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q2071200 Q2071200] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |12 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Rabemananjara_Jacques Rabemananjara Jacques] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1374750 Q1374750 ] | manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |13 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/David_Jaomanoro David Jaomanoro] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q3018152 Q3018152] |Manatsara ny firafitry ny lahatsoratra ,Manampy infobox |- |14 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Hajasoa_Vololona_Picard Hajasoa Vololona Picard] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q47530289 Q47530289] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |15 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Ny_Avana_Ramanantoanina Ny Avana Ramanantoanina] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q18355453 Q18355453] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |16 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Ravoahangy-Andrianavalona_Joseph Ravoahangy-Andrianavalona Joseph] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q31361889 Q31361889] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |17 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Samuel_Ratany Samuel Ratany] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q13109100 Q13109100 ] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |18 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Flavien_Ranaivo Flavien Ranaivo] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q30734741 Q30734741] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |19 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Henri_Rahaingoson Henri Rahaingoson] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q133545315 Q133545315] |manatsara wikidata, manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |20 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Antoine_de_Padoue_Rahajarizafy Antoine de Padoue Rahajarizafy] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q2856917 Q2856917] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |8 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen'_ny_Tendrombohitra_Ambre Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1968934 Q1968934] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |9 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Nosy_Ve-Androka Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q65040357 Q65040357] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |10 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Ranomafana Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q1498242 Q1498242] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |11 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenena_Zahamena Valan-javaboarim-pirenena Zahamena] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q2071200 Q2071200] |manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |12 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/Valan-javaboarim-pirenen%27_i_Mananara-AvaratraValan-javaboarim-pirenen' i Mananara-Avaratra ] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q107426918 Q107426918] |manatsara wikidata, manatsara ny firafitry ny lahatsoratra,mampiditra infobox | |- |13 |[https://mg.wikipedia.org/wiki/David_Jaomanoro David Jaomanoro] |[https://www.wikidata.org/wiki/Q3018152 Q3018152] |Manatsara ny firafitry ny lahatsoratra ,Manampy infobox |} 8a30p17vks6zlukohnddg2mgs9p20jo 0 299304 1136359 2026-04-26T18:06:59Z Thelezifor 15140 Fanjakana teto Madagasikara 1136359 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny fanjakana teto Madagasikara'''. Hofenoina tsikelikely ity lisitra ity. == A == * [[Fanjakan' Ambongo]] * [[Fanjakan' Ambositra]] * [[Fanjakan' Analalava]] * [[Fanjakana Antankarana]] * [[Fanjakan' i Arindrano]] == B == * [[Fanjakana Bara]] * [[Fanjakan' ny Bemihisatra]] * [[Fanjakana Betsileo]] * [[Fanjakana Betsimisaraka]] * [[Firaisambe Betsimisaraka]] * [[Fanjakana Bezanozano]] * [[Fanjakan' i Boina]] == F == * [[Fanjakan' i Falonaombe]] * [[Fanjakan' i Falonaombe]] * [[Fanjakan' i Fiherenana]] * [[Fanjakan' i Fisakàna]] == I == * [[Fanjakan' Iarivo]] * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Fanjakan' Isandra]] == L == * [[Fanjakan' i Lalangina]] * [[Fanjakan' i Linta]] == M == * [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] * [[Fanjakana mahafaly|Fanjakana Mahafaly]] * [[Fanjakan' i Manandriana]] * [[Fanjakana Marosaina]] * [[Fanjakan' i Menabe]] * [[Fanjakan' i Menarandra]] == O == * [[Fanjakan' i Onilahy]] == S == * [[Fanjakana Sakalava]] * [[Fanjakan' i Sakatovo]] == V == * [[Fanjakan' i Vohibato]] == Z == * [[Fanjakana Zafimanely]] 0tvtaxpwheircki78qzn186wzfbgn54 1136362 1136359 2026-04-26T18:29:23Z Thelezifor 15140 Nanitatra votoatiny 1136362 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny fanjakana teto Madagasikara'''. Hofenoina tsikelikely ity lisitra ity. == A == * [[Fanjakan' Ambongo]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakan' Ambositra]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakan' Analalava]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakana Antankarana]] * [[Fanjakan' i Arindrano]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == B == * [[Fanjakana bara]] * [[Fanjakan' ny Bemihisatra]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakana betsileo]] * [[Fanjakana betsimisaraka]] * [[Firaisambe Betsimisaraka]] (fikambanan' ny [[fanjakana betsimisaraka]] maro) * [[Fanjakana bezanozano]] * [[Fanjakan' i Boina]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) == F == * [[Fanjakan' i Falonaombe]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) * [[Fanjakan' i Fiherenana]] (na Fanjakana Masikoro) * [[Fanjakan' i Fisakàna]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == I == * [[Fanjakan' Iarivo]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakan' Imerina]] (fanjakana merina) * [[Fanjakan' Isandra]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == L == * [[Fanjakan' i Lalangina]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakan' i Linta]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == M == * [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] (ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakana merina]] niitatra tamin' ny roa ampahatelon' i [[Madagasikara]]) * [[Fanjakana mahafaly]] (anisany ny fanjakana [[Fanjakan' i Falonaombe]], ny [[Fanjakan' i Linta]], [[Fanjakan' i Menarandra]], ny [[Fanjakan' i Onilahy]], ny [[Fanjakan' i Sakatovo]]) * [[Fanjakan' i Manandriana]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakana Marosaina]] (fanjakana tsimihety) * [[Fanjakan' i Menabe]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakan' i Menarandra]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == O == * [[Fanjakan' i Onilahy]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == S == * [[Fanjakana sakalava]] (anisany ny [[Fanjakan' Ambongo]], ny [[Fanjakan' i Boina]], ny [[Fanjakan' i Menabe]]) * [[Fanjakan' i Sakatovo]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == V == * [[Fanjakan' i Vohibato]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == Z == * [[Fanjakana Zafimanely]] (anisan' ny [[fanjakana bara]]) == Jereo koa == * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] ox96uahyf0s0k10hitkzbfurmv4p81a 1136374 1136362 2026-04-27T04:54:58Z Thelezifor 15140 Nanovana 1136374 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny fanjakana teto Madagasikara'''. Hofenoina tsikelikely ity lisitra ity. == A == * [[Fanjakan' Ambongo]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakan' Ambositra]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakan' Analalava]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakana Antankarana]] * [[Fanjakana Antefasy]] * [[Fanjakan' i Arindrano]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == B == * [[Fanjakana bara]] * [[Fanjakan' ny Bemihisatra]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakana betsileo]] * [[Fanjakana betsimisaraka]] * [[Firaisambe Betsimisaraka]] (fikambanan' ny [[fanjakana betsimisaraka]] maro) * [[Fanjakana bezanozano]] * [[Fanjakan' i Boina]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) == F == * [[Fanjakan' i Falonaombe]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) * [[Fanjakan' i Fiherenana]] (na Fanjakana Masikoro) * [[Fanjakan' i Fisakàna]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == I == * [[Fanjakan' Iarivo]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakan' Imerina]] (fanjakana merina) * [[Fanjakan' Isandra]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == L == * [[Fanjakan' i Lalangina]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakan' i Linta]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == M == * [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] (ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakana merina]] niitatra tamin' ny roa ampahatelon' i [[Madagasikara]]) * [[Fanjakana mahafaly]] (anisany ny fanjakana [[Fanjakan' i Falonaombe]], ny [[Fanjakan' i Linta]], [[Fanjakan' i Menarandra]], ny [[Fanjakan' i Onilahy]], ny [[Fanjakan' i Sakatovo]]) * [[Fanjakan' i Manandriana]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakana Marosaina]] (fanjakana tsimihety) * [[Fanjakan' i Menabe]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakan' i Menarandra]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == O == * [[Fanjakan' i Onilahy]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == S == * [[Fanjakana sakalava]] (anisany ny [[Fanjakan' Ambongo]], ny [[Fanjakan' i Boina]], ny [[Fanjakan' i Menabe]]) * [[Fanjakan' i Sakatovo]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == V == * [[Fanjakan' i Vohibato]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == Z == * [[Fanjakana Zafimanely]] (anisan' ny [[fanjakana bara]]) * [[Fanjakana Zafisoro]] == Jereo koa == * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] etu7mzhlqvjvmbqid5lxxtpmpkvpb4r 1136382 1136374 2026-04-27T05:35:52Z Thelezifor 15140 /* B */ Nanovana 1136382 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny fanjakana teto Madagasikara'''. Hofenoina tsikelikely ity lisitra ity. == A == * [[Fanjakan' Ambongo]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakan' Ambositra]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakan' Analalava]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakana Antankarana]] * [[Fanjakana Antefasy]] * [[Fanjakan' i Arindrano]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == B == * [[Fanjakana bara]] * [[Fanjakan' ny Bemihisatra]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakana betsileo]] (anisany ny [[Fanjakan' Ambositra]], ny [[Fanjakan' i Arindrano]], ny [[Fanjakan' i Fisakàna]], ny [[Fanjakan' Iarivo]], ny [[Fanjakan' Isandra]], ny [[Fanjakan' i Lalangina]], ny [[Fanjakan' i Manandriana]], ny [[Fanjakan' i Vohibato]]) * [[Fanjakana betsimisaraka]] * [[Firaisambe Betsimisaraka]] (fikambanan' ny [[fanjakana betsimisaraka]] maro) * [[Fanjakana bezanozano]] * [[Fanjakan' i Boina]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) == F == * [[Fanjakan' i Falonaombe]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) * [[Fanjakan' i Fiherenana]] (na Fanjakana Masikoro) * [[Fanjakan' i Fisakàna]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == I == * [[Fanjakan' Iarivo]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakan' Imerina]] (fanjakana merina) * [[Fanjakan' Isandra]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == L == * [[Fanjakan' i Lalangina]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakan' i Linta]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == M == * [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] (ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakana merina]] niitatra tamin' ny roa ampahatelon' i [[Madagasikara]]) * [[Fanjakana mahafaly]] (anisany ny fanjakana [[Fanjakan' i Falonaombe]], ny [[Fanjakan' i Linta]], [[Fanjakan' i Menarandra]], ny [[Fanjakan' i Onilahy]], ny [[Fanjakan' i Sakatovo]]) * [[Fanjakan' i Manandriana]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) * [[Fanjakana Marosaina]] (fanjakana tsimihety) * [[Fanjakan' i Menabe]] (anisan' ny [[fanjakana sakalava]]) * [[Fanjakan' i Menarandra]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == O == * [[Fanjakan' i Onilahy]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == S == * [[Fanjakana sakalava]] (anisany ny [[Fanjakan' Ambongo]], ny [[Fanjakan' i Boina]], ny [[Fanjakan' i Menabe]]) * [[Fanjakan' i Sakatovo]] (anisan' ny [[fanjakana mahafaly]]) == V == * [[Fanjakan' i Vohibato]] (anisan' ny [[fanjakana betsileo]]) == Z == * [[Fanjakana Zafimanely]] (anisan' ny [[fanjakana bara]]) * [[Fanjakana Zafisoro]] == Jereo koa == * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] fjuv9qptl2503s91bqpmtuykly6o6qq 0 299305 1136376 2026-04-27T05:18:41Z Thelezifor 15140 Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara 1136376 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara'''. Hofenoina miandalana ity lisitra ity. == A == * [[Adriamandazoala]] * [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) * [[Andriamanafotsarivo]] * [[Andriamanahaka]] (1745-1765) * [[Andriamanalina I]] * [[Andriamanday]] (1560-1580) * [[Andriamandazoala]] (1540-1560) * [[Andriamandembarivo]] (1680-1700) * [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (/1685/1690 - 1712/1720) * [[Andriamanditsakarivo]] (1644 - 1664) * [[Andriamandresy]] (1560) * [[Andriamanelo]] (1540-1575) * [[Andriamanely]] * [[Andriamanetriarivo]] na Ratsimanongarivo na Ratrimolahy (1630 - 1718) * [[Andriamanisoarivo]] (1681 - 1700) * [[Andriamaroserana]] (1540 – 1560) * [[Andriamasinalina]] (1580 - 1600) * [[Andriamasinavalona]] ([[Andrianjakanavalondambo]]) (1675-1710) * [[Andriamasindohafandrana]] ([[Ramasindohafandrana]]) * [[Andriambarindry]] * [[Andriambelomasina]] (1730-1770) * [[Andriambeony]] (1766 - 1796) * [[Andriambolamena]] (1664 - 1680) * [[Andriamilafikarivo]] na [[Toera]] (1852-1897) * [[Andriamisara]] * [[Andriamitanosy]] * [[Andriamoraony]] * [[Andriampandramanenitra]] ([[Rafandramanenitra]]) * [[Andriampandrana]] * [[Andriampanolahy]] * [[Andriampanoleha]] (1600 - 1643) * [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy * [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) * [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) * [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) * [[Andrianamboniravina]] * [[Andrianampandrandrandava]] ([[Rafandrandrava]]) * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Andrianamponga I]] * [[Andriananjavonana]] * [[Andriandahifotsy]] (1610-1685) * [[Andriandranolava]] (Andranolava) * [[Andriandrazaka]] ([[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]]) (1710-1730) * [[Andrianerinerina]] * [[Andrianihoatra]] (1770-1771) * [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) * [[Andrianilaenarivo]] na [[Rakelisambae]] (1834-1837) * [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) * [[Andrianjafinandriamanitra]] ([[Andrianjafinjanahary]] na [[Andrianjafy]]) (1770-1787) * [[Andrianjaka]] (1610-1630) * [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] (1600-1610) * [[Andriantomponarivo]] (1700 - 1740) * [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (1650-1670) * [[Andriantsirotso]] * [[Andriantsitakatrandriana]] (1630-1650) * [[Andriantsoly]] (1822-1832) * Andriatahoranarivo na Tarane Vinany (1837-1852) == B == * [[Bahary]] (1800-1830) * [[Boanahajy]] (1802–1809) == C == * Chambanga (mpajaka antanosy) == D == * Diamarang Diamera (mpajaka antanosy) * Drian-Ramaka (mpajaka antanosy) == E == * [[Ebiby]] (1822 - 1852) == H == * [[Herontany]] (1810 - 1850) == I == * [[Iavy (mpanjaka betsimisaraka)|Iavy]] * Ikely na Rehandry II * [[Imasoandro]] * [[Impoinimery]] * [[Ingereza]] (1897-1904) * [[Isambo]] * Issa (1982-*) * [[Itrimo]] (1760-1800) == K == * [[Kamamy]] (1904) * [[Kozobe]] (1614–1639) == L == * [[Lahisalama]] (1853 - 1889) * [[Lahitafika]] (1889 - 1890) * [[Lamboeny II]] (1925–1938) * [[Lamboeny III]] * [[Lamboeny]] (1710–1790) * [[Lehimanjaka]] na [[Rehandry]] * [[Lengoabo]] == M == * [[Maka Andrianaresy]] (1808) * [[Marentoetse]] * [[Maseba]] * [[Mpanalina]] == N == * Naharova (1852-1869) == O == * [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy == R == * [[Rabararatavokoky]], * Rabefagnatrika * Rabefania * [[Rabefialy]] * [[Radama II]] (1829 – 1863) * [[Radama I]] (1793 – 1828) * [[Rafandrampohy]] * [[Rafohy]] (1530-1540) * [[Rahasamanarivo]] * [[Rakitroka Ratsileondrafy|Raikitroka Ratsileondrafy]] * [[Rainasa]] na Renasa na Raihasy na Resinaotse (1834) * [[Rainibahy]] * [[Rakanjobe]] * [[Rakelisambae]] na [[Andrianilaenarivo]] (1834-1837) * [[Rakitroka Ratsileondrafy]] * [[Ralambo]] (1575-1600) * [[Ralambovitaony]] * [[Ramakararo]] * [[Ramanano]] * Ramaromanompo na Ratsimilaho * Ramiakala na Andriantsihoenarivo (1710) * [[Ramieba]] * [[Ramifoky]] na Rafoga * Ramiteny (1670) * [[Ramitongoa]] * [[Ramitraho|Ramitraha]] * [[Ramitraho]] na Andriamahatantearivo (1807 - 1834) * [[Ranaimo]] na [[Ranaimo|Andriandrainarivo]] (nanjaka 1650-1727) * [[Ranavalona II]] (1829 – 1883) * [[Ranavalona III]] (1861 – 1917) * [[Ranavalona I]] (1778 –1861) * [[Randrianjomoina]] * [[Rangita]] (Rangitamanjakatrimovavy) (1520-1530) * [[Rapapango]] * Rasalea (atao hoe koa [[Retsila]] na Ramarato) * [[Rasoherina]] (1814 – 1868) * [[Ratongalaza]] * [[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]] * Ratrimolahy II na Ratrimolahy Ramasoandro * Ratrimolahy Ramasoandro na Ratrimolahy II * [[Ratsimamotoa]] * Ratsimanongarivo na Ratrimolahy na [[Andriamanetriarivo]] (1630 - 1718) * [[Ratsimilaho]] na Ramaromanompo * [[Ratsimivily]] * [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy * [[Ravalarivo]] na Ratiambahoaka * [[Ravatoverere]] * [[Razakatsitakatrandriana]] (1670-1675) * [[Reba]] * [[Refiafy]] (1851 - 1889) * [[Refotaka]] (1990 - 1922) * [[Rehandry]] * Rehandry II na Ikely * [[Rivoekembahoaka I]] * [[Rivoekembahoaka II]] == S == * [[Solontany]] (1796 - 1822) == T == * Tarane Vinany na Andriatahoranarivo (1837-1852) * [[Tehimbola]] (1790–1802) * [[Toera]] na Andriamilafikarivo (1852-1897) * [[Ratsimilaho|Tom Similaho]] (na Ratsimilaho) * [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy * [[Tompoemana]] * [[Tonanahary]] * [[Tsialana I]] (1809–1822) * [[Tsialana II]] (1883–1924) * [[Tsialana III]] (1948–1959) * [[Tsiampody]] (1830-1860) * [[Tsimalomo]] (1808-1822?) * [[Tsimamandy]] (1700-1760 ) * [[Tsimanompo]] * [[Tsimiaro I]] na Tsimiharo I (1822–1882) * [[Tsimiharo II|Tsimiaro II]] na na Tsimiharo II (1959 –1982) * [[Tsimiaro III]] na na Tsimiharo III * [[Tsimiovy]] na Andriamanely * [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Tsiverena]] (1890 - 1924) == V == * [[Varamena]] == Z == * [[Zakavolo (mpanjaka betsimisaraka)|Zakavolo]] * [[Zanahary (mpanjaka betsimisaraka)|Zanahary]] == Jereo koa == * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] tm97qcj2wesd0s9acgxdmmstik32nwn 1136378 1136376 2026-04-27T05:20:40Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1136378 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara'''. Hofenoina miandalana ity lisitra ity. == A == * [[Andriamandazoala]] * [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) * [[Andriamanafotsarivo]] * [[Andriamanahaka]] (1745-1765) * [[Andriamanalina I]] * [[Andriamanday]] (1560-1580) * [[Andriamandazoala]] (1540-1560) * [[Andriamandembarivo]] (1680-1700) * [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (/1685/1690 - 1712/1720) * [[Andriamanditsakarivo]] (1644 - 1664) * [[Andriamandresy]] (1560) * [[Andriamanelo]] (1540-1575) * [[Andriamanely]] * [[Andriamanetriarivo]] na Ratsimanongarivo na Ratrimolahy (1630 - 1718) * [[Andriamanisoarivo]] (1681 - 1700) * [[Andriamaroserana]] (1540 – 1560) * [[Andriamasinalina]] (1580 - 1600) * [[Andriamasinavalona]] ([[Andrianjakanavalondambo]]) (1675-1710) * [[Andriamasindohafandrana]] ([[Ramasindohafandrana]]) * [[Andriambarindry]] * [[Andriambelomasina]] (1730-1770) * [[Andriambeony]] (1766 - 1796) * [[Andriambolamena]] (1664 - 1680) * [[Andriamilafikarivo]] na [[Toera]] (1852-1897) * [[Andriamisara]] * [[Andriamitanosy]] * [[Andriamoraony]] * [[Andriampandramanenitra]] ([[Rafandramanenitra]]) * [[Andriampandrana]] * [[Andriampanolahy]] * [[Andriampanoleha]] (1600 - 1643) * [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy * [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) * [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) * [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) * [[Andrianamboniravina]] * [[Andrianampandrandrandava]] ([[Rafandrandrava]]) * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Andrianamponga I]] * [[Andriananjavonana]] * [[Andriandahifotsy]] (1610-1685) * [[Andriandranolava]] (Andranolava) * [[Andriandrazaka]] ([[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]]) (1710-1730) * [[Andrianerinerina]] * [[Andrianihoatra]] (1770-1771) * [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) * [[Andrianilaenarivo]] na [[Rakelisambae]] (1834-1837) * [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) * [[Andrianjafinandriamanitra]] ([[Andrianjafinjanahary]] na [[Andrianjafy]]) (1770-1787) * [[Andrianjaka]] (1610-1630) * [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] (1600-1610) * [[Andriantomponarivo]] (1700 - 1740) * [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (1650-1670) * [[Andriantsirotso]] * [[Andriantsitakatrandriana]] (1630-1650) * [[Andriantsoly]] (1822-1832) * Andriatahoranarivo na Tarane Vinany (1837-1852) == B == * [[Bahary]] (1800-1830) * [[Boanahajy]] (1802–1809) == C == * Chambanga (mpajaka antanosy) == D == * Diamarang Diamera (mpajaka antanosy) * Drian-Ramaka (mpajaka antanosy) == E == * [[Ebiby]] (1822 - 1852) == H == * [[Herontany]] (1810 - 1850) == I == * [[Iavy (mpanjaka betsimisaraka)|Iavy]] * Ikely na Rehandry II * [[Imasoandro]] * [[Impoinimery]] * [[Ingereza]] (1897-1904) * [[Isambo]] * Issa (1982-*) * [[Itrimo]] (1760-1800) == K == * [[Kamamy]] (1904) * [[Kozobe]] (1614–1639) == L == * [[Lahisalama]] (1853 - 1889) * [[Lahitafika]] (1889 - 1890) * [[Lamboeny II]] (1925–1938) * [[Lamboeny III]] * [[Lamboeny]] (1710–1790) * [[Lehimanjaka]] na [[Rehandry]] * [[Lengoabo]] == M == * [[Maka Andrianaresy]] (1808) * [[Marentoetse]] * [[Maseba]] * [[Mpanalina]] == N == * Naharova (1852-1869) == O == * [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy == R == * [[Rabararatavokoky]], * Rabefagnatrika * Rabefania * [[Rabefialy]] * [[Radama II]] (1829 – 1863) * [[Radama I]] (1793 – 1828) * [[Rafandrampohy]] * [[Rafohy]] (1530-1540) * [[Rahasamanarivo]] * [[Rakitroka Ratsileondrafy|Raikitroka Ratsileondrafy]] * [[Rainasa]] na Renasa na Raihasy na Resinaotse (1834) * [[Rainibahy]] * [[Rakanjobe]] * [[Rakelisambae]] na [[Andrianilaenarivo]] (1834-1837) * [[Rakitroka Ratsileondrafy]] * [[Ralambo]] (1575-1600) * [[Ralambovitaony]] * [[Ramakararo]] * [[Ramanano]] * Ramaromanompo na Ratsimilaho * Ramiakala na Andriantsihoenarivo (1710) * [[Ramieba]] * [[Ramifoky]] na Rafoga * Ramiteny (1670) * [[Ramitongoa]] * [[Ramitraho|Ramitraha]] * [[Ramitraho]] na Andriamahatantearivo (1807 - 1834) * [[Ranaimo]] na [[Ranaimo|Andriandrainarivo]] (nanjaka 1650-1727) * [[Ranavalona II]] (1829 – 1883) * [[Ranavalona III]] (1861 – 1917) * [[Ranavalona I]] (1778 –1861) * [[Randrianjomoina]] * [[Rangita]] (Rangitamanjakatrimovavy) (1520-1530) * [[Rapapango]] * Rasalea (atao hoe koa [[Retsila]] na Ramarato) * [[Rasoherina]] (1814 – 1868) * [[Ratongalaza]] * [[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]] * Ratrimolahy II na Ratrimolahy Ramasoandro * Ratrimolahy Ramasoandro na Ratrimolahy II * [[Ratsimamotoa]] * Ratsimanongarivo na Ratrimolahy na [[Andriamanetriarivo]] (1630 - 1718) * [[Ratsimilaho]] na Ramaromanompo * [[Ratsimivily]] * [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy * [[Ravalarivo]] na Ratiambahoaka * [[Ravatoverere]] * [[Razakatsitakatrandriana]] (1670-1675) * [[Reba]] * [[Refiafy]] (1851 - 1889) * [[Refotaka]] (1990 - 1922) * [[Rehandry]] * Rehandry II na Ikely * [[Rivoekembahoaka I]] * [[Rivoekembahoaka II]] == S == * [[Solontany]] (1796 - 1822) == T == * Tarane Vinany na Andriatahoranarivo (1837-1852) * [[Tehimbola]] (1790–1802) * [[Toera]] na Andriamilafikarivo (1852-1897) * [[Ratsimilaho|Tom Similaho]] (na Ratsimilaho) * [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy * [[Tompoemana]] * [[Tonanahary]] * [[Tsialana I]] (1809–1822) * [[Tsialana II]] (1883–1924) * [[Tsialana III]] (1948–1959) * [[Tsiampody]] (1830-1860) * [[Tsimalomo]] (1808-1822?) * [[Tsimamandy]] (1700-1760 ) * [[Tsimanompo]] * [[Tsimiaro I]] na Tsimiharo I (1822–1882) * [[Tsimiharo II|Tsimiaro II]] na na Tsimiharo II (1959 –1982) * [[Tsimiaro III]] na na Tsimiharo III * [[Tsimiovy]] na Andriamanely * [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Tsiverena]] (1890 - 1924) == V == * [[Varamena]] == Z == * [[Zakavolo (mpanjaka betsimisaraka)|Zakavolo]] * [[Zanahary (mpanjaka betsimisaraka)|Zanahary]] == Jereo koa == * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] d1sh9gbhnqymaopcsd0zvohqxrg9n81 1136379 1136378 2026-04-27T05:21:13Z Thelezifor 15140 1136379 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara'''. Hofenoina miandalana ity lisitra ity. == A == * [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) * [[Andriamanafotsarivo]] * [[Andriamanahaka]] (1745-1765) * [[Andriamanalina I]] * [[Andriamanday]] (1560-1580) * [[Andriamandazoala]] (1540-1560) * [[Andriamandembarivo]] (1680-1700) * [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (/1685/1690 - 1712/1720) * [[Andriamanditsakarivo]] (1644 - 1664) * [[Andriamandresy]] (1560) * [[Andriamanelo]] (1540-1575) * [[Andriamanely]] * [[Andriamanetriarivo]] na Ratsimanongarivo na Ratrimolahy (1630 - 1718) * [[Andriamanisoarivo]] (1681 - 1700) * [[Andriamaroserana]] (1540 – 1560) * [[Andriamasinalina]] (1580 - 1600) * [[Andriamasinavalona]] ([[Andrianjakanavalondambo]]) (1675-1710) * [[Andriamasindohafandrana]] ([[Ramasindohafandrana]]) * [[Andriambarindry]] * [[Andriambelomasina]] (1730-1770) * [[Andriambeony]] (1766 - 1796) * [[Andriambolamena]] (1664 - 1680) * [[Andriamilafikarivo]] na [[Toera]] (1852-1897) * [[Andriamisara]] * [[Andriamitanosy]] * [[Andriamoraony]] * [[Andriampandramanenitra]] ([[Rafandramanenitra]]) * [[Andriampandrana]] * [[Andriampanolahy]] * [[Andriampanoleha]] (1600 - 1643) * [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy * [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) * [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) * [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) * [[Andrianamboniravina]] * [[Andrianampandrandrandava]] ([[Rafandrandrava]]) * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Andrianamponga I]] * [[Andriananjavonana]] * [[Andriandahifotsy]] (1610-1685) * [[Andriandranolava]] (Andranolava) * [[Andriandrazaka]] ([[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]]) (1710-1730) * [[Andrianerinerina]] * [[Andrianihoatra]] (1770-1771) * [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) * [[Andrianilaenarivo]] na [[Rakelisambae]] (1834-1837) * [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) * [[Andrianjafinandriamanitra]] ([[Andrianjafinjanahary]] na [[Andrianjafy]]) (1770-1787) * [[Andrianjaka]] (1610-1630) * [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] (1600-1610) * [[Andriantomponarivo]] (1700 - 1740) * [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (1650-1670) * [[Andriantsirotso]] * [[Andriantsitakatrandriana]] (1630-1650) * [[Andriantsoly]] (1822-1832) * Andriatahoranarivo na Tarane Vinany (1837-1852) == B == * [[Bahary]] (1800-1830) * [[Boanahajy]] (1802–1809) == C == * Chambanga (mpajaka antanosy) == D == * Diamarang Diamera (mpajaka antanosy) * Drian-Ramaka (mpajaka antanosy) == E == * [[Ebiby]] (1822 - 1852) == H == * [[Herontany]] (1810 - 1850) == I == * [[Iavy (mpanjaka betsimisaraka)|Iavy]] * Ikely na Rehandry II * [[Imasoandro]] * [[Impoinimery]] * [[Ingereza]] (1897-1904) * [[Isambo]] * Issa (1982-*) * [[Itrimo]] (1760-1800) == K == * [[Kamamy]] (1904) * [[Kozobe]] (1614–1639) == L == * [[Lahisalama]] (1853 - 1889) * [[Lahitafika]] (1889 - 1890) * [[Lamboeny II]] (1925–1938) * [[Lamboeny III]] * [[Lamboeny]] (1710–1790) * [[Lehimanjaka]] na [[Rehandry]] * [[Lengoabo]] == M == * [[Maka Andrianaresy]] (1808) * [[Marentoetse]] * [[Maseba]] * [[Mpanalina]] == N == * Naharova (1852-1869) == O == * [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy == R == * [[Rabararatavokoky]], * Rabefagnatrika * Rabefania * [[Rabefialy]] * [[Radama II]] (1829 – 1863) * [[Radama I]] (1793 – 1828) * [[Rafandrampohy]] * [[Rafohy]] (1530-1540) * [[Rahasamanarivo]] * [[Rakitroka Ratsileondrafy|Raikitroka Ratsileondrafy]] * [[Rainasa]] na Renasa na Raihasy na Resinaotse (1834) * [[Rainibahy]] * [[Rakanjobe]] * [[Rakelisambae]] na [[Andrianilaenarivo]] (1834-1837) * [[Rakitroka Ratsileondrafy]] * [[Ralambo]] (1575-1600) * [[Ralambovitaony]] * [[Ramakararo]] * [[Ramanano]] * Ramaromanompo na Ratsimilaho * Ramiakala na Andriantsihoenarivo (1710) * [[Ramieba]] * [[Ramifoky]] na Rafoga * Ramiteny (1670) * [[Ramitongoa]] * [[Ramitraho|Ramitraha]] * [[Ramitraho]] na Andriamahatantearivo (1807 - 1834) * [[Ranaimo]] na [[Ranaimo|Andriandrainarivo]] (nanjaka 1650-1727) * [[Ranavalona II]] (1829 – 1883) * [[Ranavalona III]] (1861 – 1917) * [[Ranavalona I]] (1778 –1861) * [[Randrianjomoina]] * [[Rangita]] (Rangitamanjakatrimovavy) (1520-1530) * [[Rapapango]] * Rasalea (atao hoe koa [[Retsila]] na Ramarato) * [[Rasoherina]] (1814 – 1868) * [[Ratongalaza]] * [[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]] * Ratrimolahy II na Ratrimolahy Ramasoandro * Ratrimolahy Ramasoandro na Ratrimolahy II * [[Ratsimamotoa]] * Ratsimanongarivo na Ratrimolahy na [[Andriamanetriarivo]] (1630 - 1718) * [[Ratsimilaho]] na Ramaromanompo * [[Ratsimivily]] * [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy * [[Ravalarivo]] na Ratiambahoaka * [[Ravatoverere]] * [[Razakatsitakatrandriana]] (1670-1675) * [[Reba]] * [[Refiafy]] (1851 - 1889) * [[Refotaka]] (1990 - 1922) * [[Rehandry]] * Rehandry II na Ikely * [[Rivoekembahoaka I]] * [[Rivoekembahoaka II]] == S == * [[Solontany]] (1796 - 1822) == T == * Tarane Vinany na Andriatahoranarivo (1837-1852) * [[Tehimbola]] (1790–1802) * [[Toera]] na Andriamilafikarivo (1852-1897) * [[Ratsimilaho|Tom Similaho]] (na Ratsimilaho) * [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy * [[Tompoemana]] * [[Tonanahary]] * [[Tsialana I]] (1809–1822) * [[Tsialana II]] (1883–1924) * [[Tsialana III]] (1948–1959) * [[Tsiampody]] (1830-1860) * [[Tsimalomo]] (1808-1822?) * [[Tsimamandy]] (1700-1760 ) * [[Tsimanompo]] * [[Tsimiaro I]] na Tsimiharo I (1822–1882) * [[Tsimiharo II|Tsimiaro II]] na na Tsimiharo II (1959 –1982) * [[Tsimiaro III]] na na Tsimiharo III * [[Tsimiovy]] na Andriamanely * [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Tsiverena]] (1890 - 1924) == V == * [[Varamena]] == Z == * [[Zakavolo (mpanjaka betsimisaraka)|Zakavolo]] * [[Zanahary (mpanjaka betsimisaraka)|Zanahary]] == Jereo koa == * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] kmu01pat442aiqs3iuw5fpqf54blyvn 1136384 1136379 2026-04-27T05:38:35Z Thelezifor 15140 Nanampy anarana 1136384 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara'''. Hofenoina miandalana ity lisitra ity. == A == * [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) * [[Andriamanafotsarivo]] * [[Andriamanahaka]] (1745-1765) * [[Andriamanalina I]] * [[Andriamanday]] (1560-1580) * [[Andriamandazoala]] (1540-1560) * [[Andriamandembarivo]] (1680-1700) * [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (/1685/1690 - 1712/1720) * [[Andriamanditsakarivo]] (1644 - 1664) * [[Andriamandresy]] (1560) * [[Andriamanelo]] (1540-1575) * [[Andriamanely]] * [[Andriamanetriarivo]] na Ratsimanongarivo na Ratrimolahy (1630 - 1718) * [[Andriamanisoarivo]] (1681 - 1700) * [[Andriamaroserana]] (1540 – 1560) * [[Andriamasinalina]] (1580 - 1600) * [[Andriamasinavalona]] ([[Andrianjakanavalondambo]]) (1675-1710) * [[Andriamasindohafandrana]] ([[Ramasindohafandrana]]) * [[Andriambarindry]] * [[Andriambelomasina]] (1730-1770) * [[Andriambeony]] (1766 - 1796) * [[Andriambolamena]] (1664 - 1680) * [[Andriamilafikarivo]] na [[Toera]] (1852-1897) * [[Andriamisara]] * [[Andriamitanosy]] * [[Andriamoraony]] * [[Andriampandramanenitra]] ([[Rafandramanenitra]]) * [[Andriampandrana]] * [[Andriampanolahy]] * [[Andriampanoleha]] (1600 - 1643) * [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy * [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) * [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) * [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) * [[Andrianamboniravina]] * [[Andrianampandrandrandava]] ([[Rafandrandrava]]) * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Andrianamponga I]] * [[Andriananjavonana]] * [[Andriandahifotsy]] (1610-1685) * [[Andriandranolava]] (Andranolava) * [[Andriandrazaka]] ([[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]]) (1710-1730) * [[Andrianerinerina]] * [[Andrianihoatra]] (1770-1771) * [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) * [[Andrianilaenarivo]] na [[Rakelisambae]] (1834-1837) * [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) * [[Andrianjafinandriamanitra]] ([[Andrianjafinjanahary]] na [[Andrianjafy]]) (1770-1787) * [[Andrianjaka]] (1610-1630) * [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] (1600-1610) * [[Andriantomponarivo]] (1700 - 1740) * [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (1650-1670) * [[Andriantsirotso]] * [[Andriantsitakatrandriana]] (1630-1650) * [[Andriantsoly]] (1822-1832) * Andriatahoranarivo na Tarane Vinany (1837-1852) == B == * [[Bahary]] (1800-1830) * [[Boanahajy]] (1802–1809) == C == * Chambanga (mpajaka antanosy) == D == * Diamarang Diamera (mpajaka antanosy) * Drian-Ramaka (mpajaka antanosy) == E == * [[Ebiby]] (1822 - 1852) == H == * [[Herontany]] (1810 - 1850) == I == * [[Iavy (mpanjaka betsimisaraka)|Iavy]] * Ikely na Rehandry II * [[Imasoandro]] * [[Impoinimery]] * [[Ingereza]] (1897-1904) * [[Isambo]] * Issa (1982-*) * [[Itrimo]] (1760-1800) == K == * [[Kamamy]] (1904) * [[Kozobe]] (1614–1639) == L == * [[Lahisalama]] (1853 - 1889) * [[Lahitafika]] (1889 - 1890) * [[Lamboeny II]] (1925–1938) * [[Lamboeny III]] * [[Lamboeny]] (1710–1790) * [[Lehimanjaka]] na [[Rehandry]] * [[Lengoabo]] == M == * [[Maka Andrianaresy]] (1808) * [[Marentoetse]] * [[Maseba]] * [[Mpanalina]] == N == * Naharova (1852-1869) == O == * [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy == R == * [[Rabararatavokoky]], * Rabefagnatrika * Rabefania * [[Rabefialy]] * [[Radama II]] (1829 – 1863) * [[Radama I]] (1793 – 1828) * [[Rafandrampohy]] * [[Rafohy]] (1530-1540) * [[Rahasamanarivo]] * [[Rakitroka Ratsileondrafy|Raikitroka Ratsileondrafy]] * [[Rainasa]] na Renasa na Raihasy na Resinaotse (1834) * [[Rainibahy]] * [[Rakanjobe]] * [[Rakelisambae]] na [[Andrianilaenarivo]] (1834-1837) * [[Rakitroka Ratsileondrafy]] * [[Ralambo]] (1575-1600) * [[Ralambovitaony]] * [[Ramakararo]] * [[Ramanano]] * Ramaromanompo na Ratsimilaho * Ramiakala na Andriantsihoenarivo (1710) * [[Ramieba]] * [[Ramifoky]] na Rafoga * Ramiteny (1670) * [[Ramitongoa]] * [[Ramitraho|Ramitraha]] * [[Ramitraho]] na Andriamahatantearivo (1807 - 1834) * [[Ranaimo]] na [[Ranaimo|Andriandrainarivo]] (nanjaka 1650-1727) * [[Ranavalona II]] (1829 – 1883) * [[Ranavalona III]] (1861 – 1917) * [[Ranavalona I]] (1778 –1861) * [[Randrianjomoina]] * [[Rangita]] (Rangitamanjakatrimovavy) (1520-1530) * [[Rapapango]] * Rasalea (atao hoe koa [[Retsila]] na Ramarato) * [[Rasimbanonony]] (mpanjaka betsileo) * [[Rasoherina]] (1814 – 1868) * [[Ratongalaza]] * [[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]] * Ratrimolahy II na Ratrimolahy Ramasoandro * Ratrimolahy Ramasoandro na Ratrimolahy II * [[Ratsimamotoa]] * Ratsimanongarivo na Ratrimolahy na [[Andriamanetriarivo]] (1630 - 1718) * [[Ratsimilaho]] na Ramaromanompo * [[Ratsimivily]] * [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy * [[Ravalarivo]] na Ratiambahoaka * [[Ravatoverere]] * [[Razakatsitakatrandriana]] (1670-1675) * [[Reba]] * [[Refiafy]] (1851 - 1889) * [[Refotaka]] (1990 - 1922) * [[Rehandry]] * Rehandry II na Ikely * [[Rivoekembahoaka I]] * [[Rivoekembahoaka II]] == S == * [[Solontany]] (1796 - 1822) == T == * Tarane Vinany na Andriatahoranarivo (1837-1852) * [[Tehimbola]] (1790–1802) * [[Toera]] na Andriamilafikarivo (1852-1897) * [[Ratsimilaho|Tom Similaho]] (na Ratsimilaho) * [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy * [[Tompoemana]] * [[Tonanahary]] * [[Tsialana I]] (1809–1822) * [[Tsialana II]] (1883–1924) * [[Tsialana III]] (1948–1959) * [[Tsiampody]] (1830-1860) * [[Tsimalomo]] (1808-1822?) * [[Tsimamandy]] (1700-1760 ) * [[Tsimanompo]] * [[Tsimiaro I]] na Tsimiharo I (1822–1882) * [[Tsimiharo II|Tsimiaro II]] na na Tsimiharo II (1959 –1982) * [[Tsimiaro III]] na na Tsimiharo III * [[Tsimiovy]] na Andriamanely * [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Tsiverena]] (1890 - 1924) == V == * [[Varamena]] == Z == * [[Zakavolo (mpanjaka betsimisaraka)|Zakavolo]] * [[Zanahary (mpanjaka betsimisaraka)|Zanahary]] == Jereo koa == * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] 0pc4orac789pa188w7cpndn2kce8tup 1136427 1136384 2026-04-27T07:16:17Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1136427 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara'''. Hofenoina miandalana ity lisitra ity. == A == * [[Andriamahatindriarivo]] (1730-1760) * [[Andriamanafotsarivo]] * [[Andriamanahaka]] (1745-1765) * [[Andriamanalina I]] * [[Andriamanday]] (1560-1580) * [[Andriamandazoala]] (1540-1560) * [[Andriamandembarivo]] (1680-1700) * [[Andriamandisoarivo]] (Tsimanata) (/1685/1690 - 1712/1720) * [[Andriamanditsakarivo]] (1644 - 1664) * [[Andriamandresy]] (1560) * [[Andriamanelo]] (1540-1575) * [[Andriamanely]] * [[Andriamanetriarivo]] na Ratsimanongarivo na Ratrimolahy (1630 - 1718) * [[Andriamanisoarivo]] (1681 - 1700) * [[Andriamaroserana]] (1540 – 1560) * [[Andriamasinalina]] (1580 - 1600) * [[Andriamasinavalona]] ([[Andrianjakanavalondambo]]) (1675-1710) * [[Andriamasindohafandrana]] ([[Ramasindohafandrana]]) * [[Andriambarindry]] * [[Andriambelomasina]] (1730-1770) * [[Andriambeony]] (1766 - 1796) * [[Andriambolamena]] (1664 - 1680) * [[Andriamilafikarivo]] na [[Toera]] (1852-1897) * [[Andriamisara]] * [[Andriamitanosy]] * [[Andriamoraony]] * [[Andriampandramanenitra]] ([[Rafandramanenitra]]) * [[Andriampandrana]] * [[Andriampanolahy]] * [[Andriampanoleha]] (1600 - 1643) * [[Andrianaginarivo]] (1777-1778), mpanjakavavy * [[Andrianahilitsy]] (1760-1767) * [[Andrianamboatsimarofy]] (1774 - 1794) * [[Andrianamboniarivo]] (Toakafa) (1720-1730) * [[Andrianamboniravina]] * [[Andrianampandrandrandava]] ([[Rafandrandrava]]) * [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) * [[Andrianamponga I]] * [[Andriananjavonana]] * [[Andriandahifotsy]] (1610-1685) * [[Andriandranolava]] (Andranolava) * [[Andriandrazaka]] ([[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]]) (1710-1730) * [[Andrianerinerina]] * [[Andrianihoatra]] (1770-1771) * [[Andrianikeniarivo]] (1771-1777) * [[Andrianilaenarivo]] na [[Rakelisambae]] (1834-1837) * [[Andrianiveniarivo]] (1767-1770) * [[Andrianjafinandriamanitra]] ([[Andrianjafinjanahary]] na [[Andrianjafy]]) (1770-1787) * [[Andrianjaka]] (1610-1630) * [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] (1600-1610) * [[Andriantomponarivo]] (1700 - 1740) * [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (1650-1670) * [[Andriantsirotso]] * [[Andriantsitakatrandriana]] (1630-1650) * [[Andriantsoly]] (1822-1832) * [[Andriatahoranarivo]] na [[Tarane Vinany]] (1837-1852) == B == * [[Bahary]] (1800-1830) * [[Boanahajy]] (1802–1809) == C == * [[Chambanga]] (mpajaka antanosy) == D == * [[Diamarang Diamera]] (mpajaka antanosy) * [[Drian-Ramaka]] (mpajaka antanosy) == E == * [[Ebiby]] (1822 - 1852) == H == * [[Herontany]] (1810 - 1850) == I == * [[Iavy (mpanjaka betsimisaraka)|Iavy]] * Ikely na Rehandry II * [[Imasoandro]] * [[Impoinimery]] * [[Ingereza]] (1897-1904) * [[Isambo]] * Issa (1982-*) * [[Itrimo]] (1760-1800) == K == * [[Kamamy]] (1904) * [[Kozobe]] (1614–1639) == L == * [[Lahisalama]] (1853 - 1889) * [[Lahitafika]] (1889 - 1890) * [[Lamboeny II]] (1925–1938) * [[Lamboeny III]] * [[Lamboeny]] (1710–1790) * [[Lehimanjaka]] na [[Rehandry]] * [[Lengoabo]] == M == * [[Maka Andrianaresy]] (1808) * [[Marentoetse]] * [[Maseba]] * [[Mpanalina]] == N == * Naharova (1852-1869) == O == * [[Oantitsy]] (1832-1836), mpanjakavavy == R == * [[Rabararatavokoky]], * Rabefagnatrika * Rabefania * [[Rabefialy]] * [[Radama II]] (1829 – 1863) * [[Radama I]] (1793 – 1828) * [[Rafandrampohy]] * [[Rafohy]] (1530-1540) * [[Rahasamanarivo]] * [[Rakitroka Ratsileondrafy|Raikitroka Ratsileondrafy]] * [[Rainasa]] na Renasa na Raihasy na Resinaotse (1834) * [[Rainibahy]] * [[Rakanjobe]] * [[Rakelisambae]] na [[Andrianilaenarivo]] (1834-1837) * [[Rakitroka Ratsileondrafy]] * [[Ralambo]] (1575-1600) * [[Ralambovitaony]] * [[Ramakararo]] * [[Ramanano]] * Ramaromanompo na Ratsimilaho * Ramiakala na Andriantsihoenarivo (1710) * [[Ramieba]] * [[Ramifoky]] na Rafoga * Ramiteny (1670) * [[Ramitongoa]] * [[Ramitraho|Ramitraha]] * [[Ramitraho]] na Andriamahatantearivo (1807 - 1834) * [[Ranaimo]] na [[Ranaimo|Andriandrainarivo]] (nanjaka 1650-1727) * [[Ranavalona II]] (1829 – 1883) * [[Ranavalona III]] (1861 – 1917) * [[Ranavalona I]] (1778 –1861) * [[Randrianjomoina]] * [[Rangita]] (Rangitamanjakatrimovavy) (1520-1530) * [[Rapapango]] * Rasalea (atao hoe koa [[Retsila]] na Ramarato) * [[Rasimbanonony]] (mpanjaka betsileo) * [[Rasoherina]] (1814 – 1868) * [[Ratongalaza]] * [[Ratrimo (mpanjaka betsileo)|Ratrimo]] * Ratrimolahy II na Ratrimolahy Ramasoandro * Ratrimolahy Ramasoandro na Ratrimolahy II * [[Ratsimamotoa]] * Ratsimanongarivo na Ratrimolahy na [[Andriamanetriarivo]] (1630 - 1718) * [[Ratsimilaho]] na Ramaromanompo * [[Ratsimivily]] * [[Ravahiny]] (1778-1808), mpanjakavavy * [[Ravalarivo]] na Ratiambahoaka * [[Ravatoverere]] * [[Razakatsitakatrandriana]] (1670-1675) * [[Reba]] * [[Refiafy]] (1851 - 1889) * [[Refotaka]] (1990 - 1922) * [[Rehandry]] * Rehandry II na Ikely * [[Rivoekembahoaka I]] * [[Rivoekembahoaka II]] == S == * [[Solontany]] (1796 - 1822) == T == * Tarane Vinany na Andriatahoranarivo (1837-1852) * [[Tehimbola]] (1790–1802) * [[Toera]] na Andriamilafikarivo (1852-1897) * [[Ratsimilaho|Tom Similaho]] (na Ratsimilaho) * [[Tombola]] (1778), mpanjakavavy * [[Tompoemana]] * [[Tonanahary]] * [[Tsialana I]] (1809–1822) * [[Tsialana II]] (1883–1924) * [[Tsialana III]] (1948–1959) * [[Tsiampody]] (1830-1860) * [[Tsimalomo]] (1808-1822?) * [[Tsimamandy]] (1700-1760 ) * [[Tsimanompo]] * [[Tsimiaro I]] na Tsimiharo I (1822–1882) * [[Tsimiharo II|Tsimiaro II]] na na Tsimiharo II (1959 –1982) * [[Tsimiaro III]] na na Tsimiharo III * [[Tsimiovy]] na Andriamanely * [[Tsiomeko]] (1836-1840), mpanjakavavy * [[Tsiverena]] (1890 - 1924) == V == * [[Varamena]] == Z == * [[Zakavolo (mpanjaka betsimisaraka)|Zakavolo]] * [[Zanahary (mpanjaka betsimisaraka)|Zanahary]] == Jereo koa == * [[Tantaran' i Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] k82xnwnaa3khdgrazxvvm4mosh9tdmf 0 299306 1136428 2026-04-27T07:20:07Z Thelezifor 15140 Mpanjaka malagasy 1136428 wikitext text/x-wiki '''Andriamanahaka''' na '''Andriamanahake''' dia mpanjaka [[mahafaly]] tao amn' ny [[Fanjakan' i Linta]] teo anelanelan' ny taona 1745 sy 1765. == Jereo koa == * [[Fanjakana mahafaly]] * [[Fanjakan' i Linta]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] ry2utc972rwddsxgyhiu4us9w59unpr 1136435 1136428 2026-04-27T08:57:52Z Thelezifor 15140 Mpanjaka teto Madagasikara 1136435 wikitext text/x-wiki '''Andriamanahaka''' na '''Andriamanahake''' dia mpanjaka [[mahafaly]] tao amn' ny [[Fanjakan' i Linta]] teo anelanelan' ny taona 1745 sy 1765. Mpanjaka maroserana mampiasa ny fahefany amin' ny faritany stratejika izy, niantoka ny filaminan' ny fiarahamonina sy ny fomban-drazana tao amin' ny faritra nanjakany, ao anatin' ny tontolon' ny firosoana manany amin' ny fanavaozana ara-pôlitika tao amin' ny faritra atsimo sy ny fanamafisana ny kolontsaina. == Tantara == === Fiaviana === Andriamanahaka dia mpanjaka avy amin' ny [[Maroserana]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Linta]], iray amin' ny fanjakana lehibe tao amin' ny faritra [[Mahafaly]] tamin' ny taonjato faha-18 (anisany ny [[Fanjakan' i Menarandra]] sy ny [[Fanjakan' i Sakatovo]] ary ny [[Fanjakan' i Onilahy]]), vokatry ny fiovana ara-pôlitika nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-17. Nanjakan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]], izay mpiady nampihatra tsikelikely, ny mponina tao an-toerana. Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fandaminana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ary ara-pivavahana tao amin' ny tanin' ny Mahafaly io firazanana io, izay nifindra monina avy any atsinanan' i [[Madagasikara]] na avy any [[Isandra]] tamin' ny taona 1600 tany ho any. === Fifandimbiasana === Ao amin' ny fitohizan' ny tarana-mpanjakan' i Linta, Andriamanahaka diampanjaka tamin' ny tapaky ny taonjato faha-18 (1745–1765). Izy no nandimby an' [[Andriantomponarivo]], tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18 (1700–1740), ary nodimbiasan' i [[Andriambeony]], izay nanjaka tamin' ny tapany faharoa tamin' io taonjato io (1766–1796). Ny fotoam-panjakany dia mifanitsy amin' ny dingana lehibe nisongadinan' ny fanamafisana ny fahefana sy ny fizarazaran' ny faritany izany. Nizara ny [[Fanjakan' i Linta]] tamin' ny taona 1750 tany ho any ka niteraka ny [[Fanjakan' i Onilahy]]. == Fitondrana == === Forotry ny fahefana === Nanjaka tao amin' ny faritra ao amin' ny faritanin-dranon' i [[Linta]] (ony any ilany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]]) Andriamanahaka, anisan' izany ny vavaranon' ilay ony sy ny manodidina, izay fantatra ankehitriny amin' ny fisian' ny fasa-mpanjaka ao (indrindra any akaikin' [[Androka]]). Ny fahefana dia niankina amin' ny fifehezana ny loharanon-drano izay ilaina amin' ny fahaveloman' ny fiarahamonina, sy ny kijana izay ilaina amin' ny fiompiana, ary ny omby izay harena lehibe sy fisehoan' ny voninahitry ny fanjakana. === Fandaminana ny fiarahamonina sy fitantanana === Ny fitondran' Andriamanahaka dia nahitana fitantanana voalanjalanja teo amin' ny fifandraisam-piarahamonin' ny [[Mahafaly]]. Anisan' izany ny fampiraisana ny foko maro teo ambany fahefany (Renilamy) sy ny fokon' ny mpanjaka, ny fanamafisana ny fahefan' ny mpanjaka ary ny fampidirana ny firafitry ny rohim-mpirazanana teo an-toerana. Izany rehetra izany dia nifototra tamin' ny fitsipika sy ny maha ara-dalàna ny maha mpitarika ara-pombafombam-pivavahana ny mpanjaka. === Fivavahana sy kolontsaina === Ny taonjato faha-18 dia vanim-potoan' ny fanamafisana ny fomban-drazana mahafaly, izay singa mandrafitra ny fiainana ara-piarahamonina sy ara-pôlitika. Anisan' izany ny fampandrosoana ny fampiasana ny [[aloalo]] (izay anaingoana ny fasana); ny fanorenana [[fasana]] lehibe vita amin' ny vato; ny fanomezana lanja ny [[hazomanga]] izay mariky ny fahefana; ny maha ivon' ny lafim-piainana rehetra [[Fady (malagasy)|fady]]; ary ny [[Fivavahana amin' ny razana|fanompoam-pivavahana]] atao amin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] izay fototra maha ara-dalàna ny fitondrana ara-pôlitika. Araka izany dia mpiantoka ny filaminan' izao rehetra izao sy ny filaminan' ny fiarahamonina koa ny mpanjaka. === Fifandraisana amin' ny manodidina sy ny any ivelany === Nandray anjara tamin' ny fitandroana ny fizakan-tena ara-pôlitikan' ny Mahafaly ny mpanjaka Andriamanahaka. Ny fitondrany dia tao anatin' ny vanim-potoana izay azo lazaina fa nisy fitoniana ihany, izay nialoha ny fiovana lehibe. Nitombo ny tsindry avy amin' ny fanjakana manodidina, indrindra ny [[Bara]] any atsinanana. Tao koa ny fanitaran-tany nataon' ny [[fanjakana sakalava]] any avaratra. Nanampy izany ny fiovana tsikelikely teto [[Madagasikara]] izay nifandray amin' ny varotra ivelany avy any an-dranomasina ([[Fivarotana andevo|varotra andevo]] sy varotra [[basy]]). == Lova == Tafiditra ao anatin' ny fitohizan' ny tarana-mpanjaka izay mbola voatahiry ao amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara ny mpanjaka Andriamanahaka. Mifamatotra amin' ireo mpanjaka ireo, izay mbola mitazona ny fomban-drazana sy ny tetiarana ary ny rafi-panjakana ara-drazana ankehitriny ny taranaky mpanjakan' i Linta amin' izao fotoana izao, toa ny mpanjaka Efionjonane. == Jereo koa == * [[Fanjakana mahafaly]] * [[Fanjakan' i Linta]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] nin6yax72xj9ht0iri9eo3w4jx4q7bs 1136436 1136435 2026-04-27T09:08:48Z Thelezifor 15140 Loharano 1136436 wikitext text/x-wiki '''Andriamanahaka''' na '''Andriamanahake''' dia mpanjaka [[mahafaly]] tao amn' ny [[Fanjakan' i Linta]] teo anelanelan' ny taona 1745 sy 1765<ref><small>"[https://vetso.serasera.org/tononkalo/ny-andri-fara/madagasikara-fahagola-sy-faha-mpanjaka-tohiny01? Madagaskara fahagla sy faha mmanjaka]", ''vetso.serasera.org''</small></ref>. Mpanjaka maroserana mampiasa ny fahefany amin' ny faritany stratejika izy, niantoka ny filaminan' ny fiarahamonina sy ny fomban-drazana tao amin' ny faritra nanjakany, ao anatin' ny tontolon' ny firosoana manany amin' ny fanavaozana ara-pôlitika tao amin' ny faritra atsimo sy ny fanamafisana ny kolontsaina. == Tantara == === Fiaviana === Andriamanahaka dia mpanjaka avy amin' ny [[Maroserana]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Linta]], iray amin' ny fanjakana lehibe tao amin' ny faritra [[Mahafaly]] tamin' ny taonjato faha-18 (anisany ny [[Fanjakan' i Menarandra]] sy ny [[Fanjakan' i Sakatovo]] ary ny [[Fanjakan' i Onilahy]]), vokatry ny fiovana ara-pôlitika nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-17. Nanjakan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]], izay mpiady nampihatra tsikelikely, ny mponina tao an-toerana. Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fandaminana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ary ara-pivavahana tao amin' ny tanin' ny Mahafaly io firazanana io, izay nifindra monina avy any atsinanan' i [[Madagasikara]] na avy any [[Isandra]] tamin' ny taona 1600 tany ho any. === Fifandimbiasana === Ao amin' ny fitohizan' ny tarana-mpanjakan' i Linta, Andriamanahaka diampanjaka tamin' ny tapaky ny taonjato faha-18 (1745–1765). Izy no nandimby an' [[Andriantomponarivo]], tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18 (1700–1740), ary nodimbiasan' i [[Andriambeony]], izay nanjaka tamin' ny tapany faharoa tamin' io taonjato io (1766–1796). Ny fotoam-panjakany dia mifanitsy amin' ny dingana lehibe nisongadinan' ny fanamafisana ny fahefana sy ny fizarazaran' ny faritany izany. Nizara ny [[Fanjakan' i Linta]] tamin' ny taona 1750 tany ho any ka niteraka ny [[Fanjakan' i Onilahy]]. == Fitondrana == === Forotry ny fahefana === Nanjaka tao amin' ny faritra ao amin' ny faritanin-dranon' i [[Linta]] (ony any ilany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]]) Andriamanahaka, anisan' izany ny vavaranon' ilay ony sy ny manodidina, izay fantatra ankehitriny amin' ny fisian' ny fasa-mpanjaka ao (indrindra any akaikin' [[Androka]]). Ny fahefana dia niankina amin' ny fifehezana ny loharanon-drano izay ilaina amin' ny fahaveloman' ny fiarahamonina, sy ny kijana izay ilaina amin' ny fiompiana, ary ny omby izay harena lehibe sy fisehoan' ny voninahitry ny fanjakana. === Fandaminana ny fiarahamonina sy fitantanana === Ny fitondran' Andriamanahaka dia nahitana fitantanana voalanjalanja teo amin' ny fifandraisam-piarahamonin' ny [[Mahafaly]]. Anisan' izany ny fampiraisana ny foko maro teo ambany fahefany (Renilamy) sy ny fokon' ny mpanjaka, ny fanamafisana ny fahefan' ny mpanjaka ary ny fampidirana ny firafitry ny rohim-mpirazanana teo an-toerana. Izany rehetra izany dia nifototra tamin' ny fitsipika sy ny maha ara-dalàna ny maha mpitarika ara-pombafombam-pivavahana ny mpanjaka. === Fivavahana sy kolontsaina === Ny taonjato faha-18 dia vanim-potoan' ny fanamafisana ny fomban-drazana mahafaly, izay singa mandrafitra ny fiainana ara-piarahamonina sy ara-pôlitika. Anisan' izany ny fampandrosoana ny fampiasana ny [[aloalo]] (izay anaingoana ny fasana); ny fanorenana [[fasana]] lehibe vita amin' ny vato; ny fanomezana lanja ny [[hazomanga]] izay mariky ny fahefana; ny maha ivon' ny lafim-piainana rehetra [[Fady (malagasy)|fady]]; ary ny [[Fivavahana amin' ny razana|fanompoam-pivavahana]] atao amin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] izay fototra maha ara-dalàna ny fitondrana ara-pôlitika. Araka izany dia mpiantoka ny filaminan' izao rehetra izao sy ny filaminan' ny fiarahamonina koa ny mpanjaka. === Fifandraisana amin' ny manodidina sy ny any ivelany === Nandray anjara tamin' ny fitandroana ny fizakan-tena ara-pôlitikan' ny Mahafaly ny mpanjaka Andriamanahaka. Ny fitondrany dia tao anatin' ny vanim-potoana izay azo lazaina fa nisy fitoniana ihany, izay nialoha ny fiovana lehibe. Nitombo ny tsindry avy amin' ny fanjakana manodidina, indrindra ny [[Bara]] any atsinanana. Tao koa ny fanitaran-tany nataon' ny [[fanjakana sakalava]] any avaratra. Nanampy izany ny fiovana tsikelikely teto [[Madagasikara]] izay nifandray amin' ny varotra ivelany avy any an-dranomasina ([[Fivarotana andevo|varotra andevo]] sy varotra [[basy]]). == Lova == Tafiditra ao anatin' ny fitohizan' ny [[tarana-mpanjaka]] izay mbola voatahiry ao amin' ny faritra atsimon' i [[Madagasikara]] ny mpanjaka Andriamanahaka. Mifamatotra amin' ireo mpanjaka ireo, izay mbola mitazona ny fomban-drazana sy ny tetiarana ary ny rafi-panjakana ara-drazana ankehitriny ny taranaky mpanjakan' i Linta amin' izao fotoana izao, toa ny mpanjaka [[Efionjonane]]<ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/patrimoine-les-tombeaux-mahafaly-desacralises/ Patrimoine : Les tombeaux Mahafaly désacralisés]", ''midi-madagasikara.mg''</small></ref>. == Jereo koa == * [[Fanjakana mahafaly]] * [[Fanjakan' i Linta]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == 8ji3izhdx7a2imvruoqlqxgl31gm4et 1136437 1136436 2026-04-27T09:22:14Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1136437 wikitext text/x-wiki '''Andriamanahaka''' na '''Andriamanahake''' dia mpanjaka [[mahafaly]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Linta]] teo anelanelan' ny taona 1745 sy 1765<ref><small>"[https://vetso.serasera.org/tononkalo/ny-andri-fara/madagasikara-fahagola-sy-faha-mpanjaka-tohiny01? Madagaskara fahagla sy faha mmanjaka]", ''vetso.serasera.org''</small></ref>. Mpanjaka [[maroserana]] mampiasa ny fahefany amin' ny faritany stratejika izy, niantoka ny filaminan' ny fiarahamonina sy ny fomban-drazana tao amin' ny faritra nanjakany, ao anatin' ny tontolon' ny firosoana mankany amin' ny fiovana ara-pôlitika lehibe tao amin' ny faritra atsimo sy ny fanamafisana ny kolontsaina. == Tantara == === Fiaviana === Andriamanahaka dia mpanjaka avy amin' ny [[Maroserana]] tao amin' ny [[Fanjakan' i Linta]], iray amin' ny fanjakana lehibe tao amin' ny faritra [[Mahafaly]] tamin' ny taonjato faha-18 (anisany ny [[Fanjakan' i Menarandra]] sy ny [[Fanjakan' i Sakatovo]] ary ny [[Fanjakan' i Onilahy]]), vokatry ny fiovana ara-pôlitika nanomboka tamin' ny faran' ny taonjato faha-17. Nanjakan' ny tarana-mpanjaka [[Maroserana]], izay mpiady nampihatra tsikelikely, ny mponina tao an-toerana. Nanana anjara toerana lehibe teo amin' ny fandaminana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy ary ara-pivavahana tao amin' ny tanin' ny Mahafaly io firazanana io, izay nifindra monina avy any atsinanan' i [[Madagasikara]] na avy any [[Isandra]] tamin' ny taona 1600 tany ho any. === Fifandimbiasana === Ao amin' ny fitohizan' ny tarana-mpanjakan' i Linta, Andriamanahaka diampanjaka tamin' ny tapaky ny taonjato faha-18 (1745–1765). Izy no nandimby an' [[Andriantomponarivo]], tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18 (1700–1740), ary nodimbiasan' i [[Andriambeony]], izay nanjaka tamin' ny tapany faharoa tamin' io taonjato io (1766–1796). Ny fotoam-panjakany dia mifanitsy amin' ny dingana lehibe nisongadinan' ny fanamafisana ny fahefana sy ny fizarazaran' ny faritany izany. Nizara ny [[Fanjakan' i Linta]] tamin' ny taona 1750 tany ho any ka niteraka ny [[Fanjakan' i Onilahy]]. == Fitondrana == === Forotry ny fahefana === Nanjaka tao amin' ny faritra ao amin' ny faritanin-dranon' i [[Linta]] (ony any ilany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]]) Andriamanahaka, anisan' izany ny vavaranon' ilay ony sy ny manodidina, izay fantatra ankehitriny amin' ny fisian' ny fasa-mpanjaka ao (indrindra any akaikin' [[Androka]]). Ny fahefana dia niankina amin' ny fifehezana ny loharanon-drano izay ilaina amin' ny fahaveloman' ny fiarahamonina, sy ny kijana izay ilaina amin' ny fiompiana, ary ny omby izay harena lehibe sy fisehoan' ny voninahitry ny fanjakana. === Fandaminana ny fiarahamonina sy fitantanana === Ny fitondran' Andriamanahaka dia nahitana fitantanana voalanjalanja teo amin' ny fifandraisam-piarahamonin' ny [[Mahafaly]]. Anisan' izany ny fampiraisana ny foko maro teo ambany fahefany (Renilamy) sy ny fokon' ny mpanjaka, ny fanamafisana ny fahefan' ny mpanjaka ary ny fampidirana ny firafitry ny rohim-mpirazanana teo an-toerana. Izany rehetra izany dia nifototra tamin' ny fitsipika sy ny maha ara-dalàna ny maha mpitarika ara-pombafombam-pivavahana ny mpanjaka. === Fivavahana sy kolontsaina === Ny taonjato faha-18 dia vanim-potoan' ny fanamafisana ny fomban-drazana mahafaly, izay singa mandrafitra ny fiainana ara-piarahamonina sy ara-pôlitika. Anisan' izany ny fampandrosoana ny fampiasana ny [[aloalo]] (izay anaingoana ny fasana); ny fanorenana [[fasana]] lehibe vita amin' ny vato; ny fanomezana lanja ny [[hazomanga]] izay mariky ny fahefana; ny maha ivon' ny lafim-piainana rehetra [[Fady (malagasy)|fady]]; ary ny [[Fivavahana amin' ny razana|fanompoam-pivavahana]] atao amin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] izay fototra maha ara-dalàna ny fitondrana ara-pôlitika. Araka izany dia mpiantoka ny filaminan' izao rehetra izao sy ny filaminan' ny fiarahamonina koa ny mpanjaka. === Fifandraisana amin' ny manodidina sy ny any ivelany === Nandray anjara tamin' ny fitandroana ny fizakan-tena ara-pôlitikan' ny Mahafaly ny mpanjaka Andriamanahaka. Ny fitondrany dia tao anatin' ny vanim-potoana izay azo lazaina fa nisy fitoniana ihany, izay nialoha ny fiovana lehibe. Nitombo ny tsindry avy amin' ny fanjakana manodidina, indrindra ny [[Bara]] any atsinanana. Tao koa ny fanitaran-tany nataon' ny [[fanjakana sakalava]] any avaratra. Nanampy izany ny fiovana tsikelikely teto [[Madagasikara]] izay nifandray amin' ny varotra ivelany avy any an-dranomasina ([[Fivarotana andevo|varotra andevo]] sy varotra [[basy]]). == Lova == Tafiditra ao anatin' ny fitohizan' ny [[tarana-mpanjaka]] izay mbola voatahiry ao amin' ny faritra atsimon' i [[Madagasikara]] ny mpanjaka Andriamanahaka. Mifamatotra amin' ireo mpanjaka ireo, izay mbola mitazona ny fomban-drazana sy ny tetiarana ary ny rafi-panjakana ara-drazana ankehitriny ny taranaky mpanjakan' i Linta amin' izao fotoana izao, toa ny mpanjaka [[Efionjonane]]<ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/patrimoine-les-tombeaux-mahafaly-desacralises/ Patrimoine : Les tombeaux Mahafaly désacralisés]", ''midi-madagasikara.mg''</small></ref>. == Jereo koa == * [[Fanjakana mahafaly]] * [[Fanjakan' i Linta]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Loharano sy fanamarihana == 73qmguhce0bxej222w5419m90cjfe6t 0 299307 1136446 2026-04-27T11:20:05Z Thelezifor 15140 Karazana sokatra an-tanety 1136446 wikitext text/x-wiki [[Sary:Astrochelys yniphora.jpg|vignette|357x357px|Angonoka (''Astrochelys yniphora'')]] Ny '''''Astrochelys yniphora''''' dia karazana [[sokatra]] an-tanety ao amin' ny fianakaviana ''[[Sokatra an-tanety|Testudinidae]]'', izay tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Atao hoe '''angonoka''' izy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Hita ao amin' ny faritra kely eo amin' ny 25 ka hatramin' ny 60 km² ao amin' ny faritry ny [[Helodranon' i Baly]] sy ao amin' ny tanànan' i [[Soalala]] ity sokatra ity. Ilay mpahay siansa frantsay Léon Vaillant no nandinika sy namariparitra voalohany ity karazan-tsokatra ity tamin' ny taona 1885. Tamin' ny taona 2012 dia teo anelanelan' ny 440 sy 700 monja no tavela tany an' ala. Atahorana ho ripaka noho ny doro tanety natao hamoronana toerana fiandrasana omby sy fanangonana azy io ho an' ny varotra iraisam-pirenena tsy ara-dalàna, ilay karazana, ka heverin' ny [[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN) ho "tandindomin-doza" (CR), izay nampidirina ao amin' ny lisitry ny karazana 100 atahorana ho lany tamingana indrindra eran-tany tamin' ny Septambra 2012. == Fanasokajiana == Ny karazany roa mandrafitra ny antokon' ny ''[[Astrochelys]]'' dia ny ''Astrochelys yniphora'' sy ny ''[[Astrochelys radiata]]'' dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara ary anisan' ny fianakavian' ny sokatra an-tanety ''[[Sokatra an-tanety|Testudinidae]]''. * ''Astrochelys'' ** ''Astrochelys radiata'' ** ''Astrochelys yniphora'' ''Astrochelys yniphora'' est synonyme de ''Testudo yniphora'' ainsi que de ''Geochelone yniphora'' (ITIS) == Famariparitna == [[Sary:Paradisio tortue.JPG|vignette|''Astrochelys yniphora'']] Manana halava 36,1 hatramin' ny 48,6 sm ary milanja 7,2 hatramin' ny 18,9 kg ny lahy lehibe amin' ny ''Astrochelys yniphora''. Ny lahy dia lehibe noho ny vavy izay manana halava dia 30,7 ka hatramin' ny 42,6 sm sy milanjany 5,5 hatramin' ny 12 kg. Araka ny filazan' i Smith, amin' ny Oktobra ka hatramin' ny Mey dia mihinana ny zavamaniry ao amin' ny toeram-ponenany voajanahary izy, indrindra ny bozaka (''[[Poaceae]]'') sy ny [[ahitra]], indrindra ny zavamaniry ao amin' ny antoko ''[[Bauhinia]]'' sy ''[[Terminalia]]''. Na tsy nisy fahitana azy mihinana karazana [[volotsangana]] velona, dia mihinana ny ravin' ny volotsangana maina izay ataony lafika ity karazana ity. Haniny koa ny biby madinika maina mpihinana nofo na tain'ny lambo (''[[Potamochoerus]]''). Mahatratra ny fahalehibeazany ara-pananahana ny angonoka amin' ny fahadimy ambin' ny folo taona ka afaka miteraka. Manomboka amin' ny tapaky ny volana Janoary ka hatramin' ny faran' ny volana Mey ny vanim-potoan' ny fananahana. Afaka miteraka hatramin' ny inefatra isan-taona (salanisa 2,45 eo ho eo) sy manatody iray hatramin' ny enina (salanisa 3,2) ny vavy. Manodidina ny 72&nbsp;% amin' ny atody no mitsaika, ary eo amin' ny 55&nbsp;% ny tahan' ny foy. Noho izany, ny salan-tahan' ny fahavokaran' ny vavy dia eo amin' ny 4,3 isan-taona. == Faritra ahitana azy sy toeram-ponenany == [[Sary:Madagascar Angonoka range map template.svg|vignette|Faritra eto Madagasikara ahitana ny angonoka]] Na dia tsy nihoatra ny 13 km² aza ny isan' ny sokatra angonoka tamin' ny taona 2008, na dia teo aza ny fanadihadiana teo aloha izay milaza fa manodidina ny 60 km², dia mety hahatratra 70 ka hatramin' ny 92 km² ny toeram-ponenana mety amin' ny fivoaran' ilay karazana. Amin' izao fotoana izao dia misy toerana dimy miavaka tsara ny faritra ahitana azy: ny roa ao atsinanan' ny reniranon' Andranomavo ao Sada sy Behata, ary ny telo any andrefan' io renirano io ao Ambatomainty sy ao Betainalika ary ao Andrafiafaly. Ny haabo' ny toeram-ponenan' ny ''Astrochelys yniphora'' dia tsy latsaky ny 50 m any amin' ny faritra misy [[ala honko]] sy hivoka ary [[ala maina]], indrindra any amin' ny faritra misy kirihitra heverina ho faritra faharoa misy ala maina, na dia eo aza ny fisian' ny vanim-potoanan' ny orana misongadina. Ireo kirihitra ireo, izay tsy mahatratra roa metatra ny haavony, dia ahitana hazobotry, volotsangana, bozaka, ary faritra malalaka tsy misy zavamaniry. Anisan' izany ny karazana ''[[Bauhinia]]'' sy ny volotsangana ao amn' ny antoko ''[[Terminalia]]'', ary ny kirihitra ahitra ny karazana ''[[Perrierbambos madagascariensis]]''. == Jereo koa == * [[Sokatra]] * ''[[Astrochelys]]'' * ''[[Astrochelys radiata]]'' * ''[[Testudo]]'' * ''[[Geochelone]]'' 97x9v77o9kxq9fqnr6f5sum9ippydwr 1136447 1136446 2026-04-27T11:20:30Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Angonoka]] ho [[Astrochelys yniphora]] i Thelezifor 1136446 wikitext text/x-wiki [[Sary:Astrochelys yniphora.jpg|vignette|357x357px|Angonoka (''Astrochelys yniphora'')]] Ny '''''Astrochelys yniphora''''' dia karazana [[sokatra]] an-tanety ao amin' ny fianakaviana ''[[Sokatra an-tanety|Testudinidae]]'', izay tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Atao hoe '''angonoka''' izy io amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Hita ao amin' ny faritra kely eo amin' ny 25 ka hatramin' ny 60 km² ao amin' ny faritry ny [[Helodranon' i Baly]] sy ao amin' ny tanànan' i [[Soalala]] ity sokatra ity. Ilay mpahay siansa frantsay Léon Vaillant no nandinika sy namariparitra voalohany ity karazan-tsokatra ity tamin' ny taona 1885. Tamin' ny taona 2012 dia teo anelanelan' ny 440 sy 700 monja no tavela tany an' ala. Atahorana ho ripaka noho ny doro tanety natao hamoronana toerana fiandrasana omby sy fanangonana azy io ho an' ny varotra iraisam-pirenena tsy ara-dalàna, ilay karazana, ka heverin' ny [[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN) ho "tandindomin-doza" (CR), izay nampidirina ao amin' ny lisitry ny karazana 100 atahorana ho lany tamingana indrindra eran-tany tamin' ny Septambra 2012. == Fanasokajiana == Ny karazany roa mandrafitra ny antokon' ny ''[[Astrochelys]]'' dia ny ''Astrochelys yniphora'' sy ny ''[[Astrochelys radiata]]'' dia tsy hita afa-tsy eto Madagasikara ary anisan' ny fianakavian' ny sokatra an-tanety ''[[Sokatra an-tanety|Testudinidae]]''. * ''Astrochelys'' ** ''Astrochelys radiata'' ** ''Astrochelys yniphora'' ''Astrochelys yniphora'' est synonyme de ''Testudo yniphora'' ainsi que de ''Geochelone yniphora'' (ITIS) == Famariparitna == [[Sary:Paradisio tortue.JPG|vignette|''Astrochelys yniphora'']] Manana halava 36,1 hatramin' ny 48,6 sm ary milanja 7,2 hatramin' ny 18,9 kg ny lahy lehibe amin' ny ''Astrochelys yniphora''. Ny lahy dia lehibe noho ny vavy izay manana halava dia 30,7 ka hatramin' ny 42,6 sm sy milanjany 5,5 hatramin' ny 12 kg. Araka ny filazan' i Smith, amin' ny Oktobra ka hatramin' ny Mey dia mihinana ny zavamaniry ao amin' ny toeram-ponenany voajanahary izy, indrindra ny bozaka (''[[Poaceae]]'') sy ny [[ahitra]], indrindra ny zavamaniry ao amin' ny antoko ''[[Bauhinia]]'' sy ''[[Terminalia]]''. Na tsy nisy fahitana azy mihinana karazana [[volotsangana]] velona, dia mihinana ny ravin' ny volotsangana maina izay ataony lafika ity karazana ity. Haniny koa ny biby madinika maina mpihinana nofo na tain'ny lambo (''[[Potamochoerus]]''). Mahatratra ny fahalehibeazany ara-pananahana ny angonoka amin' ny fahadimy ambin' ny folo taona ka afaka miteraka. Manomboka amin' ny tapaky ny volana Janoary ka hatramin' ny faran' ny volana Mey ny vanim-potoan' ny fananahana. Afaka miteraka hatramin' ny inefatra isan-taona (salanisa 2,45 eo ho eo) sy manatody iray hatramin' ny enina (salanisa 3,2) ny vavy. Manodidina ny 72&nbsp;% amin' ny atody no mitsaika, ary eo amin' ny 55&nbsp;% ny tahan' ny foy. Noho izany, ny salan-tahan' ny fahavokaran' ny vavy dia eo amin' ny 4,3 isan-taona. == Faritra ahitana azy sy toeram-ponenany == [[Sary:Madagascar Angonoka range map template.svg|vignette|Faritra eto Madagasikara ahitana ny angonoka]] Na dia tsy nihoatra ny 13 km² aza ny isan' ny sokatra angonoka tamin' ny taona 2008, na dia teo aza ny fanadihadiana teo aloha izay milaza fa manodidina ny 60 km², dia mety hahatratra 70 ka hatramin' ny 92 km² ny toeram-ponenana mety amin' ny fivoaran' ilay karazana. Amin' izao fotoana izao dia misy toerana dimy miavaka tsara ny faritra ahitana azy: ny roa ao atsinanan' ny reniranon' Andranomavo ao Sada sy Behata, ary ny telo any andrefan' io renirano io ao Ambatomainty sy ao Betainalika ary ao Andrafiafaly. Ny haabo' ny toeram-ponenan' ny ''Astrochelys yniphora'' dia tsy latsaky ny 50 m any amin' ny faritra misy [[ala honko]] sy hivoka ary [[ala maina]], indrindra any amin' ny faritra misy kirihitra heverina ho faritra faharoa misy ala maina, na dia eo aza ny fisian' ny vanim-potoanan' ny orana misongadina. Ireo kirihitra ireo, izay tsy mahatratra roa metatra ny haavony, dia ahitana hazobotry, volotsangana, bozaka, ary faritra malalaka tsy misy zavamaniry. Anisan' izany ny karazana ''[[Bauhinia]]'' sy ny volotsangana ao amn' ny antoko ''[[Terminalia]]'', ary ny kirihitra ahitra ny karazana ''[[Perrierbambos madagascariensis]]''. == Jereo koa == * [[Sokatra]] * ''[[Astrochelys]]'' * ''[[Astrochelys radiata]]'' * ''[[Testudo]]'' * ''[[Geochelone]]'' 97x9v77o9kxq9fqnr6f5sum9ippydwr 0 299308 1136448 2026-04-27T11:20:30Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Angonoka]] ho [[Astrochelys yniphora]] i Thelezifor 1136448 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Astrochelys yniphora]] nnc0zizxna5853bgxer6k7b4sohade0