Lalao

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mg">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>mgwiki</dbname>
    <base>https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Rakitra</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Manokana</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dinika</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Mpikambana</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dinika amin'ny mpikambana</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dinika amin'ny Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Sary</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dinika amin'ny sary</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dinika amin'ny MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Endrika</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dinika amin'ny endrika</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Fanoroana</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dinika amin'ny fanoroana</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Sokajy</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dinika amin'ny sokajy</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussion module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Lalao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8517</id>
    <revision>
      <id>1136956</id>
      <parentid>1131799</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1136956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3577" sha1="b0xoq1ubrpoe4bpenjv8hxwnp3tifzv" xml:space="preserve">{{Orphan|date=Martsa 2010}}
[[Sary:Pieter Bruegel d. Ä. 041b.jpg|thumb|321x321px|ankavanana|Pieter Bruegel l'Ancien - ''Jeux d'enfants'' (&quot;Kilalaon-jaza&quot;) - 1560]]

Ny '''kilalao''' dia hetsika voalamina, entin'ny fitiavana manao azy, ary tsindraindray atao mba hianarana zavatra, indrindra ho an'ny ankizy. Tsy mitovy amin' ny amin'ny [[asa]] atao hahazoan-[[karama]] sy amin'ny ny [[taozavatra]] ny kilalao, izay atao ho an'ny fanehoana hevitra. Na dia izany aza dia manjavozavo ny efitra manasaraka azy ireo, ary maro ny kilalao (tanterahin' ny mpilalao matihanina ohatra) izay lazaina fa asa sy ny taozavatra lazaina fa asa. 

Ny mamaritra ny kilalao dia ny tanjona anaovana azy sy ny fitsipika mifehy azy ary [[fifaninanana]] momba azy. Ny kilalao dia matetika mamporisika ny fampiasana ny hatsilon-tsaina na ny hery, ary tsindraindray izy roa no ampiasaina. 

[[Sary:Paul Cézanne, Les joueurs de carte (1892-95).jpg|Paul Cézanne, Les Joueurs de Carte (Mpilalao Karatra), 1892-1895|thumb|225px|right]]

== Kilalao sy fampianarana ==

=== Kilalao: fitaovam-pampianarana ===

Mandritry ny ela, ny [[mpampianatra]] dia nanambany ny kilalao. Ho an'i [[Herbert Spencer]], ny « kilalao dia fampiasana ny ambon-kery mihoatra, karazana sopapan'ny tanora. » Na dia nanana mpisolo-vava aza ny kilalao tamin'ny mpampianatra tamin'ny [[Tantara]] (azo lazaina [[Platona]] na [[John Locke]], [[filôzôfy]] grika sy anglisy niaina tamin'ny [[taonjato faha 17]]), ny anjara asan'ny filalaovana amin'ny fivoaran'ny zaza dia tsy fantatra ary nambaniana raha tsy tamin'ny taonjato faha 20.

=== Ny lalao sy ny fianarana ===

Ny lalao pedagôjika dia manana anjara amin'ny fahazoana ny fahaizana. Eken'ny mpampianatra ankehitriny fa ilaina ny milalao, ho an'ny antony manaraka:
* Tia sy mila milalao ny ankizy. Hita fa mankaleo ny fianarana zavatra (lesona) rehefa ela ny ela, ka mety ho tiany ny mianatra rehefa atao kilalao ilay izy.
* Miaraka milalao ny mpilalao ary tsy variandriana intsony ilay zaza mianatra satria ao amin'ilay kilalao ny eritreriny rehetra fa tsy any amin'ny zavatra hafa, tsy tahaka ny fianarana tsotra ilay mila mihaino lalandava ary mety mitondra ny eritreritr'ilay ankizy eny ankafa.
* Manamafy ny fitairana ny ny faharesena.

== Jereo koa ==

=== Boky ===
* Pascal Deru, ''Le Jeu vous va si bien !'', éditions Le Souffle d'Or, 2006. {{ISBN|2 84058 287 2}}
* Pascal Carre, ''Le guide des jeux pour la planète'', éditions Yves Michel, 2008
* Jacques Henriot, ''Le jeu'', PUF, 1969
* Jacques Henriot, ''Sous couleur de jouer : la métaphore ludique'', José Corti, 1989
* Alain Guy, ''Savoir jouer : du jeu d'adresse à l'adresse du jeu'', 1993
* Gilbert Boss, « Jeu et philosophie », Revue de Métaphysique et de Morale, Paris, 1979, n° 4. (p. 493-520)
* Gilles Brougère, ''Jeu et Education'', L'Harmattan, 1995
* Gilles Brougère, ''Jouer / Apprendre'', Economia, 2005
* [[Roger Caillois]], &quot;Les jeux et les hommes&quot;, Gallimard, 1957 (ISBN 2-07-032672-1)
* [[Eugen Fink]], &quot;Le jeu comme symbole du monde&quot;,  Traduit de l’allemand par Hans Hildenbrand et Alex Lindenberg, Collection « Arguments »,les éditions de minuit, 248 pages,1966 (ISBN : 2707301302), EAN13 : 9782707301307
* Nicole de Grandmont, &quot;Pédagogie du jeu&quot;. Montréal: Éditions Logiques, 1995
* Donald W. Winnicott, ''Jeu et réalité : l'espace potentiel'', Gallimard,1975 (''Playing and Reality'', 1971)
* Daniel Sibony, ''Le jeu et la passe'', Seuil, 1997
=== Rohy ivelany ===

* [http://www.dbnl.org/tekst/huiz003homo01_01/ ''Homo Ludens.'']

{{vangovango}}

[[Sokajy:Kilalao|*]]</text>
      <sha1>b0xoq1ubrpoe4bpenjv8hxwnp3tifzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136957</id>
      <parentid>1136956</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Kilalao]] ho [[Lalao]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3577" sha1="b0xoq1ubrpoe4bpenjv8hxwnp3tifzv" xml:space="preserve">{{Orphan|date=Martsa 2010}}
[[Sary:Pieter Bruegel d. Ä. 041b.jpg|thumb|321x321px|ankavanana|Pieter Bruegel l'Ancien - ''Jeux d'enfants'' (&quot;Kilalaon-jaza&quot;) - 1560]]

Ny '''kilalao''' dia hetsika voalamina, entin'ny fitiavana manao azy, ary tsindraindray atao mba hianarana zavatra, indrindra ho an'ny ankizy. Tsy mitovy amin' ny amin'ny [[asa]] atao hahazoan-[[karama]] sy amin'ny ny [[taozavatra]] ny kilalao, izay atao ho an'ny fanehoana hevitra. Na dia izany aza dia manjavozavo ny efitra manasaraka azy ireo, ary maro ny kilalao (tanterahin' ny mpilalao matihanina ohatra) izay lazaina fa asa sy ny taozavatra lazaina fa asa. 

Ny mamaritra ny kilalao dia ny tanjona anaovana azy sy ny fitsipika mifehy azy ary [[fifaninanana]] momba azy. Ny kilalao dia matetika mamporisika ny fampiasana ny hatsilon-tsaina na ny hery, ary tsindraindray izy roa no ampiasaina. 

[[Sary:Paul Cézanne, Les joueurs de carte (1892-95).jpg|Paul Cézanne, Les Joueurs de Carte (Mpilalao Karatra), 1892-1895|thumb|225px|right]]

== Kilalao sy fampianarana ==

=== Kilalao: fitaovam-pampianarana ===

Mandritry ny ela, ny [[mpampianatra]] dia nanambany ny kilalao. Ho an'i [[Herbert Spencer]], ny « kilalao dia fampiasana ny ambon-kery mihoatra, karazana sopapan'ny tanora. » Na dia nanana mpisolo-vava aza ny kilalao tamin'ny mpampianatra tamin'ny [[Tantara]] (azo lazaina [[Platona]] na [[John Locke]], [[filôzôfy]] grika sy anglisy niaina tamin'ny [[taonjato faha 17]]), ny anjara asan'ny filalaovana amin'ny fivoaran'ny zaza dia tsy fantatra ary nambaniana raha tsy tamin'ny taonjato faha 20.

=== Ny lalao sy ny fianarana ===

Ny lalao pedagôjika dia manana anjara amin'ny fahazoana ny fahaizana. Eken'ny mpampianatra ankehitriny fa ilaina ny milalao, ho an'ny antony manaraka:
* Tia sy mila milalao ny ankizy. Hita fa mankaleo ny fianarana zavatra (lesona) rehefa ela ny ela, ka mety ho tiany ny mianatra rehefa atao kilalao ilay izy.
* Miaraka milalao ny mpilalao ary tsy variandriana intsony ilay zaza mianatra satria ao amin'ilay kilalao ny eritreriny rehetra fa tsy any amin'ny zavatra hafa, tsy tahaka ny fianarana tsotra ilay mila mihaino lalandava ary mety mitondra ny eritreritr'ilay ankizy eny ankafa.
* Manamafy ny fitairana ny ny faharesena.

== Jereo koa ==

=== Boky ===
* Pascal Deru, ''Le Jeu vous va si bien !'', éditions Le Souffle d'Or, 2006. {{ISBN|2 84058 287 2}}
* Pascal Carre, ''Le guide des jeux pour la planète'', éditions Yves Michel, 2008
* Jacques Henriot, ''Le jeu'', PUF, 1969
* Jacques Henriot, ''Sous couleur de jouer : la métaphore ludique'', José Corti, 1989
* Alain Guy, ''Savoir jouer : du jeu d'adresse à l'adresse du jeu'', 1993
* Gilbert Boss, « Jeu et philosophie », Revue de Métaphysique et de Morale, Paris, 1979, n° 4. (p. 493-520)
* Gilles Brougère, ''Jeu et Education'', L'Harmattan, 1995
* Gilles Brougère, ''Jouer / Apprendre'', Economia, 2005
* [[Roger Caillois]], &quot;Les jeux et les hommes&quot;, Gallimard, 1957 (ISBN 2-07-032672-1)
* [[Eugen Fink]], &quot;Le jeu comme symbole du monde&quot;,  Traduit de l’allemand par Hans Hildenbrand et Alex Lindenberg, Collection « Arguments »,les éditions de minuit, 248 pages,1966 (ISBN : 2707301302), EAN13 : 9782707301307
* Nicole de Grandmont, &quot;Pédagogie du jeu&quot;. Montréal: Éditions Logiques, 1995
* Donald W. Winnicott, ''Jeu et réalité : l'espace potentiel'', Gallimard,1975 (''Playing and Reality'', 1971)
* Daniel Sibony, ''Le jeu et la passe'', Seuil, 1997
=== Rohy ivelany ===

* [http://www.dbnl.org/tekst/huiz003homo01_01/ ''Homo Ludens.'']

{{vangovango}}

[[Sokajy:Kilalao|*]]</text>
      <sha1>b0xoq1ubrpoe4bpenjv8hxwnp3tifzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136961</id>
      <parentid>1136957</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Teny malagasy</comment>
      <origin>1136961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4030" sha1="6ar1gni82fw1u3e9rybkau7ajdnaoxo" xml:space="preserve">{{Orphan|date=Martsa 2010}}
[[Sary:Pieter Bruegel d. Ä. 041b.jpg|thumb|321x321px|ankavanana|Pieter Bruegel l'Ancien - ''Jeux d'enfants'' (&quot;Kilalaon-jaza&quot;) - 1560]]

Ny '''lalao''' na '''kilalao''' dia hetsika voalamina, entin'ny fitiavana manao azy, ary tsindraindray atao mba hianarana zavatra, indrindra ho an'ny ankizy. Tsy mitovy amin' ny amin'ny [[asa]] atao hahazoan-[[karama]] sy amin'ny ny [[taozavatra]] ny alao na kilalao, izay atao ho an'ny fanehoana hevitra. Na dia izany aza dia manjavozavo ny efitra manasaraka azy ireo, ary maro ny lalao na kilalao (tanterahin' ny mpilalao matihanina ohatra) izay lazaina fa asa sy ny taozavatra lazaina fa asa. 

Ny tanjona anaovana azy sy ny fitsipika mifehy azy ary [[fifaninanana]] momba azy no mamaritra ny lalao na kilalao. Ny kilalao dia matetika mamporisika ny fampiasana ny hatsilon-tsaina na ny hery, ary tsindraindray izy roa no ampiasaina. 

== Teny malagasy ==
Manondro zavatra mitovy ny teny hoe &quot;kilalao&quot; sy &quot;lalao&quot; amin' ny ankapobeny, nefa ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; no manondro indrindra ny zavatra azo tsapain-tanana ifantohan' ny hetsika filalaovana, ohatra ny [[saribakoly]], ny [[baolina]], ny [[papangohazo]]. Ny teny hoe &quot;lalao&quot; dia manondro indrindra hetsika misy fandaminana, ka mety hahakasika ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]] na zavatra hafa izany. 

[[Sary:Paul Cézanne, Les joueurs de carte (1892-95).jpg|Paul Cézanne, Les Joueurs de Carte (Mpilalao Karatra), 1892-1895|thumb|225px|right]]

== Lalao sy fampianarana ==

=== Lalao: fitaovam-pampianarana ===

Mandritry ny ela, ny [[mpampianatra]] dia nanambany ny kilalao. Ho an'i [[Herbert Spencer]], ny « kilalao dia fampiasana ny ambon-kery mihoatra, karazana sopapan'ny tanora. » Na dia nanana mpisolo-vava aza ny kilalao tamin'ny mpampianatra tamin'ny [[Tantara]] (azo lazaina [[Platona]] na [[John Locke]], [[filôzôfy]] grika sy anglisy niaina tamin'ny [[taonjato faha 17]]), ny anjara asan'ny filalaovana amin'ny fivoaran'ny zaza dia tsy fantatra ary nambaniana raha tsy tamin'ny taonjato faha 20.

=== Lalao sy fianarana ===

Ny lalao pedagôjika dia manana anjara amin'ny fahazoana ny fahaizana. Eken'ny mpampianatra ankehitriny fa ilaina ny milalao, ho an'ny antony manaraka:
* Tia sy mila milalao ny ankizy. Hita fa mankaleo ny fianarana zavatra (lesona) rehefa ela ny ela, ka mety ho tiany ny mianatra rehefa atao kilalao ilay izy.
* Miaraka milalao ny mpilalao ary tsy variandriana intsony ilay zaza mianatra satria ao amin'ilay kilalao ny eritreriny rehetra fa tsy any amin'ny zavatra hafa, tsy tahaka ny fianarana tsotra ilay mila mihaino lalandava ary mety mitondra ny eritreritr'ilay ankizy eny ankafa.
* Manamafy ny fitairana ny ny faharesena.

== Jereo koa ==

=== Boky ===
* Pascal Deru, ''Le Jeu vous va si bien !'', éditions Le Souffle d'Or, 2006. {{ISBN|2 84058 287 2}}
* Pascal Carre, ''Le guide des jeux pour la planète'', éditions Yves Michel, 2008
* Jacques Henriot, ''Le jeu'', PUF, 1969
* Jacques Henriot, ''Sous couleur de jouer : la métaphore ludique'', José Corti, 1989
* Alain Guy, ''Savoir jouer : du jeu d'adresse à l'adresse du jeu'', 1993
* Gilbert Boss, « Jeu et philosophie », Revue de Métaphysique et de Morale, Paris, 1979, n° 4. (p. 493-520)
* Gilles Brougère, ''Jeu et Education'', L'Harmattan, 1995
* Gilles Brougère, ''Jouer / Apprendre'', Economia, 2005
* [[Roger Caillois]], &quot;Les jeux et les hommes&quot;, Gallimard, 1957 (ISBN 2-07-032672-1)
* [[Eugen Fink]], &quot;Le jeu comme symbole du monde&quot;,  Traduit de l’allemand par Hans Hildenbrand et Alex Lindenberg, Collection « Arguments »,les éditions de minuit, 248 pages,1966 (ISBN : 2707301302), EAN13 : 9782707301307
* Nicole de Grandmont, &quot;Pédagogie du jeu&quot;. Montréal: Éditions Logiques, 1995
* Donald W. Winnicott, ''Jeu et réalité : l'espace potentiel'', Gallimard,1975 (''Playing and Reality'', 1971)
* Daniel Sibony, ''Le jeu et la passe'', Seuil, 1997
=== Rohy ivelany ===

* [http://www.dbnl.org/tekst/huiz003homo01_01/ ''Homo Ludens.'']

{{vangovango}}

[[Sokajy:Kilalao|*]]</text>
      <sha1>6ar1gni82fw1u3e9rybkau7ajdnaoxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136962</id>
      <parentid>1136961</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Namafa soratra tsy ilaina</comment>
      <origin>1136962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4002" sha1="ar6gpy3tva6yow6vqan8iudzgk3awf8" xml:space="preserve">[[Sary:Pieter Bruegel d. Ä. 041b.jpg|thumb|321x321px|ankavanana|Pieter Bruegel l'Ancien - ''Jeux d'enfants'' (&quot;Kilalaon-jaza&quot;) - 1560]]

Ny '''lalao''' na '''kilalao''' dia hetsika voalamina, entin'ny fitiavana manao azy, ary tsindraindray atao mba hianarana zavatra, indrindra ho an'ny ankizy. Tsy mitovy amin' ny amin'ny [[asa]] atao hahazoan-[[karama]] sy amin'ny ny [[taozavatra]] ny alao na kilalao, izay atao ho an'ny fanehoana hevitra. Na dia izany aza dia manjavozavo ny efitra manasaraka azy ireo, ary maro ny lalao na kilalao (tanterahin' ny mpilalao matihanina ohatra) izay lazaina fa asa sy ny taozavatra lazaina fa asa. 

Ny tanjona anaovana azy sy ny fitsipika mifehy azy ary [[fifaninanana]] momba azy no mamaritra ny lalao na kilalao. Ny kilalao dia matetika mamporisika ny fampiasana ny hatsilon-tsaina na ny hery, ary tsindraindray izy roa no ampiasaina. 

== Teny malagasy ==
Manondro zavatra mitovy ny teny hoe &quot;kilalao&quot; sy &quot;lalao&quot; amin' ny ankapobeny, nefa ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; no manondro indrindra ny zavatra azo tsapain-tanana ifantohan' ny hetsika filalaovana, ohatra ny [[saribakoly]], ny [[baolina]], ny [[papangohazo]]. Ny teny hoe &quot;lalao&quot; dia manondro indrindra hetsika misy fandaminana, ka mety hahakasika ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]] na zavatra hafa izany. 

[[Sary:Paul Cézanne, Les joueurs de carte (1892-95).jpg|Paul Cézanne, Les Joueurs de Carte (Mpilalao Karatra), 1892-1895|thumb|225px|right]]

== Lalao sy fampianarana ==

=== Lalao: fitaovam-pampianarana ===

Mandritry ny ela, ny [[mpampianatra]] dia nanambany ny kilalao. Ho an'i [[Herbert Spencer]], ny « kilalao dia fampiasana ny ambon-kery mihoatra, karazana sopapan'ny tanora. » Na dia nanana mpisolo-vava aza ny kilalao tamin'ny mpampianatra tamin'ny [[Tantara]] (azo lazaina [[Platona]] na [[John Locke]], [[filôzôfy]] grika sy anglisy niaina tamin'ny [[taonjato faha 17]]), ny anjara asan'ny filalaovana amin'ny fivoaran'ny zaza dia tsy fantatra ary nambaniana raha tsy tamin'ny taonjato faha 20.

=== Lalao sy fianarana ===

Ny lalao pedagôjika dia manana anjara amin'ny fahazoana ny fahaizana. Eken'ny mpampianatra ankehitriny fa ilaina ny milalao, ho an'ny antony manaraka:
* Tia sy mila milalao ny ankizy. Hita fa mankaleo ny fianarana zavatra (lesona) rehefa ela ny ela, ka mety ho tiany ny mianatra rehefa atao kilalao ilay izy.
* Miaraka milalao ny mpilalao ary tsy variandriana intsony ilay zaza mianatra satria ao amin'ilay kilalao ny eritreriny rehetra fa tsy any amin'ny zavatra hafa, tsy tahaka ny fianarana tsotra ilay mila mihaino lalandava ary mety mitondra ny eritreritr'ilay ankizy eny ankafa.
* Manamafy ny fitairana ny ny faharesena.

== Jereo koa ==

=== Boky ===
* Pascal Deru, ''Le Jeu vous va si bien !'', éditions Le Souffle d'Or, 2006. {{ISBN|2 84058 287 2}}
* Pascal Carre, ''Le guide des jeux pour la planète'', éditions Yves Michel, 2008
* Jacques Henriot, ''Le jeu'', PUF, 1969
* Jacques Henriot, ''Sous couleur de jouer : la métaphore ludique'', José Corti, 1989
* Alain Guy, ''Savoir jouer : du jeu d'adresse à l'adresse du jeu'', 1993
* Gilbert Boss, « Jeu et philosophie », Revue de Métaphysique et de Morale, Paris, 1979, n° 4. (p. 493-520)
* Gilles Brougère, ''Jeu et Education'', L'Harmattan, 1995
* Gilles Brougère, ''Jouer / Apprendre'', Economia, 2005
* [[Roger Caillois]], &quot;Les jeux et les hommes&quot;, Gallimard, 1957 (ISBN 2-07-032672-1)
* [[Eugen Fink]], &quot;Le jeu comme symbole du monde&quot;,  Traduit de l’allemand par Hans Hildenbrand et Alex Lindenberg, Collection « Arguments »,les éditions de minuit, 248 pages,1966 (ISBN : 2707301302), EAN13 : 9782707301307
* Nicole de Grandmont, &quot;Pédagogie du jeu&quot;. Montréal: Éditions Logiques, 1995
* Donald W. Winnicott, ''Jeu et réalité : l'espace potentiel'', Gallimard,1975 (''Playing and Reality'', 1971)
* Daniel Sibony, ''Le jeu et la passe'', Seuil, 1997
=== Rohy ivelany ===

* [http://www.dbnl.org/tekst/huiz003homo01_01/ ''Homo Ludens.'']

{{vangovango}}

[[Sokajy:Kilalao|*]]</text>
      <sha1>ar6gpy3tva6yow6vqan8iudzgk3awf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dinika:Lalao</title>
    <ns>1</ns>
    <id>55484</id>
    <revision>
      <id>1136959</id>
      <parentid>340445</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Dinika:Kilalao]] ho [[Dinika:Lalao]] i Thelezifor</comment>
      <origin>340445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yekaterina Marennikova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206952</id>
    <revision>
      <id>1136947</id>
      <parentid>766591</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T23:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>7697</id>
      </contributor>
      <comment>Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1982</comment>
      <origin>1136947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="429" sha1="p707evsnt52pq9v3079pl828m70waub" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Yekaterina Marennikova
|teraka=29 Aprily 1982
|maty= 
|firenena=
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Yekaterina Marennikova''' dia mpilalao baolina kitra teraka ny 29 Aprily 1982

== Jereo koa ==
* [[Biôgrafia]]

[[sokajy:Biôgrafia]]
{{vangovango}}
{{DEFAULTSORT:Marennikova, Yekaterina}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1982]]</text>
      <sha1>p707evsnt52pq9v3079pl828m70waub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kolontsaina malagasy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230073</id>
    <revision>
      <id>1136976</id>
      <parentid>1117199</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30380" sha1="dfxqwe2bhovpuubqw4zjn4kvu6t98lu" xml:space="preserve">[[Sary:Hira gasy musicians 2008.jpg|vignette|338x338px|[[Hiragasy]]]]
Ny '''kolontsaina malagasy''' dia [[Kolontsaina|kolontsain]]' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] izay isan-karazany noho ny fisian' ny [[Vondrom-poko|foko]] samihafa ao aminy sady ahitana taratra ny andiam-pifindrà-monina nifanesy avy any ivelany nankaty [[Madagasikara]], indrindra ny avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy [[Afrika Atsinanana]]. Izany kolontsaina izany koa dia ahitana singa avy any [[Azia Andrefana]] sy avy any [[Eorôpa]]. Anisany mandrafitra ny kolontsaina malagasy ny [[Fiteny malagasy|fiteniny]] izay miseho amin' ny endrika [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] maro, ny [[Fivavahana eto Madagasikara|finoana sy ny fivavahany]], na [[Fivavahan-drazana malagasy|nentim-paharazana]] izany na nampidirina teto, ny [[Zavakanto|zavakantony]], ary ny fomba amam-panaony.

== Foko eto Madagasikara ==
Ny [[foko eto Madagasikara]] dia vondron' olona heverina fa iray faritra niaviana, nanana fandaminana ara-pôlitika iraisany na nitoviany tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka, manana ny fomba fitenenany ny [[teny malagasy]] izay atao hoe fitenim-paritra, sns.

=== Vondrom-poko ao avaratra ===
Ny [[Antankarana]] sy ny [[Tsimihety]] ary ny [[Betsimisaraka]] no vondrom-poko any avaratra. Ao amin' ny tendro avaratra amin' i Madagasikara no ahitana ny Antankarana, ao amin' ny [[Faritanin' Antsiranana]]. Any amin' ny faritra avaratra-andrefana eto Madagasikara no ahitana ny [[Tsimihety]] na Antandroña, ao amin' ny [[faritanin' i Mahajanga]].

Ny [[Betsimisaraka]] kosa dia foko ao amin' ny lemaka manaraka ny morontsiraka atsinanana, vafaritry ny reniranon' i [[Bemarivo]] ao avaratra sy ny onin' i [[Mananjary (renirano)|Mananjary]] any atsimo.

=== Vondrom-poko ao andrefana ===
Ny [[Sakalava]], ny [[Makoa (malagasy)|Makoa]], ny [[Masikoro]], ary ny [[Vezo]] no vondrom-poko ao andrefana. Ny Sakalava dia foko monina amin' ny tany midadasika dia midadasika any amin' ny tapany atsimo-andrefana sy andrefana ary avaratra-andrefan' i Madagasikara, eo anelanelan' [[Ampasimena]] any avaratra, sy [[Toliara]] any atsimo.

Ny [[Makoa (malagasy)|Makoa]] dia foko monina ao amin' ny morontsiraka avaratra andrefan' i Madagasikara. Indraindray izy ireo dia heverina ho zana-pokon' ny Vezo, izay foko ao anatin' ny Sakalava. Foko moninina any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Madagasikara ny [[Vezo]], izay mivelona indrindra amin' ny fanjonoana an-dranomasina. Heverina ho ao amin' ny vondrom-poko [[Sakalava]] ny Vezo. Ny [[Masikoro]] kosa dia foko any amin' ny morontsiraka atsimo andrefan' i Madagasikara izay mivelona indrindra amin' ny fiompiana sy ny fambolena.

=== Vondrom-poko ao afovoan-tany ===
Ny [[Merina]], ny [[Sihanaka]], ny [[Betsileo]], ny [[Zafimaniry]], ary ny [[Bara]] no vondrom-poko ao afovoan-tany. Ny Merina dia foko monina eo amin' ny tampon-kavoana voafaritry ny tanin' i Vonizongo ao avaratra, ny tendrombohitr' [[Ankaratra]] ao atsimo, ny reniranon' i [[Sakay]] ao andrefana, ary ny tandavan-tendrombohitr' Angavo ao atsinanana.

Ny [[Sihanaka]] dia foko monina manodidina ny [[farihin' Alaotra]], voafaritry ny renirano [[Bemarivo]] Ambony sy Tampoketsa Atsimo ao avaratra, ny renirano [[Mahajamba]] Ambony ao andrefana, ary ireo havoana misy ny [[Bezanozano]] sy ny ala ao atsinanana. Ny [[Bezanozano]] dia foko ao amin' ny tany lemaka manodidina an' i [[Mangoro]], voafaritry ny tany onenan' ny foko [[Sihanaka]] ao avaratra, ny [[Betsimisaraka]] ao atsinanana, ary ny Merina ao andrefana.

Ny [[Betsileo]] dia foko lehibe ao amin' ny toerana faritan' ny ony Mania ao avaratra, ny tanin' ny Tanala ao atsinanana, ny tendrombohitr' Andringitra ao atsimo, ary ny tandavan-tendrombohitr' i Bongolava ao andrefana, izany hoe ao amin' ny [[Faritanin'i Fianarantsoa|Faritanin' i Fianarantsoa]]. Ny [[Zafimaniry]] dia foko monina ao amin' ny tapany atsimo atsinanan' ny faritra afovon' i Madagasikara, izay azo heverina ho zana-pokon' ny [[Betsileo]], nefa mifanakaiky [[kolontsaina]] koa amin' ny [[Tanala]].

Ny [[Bara]] dia foko monina amin' ny toerana midadasika voafaritry ny renirano [[Zomandao]] any avaratra, ny faritra onenan' ny Tanala any atsinanana, ny ony [[Onilahy (renirano)|Onilahy]] any atsimo andrefana, ary ny tangoron-tendrombohitra Analavelona ao andrefana sy avaratra-andrefana.

=== Vondrom-poko ao atsinanana ===
Ny [[Antambahoaka]], ny [[Antefasy]], ny [[Zafisoro]], ny [[Antemoro]], ny [[Antesaka]], ny [[Tanala]] no vondrom-poko any atsinanana. Ny Antambahoaka dia foko iray ao atsimo-atsinanan' i Madagasikara, eo anelanelan' i Sakaleona sy [[Namorona]]. I [[Mananjary]] no tanan-dehibe any.

Ny [[Antefasy]] dia foko ao amin' ny faritra manodidina an' i [[Farafangana]]. Eo anelanelan' i [[Manampatrana|Manampatra]] sy Mananara Atsimo izy ireo. Ny [[Zafisoro]] dia foko hita betsaka ao amin' ny [[distrikan' i Farafangana]]. Heverina ho zana-pokon' ny [[Antefasy]] ny Zafisoro.

Ny [[Antemoro]] dia foko ao amin' ny faritra [[Faritra Fitovinany|Fitovinany]]. Nampalaza ny foko Antemoro teo amin' ny tantara ny fanoratana ny [[Sorabe]]. Eo anelanelan' i [[Namorona]] sy [[Manampatrana]] no fonenany.

Ny [[Antesaka]] dia foko eo anelanelan' i [[Mananivo]] ao avaratra, Itomampy sy Ionaivo ao andrefana, ary Lavibola ao atsimo. Tanàna lehibe ao aminy dia i [[Vangaindrano]] sy i Midongy Atsimo.

Ny [[Tanala]] dia foko ao amin' ny faritra misy ny havoanan' [[Ikongo]], voafaritry ny tanin' ny Betsileo ao andrefana, ny Betsimisaraka sy ny Antambahoaka sy ny Antemoro ary ny Antefasy ao atsinanana, ary ny ony [[Manampatrana]] ao atsimo.

=== Vondrom-poko ao atsimo ===
[[Sary:Mahafaly tomb painted carved south Madagascar.jpg|vignette|Fasana [[mahafaly]]]]
Ny [[Mahafaly]], ny [[Antandroy]] ary ny [[Antanosy]] no vondrom-poko any atsimo. Ny Mahafaly dia foko monina amin' ny [[lembalemba]] midadasika eo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], any amin' ny [[faritra Atsimo-Andrefana]].
[[Sary:Antandroy traditional dancing.jpg|vignette|Mpandihy [[Antandroy|tandroy]]]]
Ny [[Antandroy]] dia foko ao amin' ny tendron' i Madagasikara atsimo indrindra monina amin' ny tany eo anelanelan' ny ony [[Menarandra]] ao andrefana sy [[Mandrare]] ao atsinanana ary ny havoana Vohimainty ao avaratra.

Ny [[Antanosy]] dia foko ao amin' ny tendron' i Madagasikara atsimo-atsinanana indrindra, ao amin' ny [[faritra Anosy]] eo anelanelan' i [[Masianaka]] sy [[Mandrare]] no misy azy betsaka indrindra, nefa ahitana azy koa ny tanàna toa an' i [[Bezaha]] sy i [[Vatolatsaka]] (ao amin' ny [[distrikan' i Betioky-Atsimo]]) ary any [[Bereketa]] ([[distrikan' i Sakaraha]]).

== Fiteny eto Madagasikara ==
Maro ny fiteny tenenin' ny mponin' i Madagasikara, izay tsy Malagasy daholo fa misy vahiny koa. Ny [[fiteny malagasy]] no be mpahalala indrindra, manaraka izany ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny anglisy]]. Misy [[Fiteny kômôriana|mpiteny kômôriana]], [[Fiteny gojaraty|mpiteny gojaraty]], [[Fiteny indo-ariana|mpiteny hindoa]], [[Fiteny arabo|mpiteny arabo]] ary [[Fiteny sinoa|mpiteny sinoa]] koa eto Madagasikara.

=== Ny fiteny malagasy ===
Ny fiteny malagasy, izay [[Fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]&lt;nowiki/&gt;n' i Madagasikara, dia ao amin' ny sampam-piteny [[Fiteny aostroneziana|aostrônezianina]]. Araka ny antontanisan' ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 83,61&amp;nbsp% dia tsy miteny afa-tsy ny teny malagasy. Miseho amin' ny endrika fitenim-paritra maro ny fiteny malagasy, dia ny [[fiteny bara]], ny [[fiteny betsimisaraka atsimo]], ny [[fiteny betsimisaraka avaratra]], ny [[fiteny masikoro]], ny [[fiteny merina]], ny [[fiteny sakalava]], ny [[fiteny tandroy-mahafaly]], ny [[fiteny tanosy]], ny [[fiteny antankarana]], ny [[fiteny tsimihety]], sns.

=== Fiteny vahiny ===

==== Ny fiteny frantsay ====
Ny fiteny frantsay dia fiteny ôfisialy faharoa izay tenenin' ny 20&amp;nbsp;%n' ny Malagasy (miisa 4&amp;nbsp;983&amp;nbsp;000). Araka ny antontanisan' ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 0,57&amp;nbsp;%n' ny Malagasy no miteny frantsay fotsiny, ny 15,87&amp;nbsp;% miteny frantsay tsindraindray, ary ny 83,61&amp;nbsp;% dia tsy miteny afa-tsy ny teny malagasy. Mpikambana ao amin' ny vondron-tany miteny frantsay (''Organisation Internationale de la Francophonie'') i Madagasikara. Tsy mitovy amin' ny zava-misy ao [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] ny eto Madagasikara, satria ny fiteny frantsay eto Madagasikara dia tsy nanjary teny ifaneraseran' ny samy Malagasy fa nijanona ho fitaovana enti-mifandray sy mifanakalo amin' ny any ivelany ampiasain' ny vitsy anisa. Tsy mila miteny frantsay ny samy Malagasy raha hifampiresaka na dia lazaina fa mbola misy ny tsy mifankahazo amin' ny fampiasana ny fitenim-paritra, ka isan' ny antony tsy mampisy ezaka hifehezana ny teny frantsay izany.

==== Ny fiteny anglisy ====
Ny fiteny anglisy dia fiteny ôfisialy tamin' ny taona 2007 - 2010. Vitsy dia vitsy ny toeram-pampianarana teny anglisy ary ny ankamaroan' ny sekoly (indrindra ny sekolim-panjakana) dia tsy manana mpampianatra teny anglisy. Vitsy ny Malagasy mianatra teny anglisy, izay manao izany hifandraisany amin' ny vahiny any ivelany na ny mpizaha tany, na koa mba hahazoany mamaky tahirin-kevitra voasoratra amin' io fiteny io. Olona latsaky ny 5&amp;nbsp;000 no miteny anglisy eto Madagasikara.

==== Fiteny hafa ====
Fitenim-pivavahana ny [[fiteny arabo]] eto Madagasikara ka ny [[Finoana silamo|mpino silamo]] no mampiasa izany fiteny izany. Ny fikarohana nataon' ny ''[[Pew Research Center]]'' tamin' ny taona 2010 dia manambara fa ny 1,1&amp;nbsp;%n' ny mponina eto Madagasikara dia Silamo. Ny ''The World Factbook - Madagascar'' kosa dia nanambara fa 7&amp;nbsp;% izany. Tsy ny mpino silamo rehetra anefa no mahafehy ny fiteny arabo.

== Fiarahamonina sy fomba amam-panao ==
=== Soatoavina ===
; Fihavanana
Ny [[fihavanana]] dia endriky ny fifandraisana eo amin' ny [[fiarahamonina malagasy]] izay mivoy ny fifanampiana sy ny fifandeferana ary ny firaisan-kina anjakan' ny filaminana. Amin' ny heviny mifintina dia manondro ny fifandraisan' ny olona iray fianakaviana ny fihavanana.
; Fatidra
Ny [[fatidra]] dia fifanekena ataon' ny olona roa tsy misy rohim-pihavanana, nefa te hanova ny fifandraisany maha mpinamana tsotra na maha mifankahalala tsotra azy ho fifandraisana hamafisina amin' ny alalan' ny fandatsahana sy fisotroany ny ran' izy roa tonta, ka lasa fifandraisan' ny iray tampo izany fifandraisan' ny mpifatidra izany.
; Ziva
Ny [[ziva]] dia fihavanana nataon' ny razambe taloha. Saika mazana dia mpiziva avokoa no niavian' ny fihavanan' ny Malagasy manontolo. Ny ompa ifanaovan' ny mpiziva dia sangy anehoany ny fifankatiavany. Ny foko mpiziva dia tsy maintsy mifanampy.

=== Fomba amam-panao ===
; Sambatra
Ny [[sambatra]] dia famoran-jaza faobe atao any amin' ny faritra sasantsasany eto [[Madagasikara]], indrindra any amin' ny foko [[antambahoaka]], mba hahafahan' ny zazalahy hiditra ho isan' ny lehilahy eo amin' ny fiarahamonina misy azy. Isaky ny fito taona mandritra ny efatra herinandro no anatanterahana izany.

;Joro
Ny [[joro]] dia sorona sy vavaka atao hangataham-pitahiana amin' ny [[zanahary]] sy amin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] mba hahazoana orana sy hahatonga ny fambolena ary fiompiana hahavokatra be, ny tsy hampisy mpisompatra sy mangalatra ny biby fiompy, indrindra ny [[omby]]. Angatahina mandritra ny joro koa ny fahasalamana sy ny fitomboan' ny zaza ary ny fahela-velon' ny olon-dehibe. Misy ny fafaovana sorona omby atao fanatitra. Fotoam-pifaliana mety maharitra hatramin' ny telo andro izany ho an' ny mpiara-monina.
; Famadihana
Anisan' ny [[fomban-drazana]] iray mampiavaka ny Malagasy ny [[famadihana]]. Ny famadihana dia fety atokan' ny Malagasy hahatsiarovana ireo efa maty, anehoana ny fifandraisana mbola misy eo amin' ny velona sy ny maty, izany hoe anehoana ny fanajàna sy fanomezana hasina ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]. Atao amin' izany ihany koa ny fangataham-pitahiana amin' ny razana. Fotoana ahazoan' ny fianakaviana mifankahita koa izy io.
; Dina
Ny [[dina]] dia fanambaràna ampahibemaso ombam-pianianana fa tsy hivadika amin' ny teny nomena. Dina koa no iantsoana ny fitsipi-pifehezana ny fiarahamonina neken' ny besinimaro.
;Velirano
Ny [[velirano]] dia fianinana atao ampahibemaso mba tsy hampisy ny hitsoaka amin' ny zavatra nifanarahana, amin' ny baiko nekena fa hotanterahina. Tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka dia maha tapa-doha ny fivadiham-belirano.

== Finoana sy fivavahana ==
Mpivavaka ny ankamaroan' ny Malagasy ka ny maro amin' ireo dia manaraka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] sy ny mampifangaro izany amin' ny fivavahana hafa, ao koa ny [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianisma]] sy ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo]] sy ny fivavahana hafa.

=== Ny fivavahan-drazana malagasy ===
Ny [[fivavahan-drazana malagasy]] dia ny [[fivavahana]] sy ny finoana narahin' ny [[Ntaolo]] malagasy, izay mifototra indrindra amin' ny fivavahana amin' i [[Zanahary]] sy ny fanahin' ireo [[Razana (finoana malagasy)|razana]] efa maty. Mihoatra ny 52&amp;nbsp;%n' ny mponina no manaraka ny fivavahan-drazana. Tsy misaraka amin' ny tontolon' ny velona ny tontolon' ny razana ka izany no ahitana Malagasy manao fomba isan-karazany amin' ny fanamboaram-pasana sy amin' ny fanatanterahana ny [[famadihana]].

Ireto avy ny zavatra inoan' ny Malagasy mandala ny fivavahan-razana ho manana ny hasiny: ny [[Sampy (malagasy)|sampy]], ny ody, ny hazomanga, ny vatolahy, ny karazan-kazo sasany, ny karazam-biby sasany (toy ny [[omby]]). Ireto ny zavatra tsy hita maso nefa inoany fisiana: ny Zanahary, ny fanahin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny kalanoro, ny [[tromba]], ny [[avelo]], ny [[matoatoa]]. Mba ho fanajana an' ireo fanahy ireo dia manatanteraka [[fanatitra]] sy sorona, ny Ntaolo malagasy. Ho fanajana ireo havany efa maty dia manao famadihan-drazana na manao asa lolo ny Malagasy.

Ny misahana ny fandraharahana ny fifandraisana amin' ireo fanahy tsy hita maso ireo dia ny mpisorona, ny mpitan-kazomanga ary ny [[ombiasa]]. Inoan' ny Ntaolo malagasy ho manana hery miafina manimba ny [[Mosavy|mpamosavy]]. Manatona [[Fanandroana malagasy|mpanandro]] koa ny Malagasy, izay mino ny fisian' ny atao hoe [[vintana]], raha hanao zavatra mba hahaizany ny fotoana mety anatanterahany ny zavatra kasainy hatao sy ny fombafomba tokony hatao, ka mety misy ny [[ala faditra]]. Manatona [[Sikidy malagasy|mpisikidy]] koa ny Ntaolo malagasy raha te hahafantatra ny marina ny amin' ny zava-mitranga eo amin' ny fiainany.

=== Ny kristianisma ===
Ny 41&amp;nbsp;%n' ny Malagasy dia [[Kristianisma ao Madagasikara|Kristiana]], araka ny tatitry ny ''US Departement of State'' tamin' ny taona 2011. Hita avokoa ireo sampan' ny fivavahana kristiana toy ny [[Fiangonana nohavaozina]] sy ny [[Loteranisma eto Madagasikara|Fiangonana loterana]] sy ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Fiangonana katôlika]] sy ny [[Adventisma|Fiangonana adventista]] sy ireo [[Evanjelisma eto Madagasikara|Fiangonana evanjelika]] tsy mitsaha-mihamaro. Miezaka ny hampitombo isa ny fiangonany ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa eto Madagasikara|Ôrtôdôksa]] sy ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy|Anglikana]] sy ny hafa koa. Tamin' ny taona 1963 hatramin' ny 2004 dia niisa 72 ny &quot;fikambanana ara-pinoana&quot; voasoratra ao amin' ny lisitra ôfisialy tanan' ny fanjakana malagasy. Manodidina ny 200 any ho any ny isan' ny karazam-piangonana eto Madagasikara ka ny ankamaroan' ireo dia fiangonana vao niorina taty afara, dia ireo fiangonana evanjelika na ara-pilazantsara sy [[Pentekôtisma|pentekôtista]].

=== Ny silamo ===
Ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo eto Madagasikara]] dia niorina tamin' ny taonjato faha-7. Nandray anjara betsaka tamin' ny fiforonan' ny kolontsain' ny Malagasy izany. Ny fikarohana nataon' ny ''[[Pew Research Center]]'' tamin' ny taona 2010 dia manambara fa ny 1,1&amp;nbsp;%n' ny mponina eto Madagasikara dia Miozolmana. 7&amp;nbsp;% kosa izany araka ny ''The World Factbook - Madagascar''. Ny ankamaroan' ny Miozolmana eto Madagasikara dia manaraka ny [[Sonisma|finoana silamo sonita]].

=== Ny fivavahana hafa ===
Ny [[Bahaisma eto Madagasikara|bahaisma]] dia niorina teto Madagasikara tamin' ny tenatenan' ny taonjato faha-20 ka fahatanterahan' ny fikasan' i `Abdu'l-Bahá, mpitarika ny Bahay maneran-tany, izany, izay naniraka ireo mpanaraka ny [[finoana bahay]] handeha aty Madagasikara. Tonga teto Madagasikara tamin' ny taona 1953 ny mpisava lalana voalohany ka nisy ny Malagasy niova ho amin' izany finoana izany. Tamin' ny taona 1973 no nanaovana filazana ôfisialy ny fisian' ny fikambanana bahay eto Madagasikara. Milaza ny ''Association of Religion Data Archives'' tamin' ny taona 2005 fa 17&amp;nbsp;900 no isan' ny mpino bahay eto Madagasikara.

== Zavakanto ==
=== Zavakanto amin' ny teny ===
==== Hainteny ====
Sokajin-dahabolana malagasy ny [[hainteny]] na hain-teny izay hita indrindra ao amin' ny [[Merina]], miendrika [[tononkalo]] fohy iresahana zava-madinika aloha, avy eo mankany amin' ny tena lohahevitra, ka amin' ny alalan' ny fampifandraisana amin' ny fomba kanto ny [[voanteny]] araka ny endriny na ny heviny no ahatongavana amin' izany. Ny lohahevitra dia matetika momba ny fitiavana.

==== Angano ====
Fitantarana zavatra tsy nisy nefa namboarina ho toy ny nisy ary natao hanatsoahana fananarana, na fitantarana zava-nitranga tokoa, ny [[Angano malagasy|angano]]. Karazana lahabolana tsotra, lava ary miendrika [[tantara foronina]] noho ny dingana hita ao anatiny sy ny mpandray anjara ary ny olana sy ny vahaolana hita taratra ao amin' ny tantara ny angano. Nanabe ny taranany tamin' ny alalan' ny fitantarana angano amin' ny hariva ny Ntaolo malagasy. Isaky ny maheno angano ny ankizy dia manatsoaka lesona, mahalala zava-baovao momba ny fiainana.

==== Ohabolana ====
Fehezanteny mirakitra fahendrena fampiasa matetika ny [[ohabolana]]. Fitambaran' ny teny hoe ''ohatra'' sy ''volana'' ny teny hoe ''ohabolana''. Azo ampiasaina amin' ny fiainana andavanandro ny ohabolana, nefa tena fanaingoana [[kabary]] indrindra koa. Teo amin' ny [[Ntaolo]] malagasy dia haren-tsaina miampita amin' ny alalan' ny [[lovantsofina]], toy ny [[angano]], ny ohabolana.

==== Kabary ====
Lahateny atao amin' ny feo avo ka entina hampitana hafatra ary matetika ravahina amin' ny [[hainteny]] sy [[ohabolana]] sady atrehin' olona maro ny [[kabary]]. Samy nanana ny fomba nitrandrahany ny kabary ny Malagasy isam-paritra, ka izay no mahatonga ny famaritana azy somary maro amin' izao fotoana izao, fa saingy io no fototra ka miainga avy amin' io avokoa ny famaritana rehetra misy ankehitriny.

==== Sokela ====
Kabary voaravaka karazana [[hainteny]] ao amin' ny foko [[Betsileo]] eto [[Madagasikara]] ny [[sokela]].

==== Tononkalo ====
Lahabolana na lahatsoratra natao andalana mifanarakaraka (na mifanaingintaingina) misy ngadona sy firindrana ary fitsipika mifehy ny fiafaran' ny andalana tsirairay mbamin' ny fomba hahakanto azy  ny [[tononkalo]], sady miompana amin' ny lohahevitra iray izay natao hiantefa amin' ny saina sy ny fihetseham-po.

=== Seho an-tsehatra ===

==== Tantara an-tsehatra ====
Tantara noforonina mba holalaovina an-tsehatra sy hojeren' ny olona ny [[tantara an-tsehatra]] na [[teatira]] na [[tantara tsangana]]. Niroborobo teto [[Madagasikara]] izy io teo aloha nefa very ny lazany ankehitriny.

==== Hatsikana ====
Karazana tantara fohy dia fohy, izay matetika atao an-tsehatra hampihomehy ny mpijery, ny [[hatsikana]].

=== Hira sy dihy ary mozika ===

==== Salegy ====
Mozika malagasy avy any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i [[Madagasikara]] ny ny [[salegy]], izay avy amin' ny mozika nentim-paharazana any amin' ny faritra manodidina an' i [[Mahajanga]] sy [[Antsiranana]].

==== Baoejy ====
Karazana mozika avy any avaratr' i Madagasikara ny [[baoejy]] na bahoejy. Any amin' ny [[faritra Sofia]] no tena mampalaza ny baoejy izay efa miparitaka eran' ny Nosy. Ny [[angorodao]] sy ny [[kabosy]] ary ny [[hazolahy]] (karazana ambonga) no zavamaneno miaraka aminy. Efa misy koa ny mpanakanto no mitendry baoejy amin' ny [[gitara]].

==== Kilalaky ====
Karazana gadona mozika sady dihy nentim-paharazana any amin' ny [[Sakalava]] ao amin' ny [[Faritra Menabe]] ny [[kilalaky]] izay miely koa manerana an' i [[Madagasikara]]. Ahitana dihy kilalaky ny fotoana ankalazana ny [[fitampoha]] any [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]]. Maro koa ny mpihira sy mpandihy kilalaky any amin' ny faritra hafa eo Madagasikara na dia tsy mponina avy any Menabe aza.

==== Tsapiky ====
Mozika sy dihy malagasy avy any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]] ny [[tsapiky]], izay manana gadona haingana kokoa noho ny mozika malagasy hafa rehetra. Teraka tamin' ny taompolo 1970 tao amin' ny faritr' i [[Toliara]] ity mozika ity. Tsy mifidy toerana na fotoana na antony hanaovana azy ny tsapiky: na any ambanivohitra, na eny an-tanàn-dehibe, na ankalamanjana na anaty faritra mifefy.

==== Zafindraony ====
Karazan-kira malaza any amin' ny faritry ny [[Betsileo]] ny [[Zafindraony (hira)|zafindraony]] izay voktry ny fiezahan' ny Malagasy hampifanaraka ny fomba fihira vazaha sy ny an' ny malagasy tamin' ny nidiran' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivanahana kristiana]] teto Madagasikara. Ahenoana olona maro mihira sy mizara feo (feo voalohany, faharoa, fahatelo ary fahefatra) ny zafindraony. Matetika ny hira [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|fifohazana]] (ao amin' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fiangonana prôtestanta]]) izay tsy noforonin' ny Vazaha dia hira zafindraony.

==== Hiragasy ====
Fampisehoana atrehin' ny vahoaka, izay mitovitovy amin' ny [[tantara tsangana]] (na teatra) atao an-kira, ny [[hiragasy]], izay fitambaran' ny feon-javamaneno ([[trômpetra]], [[trômbônina]], [[lokanga]], sns) sy ny hira ary ny dihy mampiavaka ny kolontsain' ny faritra afovoan-tany eto Madagasikara, indrindra ny ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Merina]]. Atao ankalamanjana na anaty efitrano ny fampisehoana. Matetika dia mitafy [[malabary]] miloko mena marevaka sy mipataloha ny lehilahy mpanao hiragasy, fa ny vehivavy kosa mitafy [[Lamba (malagasy)|lamba]] sy akanjom-behivavy miloko mavokely na maitso. 

==== '''Basesa''' ====
Karazan-dihy sy mozika malagasy mitovitovy amin' ny [[salegy]] ny [[basesa]], izay dihy nentim-paharazana mbola fanao any amin' ny faritra misy ny [[Betsimisaraka]]. Maro ny zavatra aseho rehefa mandihy basesa: ahodinkodina ny andilana ary somary miadana ny gadona. Ny lehilahy no mitarika ny hetsiky ny vehivavy mandritra ny fandihizana besesa. Ny [[angorodao]] sy ny [[pianô]], ary indraindray ny [[amponga]], no zavamaneno ampiasain' ny mpiangaly ny moeika basesa.
;Beko
Karazan-kira malagasy ataon' ny [[Mahafaly]] sy ny [[Antandroy]] izay mampiavaka sy iombonan' ny kolontsain' izy ireo ny [[beko]]. Olona roa na telo indray mihira sady samy manana ny feony no miangaly azy io, amin' ny ankapobeny tsy arahina zavamaneno. Ny tonon' ity karazan' antsa ity dia matetika foronin' ny mpiangaly azy eo no ho eo.
;Malesa
Dihy nentim-paharazana [[tsimihety]], any amin' ny [[Faritra Sofia]], tapany avaratra-andrefan' i Madagasikara ny [[malesa]], izay fanao amin' ny lanonana isankarazany. Mandihy miaraka ny lehilahy sy ny vehivavy izay mifampitan-tanana sy samy misikina lambahoany, ka ny vehivavy no eo aloha.
;Kaoitry
Dihy malagasy mifantoka amin' ny fanetsahana ny [[fitombenana]] sy ny [[andilana]] ny [[kaoitry]], izay avy any amin' ny faritra avaratra-andrefan' ny Nosy. Indraindray dia heverina ho zana-karazan' ny [[salegy]], na dia manana ny mampiavaka azy manokana aza ny kaoitry.
;Batrelaky
Mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy avy any atsimo-atsinanan' i Madagasikara ny batrelaky. Atao amin' ny angorodao, ny gitara, ny gitara beso ary ny amponga ity mozika ity.
;Vakisaova
Karazan-tononkira [[tsimihety]] miady rima ary mitanisanisa zavatra mitovy amin' ny rôngo [[sakalava]] ny [[sôva]] na ny vakisaova.
;Banaike
Karazana dihy sy hira nentim-paharazana malagasy any amin' ny faritra atsimo ny [[banaike]], izay aseho amin' ny lanonana na fety sasany. Fiangaliana mozika manana gadona ampiarahina amin' ny fihetsiketsehan' ny vatana, indrindra ny tongotra sy ny tanana izy io.
;Mangaliba
Karazana mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy, avy any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, ny [[mangaliba]]. Mampiavaka azy ny gadona mahasarika sy ny feonkira izay matetika atao amin’ ny zava-maneno nentim-paharazana ([[amponga]], [[kipantsona]], [[Kabosy|kabôsy]], [[sodina]]).

=== Zavamaneno malagasy ===
;Ambio
Zavamaneno malagasy vita amin' ny hazo mafy roa izay mikarantsana rahefa ampifampikapohina ny ny [[ambio]].
;Amponga
Ny [[amponga]] dia zavamaneno velezina vita amin' ny vata poaka aty miendrika barîka na kodiarana (vatany), nanenjanana [[hoditra]] na zavatra manify hafa manarona ny vavany iray na roa, izay kapohina amin' ny rantsan-tanana na amin' ny felan-tanana na amin' ny tapa-kazo kely (fively) natokana ho amin' izany, ka mety mikarantsana na midoboka ny feony izay lasa mafy noho ny fisian' ilay vatany mpanamafy feo.
;Atranatrana
Ny [[atranatrana]] dia [[zavamaneno velezina]] vita amin' ny tapa-kazo fisaka maromaro (dimy ka hatramin' ny fito), velezina eo ambony ranjo na fe. Any amin' ny [[Bara]] no mbola mampiasa azy. Tsy mitovy habe ireo tapa-kazo ireo nefa alahatra arakaraka ny halavany. Araka ny fanao nentim-paharazana dia natokana ho an' ny vehivavy ny atranatrana.
;Belamaky
Ny belamaky dia [[zavamaneno]] manambatra ny endrika aman' asan' ny [[Kabosy|kabôsy]] lehibe (toy ny [[zavamaneno misy tadiny]]) sy ny an' ny [[amponga]] mikarantsana (toy ny [[zavamaneno velezina]]). Olona telo no ilaina amin' ny fandrindrana ny fanenony: ny voalohany mamindrafindra ny rantsan-tanany eo amin' ny tahon' ilay zavamaneno, arakaraka ny [[haavom-peo]] ilaina amin' ny famoahana ny feon-kira sy ny [[rindram-peo]], ny faharoa mikitika ny tadiny telo ary ny fahatelo kosa mively ny vatany mba hanome ny gadona.
;[[Jejy voatavo]]:
;Kabosy
Zavamaneno [[Madagasikara|malagasy]] mitovy endrika amin' ny [[gitara]] ny kabosy saingy kely kokoa.
;[[Katsà]] na [[Faray]]
;
;[[Kililioka]]:
;[[Langoraony]]:
'''Lokanga'''

Zavamaneno fahita eto [[Madagasikara]] izay avy amin' ny foko [[Bara]] ny [[lokanga]] malagasy. Mitovitovy amin' ny lokangam-bazaha ny lokanga malagasy saingy telo ny isan' ny tadiny.

'''Marovany'''

Zavamaneno mitovy amin' ny [[valiha]] ny [[marovany]] nefa lehibe sady misy tadiny maro noho ny valiha.  

'''Sodina'''

Ny [[sodina]] dia zavamaneno tsofina amin' ny vava, miendrika fantsona mahitsy, misy lavaka milahatra manaraka ny halavany izay tampenana manontolo amin' ny rantsan-tanana afa-tsy ny iray izay avela hivoha mba hivoahan' ny [[haavom-peo]] tiana ho heno.
;[[Sosoly]]:
'''Taralila'''

Karazana [[angorodao]] fahita any amin' ny faritry ny [[Betsimisaraka]], ny [[taralila]].
;[[Tsikadraha]]:
;Valiha
Zavamaneno [[Madagasikara|malagasy]] vita amin' ny [[volotsangana]], miendrika [[varingarina]] sady misy tadiny maro manaraka ny andavany ny [[valiha]].

=== Sarimihetsika ===

=== Tantara an-tsary ===

= Tao =

=== Tao-trano ===

=== Nahandro ===
Jereo ny pejin' ny [[sakafo malagasy]] raha te hahafantatra bebe kokoa ianao.

== Fitafy sy fihaingoana ==
;Lamba
Fitafy nentindrazana fahita amin' ny faritra maro ao Madagasikara ny [[lamba]]. Misy karazany maro araky ny akora nanamboarana azy sy ny didiny izy io.
;[[Lambahoany]]:
;[[Malabary]]:
;[[Masonjoany]]
== Kilalao ==
=== Kilalaon-tsaina ===

==== Fanorona ====
Lalaon-tsaina nenti-paharazana malagasy ny [[fanorona]]. Olon-droa no mifanandrina amin' izany ary mandany ny vaton' ilay mpifanandrina ny tanjona. Rehefa maty kosa ilay mpifanandrina iray, dia azo avela, koa dia miroso amin' ny fomba filalaovana antsoina hoe &quot;vela&quot; ny mpifanandrina roa, mba ahafahan' ilay maty tamin' ny voalohany ho afa-bela.

==== Katro ====
:

==== Ankamantatra ====
Fanabeazana miendrika fialamboly ny [[ankamantatra]]. Nentina hamporisihina ny ankizy izy ireny handinika ny tontolo manodidina azy: Hisarika ny sainy handinika ny fahamarinan' izay nolazaina. Ohatra ity ankamantatra ity: &quot;Tanora banga, antitra vao boribory&quot;. Valiny: &quot;Volana&quot;. Voakitika ny sainy handinika momba ny [[volana]].

=== Kilalaon' ny ankizy ===
;[[Tsikonina]]:
;Tsobato
Kilalao nentim-paharazana malagasy ny [[tsobato]]. Vatokely dimy no ilaina ary misy dingana maromaro arahina ka ampifamenoina ny isa azo ka arakaraka ny isa tratrarina nifanarahana no atao isa farany. Izay mahafeno io isa nifanarahana io voalohany no mpandresy.

== Fanatanjahantena ==

=== Haiady ===

==== Diamanga ====
Haiady malagasy mifantoka amin' ny daka ny [[diamanga]].

==== Moraingy ====
[[Sary:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|vignette|196x196px|[[Moraingy]]]]
Karazana haiady nentim-paharazana malagasy ampiasana ny hondry sy ny tongotra ny [[moraingy]] na morengy. Haiady fanao eran' i Madagasikara ny moraingy, indrindra any amin' ny faritra amorontsiraka avaratra sy atsinanana.

=== Fanatanjahan-tena hafa ===

==== Savika ====
Karazana [[tolon' omby]] ao amin' ny fanaon' ny [[Betsileo]] ny [[savika]].

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]]

* [[Tantaran' i Madagasikara]]
* [[Tanàna any Madagasikara|Tananàn' i Madagasikara]]
* [[Pôlitika eto Madagasikara]]
* [[Fivavahana eto Madagasikara]]
* [[Fiteny eto Madagasikara]]
* [[Foko eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny gazety ao Madagasikara]]
* [[Kolikoly eto Madagasikara]]

== Rohy ivelany ==
*[http://www.ratsimandresy.org/mus_art.html Pejy natokana ho an'ny Mozika Malagasy]

*[http://fitafiana-malagasy.skyrock.com/1.html Fikarohana momba ny fitafy malagasy nataon'ny mpianatry ny Alliance Française] {{Wayback|url=http://fitafiana-malagasy.skyrock.com/1.html |date=20170125172825 }}
*[http://www.macp.gov.mg/ny-fitafy-malagasy/ Fitafy malagasy ao amin'ny Tranonkalan'ny Ministeran'ny Kolontsaina] {{Wayback|url=http://www.macp.gov.mg/ny-fitafy-malagasy/ |date=20170629143333 }}

* [https://kilonga.com/2015/03/17/ireo-kilalao-malagasy-mbola-tianny-zanantsika-ankehitriny/ Kilalao malagasy ao amin'ny Kilonga.com] {{Wayback|url=https://kilonga.com/2015/03/17/ireo-kilalao-malagasy-mbola-tianny-zanantsika-ankehitriny/ |date=20160722125632 }}


[[Sokajy:Kolontsaina]]</text>
      <sha1>dfxqwe2bhovpuubqw4zjn4kvu6t98lu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136977</id>
      <parentid>1136976</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30380" sha1="hocjimjirxhukqtbwa3qt0j92pfqljs" xml:space="preserve">[[Sary:Hira gasy musicians 2008.jpg|vignette|367x367px|[[Hiragasy]]]]
Ny '''kolontsaina malagasy''' dia [[Kolontsaina|kolontsain]]' ny [[Malagasy (vahoaka)|vahoaka malagasy]] izay isan-karazany noho ny fisian' ny [[Vondrom-poko|foko]] samihafa ao aminy sady ahitana taratra ny andiam-pifindrà-monina nifanesy avy any ivelany nankaty [[Madagasikara]], indrindra ny avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana]] sy [[Afrika Atsinanana]]. Izany kolontsaina izany koa dia ahitana singa avy any [[Azia Andrefana]] sy avy any [[Eorôpa]]. Anisany mandrafitra ny kolontsaina malagasy ny [[Fiteny malagasy|fiteniny]] izay miseho amin' ny endrika [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] maro, ny [[Fivavahana eto Madagasikara|finoana sy ny fivavahany]], na [[Fivavahan-drazana malagasy|nentim-paharazana]] izany na nampidirina teto, ny [[Zavakanto|zavakantony]], ary ny fomba amam-panaony.

== Foko eto Madagasikara ==
Ny [[foko eto Madagasikara]] dia vondron' olona heverina fa iray faritra niaviana, nanana fandaminana ara-pôlitika iraisany na nitoviany tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka, manana ny fomba fitenenany ny [[teny malagasy]] izay atao hoe fitenim-paritra, sns.

=== Vondrom-poko ao avaratra ===
Ny [[Antankarana]] sy ny [[Tsimihety]] ary ny [[Betsimisaraka]] no vondrom-poko any avaratra. Ao amin' ny tendro avaratra amin' i Madagasikara no ahitana ny Antankarana, ao amin' ny [[Faritanin' Antsiranana]]. Any amin' ny faritra avaratra-andrefana eto Madagasikara no ahitana ny [[Tsimihety]] na Antandroña, ao amin' ny [[faritanin' i Mahajanga]].

Ny [[Betsimisaraka]] kosa dia foko ao amin' ny lemaka manaraka ny morontsiraka atsinanana, vafaritry ny reniranon' i [[Bemarivo]] ao avaratra sy ny onin' i [[Mananjary (renirano)|Mananjary]] any atsimo.

=== Vondrom-poko ao andrefana ===
Ny [[Sakalava]], ny [[Makoa (malagasy)|Makoa]], ny [[Masikoro]], ary ny [[Vezo]] no vondrom-poko ao andrefana. Ny Sakalava dia foko monina amin' ny tany midadasika dia midadasika any amin' ny tapany atsimo-andrefana sy andrefana ary avaratra-andrefan' i Madagasikara, eo anelanelan' [[Ampasimena]] any avaratra, sy [[Toliara]] any atsimo.

Ny [[Makoa (malagasy)|Makoa]] dia foko monina ao amin' ny morontsiraka avaratra andrefan' i Madagasikara. Indraindray izy ireo dia heverina ho zana-pokon' ny Vezo, izay foko ao anatin' ny Sakalava. Foko moninina any amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i Madagasikara ny [[Vezo]], izay mivelona indrindra amin' ny fanjonoana an-dranomasina. Heverina ho ao amin' ny vondrom-poko [[Sakalava]] ny Vezo. Ny [[Masikoro]] kosa dia foko any amin' ny morontsiraka atsimo andrefan' i Madagasikara izay mivelona indrindra amin' ny fiompiana sy ny fambolena.

=== Vondrom-poko ao afovoan-tany ===
Ny [[Merina]], ny [[Sihanaka]], ny [[Betsileo]], ny [[Zafimaniry]], ary ny [[Bara]] no vondrom-poko ao afovoan-tany. Ny Merina dia foko monina eo amin' ny tampon-kavoana voafaritry ny tanin' i Vonizongo ao avaratra, ny tendrombohitr' [[Ankaratra]] ao atsimo, ny reniranon' i [[Sakay]] ao andrefana, ary ny tandavan-tendrombohitr' Angavo ao atsinanana.

Ny [[Sihanaka]] dia foko monina manodidina ny [[farihin' Alaotra]], voafaritry ny renirano [[Bemarivo]] Ambony sy Tampoketsa Atsimo ao avaratra, ny renirano [[Mahajamba]] Ambony ao andrefana, ary ireo havoana misy ny [[Bezanozano]] sy ny ala ao atsinanana. Ny [[Bezanozano]] dia foko ao amin' ny tany lemaka manodidina an' i [[Mangoro]], voafaritry ny tany onenan' ny foko [[Sihanaka]] ao avaratra, ny [[Betsimisaraka]] ao atsinanana, ary ny Merina ao andrefana.

Ny [[Betsileo]] dia foko lehibe ao amin' ny toerana faritan' ny ony Mania ao avaratra, ny tanin' ny Tanala ao atsinanana, ny tendrombohitr' Andringitra ao atsimo, ary ny tandavan-tendrombohitr' i Bongolava ao andrefana, izany hoe ao amin' ny [[Faritanin'i Fianarantsoa|Faritanin' i Fianarantsoa]]. Ny [[Zafimaniry]] dia foko monina ao amin' ny tapany atsimo atsinanan' ny faritra afovon' i Madagasikara, izay azo heverina ho zana-pokon' ny [[Betsileo]], nefa mifanakaiky [[kolontsaina]] koa amin' ny [[Tanala]].

Ny [[Bara]] dia foko monina amin' ny toerana midadasika voafaritry ny renirano [[Zomandao]] any avaratra, ny faritra onenan' ny Tanala any atsinanana, ny ony [[Onilahy (renirano)|Onilahy]] any atsimo andrefana, ary ny tangoron-tendrombohitra Analavelona ao andrefana sy avaratra-andrefana.

=== Vondrom-poko ao atsinanana ===
Ny [[Antambahoaka]], ny [[Antefasy]], ny [[Zafisoro]], ny [[Antemoro]], ny [[Antesaka]], ny [[Tanala]] no vondrom-poko any atsinanana. Ny Antambahoaka dia foko iray ao atsimo-atsinanan' i Madagasikara, eo anelanelan' i Sakaleona sy [[Namorona]]. I [[Mananjary]] no tanan-dehibe any.

Ny [[Antefasy]] dia foko ao amin' ny faritra manodidina an' i [[Farafangana]]. Eo anelanelan' i [[Manampatrana|Manampatra]] sy Mananara Atsimo izy ireo. Ny [[Zafisoro]] dia foko hita betsaka ao amin' ny [[distrikan' i Farafangana]]. Heverina ho zana-pokon' ny [[Antefasy]] ny Zafisoro.

Ny [[Antemoro]] dia foko ao amin' ny faritra [[Faritra Fitovinany|Fitovinany]]. Nampalaza ny foko Antemoro teo amin' ny tantara ny fanoratana ny [[Sorabe]]. Eo anelanelan' i [[Namorona]] sy [[Manampatrana]] no fonenany.

Ny [[Antesaka]] dia foko eo anelanelan' i [[Mananivo]] ao avaratra, Itomampy sy Ionaivo ao andrefana, ary Lavibola ao atsimo. Tanàna lehibe ao aminy dia i [[Vangaindrano]] sy i Midongy Atsimo.

Ny [[Tanala]] dia foko ao amin' ny faritra misy ny havoanan' [[Ikongo]], voafaritry ny tanin' ny Betsileo ao andrefana, ny Betsimisaraka sy ny Antambahoaka sy ny Antemoro ary ny Antefasy ao atsinanana, ary ny ony [[Manampatrana]] ao atsimo.

=== Vondrom-poko ao atsimo ===
[[Sary:Mahafaly tomb painted carved south Madagascar.jpg|vignette|Fasana [[mahafaly]]]]
Ny [[Mahafaly]], ny [[Antandroy]] ary ny [[Antanosy]] no vondrom-poko any atsimo. Ny Mahafaly dia foko monina amin' ny [[lembalemba]] midadasika eo anelanelan' ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy [[Menarandra]], any amin' ny [[faritra Atsimo-Andrefana]].
[[Sary:Antandroy traditional dancing.jpg|vignette|Mpandihy [[Antandroy|tandroy]]]]
Ny [[Antandroy]] dia foko ao amin' ny tendron' i Madagasikara atsimo indrindra monina amin' ny tany eo anelanelan' ny ony [[Menarandra]] ao andrefana sy [[Mandrare]] ao atsinanana ary ny havoana Vohimainty ao avaratra.

Ny [[Antanosy]] dia foko ao amin' ny tendron' i Madagasikara atsimo-atsinanana indrindra, ao amin' ny [[faritra Anosy]] eo anelanelan' i [[Masianaka]] sy [[Mandrare]] no misy azy betsaka indrindra, nefa ahitana azy koa ny tanàna toa an' i [[Bezaha]] sy i [[Vatolatsaka]] (ao amin' ny [[distrikan' i Betioky-Atsimo]]) ary any [[Bereketa]] ([[distrikan' i Sakaraha]]).

== Fiteny eto Madagasikara ==
Maro ny fiteny tenenin' ny mponin' i Madagasikara, izay tsy Malagasy daholo fa misy vahiny koa. Ny [[fiteny malagasy]] no be mpahalala indrindra, manaraka izany ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny anglisy]]. Misy [[Fiteny kômôriana|mpiteny kômôriana]], [[Fiteny gojaraty|mpiteny gojaraty]], [[Fiteny indo-ariana|mpiteny hindoa]], [[Fiteny arabo|mpiteny arabo]] ary [[Fiteny sinoa|mpiteny sinoa]] koa eto Madagasikara.

=== Ny fiteny malagasy ===
Ny fiteny malagasy, izay [[Fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]&lt;nowiki/&gt;n' i Madagasikara, dia ao amin' ny sampam-piteny [[Fiteny aostroneziana|aostrônezianina]]. Araka ny antontanisan' ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 83,61&amp;nbsp% dia tsy miteny afa-tsy ny teny malagasy. Miseho amin' ny endrika fitenim-paritra maro ny fiteny malagasy, dia ny [[fiteny bara]], ny [[fiteny betsimisaraka atsimo]], ny [[fiteny betsimisaraka avaratra]], ny [[fiteny masikoro]], ny [[fiteny merina]], ny [[fiteny sakalava]], ny [[fiteny tandroy-mahafaly]], ny [[fiteny tanosy]], ny [[fiteny antankarana]], ny [[fiteny tsimihety]], sns.

=== Fiteny vahiny ===

==== Ny fiteny frantsay ====
Ny fiteny frantsay dia fiteny ôfisialy faharoa izay tenenin' ny 20&amp;nbsp;%n' ny Malagasy (miisa 4&amp;nbsp;983&amp;nbsp;000). Araka ny antontanisan' ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 0,57&amp;nbsp;%n' ny Malagasy no miteny frantsay fotsiny, ny 15,87&amp;nbsp;% miteny frantsay tsindraindray, ary ny 83,61&amp;nbsp;% dia tsy miteny afa-tsy ny teny malagasy. Mpikambana ao amin' ny vondron-tany miteny frantsay (''Organisation Internationale de la Francophonie'') i Madagasikara. Tsy mitovy amin' ny zava-misy ao [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] ny eto Madagasikara, satria ny fiteny frantsay eto Madagasikara dia tsy nanjary teny ifaneraseran' ny samy Malagasy fa nijanona ho fitaovana enti-mifandray sy mifanakalo amin' ny any ivelany ampiasain' ny vitsy anisa. Tsy mila miteny frantsay ny samy Malagasy raha hifampiresaka na dia lazaina fa mbola misy ny tsy mifankahazo amin' ny fampiasana ny fitenim-paritra, ka isan' ny antony tsy mampisy ezaka hifehezana ny teny frantsay izany.

==== Ny fiteny anglisy ====
Ny fiteny anglisy dia fiteny ôfisialy tamin' ny taona 2007 - 2010. Vitsy dia vitsy ny toeram-pampianarana teny anglisy ary ny ankamaroan' ny sekoly (indrindra ny sekolim-panjakana) dia tsy manana mpampianatra teny anglisy. Vitsy ny Malagasy mianatra teny anglisy, izay manao izany hifandraisany amin' ny vahiny any ivelany na ny mpizaha tany, na koa mba hahazoany mamaky tahirin-kevitra voasoratra amin' io fiteny io. Olona latsaky ny 5&amp;nbsp;000 no miteny anglisy eto Madagasikara.

==== Fiteny hafa ====
Fitenim-pivavahana ny [[fiteny arabo]] eto Madagasikara ka ny [[Finoana silamo|mpino silamo]] no mampiasa izany fiteny izany. Ny fikarohana nataon' ny ''[[Pew Research Center]]'' tamin' ny taona 2010 dia manambara fa ny 1,1&amp;nbsp;%n' ny mponina eto Madagasikara dia Silamo. Ny ''The World Factbook - Madagascar'' kosa dia nanambara fa 7&amp;nbsp;% izany. Tsy ny mpino silamo rehetra anefa no mahafehy ny fiteny arabo.

== Fiarahamonina sy fomba amam-panao ==
=== Soatoavina ===
; Fihavanana
Ny [[fihavanana]] dia endriky ny fifandraisana eo amin' ny [[fiarahamonina malagasy]] izay mivoy ny fifanampiana sy ny fifandeferana ary ny firaisan-kina anjakan' ny filaminana. Amin' ny heviny mifintina dia manondro ny fifandraisan' ny olona iray fianakaviana ny fihavanana.
; Fatidra
Ny [[fatidra]] dia fifanekena ataon' ny olona roa tsy misy rohim-pihavanana, nefa te hanova ny fifandraisany maha mpinamana tsotra na maha mifankahalala tsotra azy ho fifandraisana hamafisina amin' ny alalan' ny fandatsahana sy fisotroany ny ran' izy roa tonta, ka lasa fifandraisan' ny iray tampo izany fifandraisan' ny mpifatidra izany.
; Ziva
Ny [[ziva]] dia fihavanana nataon' ny razambe taloha. Saika mazana dia mpiziva avokoa no niavian' ny fihavanan' ny Malagasy manontolo. Ny ompa ifanaovan' ny mpiziva dia sangy anehoany ny fifankatiavany. Ny foko mpiziva dia tsy maintsy mifanampy.

=== Fomba amam-panao ===
; Sambatra
Ny [[sambatra]] dia famoran-jaza faobe atao any amin' ny faritra sasantsasany eto [[Madagasikara]], indrindra any amin' ny foko [[antambahoaka]], mba hahafahan' ny zazalahy hiditra ho isan' ny lehilahy eo amin' ny fiarahamonina misy azy. Isaky ny fito taona mandritra ny efatra herinandro no anatanterahana izany.

;Joro
Ny [[joro]] dia sorona sy vavaka atao hangataham-pitahiana amin' ny [[zanahary]] sy amin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] mba hahazoana orana sy hahatonga ny fambolena ary fiompiana hahavokatra be, ny tsy hampisy mpisompatra sy mangalatra ny biby fiompy, indrindra ny [[omby]]. Angatahina mandritra ny joro koa ny fahasalamana sy ny fitomboan' ny zaza ary ny fahela-velon' ny olon-dehibe. Misy ny fafaovana sorona omby atao fanatitra. Fotoam-pifaliana mety maharitra hatramin' ny telo andro izany ho an' ny mpiara-monina.
; Famadihana
Anisan' ny [[fomban-drazana]] iray mampiavaka ny Malagasy ny [[famadihana]]. Ny famadihana dia fety atokan' ny Malagasy hahatsiarovana ireo efa maty, anehoana ny fifandraisana mbola misy eo amin' ny velona sy ny maty, izany hoe anehoana ny fanajàna sy fanomezana hasina ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]. Atao amin' izany ihany koa ny fangataham-pitahiana amin' ny razana. Fotoana ahazoan' ny fianakaviana mifankahita koa izy io.
; Dina
Ny [[dina]] dia fanambaràna ampahibemaso ombam-pianianana fa tsy hivadika amin' ny teny nomena. Dina koa no iantsoana ny fitsipi-pifehezana ny fiarahamonina neken' ny besinimaro.
;Velirano
Ny [[velirano]] dia fianinana atao ampahibemaso mba tsy hampisy ny hitsoaka amin' ny zavatra nifanarahana, amin' ny baiko nekena fa hotanterahina. Tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka dia maha tapa-doha ny fivadiham-belirano.

== Finoana sy fivavahana ==
Mpivavaka ny ankamaroan' ny Malagasy ka ny maro amin' ireo dia manaraka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahan-drazana]] sy ny mampifangaro izany amin' ny fivavahana hafa, ao koa ny [[Kristianisma eto Madagasikara|kristianisma]] sy ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo]] sy ny fivavahana hafa.

=== Ny fivavahan-drazana malagasy ===
Ny [[fivavahan-drazana malagasy]] dia ny [[fivavahana]] sy ny finoana narahin' ny [[Ntaolo]] malagasy, izay mifototra indrindra amin' ny fivavahana amin' i [[Zanahary]] sy ny fanahin' ireo [[Razana (finoana malagasy)|razana]] efa maty. Mihoatra ny 52&amp;nbsp;%n' ny mponina no manaraka ny fivavahan-drazana. Tsy misaraka amin' ny tontolon' ny velona ny tontolon' ny razana ka izany no ahitana Malagasy manao fomba isan-karazany amin' ny fanamboaram-pasana sy amin' ny fanatanterahana ny [[famadihana]].

Ireto avy ny zavatra inoan' ny Malagasy mandala ny fivavahan-razana ho manana ny hasiny: ny [[Sampy (malagasy)|sampy]], ny ody, ny hazomanga, ny vatolahy, ny karazan-kazo sasany, ny karazam-biby sasany (toy ny [[omby]]). Ireto ny zavatra tsy hita maso nefa inoany fisiana: ny Zanahary, ny fanahin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], ny kalanoro, ny [[tromba]], ny [[avelo]], ny [[matoatoa]]. Mba ho fanajana an' ireo fanahy ireo dia manatanteraka [[fanatitra]] sy sorona, ny Ntaolo malagasy. Ho fanajana ireo havany efa maty dia manao famadihan-drazana na manao asa lolo ny Malagasy.

Ny misahana ny fandraharahana ny fifandraisana amin' ireo fanahy tsy hita maso ireo dia ny mpisorona, ny mpitan-kazomanga ary ny [[ombiasa]]. Inoan' ny Ntaolo malagasy ho manana hery miafina manimba ny [[Mosavy|mpamosavy]]. Manatona [[Fanandroana malagasy|mpanandro]] koa ny Malagasy, izay mino ny fisian' ny atao hoe [[vintana]], raha hanao zavatra mba hahaizany ny fotoana mety anatanterahany ny zavatra kasainy hatao sy ny fombafomba tokony hatao, ka mety misy ny [[ala faditra]]. Manatona [[Sikidy malagasy|mpisikidy]] koa ny Ntaolo malagasy raha te hahafantatra ny marina ny amin' ny zava-mitranga eo amin' ny fiainany.

=== Ny kristianisma ===
Ny 41&amp;nbsp;%n' ny Malagasy dia [[Kristianisma ao Madagasikara|Kristiana]], araka ny tatitry ny ''US Departement of State'' tamin' ny taona 2011. Hita avokoa ireo sampan' ny fivavahana kristiana toy ny [[Fiangonana nohavaozina]] sy ny [[Loteranisma eto Madagasikara|Fiangonana loterana]] sy ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Fiangonana katôlika]] sy ny [[Adventisma|Fiangonana adventista]] sy ireo [[Evanjelisma eto Madagasikara|Fiangonana evanjelika]] tsy mitsaha-mihamaro. Miezaka ny hampitombo isa ny fiangonany ny [[Fiangonana Ôrtôdôksa eto Madagasikara|Ôrtôdôksa]] sy ny [[Eklesia Episkopaly Malagasy|Anglikana]] sy ny hafa koa. Tamin' ny taona 1963 hatramin' ny 2004 dia niisa 72 ny &quot;fikambanana ara-pinoana&quot; voasoratra ao amin' ny lisitra ôfisialy tanan' ny fanjakana malagasy. Manodidina ny 200 any ho any ny isan' ny karazam-piangonana eto Madagasikara ka ny ankamaroan' ireo dia fiangonana vao niorina taty afara, dia ireo fiangonana evanjelika na ara-pilazantsara sy [[Pentekôtisma|pentekôtista]].

=== Ny silamo ===
Ny [[Finoana silamo eto Madagasikara|silamo eto Madagasikara]] dia niorina tamin' ny taonjato faha-7. Nandray anjara betsaka tamin' ny fiforonan' ny kolontsain' ny Malagasy izany. Ny fikarohana nataon' ny ''[[Pew Research Center]]'' tamin' ny taona 2010 dia manambara fa ny 1,1&amp;nbsp;%n' ny mponina eto Madagasikara dia Miozolmana. 7&amp;nbsp;% kosa izany araka ny ''The World Factbook - Madagascar''. Ny ankamaroan' ny Miozolmana eto Madagasikara dia manaraka ny [[Sonisma|finoana silamo sonita]].

=== Ny fivavahana hafa ===
Ny [[Bahaisma eto Madagasikara|bahaisma]] dia niorina teto Madagasikara tamin' ny tenatenan' ny taonjato faha-20 ka fahatanterahan' ny fikasan' i `Abdu'l-Bahá, mpitarika ny Bahay maneran-tany, izany, izay naniraka ireo mpanaraka ny [[finoana bahay]] handeha aty Madagasikara. Tonga teto Madagasikara tamin' ny taona 1953 ny mpisava lalana voalohany ka nisy ny Malagasy niova ho amin' izany finoana izany. Tamin' ny taona 1973 no nanaovana filazana ôfisialy ny fisian' ny fikambanana bahay eto Madagasikara. Milaza ny ''Association of Religion Data Archives'' tamin' ny taona 2005 fa 17&amp;nbsp;900 no isan' ny mpino bahay eto Madagasikara.

== Zavakanto ==
=== Zavakanto amin' ny teny ===
==== Hainteny ====
Sokajin-dahabolana malagasy ny [[hainteny]] na hain-teny izay hita indrindra ao amin' ny [[Merina]], miendrika [[tononkalo]] fohy iresahana zava-madinika aloha, avy eo mankany amin' ny tena lohahevitra, ka amin' ny alalan' ny fampifandraisana amin' ny fomba kanto ny [[voanteny]] araka ny endriny na ny heviny no ahatongavana amin' izany. Ny lohahevitra dia matetika momba ny fitiavana.

==== Angano ====
Fitantarana zavatra tsy nisy nefa namboarina ho toy ny nisy ary natao hanatsoahana fananarana, na fitantarana zava-nitranga tokoa, ny [[Angano malagasy|angano]]. Karazana lahabolana tsotra, lava ary miendrika [[tantara foronina]] noho ny dingana hita ao anatiny sy ny mpandray anjara ary ny olana sy ny vahaolana hita taratra ao amin' ny tantara ny angano. Nanabe ny taranany tamin' ny alalan' ny fitantarana angano amin' ny hariva ny Ntaolo malagasy. Isaky ny maheno angano ny ankizy dia manatsoaka lesona, mahalala zava-baovao momba ny fiainana.

==== Ohabolana ====
Fehezanteny mirakitra fahendrena fampiasa matetika ny [[ohabolana]]. Fitambaran' ny teny hoe ''ohatra'' sy ''volana'' ny teny hoe ''ohabolana''. Azo ampiasaina amin' ny fiainana andavanandro ny ohabolana, nefa tena fanaingoana [[kabary]] indrindra koa. Teo amin' ny [[Ntaolo]] malagasy dia haren-tsaina miampita amin' ny alalan' ny [[lovantsofina]], toy ny [[angano]], ny ohabolana.

==== Kabary ====
Lahateny atao amin' ny feo avo ka entina hampitana hafatra ary matetika ravahina amin' ny [[hainteny]] sy [[ohabolana]] sady atrehin' olona maro ny [[kabary]]. Samy nanana ny fomba nitrandrahany ny kabary ny Malagasy isam-paritra, ka izay no mahatonga ny famaritana azy somary maro amin' izao fotoana izao, fa saingy io no fototra ka miainga avy amin' io avokoa ny famaritana rehetra misy ankehitriny.

==== Sokela ====
Kabary voaravaka karazana [[hainteny]] ao amin' ny foko [[Betsileo]] eto [[Madagasikara]] ny [[sokela]].

==== Tononkalo ====
Lahabolana na lahatsoratra natao andalana mifanarakaraka (na mifanaingintaingina) misy ngadona sy firindrana ary fitsipika mifehy ny fiafaran' ny andalana tsirairay mbamin' ny fomba hahakanto azy  ny [[tononkalo]], sady miompana amin' ny lohahevitra iray izay natao hiantefa amin' ny saina sy ny fihetseham-po.

=== Seho an-tsehatra ===

==== Tantara an-tsehatra ====
Tantara noforonina mba holalaovina an-tsehatra sy hojeren' ny olona ny [[tantara an-tsehatra]] na [[teatira]] na [[tantara tsangana]]. Niroborobo teto [[Madagasikara]] izy io teo aloha nefa very ny lazany ankehitriny.

==== Hatsikana ====
Karazana tantara fohy dia fohy, izay matetika atao an-tsehatra hampihomehy ny mpijery, ny [[hatsikana]].

=== Hira sy dihy ary mozika ===

==== Salegy ====
Mozika malagasy avy any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i [[Madagasikara]] ny ny [[salegy]], izay avy amin' ny mozika nentim-paharazana any amin' ny faritra manodidina an' i [[Mahajanga]] sy [[Antsiranana]].

==== Baoejy ====
Karazana mozika avy any avaratr' i Madagasikara ny [[baoejy]] na bahoejy. Any amin' ny [[faritra Sofia]] no tena mampalaza ny baoejy izay efa miparitaka eran' ny Nosy. Ny [[angorodao]] sy ny [[kabosy]] ary ny [[hazolahy]] (karazana ambonga) no zavamaneno miaraka aminy. Efa misy koa ny mpanakanto no mitendry baoejy amin' ny [[gitara]].

==== Kilalaky ====
Karazana gadona mozika sady dihy nentim-paharazana any amin' ny [[Sakalava]] ao amin' ny [[Faritra Menabe]] ny [[kilalaky]] izay miely koa manerana an' i [[Madagasikara]]. Ahitana dihy kilalaky ny fotoana ankalazana ny [[fitampoha]] any [[Belo-Tsiribihina|Belon' i Tsiribihina]]. Maro koa ny mpihira sy mpandihy kilalaky any amin' ny faritra hafa eo Madagasikara na dia tsy mponina avy any Menabe aza.

==== Tsapiky ====
Mozika sy dihy malagasy avy any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]] ny [[tsapiky]], izay manana gadona haingana kokoa noho ny mozika malagasy hafa rehetra. Teraka tamin' ny taompolo 1970 tao amin' ny faritr' i [[Toliara]] ity mozika ity. Tsy mifidy toerana na fotoana na antony hanaovana azy ny tsapiky: na any ambanivohitra, na eny an-tanàn-dehibe, na ankalamanjana na anaty faritra mifefy.

==== Zafindraony ====
Karazan-kira malaza any amin' ny faritry ny [[Betsileo]] ny [[Zafindraony (hira)|zafindraony]] izay voktry ny fiezahan' ny Malagasy hampifanaraka ny fomba fihira vazaha sy ny an' ny malagasy tamin' ny nidiran' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivanahana kristiana]] teto Madagasikara. Ahenoana olona maro mihira sy mizara feo (feo voalohany, faharoa, fahatelo ary fahefatra) ny zafindraony. Matetika ny hira [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|fifohazana]] (ao amin' ny [[Prôtestantisma eto Madagasikara|fiangonana prôtestanta]]) izay tsy noforonin' ny Vazaha dia hira zafindraony.

==== Hiragasy ====
Fampisehoana atrehin' ny vahoaka, izay mitovitovy amin' ny [[tantara tsangana]] (na teatra) atao an-kira, ny [[hiragasy]], izay fitambaran' ny feon-javamaneno ([[trômpetra]], [[trômbônina]], [[lokanga]], sns) sy ny hira ary ny dihy mampiavaka ny kolontsain' ny faritra afovoan-tany eto Madagasikara, indrindra ny ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Merina]]. Atao ankalamanjana na anaty efitrano ny fampisehoana. Matetika dia mitafy [[malabary]] miloko mena marevaka sy mipataloha ny lehilahy mpanao hiragasy, fa ny vehivavy kosa mitafy [[Lamba (malagasy)|lamba]] sy akanjom-behivavy miloko mavokely na maitso. 

==== '''Basesa''' ====
Karazan-dihy sy mozika malagasy mitovitovy amin' ny [[salegy]] ny [[basesa]], izay dihy nentim-paharazana mbola fanao any amin' ny faritra misy ny [[Betsimisaraka]]. Maro ny zavatra aseho rehefa mandihy basesa: ahodinkodina ny andilana ary somary miadana ny gadona. Ny lehilahy no mitarika ny hetsiky ny vehivavy mandritra ny fandihizana besesa. Ny [[angorodao]] sy ny [[pianô]], ary indraindray ny [[amponga]], no zavamaneno ampiasain' ny mpiangaly ny moeika basesa.
;Beko
Karazan-kira malagasy ataon' ny [[Mahafaly]] sy ny [[Antandroy]] izay mampiavaka sy iombonan' ny kolontsain' izy ireo ny [[beko]]. Olona roa na telo indray mihira sady samy manana ny feony no miangaly azy io, amin' ny ankapobeny tsy arahina zavamaneno. Ny tonon' ity karazan' antsa ity dia matetika foronin' ny mpiangaly azy eo no ho eo.
;Malesa
Dihy nentim-paharazana [[tsimihety]], any amin' ny [[Faritra Sofia]], tapany avaratra-andrefan' i Madagasikara ny [[malesa]], izay fanao amin' ny lanonana isankarazany. Mandihy miaraka ny lehilahy sy ny vehivavy izay mifampitan-tanana sy samy misikina lambahoany, ka ny vehivavy no eo aloha.
;Kaoitry
Dihy malagasy mifantoka amin' ny fanetsahana ny [[fitombenana]] sy ny [[andilana]] ny [[kaoitry]], izay avy any amin' ny faritra avaratra-andrefan' ny Nosy. Indraindray dia heverina ho zana-karazan' ny [[salegy]], na dia manana ny mampiavaka azy manokana aza ny kaoitry.
;Batrelaky
Mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy avy any atsimo-atsinanan' i Madagasikara ny batrelaky. Atao amin' ny angorodao, ny gitara, ny gitara beso ary ny amponga ity mozika ity.
;Vakisaova
Karazan-tononkira [[tsimihety]] miady rima ary mitanisanisa zavatra mitovy amin' ny rôngo [[sakalava]] ny [[sôva]] na ny vakisaova.
;Banaike
Karazana dihy sy hira nentim-paharazana malagasy any amin' ny faritra atsimo ny [[banaike]], izay aseho amin' ny lanonana na fety sasany. Fiangaliana mozika manana gadona ampiarahina amin' ny fihetsiketsehan' ny vatana, indrindra ny tongotra sy ny tanana izy io.
;Mangaliba
Karazana mozika sy dihy nentim-paharazana malagasy, avy any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, ny [[mangaliba]]. Mampiavaka azy ny gadona mahasarika sy ny feonkira izay matetika atao amin’ ny zava-maneno nentim-paharazana ([[amponga]], [[kipantsona]], [[Kabosy|kabôsy]], [[sodina]]).

=== Zavamaneno malagasy ===
;Ambio
Zavamaneno malagasy vita amin' ny hazo mafy roa izay mikarantsana rahefa ampifampikapohina ny ny [[ambio]].
;Amponga
Ny [[amponga]] dia zavamaneno velezina vita amin' ny vata poaka aty miendrika barîka na kodiarana (vatany), nanenjanana [[hoditra]] na zavatra manify hafa manarona ny vavany iray na roa, izay kapohina amin' ny rantsan-tanana na amin' ny felan-tanana na amin' ny tapa-kazo kely (fively) natokana ho amin' izany, ka mety mikarantsana na midoboka ny feony izay lasa mafy noho ny fisian' ilay vatany mpanamafy feo.
;Atranatrana
Ny [[atranatrana]] dia [[zavamaneno velezina]] vita amin' ny tapa-kazo fisaka maromaro (dimy ka hatramin' ny fito), velezina eo ambony ranjo na fe. Any amin' ny [[Bara]] no mbola mampiasa azy. Tsy mitovy habe ireo tapa-kazo ireo nefa alahatra arakaraka ny halavany. Araka ny fanao nentim-paharazana dia natokana ho an' ny vehivavy ny atranatrana.
;Belamaky
Ny belamaky dia [[zavamaneno]] manambatra ny endrika aman' asan' ny [[Kabosy|kabôsy]] lehibe (toy ny [[zavamaneno misy tadiny]]) sy ny an' ny [[amponga]] mikarantsana (toy ny [[zavamaneno velezina]]). Olona telo no ilaina amin' ny fandrindrana ny fanenony: ny voalohany mamindrafindra ny rantsan-tanany eo amin' ny tahon' ilay zavamaneno, arakaraka ny [[haavom-peo]] ilaina amin' ny famoahana ny feon-kira sy ny [[rindram-peo]], ny faharoa mikitika ny tadiny telo ary ny fahatelo kosa mively ny vatany mba hanome ny gadona.
;[[Jejy voatavo]]:
;Kabosy
Zavamaneno [[Madagasikara|malagasy]] mitovy endrika amin' ny [[gitara]] ny kabosy saingy kely kokoa.
;[[Katsà]] na [[Faray]]
;
;[[Kililioka]]:
;[[Langoraony]]:
'''Lokanga'''

Zavamaneno fahita eto [[Madagasikara]] izay avy amin' ny foko [[Bara]] ny [[lokanga]] malagasy. Mitovitovy amin' ny lokangam-bazaha ny lokanga malagasy saingy telo ny isan' ny tadiny.

'''Marovany'''

Zavamaneno mitovy amin' ny [[valiha]] ny [[marovany]] nefa lehibe sady misy tadiny maro noho ny valiha.  

'''Sodina'''

Ny [[sodina]] dia zavamaneno tsofina amin' ny vava, miendrika fantsona mahitsy, misy lavaka milahatra manaraka ny halavany izay tampenana manontolo amin' ny rantsan-tanana afa-tsy ny iray izay avela hivoha mba hivoahan' ny [[haavom-peo]] tiana ho heno.
;[[Sosoly]]:
'''Taralila'''

Karazana [[angorodao]] fahita any amin' ny faritry ny [[Betsimisaraka]], ny [[taralila]].
;[[Tsikadraha]]:
;Valiha
Zavamaneno [[Madagasikara|malagasy]] vita amin' ny [[volotsangana]], miendrika [[varingarina]] sady misy tadiny maro manaraka ny andavany ny [[valiha]].

=== Sarimihetsika ===

=== Tantara an-tsary ===

= Tao =

=== Tao-trano ===

=== Nahandro ===
Jereo ny pejin' ny [[sakafo malagasy]] raha te hahafantatra bebe kokoa ianao.

== Fitafy sy fihaingoana ==
;Lamba
Fitafy nentindrazana fahita amin' ny faritra maro ao Madagasikara ny [[lamba]]. Misy karazany maro araky ny akora nanamboarana azy sy ny didiny izy io.
;[[Lambahoany]]:
;[[Malabary]]:
;[[Masonjoany]]
== Kilalao ==
=== Kilalaon-tsaina ===

==== Fanorona ====
Lalaon-tsaina nenti-paharazana malagasy ny [[fanorona]]. Olon-droa no mifanandrina amin' izany ary mandany ny vaton' ilay mpifanandrina ny tanjona. Rehefa maty kosa ilay mpifanandrina iray, dia azo avela, koa dia miroso amin' ny fomba filalaovana antsoina hoe &quot;vela&quot; ny mpifanandrina roa, mba ahafahan' ilay maty tamin' ny voalohany ho afa-bela.

==== Katro ====
:

==== Ankamantatra ====
Fanabeazana miendrika fialamboly ny [[ankamantatra]]. Nentina hamporisihina ny ankizy izy ireny handinika ny tontolo manodidina azy: Hisarika ny sainy handinika ny fahamarinan' izay nolazaina. Ohatra ity ankamantatra ity: &quot;Tanora banga, antitra vao boribory&quot;. Valiny: &quot;Volana&quot;. Voakitika ny sainy handinika momba ny [[volana]].

=== Kilalaon' ny ankizy ===
;[[Tsikonina]]:
;Tsobato
Kilalao nentim-paharazana malagasy ny [[tsobato]]. Vatokely dimy no ilaina ary misy dingana maromaro arahina ka ampifamenoina ny isa azo ka arakaraka ny isa tratrarina nifanarahana no atao isa farany. Izay mahafeno io isa nifanarahana io voalohany no mpandresy.

== Fanatanjahantena ==

=== Haiady ===

==== Diamanga ====
Haiady malagasy mifantoka amin' ny daka ny [[diamanga]].

==== Moraingy ====
[[Sary:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|vignette|196x196px|[[Moraingy]]]]
Karazana haiady nentim-paharazana malagasy ampiasana ny hondry sy ny tongotra ny [[moraingy]] na morengy. Haiady fanao eran' i Madagasikara ny moraingy, indrindra any amin' ny faritra amorontsiraka avaratra sy atsinanana.

=== Fanatanjahan-tena hafa ===

==== Savika ====
Karazana [[tolon' omby]] ao amin' ny fanaon' ny [[Betsileo]] ny [[savika]].

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]]

* [[Tantaran' i Madagasikara]]
* [[Tanàna any Madagasikara|Tananàn' i Madagasikara]]
* [[Pôlitika eto Madagasikara]]
* [[Fivavahana eto Madagasikara]]
* [[Fiteny eto Madagasikara]]
* [[Foko eto Madagasikara]]
* [[Lisitry ny gazety ao Madagasikara]]
* [[Kolikoly eto Madagasikara]]

== Rohy ivelany ==
*[http://www.ratsimandresy.org/mus_art.html Pejy natokana ho an'ny Mozika Malagasy]

*[http://fitafiana-malagasy.skyrock.com/1.html Fikarohana momba ny fitafy malagasy nataon'ny mpianatry ny Alliance Française] {{Wayback|url=http://fitafiana-malagasy.skyrock.com/1.html |date=20170125172825 }}
*[http://www.macp.gov.mg/ny-fitafy-malagasy/ Fitafy malagasy ao amin'ny Tranonkalan'ny Ministeran'ny Kolontsaina] {{Wayback|url=http://www.macp.gov.mg/ny-fitafy-malagasy/ |date=20170629143333 }}

* [https://kilonga.com/2015/03/17/ireo-kilalao-malagasy-mbola-tianny-zanantsika-ankehitriny/ Kilalao malagasy ao amin'ny Kilonga.com] {{Wayback|url=https://kilonga.com/2015/03/17/ireo-kilalao-malagasy-mbola-tianny-zanantsika-ankehitriny/ |date=20160722125632 }}


[[Sokajy:Kolontsaina]]</text>
      <sha1>hocjimjirxhukqtbwa3qt0j92pfqljs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ranavalona III</title>
    <ns>0</ns>
    <id>259424</id>
    <revision>
      <id>1136897</id>
      <parentid>1136680</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T14:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny lova sy vakoka navelan-dRanavalona III */</comment>
      <origin>1136897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42393" sha1="ejny9fzgiq9oo6zswtg2v40cf2j9cbn" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Ranavalona III
|asa=[[Mpanjaka vavy]]
|teraka=22 novambra 1861
|toerana=fanjakan'Imerina
|firenena=Madagasikara
|anarana hafa= Razafindrahety
|sary=}}
'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany  tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny.

Mbola tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ireo seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa  [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III.

== Tetiharana sy fahazazana ==
[[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]]
[[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-d Razafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.&lt;ref&gt;Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&amp;redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. &lt;/ref&gt; Ny maha- zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha-zafikelin-d [[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d [[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d [[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha-nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara.

Vao nifarana ny fanjakan-d Ranavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana [[Rasoherina]]. Nenitoan-d Razafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-d Razafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny&lt;ref&gt;teny mihaja entina ilazana ny andevo&lt;/ref&gt; fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]].

Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS).  Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny maro amin'ny Malagasy izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ireo mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|protestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily]] [[1874]]. Nilaza azy ho isan'ireo [[mpianatra]] tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy.

Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy mazava loatra ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra Rainilaiarivony izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-politika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho.

Tao amin'ny gazety alemana Die Presse nivoaka tamin'ny 15 septambra 1883 ahitana izao dikan-tsoratra izao: &quot;Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky  mandrakariva an'Andriamanitra.&quot; &lt;ref&gt;https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&amp;datum=18830915&amp;seite=4&amp;zoom=33&lt;/ref&gt;

== Fiakarana eo amin' ny fiketrahana ==
[[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]]
Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra Rainilaiarivony. Nomeny poizina Ratrimo vadin-d Razafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady manambady azy, araka ny fifanarahana ara-politika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana iray ny praiminisitra hova iray, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka.

Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 ary Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny Fanjakan'i Madagasikara. Raha ny fanao teo aloha manoloana ny fahalasanan'ny mpanjaka toa izao teto Antananarivo dia tokony hibory bolo avokoa ny rehetra, tsy natao anefa izany tamin'ity fotoana ity. Ny hany natao dia nasarakorako avokoa ny volon' ny vehivavy, mariky ny fisaonana ihany koa moa izany.  Manaraka izany, tokony ho ny 2 aogositra 1883 no anatanterahina ny fandroana na taombaovao eo amin'ny Malagasy ao anatin'ny Fanjakan'i Madagasikara, nofoanana izany fotoana izany satria mbola tsy tafapetraka amin'ny toerany ny mpanjaka vaovao, izany hoe mbola tsy nandray amin'ny fomba ofisialy ny fisalorana azy ho mpanjaka Razafindrahety.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Dr Michel Randria, Tantaran'i Madagasikara sy ny Malagasy. Antananarivo 1890 - 1942 . pp.377-378&lt;/ref&gt; Ho solon'izany toe-javatra izany dia natao izay hampakotrokotroka ny fety amin'ny amin'ny 22 Novambra 1883, izay mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-d Razafindrahety sady fanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ofisialy ho Mpanjaka rahateo. Ny anaram-boninahiny manontolo dia manao hoe &quot;''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena&quot;. 

Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ireo sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona (marakely?) teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: &quot;Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika.&quot; 

Tahaka ireo mpanjakavavy roa teo alohany ihany, nanambady ara-politika tamin'ny Praiminisitra Rainilaiarivony ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alàlan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka.  

Raha oharina amin'ny praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny  praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny hôpitalin'Isoavinandriana&lt;ref&gt;Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.&lt;/ref&gt;, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo.

Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana fitaomana lehibe tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-d Ranavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. 

Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ireo mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any Etazonia no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ireo vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.&lt;ref&gt;&quot;[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=fr#v=onepage&amp;q&amp;f=true The Queen of Madagascar]&quot;. Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn &amp; Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.&lt;/ref&gt; Milalao papangohazo ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka iray hafa ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ny ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.&lt;ref&gt;Stuart Robson, Isabel (1896). &quot;The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar&quot;. Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge &amp; Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y]&lt;/ref&gt;

Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ireo mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any Paris, Frantsa no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-d Ranavalona III ny zavatra nataony. Miasa ao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay manoloana an'i Madagasikara.

== Ny fitondrany ==
Vao 21 taona monja izy tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny [[Praiminisitra]] [[Rainilaiarivony]], ka  nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia Ranavalona III aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana [[miaramila]]. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny fanjakan' i Madagasikara ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra fa izy no misahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisampirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885&lt;ref&gt;https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar&lt;/ref&gt;, taorian'ny ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa, no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny frantsay. Toa izao manaraka izao ny hevi-dehibe tao anatin' izany fifanarahana izany &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:  

* Ny Fanjakana frantsay no mitandrina ny raharaha rehetra mikasika ny firenen-kafa ary miaro ny Malagasy rehetra monina any amin' ny firenen-kafa.

* Résident général no hapetrak'i Frantsa eto Madagasikara hikaraka ny raharaha rehetra mikasika ny firenena any ivelany, ka tsy hikasina, na dia kely aza, ny fahefan' ny Mpanjaka eto amin'ny Fanjakany.

* Hanana miaramila frantsay mpiambina azy ny Résident, ka hitoetra eto Antananarivo, sy mahazo mihaona mangina amin' ny Mpanjaka.

* Ny Frantsay dia mahazo monina sy mivezivezy ary mivarotra eran' ny tany izay an'ny Mpanjakan' i Madagasikara.

* Ny antoko voalaza tao amin'ny fanekena tamin' ny 8 aogositra 1868, ny fahazoan' ny oçlona rehetra manaraka izay fivavahana tiany harahina, dia ho tanterahin' ny Mpanjakan' i Madagasikara.

* Ny Fanjakana malagasy dia manaiky handoa onitra roa tapitrisa farantsa ho enti-manatanteraka ny ny fifanarahana, sy ho enti-manonitra ny fananan' ny vahiny simba tamin' ny ady. Ka ny fanjakana frantsay ihany no hikarakara ny fitsinjarana azy.

* Mandra-pahatapitra ny fandoavana io vola io dia mbola tsy hiala ao Toamasina ny tafika frantsay.
* Ny fanjakana frantsay dia manaiky hanampy ny Mpanjakan'i Madagasikara.

* Ny Mpanjakan' i Madagasikara ihany no mikarakara ny fampandrian-tany amin' ny tany rehetra eran'i Madagasikara.

* Ny Fanjakana malagasy dia hitondra tsara ny mponina Sakalava sy Antakarana, ary hanome ny helo-dranomasina (Antsiranana) ho an' ny Fanjakana frantsay mba hamboariny sy hokarakarainy araka izay fantany ho mahatsara azy.

Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[politika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisampirenena taorian'ny kaoferansan' i [[Berlin]] ([[15 Novambra|15 novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary|26 febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[britanika]] sy ny [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] tamin'ny [[5 Aogositra|5 aogositra]] [[1890]] fa ankatoavin'i Frantsa ny ifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'i [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ireo manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. 

Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana nefa maro amin'ireo manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao.

Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-d Ranavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty [[ady]] ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny [[28 Febroary|28 febroary]] [[1897]] tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nafenina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any Ambohimanga tamin'ny taona 2007.      

==== Ny governemanta Ranavalona III (Hita amin'ny alimanaka 1892)&lt;ref&gt;Lucien Emmanuel Randrianarivelo, Ratany (1856-1944) Mpampianatra tao Anatirova ary ny Tantaran'i Madagasikara. Tome I (1528 pages). Impression Newprint 2004 .pp.241-242. &lt;/ref&gt; ====

# '''Praiminisitra sady Commander-in-Chief''' : Rainilaiarivony
# '''Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny atitany''' : Rainitsimbazafy,  ''15 voninahitra'' (kabinetra : Rainisoa, ''15 voninahitra'' sy ''Printsy'' Ratsimamanga, ''15 voninahitra'')
# '''Lehiben'ny Andriambaventy''' : ''Printsy'' Razafimanantsoa Ratsimisampy, ''Andriambaventy'' (kabinetra : Rainimanantoanina, ''Andriambaventy'')
# '''Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny miaramila''' : ''Printsy'' Ramahatra, ''15 voninahitra''
# '''Lehiben'ny mpanao raharaha momba ny lalàna''' : Razanakombana, ''15 voninahitra'' (kabinetra : Ratsimanohatra, ''15 voninahitra'' sy Rainiasitera, ''15 voninahitra'')
# '''Lehiben' ny mpanao raharaha momba ny vahiny''' : Andriamifidy, ''10 voninahitra'' (kabinetra : Ramaka, ''14 voninahitra'' sy Rainibemanantsoa, ''14 voninahitra'' sy Rajoelina, ''13 voninahitra'' sy Rainitsimba, ''11 voninahitra'' sy Rainimalanjaona, ''10 voninahitra'' sy Ratsarahoela sy Ravelojaona ary Rajaonah)
# '''Mpanao raharaha momba ny fanaovan-taozavatra''' : Rahagamainty, ''10 voninahitra''
# '''Mpanao raharaha momba ny volampanjakana''' : Rainandrianary, ''Andriambaventy''
# '''Mpanao raharaha momba ny fampianarana''' : Rakoto sy Radoara

== Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara ==
Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny frantsay noho izany no nibaha-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina fifanarahana fandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana, nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa ho ampiasainy ny tanànan' Antsiranana any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny Fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10.000.000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza, nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe &quot;protectorat&quot; ary nekeny ny fiandrianam-pirenen' ny Fanjakan'i Madagasikara entin' i Ranavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. 

Samy hafa ny fihetsik'ireo firenena tandrefana manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty frantsay, nanaiky ny fifehezana frantsay an'i Madagasikara ny Fanjakana Britanika ary tamin'ny alàlan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny Fanjakana Mitambatra sy Frantsa tamin'ny 5 aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i Etazonia sy ny Empira Alemana ary nanohy amin'ny fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-d Ranavalona III. 

Nandritra izany fotoana izany, nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ireo firenena hafa i Madagasikara mba hahazoana ny toerany. Tamin'ny taona 1886, nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy toy ny landy akotofahana, akanjo [[Lamba (malagasy)|lamba]] [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Omby misy trafo|tandrok'omby]] ary harona voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana.

Tamin'ny 12 desambra 1887, nosoniavin-d Ranavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ireo frantsay velarantany ambolena na iompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894, niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ireo nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny malagasy dia hanomboka ady ny frantsay ary haka an-keriny ny nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an-d Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay (protectorat) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valinteny izany Le Myre de Vilers ka niala an' Antananarivo izy tamin' ny 27 oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 &lt;/ref&gt;. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy ho atrehina indray ny ady ifanaovana amin'i Frantsa. 

Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ireo tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia  akaiky kokoa hoe entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) tarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ireo andia-tafika frantsay tamin'ny volana avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny tazo&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 janoary 1895 ary tonga ireo hamabo an'Antananarivo satria malalaka kokoa ny dia hatrany ary mifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' [[Antananarivo]] tamin'ny 30 septambra 1895.   
[[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|thumb|Tafaorina teto Madagasikara La Frantsa]]
Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III, ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ireo mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady ho atolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha-mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly kosa izy.  

Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 febroary 1897 kosa no nesorina tamin-d Ranavalona III ny toerana maha-mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny Fanjakan' i Madagasikara. Nalefa sesitany avy hatrany tany La Réunion izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 febroary 1899.

== Tany an-tsesitany ==
[[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]]
Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka kosa ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[Kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono ireo misionera tandrefana ry zareo. 

Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny môralin' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d Ratsimamanga sy Rainandriamampandry, ny famindrana ny masina (razana milevina) Andrianampoinimerina, Ranavalona I sy II tao Ambohimanga ho ao Antananarivo ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao.

Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanasonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa.

Nodidian'ireo manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina filanjana avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any La Réunion. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahana aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao Toamasina ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany Nosy Boraha aloha haka an-d Ramasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahana aminy ihany koa &lt;ref&gt;https://journals.openedition.org/diasporas/7019&lt;/ref&gt;.

=== Tao amin'ny nosy La Réunion ===
Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao  amin'ny seranan-tsambon'i ''Pointe des Galets'', toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra St. Denis, mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy ireo noho ny fahafatesan'ny frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]]. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy ny havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika|Katolika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan'i Ranavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana.
[[File:Franz Sikora 005.jpg|thumb|Tao La Réunion]]
Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Ramatoa de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''rue de l'Arsenal'' sy ''rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ireo tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina Andrianaivoravelona Josefa izay sesitany tao La Réunion ihany koa .

Naharitra roa taona latsaka kely no nipetrahan-d Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny Fanjakana Mitambatra sy i Frantsa, noho ny fifandonana tany Sodàna, ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an'i Ranavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any Alzeria izay toerana lavitra kokoa. 

Nasaina niakatra ny Yang-Tse niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], [[Zanzibar]], Aden ary [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy iresahan-d Ranavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any Alger.Nanantena ny hanohy ny diany ho any Paris i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: &quot;&quot;Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny aho.&quot; Iza no matoky ny ampitso? Omaly aho mpanjakavavy; androany aho vehivavy malahelo sy torotoro fo.&quot;

=== Tao Alger===
[[File:Queen Ranavalona III with grandniece Marie-Louise, ca. 1905 (cropped).jpg|thumb|Mpanjaka Ranavalona III sy ny natsangany Marie-Louise, ca. 1905]]
Rehefa tonga tao Alzeria ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta frantsay ho mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay rehetra fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Omen'ny governemanta frantsay fivelomana 25 000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly&lt;ref&gt;&quot;Crownless Monarchs&quot;. The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead &amp; Co. 1908. PP.118&lt;/ref&gt;. Efa nalain'ny manampahefana frantsay mpanjanaka avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy iveloman-dry zareo izany 25 000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay mpanjanaka izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.&lt;ref&gt;Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7.
&lt;/ref&gt;

Ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka amin'ireo hetsika ara-kolontsaina isankarazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.&lt;ref&gt;Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303&lt;/ref&gt; Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Miteraka fahasorenana sy alahelo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i Madagasikara izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny&lt;ref&gt;Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347&lt;/ref&gt;.

==== Ny diany voalohany nankany Frantsa ====
Naniry hahita an'i [[Frantsa]] tanibe ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no hangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-d Ranavalona III ireo toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ireo fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ireo olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ofisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris,  ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny [[sambo]] tamin'ny fiandohan'ny volana [[aogositra]]. Nahasarika ny fampitam-baovao&lt;ref&gt;Massachusetts Reformatory (1 October 1904). &quot;Kings in Exile&quot;. Our Paper. 20 (40): 639.&lt;/ref&gt; tao Paris ny fandaharam-potoanan'i Ranavalona. Naneho ny fangorahany ny amin'ny nanjo amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.&lt;ref&gt;Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). &quot;Villages noirs&quot; et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89&lt;/ref&gt;

==== Ireo diany hafa nankany Frantsa ====
Mbola afaka nitsidika an'i Frantsa in'enina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ireo olom-pirenena frantsay ho nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho &quot;tamàna&quot; ao Alzeria. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian'i Ranavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona biscuit Petit Beurre tamin'ny taona 1916.

Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-d Ranavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37 000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. 
[[File:Petit beurre Ranavalona III of Madagascar.jpg|thumb|Fonona Biscuit Petit beurre ahitana ny sarin' i Ranavalona III]]
Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III nitsidika an'i Marseille sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao Paris. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny Opera tao Paris, sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny Solombavambahoaka Frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny zanatany azy tamin'ny fomba ofisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50 000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany.

Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona nanao an'i Dives-sur-Mer ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i Calvados, izay nakàn'ny media frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910, no nitetezany an'i Paris, [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[Paparazzi]]. 

Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboin'ny Frantsay ho 75 000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa tanibe farany nataon'i Ranavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, [[Aix-les-Bains]], ary Allevard.

Ny nipoahan'ny Ady Lehibe Voalohany tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa tanibe intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika fotoam-pivavahana protestanta nataon'ny Fiangonana Reforme&lt;ref&gt;Saillens, Pasteur R. (1906). &quot;Impressions of Algeria&quot;. The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk &amp; Wagnalls. p. 449.&lt;/ref&gt; tao afovoan'i Alger. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.&lt;ref&gt;Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). &quot;Villages noirs&quot; et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-2-84586-200-5&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Ny fahafatesany sy ny taorian'izay==

Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao Algers noho ny fahatsentsenan'ny lalandrà izy tamin'ny 23 mey 1917. Natao ny 25 mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fanafenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Algers, nanatrika izany ireo namany, mpiara-miangona ary ireo olo-manan-kaja sasany tao Algers. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny Governoran'i Madagasikara ny Governoran'i Alzeria Frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-dRasoherina tao amin'ny rovan'Antananarivo, Madagasikara, lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjaka vavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. 

Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapam-panjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza anefa dia anisan'ny avotra tsy tratran'ny afo ny lamba nitehirizina ny masina Ranavalona III ary nafindran'ny filoha [[Marc Ravalomanana]] tany amin'ny Fasana tokony hisy azy tao Ambohimanga tamin'ny taona 2007.

Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan'i Ranavalona, nifindra tany amin'ny departemantan'ny Alpes-Maritimes any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany. Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan'i Ranavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa tanibe. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpanampy mpitsabo ary nomena ny Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny Ady Lehibe Faharoa. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisara-panambadiana tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sosialista frantsay mavitrika ny namirapiratra. Maty tao Bazoche-sur-Bates izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil, Frantsa.

== Ny lova sy vakoka navelan-dRanavalona III ==
[[Sary:Crown_of_Queen_Ranavalona_III.jpg|vignette|Tandro-panjakana faha-Ranavalona III]]
Taorian'ny fangatahana famerenana zava-tsarobidy navoakan'ny Filoha [[Andry Rajoelina]], dia naverin'i Frantsa tamin'ny Novambra 2020 ny Tantarom-panjakana vita amin'ny vifotsy milokom-bolamena voaravaka lamba jaky, 70 sm ny haavony ary 35 sm ny savaivony, izay nandravaka ny elo-tranon'i Ranavalona. Efa naseho nanomboka tamin'ny taona 1910 tao amin'ny Tranombakoka Miaramila, Les Invalides, izany, taorian'ny nanomezan'i Georges Richard azy, izay niasa tao amin'ny tafika mpampandry tany teto Madagasikara (1883-1885) ary taty aoriana tao amin'ny fitondrana mpanjanaka.

Manaraka izany ihany koa, novidin'ny governemantan' i Madagasikara nandritra ny lavanty tamin'ny taona 2020 ny tahirin-damaody, sary ary taratasy mitantara ny tantaran'i Ranavalona, ​​izay hita tao amin'ny valin-drihana iray tao Guildford, [[Surrey]], [[Angletera]]. An'i Clara Herbert izay niasa tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka Malagasy nanomboka tamin'ny taompolo 1890s ka hatramin'ny taompolo 1920s izany, ary nifandovan'ny fianakaviana sy ny taranany izany.

Misy koa ny tantara L'Aube rouge nosoratan'i Jean-Joseph Rabearivelo miresaba betsaka ny ady nifanaovan'ny frantsay ny malagasy, fa mifantoka betsaka amin'i Ranavalona III izany.&lt;ref&gt;Adejunmobi, Moradewun (1994). &quot;History and Ideology in Jean-Joseph Rabearivelo's Prose Works&quot;. Canadian Journal of African Studies / Revue Canadienne des Études Africaines. 28 (2): 219–235. doi:10.2307/485716. ISSN 0008-3968. JSTOR 485716.&lt;/ref&gt;


== Jereo koa ==

* [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810)
* [[Radama I]] (1810-1828)
* [[Ranavalona I]] (1828-1861)
* [[Radama II]] (1861-1863)
* [[Rasoherina]] (1863-1868)
* [[Ranavalona II]] (1868-1883)
* [[Ranavalona III]] (1883-1897)

== Loharano ==
[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>ejny9fzgiq9oo6zswtg2v40cf2j9cbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136953</id>
      <parentid>1136897</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T06:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina sy nanatsara rafi-pehezanteny</comment>
      <origin>1136953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42783" sha1="oxm81doebwfpc48sdwqv3oak469utpp" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Ranavalona III
|asa=[[Mpanjaka vavy]]
|teraka=22 novambra 1861
|toerana=fanjakan'Imerina
|firenena=Madagasikara
|anarana hafa= Razafindrahety
|sary=}}
'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany  tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny.

Tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ny seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa  [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III.

== Tetiarana sy fahazazana ==
[[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]]
[[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-dRazafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.&lt;ref&gt;Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&amp;redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. &lt;/ref&gt; Ny maha zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha zafikelin-d[[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d[[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d[[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara.

Vao nifarana ny fanjakan-dRanavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana hoe [[Rasoherina]]. Nenitoan-dRazafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-dRazafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny&lt;ref&gt;teny mihaja entina ilazana ny andevo&lt;/ref&gt; fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny Mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]].

Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS).  Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny Malagasy sasany izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ny mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily|5 Avrily]] [[1874]]. Nilaza azy ho anisan'ny mpianatra tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy.

Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy tena mazava ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]] izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-pôlitika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho.

Tao amin'ny gazety alemana ''Die Presse'' nivoaka tamin'ny 15 Septambra 1883 dia ahitana izao soratra izao: &quot;Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra.&quot; &lt;ref&gt;https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&amp;datum=18830915&amp;seite=4&amp;zoom=33&lt;/ref&gt;

== Fiakarana eo amin' ny fiketrahana ==
[[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]]
Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny Mpanjakavavy Ranavalona II, dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny Praiminisitra [[Rainilaiarivony]]. Nomeny poizina Ratrimo vadin-dRazafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady hanambady azy, araka ny fifanarahana ara-pôlitika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana ny praiminisitra hova, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka.

Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 Ranavalona II. Nangatahan'ny Praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan'i Madagasikara]]. Raha ny fanao teo aloha manoloana ny fahalasanan'ny mpanjaka toa izao tao Antananarivo dia tokony hibory bolo avokoa ny rehetra, tsy natao anefa izany tamin'ity fotoana ity. Ny hany natao dia nasarakorako avokoa ny volon' ny vehivavy, mariky ny fisaonana ihany koa moa izany.  Manaraka izany, tokony ho ny 2 Aogositra 1883 no anatanterahina ny [[fandroana]] na taombaovao eo amin'ny Malagasy ao anatin'ny Fanjakan'i Madagasikara, nofoanana izany fotoana izany satria mbola tsy tafapetraka amin'ny toerany ny mpanjaka vaovao, izany hoe mbola tsy nandray amin'ny fomba ôfisialy ny fisalorana azy ho mpanjaka Razafindrahety.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Dr Michel Randria, Tantaran'i Madagasikara sy ny Malagasy. Antananarivo 1890 - 1942 . pp.377-378&lt;/ref&gt; Ho solon'izany toe-javatra izany dia natao izay hampakotrokotroka ny fety amin'ny amin'ny 22 Novambra 1883, izay mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-dRazafindrahety sady fanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ôfisialy ho Mpanjaka rahateo. Ny anaram-boninahiny manontolo dia ny hoe &quot;''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena&quot;. 

Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho Mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ny sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny Mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny Mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny Mpanjakavavy: &quot;Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika.&quot; 

Tahaka ny mpanjakavavy roa teo alohany ihany, dia nanambady ara-pôlitika tamin'ny Praiminisitra [[Rainilaiarivony]] ny Mpanjakavavy Ranavalona III; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alalan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka.  

Raha oharina amin'ilay praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha kokoa, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny  praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny Hôpitalin'Isoavinandriana&lt;ref&gt;Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.&lt;/ref&gt;, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo.

Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia [[Ramasindrazana]], nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana neken-teny tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-dRanavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. 

Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ny mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any [[Etazonia]] no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (Parlour game) ny mpanjakavavy sy ny vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.&lt;ref&gt;&quot;[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=fr#v=onepage&amp;q&amp;f=true The Queen of Madagascar]&quot;. Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn &amp; Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.&lt;/ref&gt; Milalao [[papangohazo]] ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalan'andron'ny Mpanjaka ihany koa ny manjaitra sy ny manenona ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ity fanalan'androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.&lt;ref&gt;Stuart Robson, Isabel (1896). &quot;The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar&quot;. Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge &amp; Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y]&lt;/ref&gt;

Tia nividy lamaody avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ny mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any [[Paris]], [[Frantsa]] no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy dia nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-dRanavalona III ny zavatra nataony. Niasa tao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara io rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay an'i Madagasikara.

== Ny fitondrany ==
Vao 21 taona monja Ranavalona III tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny Praiminisitra [[Rainilaiarivony]], ka  nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia Ranavalona III aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana miaramila. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny [[Fanjakan' i Madagasikara]] ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra hisahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisam-pirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885&lt;ref&gt;https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar&lt;/ref&gt;, taorian'ny [[ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa]], no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny Frantsay. Toa izao manaraka izao ny hevi-dehibe tao anatin' izany fifanarahana izany &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:  

* Ny Fanjakana frantsay no mitandrina ny raharaha rehetra mikasika ny firenen-kafa ary miaro ny Malagasy rehetra monina any amin' ny firenen-kafa.

* Résident général no hapetrak'i Frantsa eto Madagasikara hikaraka ny raharaha rehetra mikasika ny firenena any ivelany, ka tsy hikasina, na dia kely aza, ny fahefan' ny Mpanjaka eto amin'ny Fanjakany.

* Hanana miaramila frantsay mpiambina azy ny Résident, ka hitoetra eto Antananarivo, sy mahazo mihaona mangina amin' ny Mpanjaka.

* Ny Frantsay dia mahazo monina sy mivezivezy ary mivarotra eran' ny tany izay an'ny Mpanjakan' i Madagasikara.

* Ny antoko voalaza tao amin'ny fanekena tamin' ny 8 Aogositra 1868, ny fahazoan' ny oçlona rehetra manaraka izay fivavahana tiany harahina, dia ho tanterahin' ny Mpanjakan' i Madagasikara.

* Ny fanjakana malagasy dia manaiky handoa onitra roa tapitrisa farantsa ho enti-manatanteraka ny ny fifanarahana, sy ho enti-manonitra ny fananan' ny vahiny simba tamin' ny ady. Ka ny fanjakana frantsay ihany no hikarakara ny fitsinjarana azy.

* Mandra-pahatapitry ny fandoavana io vola io dia mbola tsy hiala ao [[Toamasina]] ny tafika frantsay.
* Ny fanjakana frantsay dia manaiky hanampy ny Mpanjakan'i Madagasikara.

* Ny Mpanjakan' i Madagasikara ihany no mikarakara ny fampandrian-tany amin' ny tany rehetra eran'i Madagasikara.

* Ny fanjakana malagasy dia hitondra tsara ny mponina [[Sakalava]] sy [[Antakarana]], ary hanome ny helo-dranomasina ([[Antsiranana]]) ho an' ny fanjakana frantsay mba hamboariny sy hokarakarainy araka izay fantany ho mahatsara azy.

Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa azy tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[pôlitika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisam-pirenena taorian'ny [[Kônferansa tany Berlin]] ([[15 Novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[Britaina Lehibe|Britanika]] sy ny [[Frantsa|Frantsay]] tamin'ny 5 Aogositra 1890 fa ankatoavin'i Frantsa ny hifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ny manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. 

Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana, nefa maro amin'ny manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao.

Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-dRanavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty ady ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny 28 Febroary 1897 tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nalevina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any [[Ambohimanga]] tamin'ny taona 2007.      

== Ny governemanta Ranavalona III ==
Toy izao ny firafitry ny Governemanta Ranavalona III araka ny hita amin'ny alimanaka 1892)&lt;ref&gt;Lucien Emmanuel Randrianarivelo, Ratany (1856-1944) Mpampianatra tao Anatirova ary ny Tantaran'i Madagasikara. Tome I (1528 pages). Impression Newprint 2004 .pp.241-242. &lt;/ref&gt;
# [[Praiminisitra]] sady Commander-in-Chief: Rainilaiarivony
# Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny [[atitany]]: Rainitsimbazafy, ''15 voninahitra'' (kabinetra: Rainisoa, ''15 voninahitra'' sy ''Printsy'' Ratsimamanga, ''15 voninahitra'')
# Lehiben'ny [[Andriambaventy]]: ''Printsy'' Razafimanantsoa Ratsimisampy, ''Andriambaventy'' (kabinetra: Rainimanantoanina, ''Andriambaventy'')
# Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny miaramila: ''Printsy'' Ramahatra, ''15 voninahitra''
# Lehiben'ny mpanao raharaha momba ny [[lalàna]]: Razanakombana, ''15 voninahitra'' (kabinetra: Ratsimanohatra, ''15 voninahitra'' sy Rainiasitera, ''15 voninahitra'')
# Lehiben' ny mpanao raharaha momba ny [[Raharaham-bahiny|vahiny]]: Andriamifidy, ''10 voninahitra'' (kabinetra: Ramaka, ''14 voninahitra'' sy Rainibemanantsoa, ''14 voninahitra'' sy Rajoelina, ''13 voninahitra'' sy Rainitsimba, ''11 voninahitra'' sy Rainimalanjaona, ''10 voninahitra'' sy Ratsarahoela sy Ravelojaona ary Rajaonah)
# Mpanao raharaha momba ny fanaovan-[[taozavatra]]: Rahagamainty, ''10 voninahitra''
# Mpanao raharaha momba ny volam-panjakana: Rainandrianary, ''Andriambaventy''
# Mpanao raharaha momba ny [[fampianarana]]: Rakoto sy Radoara

== Ady nifanaovan' i Frantsa amin' i Madagasikara ==
Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny Frantsay noho izany no nibahan-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana, na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty, izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina ny fifanaraham-pandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana dia nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny Frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa hampiasainy ny tanànan' [[Antsiranana]] any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza dia nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe &quot;[[Prôtektôrata|protectorat]]&quot; ary nekeny ny [[Fiandrianana|fiandrianam-pirenen]]' ny Fanjakan'i Madagasikara entin-dRanavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. 

Tsy nitovy ny fihetsiky ny firenena tandrefana samihafa manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty avy amin' ny Frantsay dia nanaiky ny fifehezan' ny Frantsay an'i Madagasikara ny [[Britaina Lehibe|fanjakana britanika]] ary tamin'ny alalan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] sy i Frantsa tamin'ny 5 Aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i [[Etazonia]] sy ny [[Empira Alemàna|Empira Alemana]] ary nanohy fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-dRanavalona III. 

Nandritra izany fotoana izany dia nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ny firenena hafa i Madagasikara mba hahazoany ny toerany. Tamin'ny taona 1886 dia nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy: landy akotofahana, akanjo lamba [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Tandroka|tandrok'omby]] ary [[harona]] voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana.

Tamin'ny 12 Desambra 1887 dia nosoniavin-dRanavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ny Frantsay velaran-tany hambolena na hiompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894 dia niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ny nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny Malagasy dia hanomboka ady ny Frantsay ary haka an-keriny ny Nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an' i Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay ([[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat]]) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 Oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 Oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valin-teny izany Le Myre de Vilers ka niala an' [[Antananarivo]] izy tamin' ny 27 Oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 &lt;/ref&gt;. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy hatrehina indray ny ady hifanaovana amin'i Frantsa. 

Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ny tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 Janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia  akaiky kokoa ho entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) notarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana Oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ny andia-tafika frantsay tamin'ny volana Avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny [[Tazomoka|tazo]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 Janoary 1895 ary tonga ireo izay hamabo an'Antananarivo satria nalalaka kokoa ny dia hatrany ary nifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' Antananarivo tamin'ny 30 Septambra 1895.   
[[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|thumb|Tafaorina teto Madagasikara La Frantsa]]
Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ny mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady hatolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny Frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 Janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly.  

Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 Febroary 1897 kosa no nesorina tamin-dRanavalona III ny toerana maha mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]]. Nalefa sesitany avy hatrany tany [[La Réunion]] izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 Febroary 1899.

== Tany an-tsesitany ==
[[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]]
Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny Nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono misiônera tandrefana ry zareo. 

Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny sain' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d[[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] sy [[Rainandriamampandry]], ny famindrana ny taolan' [[Andrianampoinimerina]] sy [[Ranavalona I]] ary [[Ranavalona II]] tao [[Ambohimanga]] ho ao [[Antananarivo]] ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao.

Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny Frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanao sonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa.

Nodidian'ny manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina [[filanjana]] avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any [[La Réunion]]. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 Marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahina aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao [[Toamasina]] ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany [[Sainte Marie|Nosy Boraha]] aloha haka an-dRamasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahina aminy ihany koa &lt;ref&gt;https://journals.openedition.org/diasporas/7019&lt;/ref&gt;.

=== Tao amin'ny nosy La Réunion ===
Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao amin'ny seranan-tsambo Pointe des Galets, toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]], mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy Frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy izy ireo noho ny fahafatesan'ny Frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao Saint Denis. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan-dRanavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana.
[[File:Franz Sikora 005.jpg|thumb|Tao La Réunion]]
Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Madame de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''Rue de l'Arsenal'' sy ''Rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ny tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina [[Andrianaivoravelona Josefa]] izay sesitany tao La Réunion ihany koa.

Naharitra roa taona latsaka kely ny nipetrahan-dRanavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] sy i [[Frantsa]], noho ny fifandonana tany [[Sodàna]], ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an-dRanavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any [[Aljeria|Alzeria]] izay toerana lavitra kokoa. 

Nasaina niakatra ny [[Yang-Tse]] niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], i [[Zanzibar]], i [[Aden]] ary i [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy hiresahan-dRanavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any [[Alger]]. Nanantena ny hanohy ny diany ho any [[Paris]] i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: &quot;Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny.&quot;

=== Tao Alger===
[[File:Queen Ranavalona III with grandniece Marie-Louise, ca. 1905 (cropped).jpg|thumb|Mpanjaka Ranavalona III sy ny natsangany Marie-Louise, ca. 1905]]
Rehefa tonga tao [[Aljeria|Alzeria]] ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta Frantsay  mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany Frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Nomen'ny governemanta frantsay fivelomana 25&amp;nbsp;000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly&lt;ref&gt;&quot;Crownless Monarchs&quot;. The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead &amp; Co. 1908. PP.118&lt;/ref&gt;. Efa nalain'ny manampahefana frantsay avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy hiveloman-dry zareo izany 25&amp;nbsp;000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.&lt;ref&gt;Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7.
&lt;/ref&gt;

Tamn' ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka hanatrika ny hetsika ara-kolontsaina isan-karazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.&lt;ref&gt;Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303&lt;/ref&gt; Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Niteraka fahasorenana sy alahelo teo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i [[Madagasikara zanatany frantsay|Madagasikara]] izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny&lt;ref&gt;Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347&lt;/ref&gt;.

=== Ny diany voalohany nankany Frantsa ===
Naniry hahita an'i [[Frantsa]] ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no nangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[Mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-dRanavalona III ny toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ny fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ny olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ôfisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris,  ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny sambo tamin'ny fiandohan'ny volana Aogositra. Nahasarika ny fampitam-baovao tao Paris ny fandaharam-potoan-dRanavalona&lt;ref&gt;Massachusetts Reformatory (1 October 1904). &quot;Kings in Exile&quot;. Our Paper. 20 (40): 639.&lt;/ref&gt;. Naneho ny fangorahany ny amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana azy izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.&lt;ref&gt;Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). &quot;Villages noirs&quot; et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89&lt;/ref&gt;

=== Ny diany hafa nankany Frantsa ===
Mbola afaka nitsidika an'i [[Frantsa]] inenina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ny olom-pirenena frantsay nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho &quot;tamàna&quot; ao [[Aljeria|Alzeria]]. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian-dRanavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona [[biskitra]] Petit Beurre tamin'ny taona 1916.

Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-dRanavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy i [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37&amp;nbsp;000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. 
[[File:Petit beurre Ranavalona III of Madagascar.jpg|thumb|Fonona biskitra Petit beurre ahitana ny sarin' i Ranavalona III]]
Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III dia nitsidika an'i [[Marseille]] sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao [[Paris]]. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny [[Opéra national de Paris|Opéra de Paris]], sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny solombavambahoaka frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny Zanatany azy tamin'ny fomba ôfisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50&amp;nbsp;000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany.

Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona dia nanao an'i [[Dives-sur-Mer]] ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i [[Calvados]], izay nakan'ny mpanao gazety frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910 no nitetezany an'i Paris, i [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary i [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[paparazzi]]. 

Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboan'ny Frantsay ho 75&amp;nbsp;000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa farany nataon-dRanavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, i [[Aix-les-Bains]], ary i [[Allevard]].

Ny nipoahan'ny [[Ady Lehibe Voalohany]] tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika [[:fr:Culte_(protestantisme)|fotoam-pivavahana prôtestanta]] nataon'ny [[Fiangonana nohavaozina|Fiangonana Refôrme]]&lt;ref&gt;Saillens, Pasteur R. (1906). &quot;Impressions of Algeria&quot;. The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk &amp; Wagnalls. p. 449.&lt;/ref&gt; tao afovoan'i [[Alger]]. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.&lt;ref&gt;Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). &quot;Villages noirs&quot; et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-2-84586-200-5&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Ny fahafatesany sy ny taorian'izay==

Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao [[Alger]] noho ny fahatsentsenan'ny lalandra izy tamin'ny 23 Mey 1917. Natao tamin' ny 25 Mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fandevenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Alger, nanatrika izany ny namany sy ny mpiara-miangona ary ny olo-manan-kaja sasany tao Alger. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny governoran'i Madagasikara ny governoran'i Alzeria zanatany frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-d[[Rasoherina]] tao amin'ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan'Antananarivo]] eto Madagasikara, ka lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjakavavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. &lt;blockquote&gt;Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapa-mpanjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza anefa dia anisan'ny avotra tsy tratran'ny afo ny lamba nitehirizina ny taolan-dRanavalona III ary nafindran'ny fitondrana [[Ravalomanana Marc|Ravalomanana]] tany amin'ny fasana tokony hisy azy tao [[Ambohimanga]] tamin'ny taona 2007.&lt;/blockquote&gt;Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan-dRanavalona dia nifindra tany amin'ny departemantan'ny [[Alpes-Maritimes]] any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany. Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan-dRanavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpitsabo mpanampy ary nomena ny mari-boninahitra Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisaraka tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sôsialista frantsay mavitrika sy namirapiratra. Maty tao [[Bazoche-sur-Bates]] izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil any Frantsa.

== Ny lova sy vakoka navelan-dRanavalona III ==
[[Sary:Crown_of_Queen_Ranavalona_III.jpg|vignette|Tandro-panjakana faha-Ranavalona III|364x364px]]
Taorian'ny fangatahana famerenana zava-tsarobidy navoakan'ny filoha [[Andry Rajoelina]], dia naverin'i Frantsa tamin'ny Novambra 2020 ny Tantarom-panjakana vita amin'ny vifotsy milokom-bolamena voaravaka lamba jaky, 70 sm ny haavony ary 35 sm ny savaivony, izay nandravaka ny elon-tranon-dRanavalona. Efa naseho nanomboka tamin'ny taona 1910 tao amin'ny tranombakoka miaramila, Les Invalides, izany, taorian'ny nanomezan'i Georges Richard azy, izay niasa tao amin'ny tafika mpampandry tany teto Madagasikara (1883-1885) ary taty aoriana tao amin'ny fitondrana mpanjanaka.

Manaraka izany ihany koa, novidin'ny governemantan' i Madagasikara nandritra ny lavanty tamin'ny taona 2020 ny tahirin-damaody sy sary ary taratasy milaza ny tantaran-dRanavalona, ​​izay hita tao amin'ny valin-drihana iray tao Guildford, [[Surrey]], any [[Angletera]]. An'i Clara Herbert izay niasa tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka malagasy nanomboka tamin'ny taompolo 1890 ka hatramin'ny taompolo 1920 izany, izay nifandovan'ny fianakaviana sy ny taranany.

Misy koa ny tantara ''L'Aube rouge'' nosoratan'i [[Jean-Joseph Rabearivelo]] miresaba betsaka ny ady nifanaovan'ny Frantsay sy ny Malagasy, fa mifantoka betsaka koa amin-dRanavalona III.&lt;ref&gt;Adejunmobi, Moradewun (1994). &quot;History and Ideology in Jean-Joseph Rabearivelo's Prose Works&quot;. Canadian Journal of African Studies / Revue Canadienne des Études Africaines. 28 (2): 219–235. doi:10.2307/485716. ISSN 0008-3968. JSTOR 485716.&lt;/ref&gt;
== Jereo koa ==

* [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810)
* [[Radama I]] (1810-1828)
* [[Ranavalona I]] (1828-1861)
* [[Radama II]] (1861-1863)
* [[Rasoherina]] (1863-1868)
* [[Ranavalona II]] (1868-1883)

== Loharano ==
[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>oxm81doebwfpc48sdwqv3oak469utpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136963</id>
      <parentid>1136953</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fiakarana eo amin' ny fiketrahana */ Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1136963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43001" sha1="r50q2cpbqqlub7q2pmur5n05piqmmt5" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Ranavalona III
|asa=[[Mpanjaka vavy]]
|teraka=22 novambra 1861
|toerana=fanjakan'Imerina
|firenena=Madagasikara
|anarana hafa= Razafindrahety
|sary=}}
'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany  tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny.

Tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ny seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa  [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III.

== Tetiarana sy fahazazana ==
[[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]]
[[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-dRazafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.&lt;ref&gt;Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&amp;redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. &lt;/ref&gt; Ny maha zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha zafikelin-d[[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d[[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d[[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara.

Vao nifarana ny fanjakan-dRanavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana hoe [[Rasoherina]]. Nenitoan-dRazafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-dRazafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny&lt;ref&gt;teny mihaja entina ilazana ny andevo&lt;/ref&gt; fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]].

Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS).  Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny Malagasy sasany izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ny mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily|5 Avrily]] [[1874]]. Nilaza azy ho anisan'ny mpianatra tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy.

Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy tena mazava ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]] izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-pôlitika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho.

Tao amin'ny gazety alemana ''Die Presse'' nivoaka tamin'ny 15 Septambra 1883 dia ahitana izao soratra izao: &quot;Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra.&quot; &lt;ref&gt;https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&amp;datum=18830915&amp;seite=4&amp;zoom=33&lt;/ref&gt;

== Fiakarana eo amin' ny fiketrahana ==
[[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]]
Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]], dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]]. Nomeny poizina Ratrimo vadin-dRazafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady hanambady azy, araka ny fifanarahana ara-pôlitika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana ny praiminisitra hova, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka.

Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 Ranavalona II. Nangatahan'ny praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan'i Madagasikara]]. Raha ny fanao teo aloha manoloana ny fahalasanan'ny mpanjaka toa izao tao Antananarivo dia tokony hibory bolo avokoa ny rehetra, tsy natao anefa izany tamin'ity fotoana ity. Ny hany natao dia nasarakorako avokoa ny volon' ny vehivavy, mariky ny fisaonana ihany koa moa izany.  Manaraka izany, tokony ho ny 2 Aogositra 1883 no anatanterahina ny [[fandroana]] na taombaovao eo amin'ny Malagasy ao anatin'ny Fanjakan'i Madagasikara, nofoanana izany fotoana izany satria mbola tsy tafapetraka amin'ny toerany ny mpanjaka vaovao, izany hoe mbola tsy nandray amin'ny fomba ôfisialy ny fisalorana azy ho mpanjaka Razafindrahety.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Dr Michel Randria, Tantaran'i Madagasikara sy ny Malagasy. Antananarivo 1890 - 1942 . pp.377-378&lt;/ref&gt; Ho solon'izany toe-javatra izany dia natao izay hampakotrokotroka ny fety amin'ny amin'ny 22 Novambra 1883, izay mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-dRazafindrahety sady fanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ôfisialy ho mpanjaka rahateo. Ny anaram-boninahiny manontolo dia ny hoe &quot;''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena&quot;. 

Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ny sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny mpanjakavavy: &quot;Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika.&quot; 

Tahaka ny mpanjakavavy roa teo alohany ihany, dia nanambady an-dRanavalona III noho ny antony ara-pôlitika ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]]; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alalan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka.  

Raha oharina amin'ilay praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny  praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny Hôpitalin'Isoavinandriana&lt;ref&gt;Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.&lt;/ref&gt;, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo.

Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia Ramasindrazana, nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana neken-teny tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-dRanavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. 

Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ny mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any [[Etazonia]] no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (amin' ny [[teny anglisy]]: &quot;[[:fr:Parlour_game|Parlour game]]&quot;) ny mpanjakavavy sy ny vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.&lt;ref&gt;&quot;[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=fr#v=onepage&amp;q&amp;f=true The Queen of Madagascar]&quot;. Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn &amp; Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.&lt;/ref&gt; Milalao [[papangohazo]] ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalana andron'ny mpanjakavavy ihany koa ny [[Zaitra|manjaitra]] sy ny [[Fanenomana|manenona]] ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ity fanalana androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.&lt;ref&gt;Stuart Robson, Isabel (1896). &quot;The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar&quot;. Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge &amp; Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y]&lt;/ref&gt;

Tia nividy [[lamaody]] avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ny mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any [[Paris]], [[Frantsa]] no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy dia nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-dRanavalona III ny zavatra nataony. Niasa tao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara io rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay an'i Madagasikara.

== Ny fitondrany ==
Vao 21 taona monja Ranavalona III tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny Praiminisitra [[Rainilaiarivony]], ka  nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia Ranavalona III aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana miaramila. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny [[Fanjakan' i Madagasikara]] ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra hisahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisam-pirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885&lt;ref&gt;https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar&lt;/ref&gt;, taorian'ny [[Ady Hova-Frantsay|ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa]], no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny Frantsay. Toa izao manaraka izao ny hevi-dehibe tao anatin' izany fifanarahana izany &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:  

* Ny Fanjakana frantsay no mitandrina ny raharaha rehetra mikasika ny firenen-kafa ary miaro ny Malagasy rehetra monina any amin' ny firenen-kafa.

* Résident général no hapetrak'i Frantsa eto Madagasikara hikaraka ny raharaha rehetra mikasika ny firenena any ivelany, ka tsy hikasina, na dia kely aza, ny fahefan' ny Mpanjaka eto amin'ny Fanjakany.

* Hanana miaramila frantsay mpiambina azy ny Résident, ka hitoetra eto Antananarivo, sy mahazo mihaona mangina amin' ny Mpanjaka.

* Ny Frantsay dia mahazo monina sy mivezivezy ary mivarotra eran' ny tany izay an'ny Mpanjakan' i Madagasikara.

* Ny antoko voalaza tao amin'ny fanekena tamin' ny 8 Aogositra 1868, ny fahazoan' ny oçlona rehetra manaraka izay fivavahana tiany harahina, dia ho tanterahin' ny Mpanjakan' i Madagasikara.

* Ny fanjakana malagasy dia manaiky handoa onitra roa tapitrisa farantsa ho enti-manatanteraka ny ny fifanarahana, sy ho enti-manonitra ny fananan' ny vahiny simba tamin' ny ady. Ka ny fanjakana frantsay ihany no hikarakara ny fitsinjarana azy.

* Mandra-pahatapitry ny fandoavana io vola io dia mbola tsy hiala ao [[Toamasina]] ny tafika frantsay.
* Ny fanjakana frantsay dia manaiky hanampy ny Mpanjakan'i Madagasikara.

* Ny Mpanjakan' i Madagasikara ihany no mikarakara ny fampandrian-tany amin' ny tany rehetra eran'i Madagasikara.

* Ny fanjakana malagasy dia hitondra tsara ny mponina [[Sakalava]] sy [[Antakarana]], ary hanome ny helo-dranomasina ([[Antsiranana]]) ho an' ny fanjakana frantsay mba hamboariny sy hokarakarainy araka izay fantany ho mahatsara azy.

Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa azy tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[pôlitika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisam-pirenena taorian'ny [[Kônferansa tany Berlin]] ([[15 Novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[Britaina Lehibe|Britanika]] sy ny [[Frantsa|Frantsay]] tamin'ny 5 Aogositra 1890 fa ankatoavin'i Frantsa ny hifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ny manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. 

Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana, nefa maro amin'ny manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao.&lt;blockquote&gt;Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-dRanavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty ady ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny 28 Febroary 1897 tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nalevina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Rova Manjakamiadana|Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any [[Ambohimanga]] tamin'ny taona 2007.      &lt;/blockquote&gt;

== Ny governemanta Ranavalona III ==
Toy izao ny firafitry ny Governemanta Ranavalona III araka ny hita amin'ny alimanaka 1892)&lt;ref&gt;Lucien Emmanuel Randrianarivelo, Ratany (1856-1944) Mpampianatra tao Anatirova ary ny Tantaran'i Madagasikara. Tome I (1528 pages). Impression Newprint 2004 .pp.241-242. &lt;/ref&gt;
# [[Praiminisitra]] sady Commander-in-Chief: Rainilaiarivony
# Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny [[atitany]]: Rainitsimbazafy, ''15 voninahitra'' (kabinetra: Rainisoa, ''15 voninahitra'' sy ''Printsy'' Ratsimamanga, ''15 voninahitra'')
# Lehiben'ny [[Andriambaventy]]: ''Printsy'' Razafimanantsoa Ratsimisampy, ''Andriambaventy'' (kabinetra: Rainimanantoanina, ''Andriambaventy'')
# Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny miaramila: ''Printsy'' Ramahatra, ''15 voninahitra''
# Lehiben'ny mpanao raharaha momba ny [[lalàna]]: Razanakombana, ''15 voninahitra'' (kabinetra: Ratsimanohatra, ''15 voninahitra'' sy Rainiasitera, ''15 voninahitra'')
# Lehiben' ny mpanao raharaha momba ny [[Raharaham-bahiny|vahiny]]: Andriamifidy, ''10 voninahitra'' (kabinetra: Ramaka, ''14 voninahitra'' sy Rainibemanantsoa, ''14 voninahitra'' sy Rajoelina, ''13 voninahitra'' sy Rainitsimba, ''11 voninahitra'' sy Rainimalanjaona, ''10 voninahitra'' sy Ratsarahoela sy Ravelojaona ary Rajaonah)
# Mpanao raharaha momba ny fanaovan-[[taozavatra]]: Rahagamainty, ''10 voninahitra''
# Mpanao raharaha momba ny volam-panjakana: Rainandrianary, ''Andriambaventy''
# Mpanao raharaha momba ny [[fampianarana]]: Rakoto sy Radoara

== Fifanolanana teo amin' i Frantsa sy ny Fanjakan' i Madagasikara ==

=== Tsy fitovian-kavitra ===
Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny Frantsay noho izany no nibahan-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana, na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty, izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina ny fifanaraham-pandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana dia nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny Frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa hampiasainy ny tanànan' [[Antsiranana]] any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza dia nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe &quot;[[Prôtektôrata|protectorat]]&quot; ary nekeny ny [[Fiandrianana|fiandrianam-pirenen]]' ny Fanjakan'i Madagasikara entin-dRanavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. 

Tsy nitovy ny fihetsiky ny firenena tandrefana samihafa manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty avy amin' ny Frantsay dia nanaiky ny fifehezan' ny Frantsay an'i Madagasikara ny [[Britaina Lehibe|fanjakana britanika]] ary tamin'ny alalan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] sy i Frantsa tamin'ny 5 Aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i [[Etazonia]] sy ny [[Empira Alemàna|Empira Alemana]] ary nanohy fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-dRanavalona III. 

Nandritra izany fotoana izany dia nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ny firenena hafa i Madagasikara mba hahazoany ny toerany. Tamin'ny taona 1886 dia nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy: landy akotofahana, akanjo lamba [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Tandroka|tandrok'omby]] ary [[harona]] voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana.

Tamin'ny 12 Desambra 1887 dia nosoniavin-dRanavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ny Frantsay velaran-tany hambolena na hiompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894 dia niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ny nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny Malagasy dia hanomboka ady ny Frantsay ary haka an-keriny ny Nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an' i Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay ([[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat]]) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 Oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 Oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valin-teny izany Le Myre de Vilers ka niala an' [[Antananarivo]] izy tamin' ny 27 Oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 &lt;/ref&gt;. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy hatrehina indray ny ady hifanaovana amin'i Frantsa. 

=== Ady sy faharesena ===
[[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|thumb|Tafaorina teto Madagasikara La Frantsa]]Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ny tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 Janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia  akaiky kokoa ho entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) notarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana Oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ny andia-tafika frantsay tamin'ny volana Avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny [[Tazomoka|tazo]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 Janoary 1895 ary tonga ireo izay hamabo an'Antananarivo satria nalalaka kokoa ny dia hatrany ary nifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' Antananarivo tamin'ny 30 Septambra 1895.   
Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ny mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady hatolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny Frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 Janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly.  

Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 Febroary 1897 kosa no nesorina tamin-dRanavalona III ny toerana maha mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]]. Nalefa sesitany avy hatrany tany [[La Réunion]] izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 Febroary 1899.

== Sesitany ==
[[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]]

=== Fandaozana an' i Madagasikara ===
Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny Nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono misiônera tandrefana ry zareo. 

Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny sain' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d[[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] sy [[Rainandriamampandry]], ny famindrana ny taolan' [[Andrianampoinimerina]] sy [[Ranavalona I]] ary [[Ranavalona II]] tao [[Ambohimanga]] ho ao [[Antananarivo]] ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao.

Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny Frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanao sonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa.

Nodidian'ny manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina [[filanjana]] avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any [[La Réunion]]. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 Marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahina aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao [[Toamasina]] ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany [[Sainte Marie|Nosy Boraha]] aloha haka an-dRamasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahina aminy ihany koa &lt;ref&gt;https://journals.openedition.org/diasporas/7019&lt;/ref&gt;.

=== Tao amin'ny nosy La Réunion ===
Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao amin'ny seranan-tsambo Pointe des Galets, toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]], mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy Frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy izy ireo noho ny fahafatesan'ny Frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao Saint Denis. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan-dRanavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana.
[[File:Franz Sikora 005.jpg|thumb|Tao La Réunion]]
Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Madame de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''Rue de l'Arsenal'' sy ''Rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ny tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina [[Andrianaivoravelona Josefa]] izay sesitany tao La Réunion ihany koa.

Naharitra roa taona latsaka kely ny nipetrahan-dRanavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] sy i [[Frantsa]], noho ny fifandonana tany [[Sodàna]], ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an-dRanavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any [[Aljeria|Alzeria]] izay toerana lavitra kokoa. 

Nasaina niakatra ny [[Yang-Tse]] niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], i [[Zanzibar]], i [[Aden]] ary i [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy hiresahan-dRanavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any [[Alger]]. Nanantena ny hanohy ny diany ho any [[Paris]] i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: &quot;Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny.&quot;

=== Tao Alger===
[[File:Queen Ranavalona III with grandniece Marie-Louise, ca. 1905 (cropped).jpg|thumb|Mpanjaka Ranavalona III sy ny natsangany Marie-Louise, ca. 1905]]
Rehefa tonga tao [[Aljeria|Alzeria]] ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta Frantsay  mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany Frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Nomen'ny governemanta frantsay fivelomana 25&amp;nbsp;000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly&lt;ref&gt;&quot;Crownless Monarchs&quot;. The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead &amp; Co. 1908. PP.118&lt;/ref&gt;. Efa nalain'ny manampahefana frantsay avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy hiveloman-dry zareo izany 25&amp;nbsp;000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.&lt;ref&gt;Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7.
&lt;/ref&gt;

Tamn' ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka hanatrika ny hetsika ara-kolontsaina isan-karazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.&lt;ref&gt;Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303&lt;/ref&gt; Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Niteraka fahasorenana sy alahelo teo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i [[Madagasikara zanatany frantsay|Madagasikara]] izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny&lt;ref&gt;Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347&lt;/ref&gt;.

=== Diany voalohany nankany Frantsa ===
Naniry hahita an'i [[Frantsa]] ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no nangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[Mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-dRanavalona III ny toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ny fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ny olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ôfisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris,  ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny sambo tamin'ny fiandohan'ny volana Aogositra. Nahasarika ny fampitam-baovao tao Paris ny fandaharam-potoan-dRanavalona&lt;ref&gt;Massachusetts Reformatory (1 October 1904). &quot;Kings in Exile&quot;. Our Paper. 20 (40): 639.&lt;/ref&gt;. Naneho ny fangorahany ny amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana azy izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.&lt;ref&gt;Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). &quot;Villages noirs&quot; et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89&lt;/ref&gt;

=== Diany hafa nankany Frantsa ===
Mbola afaka nitsidika an'i [[Frantsa]] inenina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ny olom-pirenena frantsay nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho &quot;tamàna&quot; ao [[Aljeria|Alzeria]]. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian-dRanavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona [[biskitra]] Petit Beurre tamin'ny taona 1916.

Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-dRanavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy i [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37&amp;nbsp;000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. 
[[File:Petit beurre Ranavalona III of Madagascar.jpg|thumb|Fonona biskitra Petit beurre ahitana ny sarin' i Ranavalona III]]
Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III dia nitsidika an'i [[Marseille]] sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao [[Paris]]. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny [[Opéra national de Paris|Opéra de Paris]], sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny solombavambahoaka frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny Zanatany azy tamin'ny fomba ôfisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50&amp;nbsp;000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany.

Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona dia nanao an'i [[Dives-sur-Mer]] ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i [[Calvados]], izay nakan'ny mpanao gazety frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910 no nitetezany an'i Paris, i [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary i [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[paparazzi]]. 

Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboan'ny Frantsay ho 75&amp;nbsp;000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa farany nataon-dRanavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, i [[Aix-les-Bains]], ary i [[Allevard]].

Ny nipoahan'ny [[Ady Lehibe Voalohany]] tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika [[:fr:Culte_(protestantisme)|fotoam-pivavahana prôtestanta]] nataon'ny [[Fiangonana nohavaozina|Fiangonana Refôrme]]&lt;ref&gt;Saillens, Pasteur R. (1906). &quot;Impressions of Algeria&quot;. The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk &amp; Wagnalls. p. 449.&lt;/ref&gt; tao afovoan'i [[Alger]]. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.&lt;ref&gt;Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). &quot;Villages noirs&quot; et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-2-84586-200-5&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Fahafatesany==


Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao [[Alger]] noho ny fahatsentsenan'ny lalandra izy tamin'ny 23 Mey 1917. Natao tamin' ny 25 Mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fandevenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Alger, nanatrika izany ny namany sy ny mpiara-miangona ary ny olo-manan-kaja sasany tao Alger. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny governoran'i Madagasikara ny governoran'i Alzeria zanatany frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-d[[Rasoherina]] tao amin'ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan'Antananarivo]] eto Madagasikara, ka lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjakavavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. 

Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan-dRanavalona dia nifindra tany amin'ny departemantan'ny [[Alpes-Maritimes]] any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany.

== Lova sy vakoka navelany ==

=== Marie-Louise ===
Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan-dRanavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpitsabo mpanampy ary nomena ny mari-boninahitra Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisaraka tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sôsialista frantsay mavitrika sy namirapiratra. Maty tao [[Bazoche-sur-Bates]] izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil any Frantsa.

=== Lapa sy vakoka ===
Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapa-mpanjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza anefa dia anisan'ny avotra tsy tratran'ny afo ny lamba nitehirizina ny taolan-dRanavalona III ary nafindran'ny fitondrana [[Ravalomanana Marc|Ravalomanana]] tany amin'ny fasana tokony hisy azy tao [[Ambohimanga]] tamin'ny taona 2007.[[Sary:Crown_of_Queen_Ranavalona_III.jpg|vignette|Tandro-panjakana faha-Ranavalona III|364x364px]]
Taorian'ny fangatahana famerenana zava-tsarobidy navoakan'ny filoha [[Andry Rajoelina]], dia naverin'i Frantsa tamin'ny Novambra 2020 ny Tantarom-panjakana vita amin'ny vifotsy milokom-bolamena voaravaka lamba jaky, 70 sm ny haavony ary 35 sm ny savaivony, izay nandravaka ny elon-tranon-dRanavalona. Efa naseho nanomboka tamin'ny taona 1910 tao amin'ny tranombakoka miaramila, Les Invalides, izany, taorian'ny nanomezan'i Georges Richard azy, izay niasa tao amin'ny tafika mpampandry tany teto Madagasikara (1883-1885) ary taty aoriana tao amin'ny fitondrana mpanjanaka.

Manaraka izany ihany koa, novidin'ny governemantan' i Madagasikara nandritra ny lavanty tamin'ny taona 2020 ny tahirin-damaody sy sary ary taratasy milaza ny tantaran-dRanavalona, ​​izay hita tao amin'ny valin-drihana iray tao Guildford, [[Surrey]], any [[Angletera]]. An'i Clara Herbert izay niasa tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka malagasy nanomboka tamin'ny taompolo 1890 ka hatramin'ny taompolo 1920 izany, izay nifandovan'ny fianakaviana sy ny taranany.

Misy koa ny tantara ''L'Aube rouge'' nosoratan'i [[Jean-Joseph Rabearivelo]] miresaba betsaka ny ady nifanaovan'ny Frantsay sy ny Malagasy, fa mifantoka betsaka koa amin-dRanavalona III.&lt;ref&gt;Adejunmobi, Moradewun (1994). &quot;History and Ideology in Jean-Joseph Rabearivelo's Prose Works&quot;. Canadian Journal of African Studies / Revue Canadienne des Études Africaines. 28 (2): 219–235. doi:10.2307/485716. ISSN 0008-3968. JSTOR 485716.&lt;/ref&gt;
== Jereo koa ==

* [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810)
* [[Radama I]] (1810-1828)
* [[Ranavalona I]] (1828-1861)
* [[Radama II]] (1861-1863)
* [[Rasoherina]] (1863-1868)
* [[Ranavalona II]] (1868-1883)

== Loharano ==
[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>r50q2cpbqqlub7q2pmur5n05piqmmt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136964</id>
      <parentid>1136963</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Namindra ampahan-dahatsoratra</comment>
      <origin>1136964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42971" sha1="h7yyvjj9pmtg04bnpctsmxxqf7gevhn" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Ranavalona III
|asa=[[Mpanjaka vavy]]
|teraka=22 novambra 1861
|toerana=fanjakan'Imerina
|firenena=Madagasikara
|anarana hafa= Razafindrahety
|sary=}}
'''Ranavalona III''' teraka '''Razafindrahety''' tao Manjakazafy tamin'ny [[22 Novambra]] [[1861]], ary maty an-tsesitany tamin'ny [[23 Mey]] [[1917]], no mpanjakavavy farany  tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]], mbola nametraka an' [[Antananarivo]] ho renivohiny.

Tanaty savorovoro tanteraka ny firenena raha mbola tsy nandray ny fanjakana akory Ranavalona III; nobodoin'i [[Frantsa]] tamin'ny alalan' i Amiraly Pierre ny tanànan'i [[Mahajanga]] sy [[Toamasina|Toamasina.]] Nalain'ny Amiraly Galiber kosa ny seranana hafa toa an'i [[Morondava]] sy [[Vohemar]] ary [[Tolagnaro]] raha niandoha teo amin'ny fanjakana izy. Hita amin'izany fa  [[mpanjaka]] anisan'ny nandia fotoan-tsarotra nandritra ny fanjakany Ranavalona III.

Raha tanaty fahasarotana no nanombohan-dRanavalona III ny fanjakany dia mbola tanaty ady ihany koa no nanonganan'ny Jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] azy ny 28 Febroary 1897 tsy ho mpanjakan'i Madagasikara intsony sy nanafoanana ny Fanjakan'i Madagasikara ary nandefasana azy sesitany avy hatrany tao [[La Réunion]] aloha vao nafindra ho any [[Alger]]. Niamboho an-tsesitany Ranavalona III rehefa roapolo taona no tsy naha-mpanjaka azy intsony. Nalevina tany Alger aloha fa 21 taona taty aoriana vao nampodiana taty an-tanindrazana ka napetraka tao amin'ny trano manaran'ny mpanjakavavy tao [[Rova Manjakamiadana|Manjakamiadana]] Antananarivo, ary nafindra ho any [[Ambohimanga]] tamin'ny taona 2007.

== Tetiarana sy fahazazana ==
[[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890.jpg|thumb|Ny mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, manodidina ny taona 1890]]
[[Andriantsimianatra]] sy ny printsesy [[Razafinimanjaka Raketaka]] vadiny sady anabaviny tsy iray tampo aminy (zanaky ny iray tampo amin'ny iray amin'ny ray aman-dreniny) no ray sy renin-dRazafindrahety, teraka tamin'ny 22 Novambra 1861 tao Amparibe, tanàna ambanivohitra ao amin'ny faritra Manjakazafy lavidavitra an' Antananarivo.&lt;ref&gt;Trotter Matthews, Thomas (1904). [https://books.google.mg/books?id=_gX-iWzB6pUC&amp;redir_esc=y Thirty years in Madagascar]. London: A. C. Armstrong. &lt;/ref&gt; Ny maha zafiafin' [[Andrianampoinimerina]], ny maha zafikelin-d[[Radama Voalohany|Radama Rainy]] mivantana azy (avy amin-d[[Rasalimo]] printsesy [[Sakalava]]) sy ny maha-zafikelin-d[[Ranavalona I|Ranavalona Reniny]] azy tsy mivantana, ary ny maha nenitoany ny Mpanjakavavy [[Ranavalona II]] no nahafahany nandova ny seza fiandrianan'ny Fanjakan'i Madagasikara.

Vao nifarana ny fanjakan-dRanavalona Reniny raha teraka Razafindrahety. Niakatra teo amin'ny fanjakana Rakoto zanaky ny mpanjakavavy ka nisalotra ny anarana [[Radama II]]. Roa taona nitondrana Radama II dia naongan' Andafiavaratra sy ny mpomba azy. Rabodozanakandriana, zanak'olona mpiray tampo amin'ny mpanjaka sady vadin'ny mpanjaka ihany, no niakatra teo amin'ny seza fiandrianana ary nisalotra ny anarana hoe [[Rasoherina]]. Nenitoan-dRazafindrahety ny mpanjakavavy vaovao ary nandritra ny fanjakany no niamboho ny reny (1866) niteraka an-dRazafindrahety. Mbola vao handray ny fahadimy taonany izy tamin'izany fotoana izany. Ny ankizin'ny&lt;ref&gt;teny mihaja entina ilazana ny andevo&lt;/ref&gt; fianakaviana ihany no nanankinan-drainy ny fitaizana azy. Niamboho indray ny mpanjakavavy ka Ramoma rahavaviny tsy iray tampo aminy indray no napetraka teo amin'ny fiketrahana ary nomena ny anarana [[Ranavalona II]].

Nentina Razafindrahety ho eo ambany fiahian'ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona II, izay niantoka azy hahazo fampianarana manokana avy amin'ny mpampianatra ao amin'ny [[London Missionary Society]] (LMS).  Nianatra tany amin'ny sekolin-jazavavy tahaka ny Malagasy sasany izy taty aoriana. Voalaza fa zaza mazoto sy tia karokaroka Razafindrahety, tia mamaky [[Baiboly]], mianatra sy mamaky teny, ary nahay nifandray tsara tamin'ny mpampianatra azy. Nianatra tao Ambatonakanga izy tamin'ny fahatanorany, tao amin'ny Lisean-jazavavy frenjy, ary tao amin'ny Foiben-tSekolin-jazavavy LMS. Natao [[batisa]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestanta]] tao [[Ambohimanga Rova|Ambohimanga]] izy tamin'ny [[5 Aprily|5 Avrily]] [[1874]]. Nilaza azy ho anisan'ny mpianatra tena matanja-tsaina ny [[mpampianatra]] azy.

Tokony ho tamin' ny taona 1879 teo ho eo Razafindrahety no efa nanambady Andriana, zanak' anadahin' ny mpanjakavavy Ranavalona II, antsoina hoe Ratrimo (Ratrimoarivony). Niamboho anefa io vadiny io tamin'ny [[8 Mey]] [[1883]] ka lasa mpitondratena aloha loatra Razafindrahety. Tsy tena mazava ny antom-pahafatesan'io vadiny io ka mahatonga ny sahoan-dresaka sy ny ahiahy hanondro fa misy idiran'ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]] izao toe-javatra izao, indrindra noho ny antony ara-pôlitika. Mila zanak'Andriana vehivavy ho vadiny ny praiminisitra handimby ny mpanjakavavy miamboho.

Tao amin'ny gazety alemana ''Die Presse'' nivoaka tamin'ny 15 Septambra 1883 dia ahitana izao soratra izao: &quot;Raha mbola nandry teo am-pandriana ho faty ny mpanjakavavy, indray maraina niposaka iny ny masoandro, dia nisy tanoravavy iray tokony ho 20 taona nofohazina ka notendrena ho mpanjakavavy. Rehefa tonga tao amin'ny lapa izy dia nanatona ilay vehivavy efa ho faty, izay nametra-tanana taminy, nanendry azy ho mpandimby azy, ary nampirisika azy hatoky mandrakariva an'Andriamanitra.&quot; &lt;ref&gt;https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=apr&amp;datum=18830915&amp;seite=4&amp;zoom=33&lt;/ref&gt;

== Fiakarana eo amin' ny fiketrahana ==
[[File:Queen Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (cropped).jpg|thumb|Ny Mpanjakavavy Ranavalona III, Antananarivo, Madagascar, ca. 1890-1895 (notapahina)]]
Ny raki-tsoratry ny governemanta frantsay no nahitana fa raha narary mafy ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]], dia efa niezaka mafy hitady mpandova hanjaka sahady ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]]. Nomeny poizina Ratrimo vadin-dRazafindrahety mba hahafahany mametraka ity farany ho eo amin'ny fiketrahana sady hanambady azy, araka ny fifanarahana ara-pôlitika (1863) hanambadian' ny mpanjakavavy andriana ny praiminisitra hova, ka ny hova no tena mitondra fa ny andriana kosa no lohan'ny arofenitra amin'ny fanajana sy loham-panjakana eo imason'ny vahoaka.

Niamboho tamin'ny 13 Jolay 1883 Ranavalona II. Nangatahan'ny praiminisitra Rainilaiarivony hifindra ao Tsarahafatra, ao anatirovan' Antananarivo Razafindrahety izay ho lasa Mpanjakavavin'ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan'i Madagasikara]]. Raha ny fanao teo aloha manoloana ny fahalasanan'ny mpanjaka toa izao tao Antananarivo dia tokony hibory bolo avokoa ny rehetra, tsy natao anefa izany tamin'ity fotoana ity. Ny hany natao dia nasarakorako avokoa ny volon' ny vehivavy, mariky ny fisaonana ihany koa moa izany.  Manaraka izany, tokony ho ny 2 Aogositra 1883 no anatanterahina ny [[fandroana]] na taombaovao eo amin'ny Malagasy ao anatin'ny Fanjakan'i Madagasikara, nofoanana izany fotoana izany satria mbola tsy tafapetraka amin'ny toerany ny mpanjaka vaovao, izany hoe mbola tsy nandray amin'ny fomba ôfisialy ny fisalorana azy ho mpanjaka Razafindrahety.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Dr Michel Randria, Tantaran'i Madagasikara sy ny Malagasy. Antananarivo 1890 - 1942 . pp.377-378&lt;/ref&gt; Ho solon'izany toe-javatra izany dia natao izay hampakotrokotroka ny fety amin'ny amin'ny 22 Novambra 1883, izay mifanandrify amin'ny tsingerin-taona faha-22 nahaterahan-dRazafindrahety sady fanatontosana ny lanonana fametrahana azy amin' ny fomba ôfisialy ho mpanjaka rahateo. Ny anaram-boninahiny manontolo dia ny hoe &quot;''Her Majesty'' Ranavalona III, noho ny fiarovan'Andriamanitra sy ny sitrapon'ny vahoaka, Mpanjakavavin'i Madagasikara ary mpiaro ny lalàn'ny firenena&quot;. 

Nanavao ny fomban-danonana Ranavalona III tamin'ity fotoana nanandratana azy ho mpanjakavavy ity. Ankoatra ny matso sy ny atrika miaramila mahazatra dia nanampy mpianatra lahy miisa 500 sy mpianatra vavy miisa 400 avy amin'ny sekoly malaza ho tsara indrindra handray anjara amin'io fotoana manokana io ny mpanjakavavy. Nanao akanjo fotsy ny zazavavy, raha nanao fanamiana miaramila kosa ny zazalahy sady nanao haiady tamin'ny fampiasana lefona teny an-kianja. Akanjo landy fotsy misy peta-kofehy mena sy haingo volamena no nanaovan' ny mpanjakavavy tamin' io lanonana io. Toy izao no nilazan'ny fampitam-baovao amerikana tamin'izany fotoana izany ny mpanjakavavy: &quot;Somary lava kokoa noho ny ankapoben' ny mpanatrika izy, manana endrika mahazatra ary manga kokoa ny hodiny noho ny ankamaroan'ny olona manodidina azy; toa somary saro-kenatra izy, nefa nahatarika tsara ny lanonam-pitsarana manetriketrika.&quot; 

Tahaka ny mpanjakavavy roa teo alohany ihany, dia nanambady an-dRanavalona III noho ny antony ara-pôlitika ny praiminisitra [[Rainilaiarivony]]; afa-manohy ny asa fampihodinan-draharaha eo anivon'ny firenena Rainilaiarivony amin'ny alalan'ny fanambadiany ny fianakavian'ny mpanjaka.  

Raha oharina amin'ilay praiminisitra efa nahazo taona sy za-draharaha, dia niseho matetika kokoa ho mariky ny firenena teo imason'ny vahoaka i Ranavalona III, toy ny fanaovana [[kabary]] ampahibemaso amin'ny anaran'ny  praiminisitra na ny fisoloan-tenan' ny fianakavian'ny mpanjaka rehefa lanonam-pitokanana fotodrafitrasa vaovao ho an'ny daholobe, toy ny Hôpitalin'Isoavinandriana&lt;ref&gt;Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day. The Religious Tract Society. p. 73.&lt;/ref&gt;, izay lasa hopitaly miaramila amin'izao fotoana, na ny sekolin-jazavavy eo Ambodin'Andohalo.

Nandritra ny fotoana nanjakan-dRanavalona III, dia Ramasindrazana, nenitoany, no mpanolo-tsaina akaiky azy sady nanana neken-teny tao an-dapa. Namana akaiky azy ihany koa [[Rasendranoro]], zokivavin-dRanavalona III iray tampo aminy, ary niara-nipetraka tamin'ny reniny tao an-drova, niara-nipetraka aminy toy izany ihany koa ny printsy Rakotomena sy ny printsesy [[Razafinandriamanitra]]. 

Matetika Ranavalona amin'ny fotoa-malalaka, no miara-miala voly amin'ny havany sy ny mpanompovaviny an-dapa. Mpanao gazety iray avy any [[Etazonia]] no nitatitra fa tamin'ny fandalovany tao an-dapa dia manao ireo lalao malaza tany [[Angletera]] sy [[Etazonia]] tamin'izany fotoana (amin' ny [[teny anglisy]]: &quot;[[:fr:Parlour_game|Parlour game]]&quot;) ny mpanjakavavy sy ny vehivavy ao an-dapa mpanala fahanginana azy, lalao fanaon'ny saranga antonony sy manan-katao any amin'ireo firenena voatonona ireo.&lt;ref&gt;&quot;[https://books.google.mg/books?id=uPU8AQAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=fr#v=onepage&amp;q&amp;f=true The Queen of Madagascar]&quot;. Scientific American Supplement. No. 1037. New York: Munn &amp; Co. Publishers. 16 November 1895. p. 16568.&lt;/ref&gt; Milalao [[papangohazo]] ihany koa ry zareo raha eo an-tokotany. Fanalana andron'ny mpanjakavavy ihany koa ny [[Zaitra|manjaitra]] sy ny [[Fanenomana|manenona]] ary ny manao tenona bà (crochet) ary matetika izy no nitondra ity fanalana androny ity any amin'ny filankevitry ny governemanta.&lt;ref&gt;Stuart Robson, Isabel (1896). &quot;The Childhood of a Queen IV: The Queen of Madagascar&quot;. Children's Friend. Vol. 36. London: S.W. Partridge &amp; Co.[https://books.google.mg/books?id=zj_VAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y]&lt;/ref&gt;

Tia nividy [[lamaody]] avo karazana koa izy. Nialany ny fanaon'ny mpanjaka teo aloha izay nividy akanjo avy any Angletera fa ny lamaody avy any [[Paris]], [[Frantsa]] no nironany. Tamin'ny taona [[1886]] izy dia nanasa an'i Marius Cazeneuve, frantsay mpanao majika, hanao fampisehoana eto [[Madagasikara]], ary tena nankasitrahan-dRanavalona III ny zavatra nataony. Niasa tao amin'ny sampam-pitsikilovana frantsay anefa i Cazeneuve, tsy vitan'ny hoe nanampy ny governemanta frantsay tamin'ny fanangonam-baovao teto Madagasikara io rangahy io fa niasa ihany koa mba hampitombo ny fitaoman'ny Frantsay ao an-dapan' Antananarivo, fampiomanana amin' ny fandresen'ny Frantsay an'i Madagasikara.

== Ny fitondrany ==
Vao 21 taona monja Ranavalona III tamin' ny 30 Jolay 1883 raha nandray ny fanjakana, araka ny safidin'ny Praiminisitra [[Rainilaiarivony]], ka  nandimby ny nenitoany, ny mpanjakavavy [[Ranavalona II]]. Na dia Ranavalona III aza no mpanjaka dia eo ampelatanan'ny Praiminisitra kosa ny fahefana, ny praiminisitra rahateo koa no mitana ny andraikitra ambony indrindra amin'ny fibaikoana miaramila. Nanembatsembana ary nampihena ny herin'ny [[Fanjakan' i Madagasikara]] ny fahazoan'i Frantsa ny andraikitra hisahana ny raharaha ivelan'i Madagasikara, izany hoe i Frantsa no misolo tena an'i Madagasikara amin'ny raharaha iraisam-pirenena. Fifanarahana tamin'ny 17 desambra 1885&lt;ref&gt;https://www.contretemps.eu/il-y-a-70-ans-linsurrection-de-mars-1947-ou-la-troisieme-guerre-franco-malgache/#:~:text=Le%205%20ao%C3%BBt%201890%20est%20sign%C3%A9e%20la,qui%2C%20contre%20le%20protectorat%20anglais%20sur%20Zanzibar&lt;/ref&gt;, taorian'ny [[Ady Hova-Frantsay|ady 1883-1885 nifanaovan'i Madagasikara tamin'i Frantsa]], no nahatonga izany toe-javatra izany ary avy amin'io ihany koa no mahatonga an'i Madagasikara handoa onitra mavesatra dia mavesatra amin'ny Frantsay. Toa izao manaraka izao ny hevi-dehibe tao anatin' izany fifanarahana izany &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:  

* Ny Fanjakana frantsay no mitandrina ny raharaha rehetra mikasika ny firenen-kafa ary miaro ny Malagasy rehetra monina any amin' ny firenen-kafa.

* Résident général no hapetrak'i Frantsa eto Madagasikara hikaraka ny raharaha rehetra mikasika ny firenena any ivelany, ka tsy hikasina, na dia kely aza, ny fahefan' ny Mpanjaka eto amin'ny Fanjakany.

* Hanana miaramila frantsay mpiambina azy ny Résident, ka hitoetra eto Antananarivo, sy mahazo mihaona mangina amin' ny Mpanjaka.

* Ny Frantsay dia mahazo monina sy mivezivezy ary mivarotra eran' ny tany izay an'ny Mpanjakan' i Madagasikara.

* Ny antoko voalaza tao amin'ny fanekena tamin' ny 8 Aogositra 1868, ny fahazoan' ny oçlona rehetra manaraka izay fivavahana tiany harahina, dia ho tanterahin' ny Mpanjakan' i Madagasikara.

* Ny fanjakana malagasy dia manaiky handoa onitra roa tapitrisa farantsa ho enti-manatanteraka ny ny fifanarahana, sy ho enti-manonitra ny fananan' ny vahiny simba tamin' ny ady. Ka ny fanjakana frantsay ihany no hikarakara ny fitsinjarana azy.

* Mandra-pahatapitry ny fandoavana io vola io dia mbola tsy hiala ao [[Toamasina]] ny tafika frantsay.
* Ny fanjakana frantsay dia manaiky hanampy ny Mpanjakan'i Madagasikara.

* Ny Mpanjakan' i Madagasikara ihany no mikarakara ny fampandrian-tany amin' ny tany rehetra eran'i Madagasikara.

* Ny fanjakana malagasy dia hitondra tsara ny mponina [[Sakalava]] sy [[Antakarana]], ary hanome ny helo-dranomasina ([[Antsiranana]]) ho an' ny fanjakana frantsay mba hamboariny sy hokarakarainy araka izay fantany ho mahatsara azy.

Kenda ara-toekarena i Madagasikara noho ny fanakanan'i Frantsa azy tsy hindram-bola amin'ny banky anglisy fa tsy maintsy amin'ny banky frantsay ihany no manao izany. Mbola niezaka nampifandanja ny herim-panintonana britanika amin'ny herim-panintonana frantsay ny praiminisitra eo amin'ny [[pôlitika]] sy ny [[toekarena]] eto an-toerana nefa efa niova ny toe-draharaha iraisam-pirenena taorian'ny [[Kônferansa tany Berlin]] ([[15 Novambra]] [[1884]]- [[26 Febroary]] [[1885]]) nifamorian'ireo samy [[Voanjo (olona)|mpanjanatany]]. Efa nifanaraka ny [[Britaina Lehibe|Britanika]] sy ny [[Frantsa|Frantsay]] tamin'ny 5 Aogositra 1890 fa ankatoavin'i Frantsa ny hifehezan'i [[Britaina Lehibe|Britania Lehibe]] an'i [[Zanzibar]] ary ankatoavin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] kosa ny fahefan'i Frantsa amin'i [[Madagasikara]]. Tsy mifandrafy ampahibemaso intsony izany i Frantsa sy ny Fanjakana Mitambatra manoloana ny raharaha Madagasikara. Nisy ihany ny manamboninahitra ambony anglisy vonona hiaro ny mpanjakavavy, saingy tsy navelan' ny Praiminisitra hihetsika intsony ireo. 

Antony iray amin' izay naharesy an' i Madagasikara manoloana an' i Frantsa ny nanakisahana ireo miaramila manamboninahitra ambony vahiny mpampiofana ny tafika malagasy ireo tsy hahazo hiditra amin' ny fibaikoana, nefa maro amin'ny manamboninahitra malagasy no efa manao sarin' ady fotsiny sisa nefa maniry ny hialan' ny Praiminisitra haingana ao am-pony ao.
== Ny governemanta Ranavalona III ==
Toy izao ny firafitry ny Governemanta Ranavalona III araka ny hita amin'ny alimanaka 1892)&lt;ref&gt;Lucien Emmanuel Randrianarivelo, Ratany (1856-1944) Mpampianatra tao Anatirova ary ny Tantaran'i Madagasikara. Tome I (1528 pages). Impression Newprint 2004 .pp.241-242. &lt;/ref&gt;
# [[Praiminisitra]] sady Commander-in-Chief: Rainilaiarivony
# Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny [[atitany]]: Rainitsimbazafy, ''15 voninahitra'' (kabinetra: Rainisoa, ''15 voninahitra'' sy ''Printsy'' Ratsimamanga, ''15 voninahitra'')
# Lehiben'ny [[Andriambaventy]]: ''Printsy'' Razafimanantsoa Ratsimisampy, ''Andriambaventy'' (kabinetra: Rainimanantoanina, ''Andriambaventy'')
# Lehiben'ny mpanao raharaha amin' ny miaramila: ''Printsy'' Ramahatra, ''15 voninahitra''
# Lehiben'ny mpanao raharaha momba ny [[lalàna]]: Razanakombana, ''15 voninahitra'' (kabinetra: Ratsimanohatra, ''15 voninahitra'' sy Rainiasitera, ''15 voninahitra'')
# Lehiben' ny mpanao raharaha momba ny [[Raharaham-bahiny|vahiny]]: Andriamifidy, ''10 voninahitra'' (kabinetra: Ramaka, ''14 voninahitra'' sy Rainibemanantsoa, ''14 voninahitra'' sy Rajoelina, ''13 voninahitra'' sy Rainitsimba, ''11 voninahitra'' sy Rainimalanjaona, ''10 voninahitra'' sy Ratsarahoela sy Ravelojaona ary Rajaonah)
# Mpanao raharaha momba ny fanaovan-[[taozavatra]]: Rahagamainty, ''10 voninahitra''
# Mpanao raharaha momba ny volam-panjakana: Rainandrianary, ''Andriambaventy''
# Mpanao raharaha momba ny [[fampianarana]]: Rakoto sy Radoara

== Fifanolanana teo amin' i Frantsa sy ny Fanjakan' i Madagasikara ==

=== Tsy fitovian-kavitra ===
Mbola tsy nanjaka akory Ranavalona III dia efa nanafika an'i Madagasikara i Frantsa. Ady tamin'ny Frantsay noho izany no nibahan-toerana tao anatin'ny taona roa voalohany nanjakany. Nanomboka nifampiraharaha momba ny fampitsaharana ady tamin'i Frantsa ny governemantan'i Madagasikara tamin'ny taona 1885. Notontosaina tao Manjakandrianombana, na fantatra anarana kokoa amin'ny hoe Farafaty, izany fifampiraharahana izany. Tamin'ny 17 Desambra 1885 no nosoniavina ny fifanaraham-pandriampahalemana teo amin'ny firenena roa tonta. Araka ny fifanarahana dia nanan-jo hisolo tena an'i Madagasikara amin'ny fifandraisana ara-diplômatika i Frantsa, ary ny lalàna frantsay no hitondrana ny Frantsay monina eto Madagasikara, hisy Résident frantsay hipetraka ao Antananarivo hiandraikitra ny raharaha ivelany fa tsy hikasika kosa ny raharaha anatiny eto Madagasikara. Natolotry ny governemantan'i Madagasikara ho an'i Frantsa hampiasainy ny tanànan' [[Antsiranana]] any avaratra ary afaka manorina izay zavatra ilainy ao ny fanjakana frantsay. Mandoa onitra 10&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 farantsa amin'i Frantsa i Madagasikara noho ny vola lany tamin'ny ady. Navesatra dia navesatra na tamin'ny fitondram-panjakana na tamin'ny vahoaka malagasy ity onitra tsy maintsy naloa ity ary niteraka fahatezerana anaty tamin'ny vondron'olona sasany mihitsy aza. Na izany aza dia nesorin'i Frantsa tao amin'ny fifanarahana ny voambolana hoe &quot;[[Prôtektôrata|protectorat]]&quot; ary nekeny ny [[Fiandrianana|fiandrianam-pirenen]]' ny Fanjakan'i Madagasikara entin-dRanavalona III, ka mametraka azy ho tokana tompon'ny tany. 

Tsy nitovy ny fihetsiky ny firenena tandrefana samihafa manoloana izany fifanarahana izany. Noho ny tahotra valifaty avy amin' ny Frantsay dia nanaiky ny fifehezan' ny Frantsay an'i Madagasikara ny [[Britaina Lehibe|fanjakana britanika]] ary tamin'ny alalan'ny governemanta frantsay no nifandraisany tamin'i Madagasikara. Nampiharihary kokoa ny hevitry ny Britanika ny fifanarahana nosoniavin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] sy i Frantsa tamin'ny 5 Aogositra 1890. Na izany aza dia mbola nanohy nifandray mivantana tamin'ny governemantan' ny Fanjakan' i Madagasikara ihany i [[Etazonia]] sy ny [[Empira Alemàna|Empira Alemana]] ary nanohy fankatoavana ny Fanjakan' i Madagasikara ho firenena eo ambany fitarihan-dRanavalona III. 

Nandritra izany fotoana izany dia nanomboka nitady fanohanana avy amin'i Etazonia sy ny firenena hafa i Madagasikara mba hahazoany ny toerany. Tamin'ny taona 1886 dia nanolotra asa tanana ho an'ny Filohan'i [[Etazonia]] [[Grover Cleveland]] ny Mpanjakavavy: landy akotofahana, akanjo lamba [[Volonondry|volon'ondry]], [[sokitra]] [[Tandroka|tandrok'omby]] ary [[harona]] voatenona mba hahazoana ny fanohanan'ny governemantan'i Etazonia amin'ny fitazonana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara. Tsy vonona ary tsy afaka nanome fanohanana ara-tafika na diplômatika ho an'ny Fanjakan'i Madagasikara anefa ny governemantan'i Etazonia. Ny asa tanana natolotr'i Ranavalona III ny Filoha Cleveland dia nomen'i Cleveland manokana ho an'ny Tranombakoka Nasionaly momba ny Zavakanto Afrikana.

Tamin'ny 12 Desambra 1887 dia nosoniavin-dRanavalona III ny fifanarahana vaovao tamin'ny governemanta frantsay, nahazoan'ny Frantsay velaran-tany hambolena na hiompiana bebe kokoa. Teo anelanelan'ny taona 1890 ka hatramin'ny taona 1894 dia niezaka nandresy lahatra ny governemantan'i Madagasikara ny governemanta frantsay mba hanaiky ny zon'i Frantsa amin'ny nosy sy faritany azony tamin'ny alalan'ny fifanarahana tamin'ny taona 1885. Tsy nanaiky mihitsy ny fitakian'ny Frantsay anefa ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony, ary nilaza fa fanitsakitsahana ny fiandrianam-pirenen'i Madagasikara izany fitakiana izany. Farany dia nirahina i Charles [[Le Myre de Vilers]] handresy lahatra ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny praiminisitra Rainilaiarivony mba hanaiky ny fandikan'ny frantsay ny fifanarahana farany nifanaovana fa raha tsy manaiky ny Malagasy dia hanomboka ady ny Frantsay ary haka an-keriny ny Nosy. Natolotr'i Le Myre de Vilers an' i Rainilaiarivony ny drafitra vaovao haneken'ny Malagasy ny fiarovana frantsay ([[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat]]) ao anatin'ny roa andro tamin'ny 18 Oktobra 1894. Ny olana amin'ny fifandraisan' i Madagasikara sy i Frantsa no navalin'ny Praiminisitra izany fa tsy niresaka momba ny protectorat frantsay. Nanome volavola setriny ny Malagasy tamin'ny 24 Oktobra 1894. Tezitra tamin'izany valin-teny izany Le Myre de Vilers ka niala an' [[Antananarivo]] izy tamin' ny 27 Oktobra 1894 ary nentiny nanaraka azy avokoa ny teratany frantsay rehetra tao Antananarivo&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mervin Brown, A History of Madagascar, p.226. © 1995 and 2000 &lt;/ref&gt;. Nanao kabary lehibe niantsoana ny vahoaka ny praiminisitra Rainilaiarivony, mitondra ny tenin'ny mpanjaka Ranavalona III, fa tsy maintsy hatrehina indray ny ady hifanaovana amin'i Frantsa. 

=== Ady sy faharesena ===
[[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|thumb|Tafaorina teto Madagasikara La Frantsa]]Efa nivezivezy manodidina ny morontsirak' i Madagasikara ny tafika an-dranomasina frantsay ka nitifitra indray ny tanàna amorontsiraka toa an'i [[Toamasina]] (11 desambra 1894), [[Antsiranana]] (19 desambra 1894), fa nidirana mihitsy indray i [[Mahajanga I|Mahajanga]] tamin'ny 14 Janoary 1895, ary tsy nisy fanoherana mihitsy aza tao. Na dia  akaiky kokoa ho entina manafika an'Antananarivo aza i Toamasina dia tsy afa-nanao fanafihana avy any ny tafika frantsay satria tsy vakin'ny tafika frantsay hatramin'ny farany ny Mandan'i Manjakandrianombana (Farafaty) notarihan'i [[Rainandriamampandry]]. Baiko avy aty Antananarivo mihitsy vao nilavo lefona ny miaramila malagasy tao tamin'ny tapaky ny volana Oktobra 1895. Tao Mahajanga noho izany no niainga ny andia-tafika frantsay tamin'ny volana Avrily 1895 niandry orana hitsahatra sy fitoniana kokoa amin'ny [[Tazomoka|tazo]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, rehefa azony io tanàna io tamin'ny 14 Janoary 1895 ary tonga ireo izay hamabo an'Antananarivo satria nalalaka kokoa ny dia hatrany ary nifankatazana kokoa ny mpifanandrina. Rehefa tsy nitsaha-nihemotra hatrany ny tafika malagasy dia azon'ny tafika frantsay notarihin' i jeneraly Duchesne ny tanànan' Antananarivo tamin'ny 30 Septambra 1895.   
Fanapahan-kevitra niraisan' ny mpanjakavavy Ranavalona III sy ny Praiminisitra Rainilaiarivony ary ny mpanolotsaina ny hanao taratasy fampitsaharana ny ady hatolotra ny mpitari-tafika frantsay. Ny ampitson'io ihany dia natolotry ny Frantsay ny taratasy hosoniavin'ny Mpanjaka fa manomboka izao dia [[Prôtektôrata Frantsain' i Madagasikara|protectorat frantsay i Madagasikara]], tamin'ny telo ora folakandro ihany dia efa tafaverina tany amin'ny jeneraly Duchesne ny taratasy voasonian'ny Mpanjaka. Tamin'ny 18 Janoary 1896 anefa dia nosoniavin'ny Mpanjaka Ranavalona III ny taratasy fanekena fa i Frantsa manomboka izao no tompon'i Madagasikara iray manontolo. Na dia mbola mitana ny toerana maha mpanjakan' i Madagasikara aza Ranavalona III dia eo ambany fiahian'ny Rezidà Jeneraly.  

Zanatany frantsay i Madagasikara tamin' ny 6 aogositra 1896 fa tamin'ny 28 Febroary 1897 kosa no nesorina tamin-dRanavalona III ny toerana maha mpanjaka azy ary foana hatreo ihany koa ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]]. Nalefa sesitany avy hatrany tany [[La Réunion]] izy tamin'io fotoana io ary nafindra ho any [[Alger]] izany sesitany izany tamin'ny 1 Febroary 1899.

== Sesitany ==
[[File:Ranavalona.jpg|thumb|Ranavalona]]

=== Fandaozana an' i Madagasikara ===
Rehefa tafiditra an' Antananarivo ny tafika frantsay, dia nanomboka ny fikomian' ny [[Menalamba]], vondron' olona tsy nanaiky ny fitondran'ny mpanjanaka frantsay. Tsy ela dia niely nanerana ny Nosy io hetsika manohitra an'i Frantsa io, nenjehiny ihany koa ny [[kristianisma]] ka nandrava [[fiangonana]] sy namono misiônera tandrefana ry zareo. 

Setrin'izany ny fandefasan'ny governemanta frantsay miaramila fanampiny mba hanafoanana amin-kabibiana ny fikomiana, izay nitsahatra tanteraka tamin'ny faran'ny taona 1897. Anisan'ny tetika hanimbàna ny sain' ny Menalamba mpikomy ny nitifirana an-d[[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] sy [[Rainandriamampandry]], ny famindrana ny taolan' [[Andrianampoinimerina]] sy [[Ranavalona I]] ary [[Ranavalona II]] tao [[Ambohimanga]] ho ao [[Antananarivo]] ary izao fandefasana an-tsesitany ny Mpanjakavavy Ranavalona III izao.

Vao voatendry ny jeneraly [[Joseph Simon Gallieni|Gallieni]] ho Governora Jeneralin'i Madagasikara, hisolo an'i [[Hippolyte Laroche]], Governora Jeneraly sivily. Talohan'ny nahatongavany dia nasaina ny Mpanjakavavy Ranavalona III sy ny namany handeha ho ao Ambohitsorohitra. Kanjo rehefa tonga tao dia nohidin' ny Frantsay tsy hahazo hivoaka tao intsony. Tao no nanerena ny mpanjakavavy Ranavalona III hanao sonia antontan-taratasy mamindra ny fananan'ny mpanjaka rehetra ho an'i Frantsa.

Nodidian'ny manampahefana frantsay indray Ranavalona III handao ny lapa tamin'ny iray ora sy sasany maraina. Nentina [[filanjana]] avy ao Antananarivo izy raha mbola natory ny tanàna, miaraka amin'ny mpanotrona sy mpitondra entana miisa 700–800. Voalaza fa nisotro be Ranavalona III nandritra ny dia mizotra ho any Toamasina izay hiakarany an-tsambo ho any [[La Réunion]]. Nampandrenesina Ranavalona rehefa tao Toamasiana tamin'ny 6 Marsa 1897, fa ho avy tsy ho ela fa hampiarahina aminy Rasendranoro rahavaviny sy Razafinandriamanitra zana-drahavaviny efatra ambin'ny folo taona, fa bevohoka sivy volana noho ny fanolanan'ny miaramila frantsay azy. Rehefa niala tao [[Toamasina]] ny sambo nitondra an-dRanavalona dia mbola nivily tany [[Sainte Marie|Nosy Boraha]] aloha haka an-dRamasindrazana nenitoany izay efa nalefa sesitany volana vitsivitsy mialoha mba hampiarahina aminy ihany koa &lt;ref&gt;https://journals.openedition.org/diasporas/7019&lt;/ref&gt;.

=== Tao amin'ny nosy La Réunion ===
Niara-nandeha sambo ''La Peyrouse'' ny fianakaviana ary nitody tao amin'ny seranan-tsambo Pointe des Galets, toerana roapolo kilômetatra miala ny renivohitra [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]], mba hahazoana antoka fa hangingina ny fahatongavan-dry zareo. Na teo aza anefa izany ezaka izany, dia nisy Frantsay mpijery niantsoantso sy nandrabiraby rehefa nijanona ny sambo, tezitra tamin'ny mpanjakavavy izy ireo noho ny fahafatesan'ny Frantsay nandritra ny fananiham-bohitr'i Frantsa hibodo an'i Madagasikara. Nandrasana aloha ny fiparitahan'ny vahoaka vao nentin'ny kapiteny an-kalesy tarihin-t[[soavaly]] Ranavalona III sy ny fianakaviany ho ao amin'ny Hotel de l'Europe ao Saint Denis. Nihetsi-jaza Razafinandriamanitra, niaritra tebiteby sy havizanana ara-batana nandritra ny dia, raha vao tonga kelikely tao amin'ny trano fandraisam-bahiny. Niteraka vavikely Razafinandriamanitra tamin'ny andro faharoa nahatongavany tao La Réunion, saingy tsy niverina ny ainy ka nodimandry izy dimy andro taty aoriana. Nantsoina hoe Marie-Louise ilay zaza ary natao [[batemy]] ho [[Katôlika]] mba tsy hifandirany amin'ny Frantsay. Natsangan-dRanavalona III ho zanany i Marie-Louise, ary afa-mandova ny fanjakana araka ny fitsipika nentim-paharazana momba ny fifandimbiasam-pahefana raha mbola nijoro ny Fanjakana.
[[File:Franz Sikora 005.jpg|thumb|Tao La Réunion]]
Tao anatin'ny iray volana dia nafindra tany amin'ny tranon'i Madame de Villentroy ny sisa amin'ny fianakaviana, izay hita eo amin'ny zoron-dalana ''Rue de l'Arsenal'' sy ''Rue du Rempart'' akaikin'ny biraon'ny governemanta frantsay ao Saint-Denis. Voalaza fa afa-po amin'ilay trano misy rihana roa Ranavalona, fa manana zaridaina lehibe misy rindrina sy tafo avo tapenaka mbamin'ny lavarangana manodidina mampahatsiahy ny tranoben' afovoan-tanin'i Madagasikara ilay trano fandraisam-bahiny. Ankoatra ny mpanjakavavy sy ny nenitoany, ny rahavaviny ary ny zafikeliny vavy, dia manana sekretera roa, mpahandro iray, mpanampy an-trano iray ary mpikarakara telo Ranavalona, ​​ary manana mpikarakara maromaro hafa kosa ny nenitoany sy ny rahavaviny. Nahazo alalana hitsidika malalaka ny fianakavian'ny mpanjaka ny mpitandrina [[Andrianaivoravelona Josefa]] izay sesitany tao La Réunion ihany koa.

Naharitra roa taona latsaka kely ny nipetrahan-dRanavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviana niaraka taminy tao amin'ilay trano tao La Réunion. Nitombo indray ny disadisa teo amin'ny [[Fanjakana Mitambatra]] sy i [[Frantsa]], noho ny fifandonana tany [[Sodàna]], ka nanahy ny manampahefana frantsay sao mamelona hafanam-po hanoherana ny fitondrana frantsay amin' ny ampahany amin' ny mponina eto Madagasikara izany toe-javatra izany. Nanapa-kevitra ny manampahefana frantsay ny hamindra an-dRanavalona III sy ny sisa amin'ny fianakaviany ho any [[Aljeria|Alzeria]] izay toerana lavitra kokoa. 

Nasaina niakatra ny [[Yang-Tse]] niaraka tamin'ny sekretera mpandika teny sy mpanampy an-trano maromaro tsy nisy fampiomanana loatra Ranavalona sy ny fianakaviany tamin'ny 1 Febroary 1899. Naharitra 28 andro ny dia nankany amin'ny seranan-tsambon'i [[Marseille]] any Frantsa. Toerana niatoana tamin'izany dia izany indray i [[Mayotte]], i [[Zanzibar]], i [[Aden]] ary i [[Djibouti|Djibouti.]] Nandritra izany dia izany no nandidian' ireo kapiteny, tompon'andraikitry ny dia tsy hiresahan-dRanavalona amin'izay tsy Frantsay. Nijanona nandritra ny volana maro tao Marseille ry Ranavalona talohan'ny namindrana azy ireo ho any amin'ny trano iray tao amin'ny faritr'i Mustapha any [[Alger]]. Nanantena ny hanohy ny diany ho any [[Paris]] i Ranavalona saingy diso fanantenana mafy rehefa nahafantatra fa any [[Alzeria]] no andefasana azy, ary voalaza fa nitomany mafy sady nitaraina hoe: &quot;Iza no afaka maminavina ny ampitso? Omaly aho dia mpanjakavavy, ary ankehitriny dia vehivavy torotoro fo fotsiny.&quot;

=== Tao Alger===
[[File:Queen Ranavalona III with grandniece Marie-Louise, ca. 1905 (cropped).jpg|thumb|Mpanjaka Ranavalona III sy ny natsangany Marie-Louise, ca. 1905]]
Rehefa tonga tao [[Aljeria|Alzeria]] ry Ranavalona III mianakavy, dia nomen'ny governemanta Frantsay  mpikarakara ireto olona atao sesitany ireto. Nefa izany Frantsay mpikarakara izany ihany koa no tompon'andraikitra amin'ny fanaraha-maso izay fihetsik'i Ranavalona III sy ny ao an-tranony rehefa nandray vahiny. Nomen'ny governemanta frantsay fivelomana 25&amp;nbsp;000 farantsa isan-taona ry Ranavalona, izay alaina avy amin'ny tetibolan'i Madagasikara alefa amin'ny zanatany ary nahazoana alalana avy amin'ny Governora Jeneraly&lt;ref&gt;&quot;Crownless Monarchs&quot;. The Bookman. No. 26. London: Dodd Mead &amp; Co. 1908. PP.118&lt;/ref&gt;. Efa nalain'ny manampahefana frantsay avokoa moa ny fananany rehetra ankoatra ny firavaka vitsivitsy, ka tsy ampy hiveloman-dry zareo izany 25&amp;nbsp;000 farantsa izany. Nanao ezaka mafy ny governemanta mpanjanaka ao Alzeria mba hampitomboana ny fivelomany, saingy nolavina izany. Nanendry mpanampy malagasy iray Ranavalona III hivarotra ny firavany hahazoam-bola, saingy tratran'ny manampahefana frantsay izany ka noroahiny hody taty Madagasikara avy hatrany io mpikarakara io.&lt;ref&gt;Randrianja, Solofo (2001). Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-136-7.
&lt;/ref&gt;

Tamn' ny taona voalohany nahatongavany tao Alzeria ihany dia efa hitany ny fomba fiaina sy fanaon'ireo vato nasondrotry ny tany. Matetika Ranavalona no voaasa, mivoaka hanatrika ny hetsika ara-kolontsaina isan-karazany, ary indraindray koa mampiantrano fanasana ao an-tranony.&lt;ref&gt;Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. pp.288-303&lt;/ref&gt; Nanembona sy mahatsiarotsiaro ny tanindrazany hatrany Ranavalona ka efa nanao fangatahana ho amin'izany, saingy nolavina. Niteraka fahasorenana sy alahelo teo aminy izany tsy fahafahany mody na mitsidika an'i [[Madagasikara zanatany frantsay|Madagasikara]] izany ka matetika izy no mandeha an-tongotra irery any ambanivohitra, eny amoron-dranomasina, na mamakivaky ny tanàna mba hanadiovany ny sainy sy hampitraka ny fanahiny&lt;ref&gt;Barrier, Marie-France (1996). Ranavalona, dernière reine de Madagascar. Paris: Balland. ISBN 978-2-7158-1094-5. P.347&lt;/ref&gt;.

=== Diany voalohany nankany Frantsa ===
Naniry hahita an'i [[Frantsa]] ihany koa Ranavalona, indrindra fa ny hitsidika an'i [[Paris]] renivohitra. Imbetsaka izy no nangataka alalana handeha saingy nolavina hatrany raha tsy efa tonga ny volana [[Mey]] [[1901]]. Rehefa tonga tany Paris izy dia nipetraka tao amin'ny trano iray teo anelanelan'ny [[Champs-Élysées]] sy ny [[Charles de Gaulle|Place Charles de Gaulle]] (amin'izao fotoana izao mazava loatra) tao amin'ny boriborintany faha-16. Notsidihan-dRanavalona III ny toerana malaza sy be mpizaha tao Paris ary maro ny fanasana sy lanonana natrehiny. Noraisin'ny olo-manankaja frantsay tamim-panajana fatratra izy sady nanome azy fanomezana maro ireo, anisan'izany ny akanjo lafo vidy. Nitsidika an'i [[Versailles]] ihany koa Ranavalona, ary avy eo izy noraisina tamin'ny fomba ôfisialy tao amin'ny Lapan'ny Tanànan'i Paris,  ary nandany telo herinandro tao [[Bordeaux]], ary avy eo izy nitsidika ny tora-pasik'i [[Arcachon]] mandra-pahalany ny vola nentiny ka hodiany any [[Alger]], nizorany nankany [[Marseille]] handraisany ny sambo tamin'ny fiandohan'ny volana Aogositra. Nahasarika ny fampitam-baovao tao Paris ny fandaharam-potoan-dRanavalona&lt;ref&gt;Massachusetts Reformatory (1 October 1904). &quot;Kings in Exile&quot;. Our Paper. 20 (40): 639.&lt;/ref&gt;. Naneho ny fangorahany ny amin'ny fahakelezan'ny fivelomana nomen'ny governemanta frantsay azy ireo fampitam-baovao ireo, ary nitaky ny hanomezana azy izay sahaza ny olona misalotra ny Legion d'honneur.&lt;ref&gt;Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). &quot;Villages noirs&quot; et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-200-5. pp.87-89&lt;/ref&gt;

=== Diany hafa nankany Frantsa ===
Mbola afaka nitsidika an'i [[Frantsa]] inenina Ranavalona nandritra ny roa ambin'ny folo taona sisa niainany. Ireo fitsidihana ireo sy ny laza tsara nananany no nahatonga ny olom-pirenena frantsay nangoraka azy sy nankasitraka azy tamin'ny fanekeny ny fiainany vaovao ho &quot;tamàna&quot; ao [[Aljeria|Alzeria]]. Matetika koa ny fampitam-baovao tamin'izany fotoana izany no nitatitra ny dian-dRanavalona, ary ny fitomboan-daza nananany aza no nahatonga ny sariny natao pirinty tamin'ny boaty fonona [[biskitra]] Petit Beurre tamin'ny taona 1916.

Tamin'ny Septambra 1903 no nizahan-dRanavalona III fanindroany an'i Frantsa, nitsidika an'i [[Vic-sur-Cère]] sy i [[Aurillac]] izy tamin'izany. Noho ny faneren'ny vahoaka tao an-toerana no nampitomboan'ny governemanta frantsay ho 37&amp;nbsp;000 farantsa ny vola fanome azy isan-taona. 
[[File:Petit beurre Ranavalona III of Madagascar.jpg|thumb|Fonona biskitra Petit beurre ahitana ny sarin' i Ranavalona III]]
Roa taona taty aoriana indray Ranavalona III dia nitsidika an'i [[Marseille]] sy Saint-Germain ary nipetraka tamin'ny trano lehibe misy efitra fatoriana dimy tao amin'ny boriborintany faha-16 ao [[Paris]]. Nandritra izany fotoana izany no namangiany ny [[Opéra national de Paris|Opéra de Paris]], sy nanatrehany indray mandeha ny fivorian'ny solombavambahoaka frantsay ary nandraisan'ny minisitry ny Zanatany azy tamin'ny fomba ôfisialy. Tamin'izany fotoana izany, noho ny faneren'ny vahoaka, dia nampitomboin'ny governemanta frantsay ho 50&amp;nbsp;000 farantsa isan-taona indray ny fivelomany.

Tamin'ny taona 1907 indray Ranavalona dia nanao an'i [[Dives-sur-Mer]] ho fonenana vonjimaika itsidihany ny departemantan'i [[Calvados]], izay nakan'ny mpanao gazety frantsay azy sary. Nandritra ny fitsidihany an'i Frantsa tamin'ny Aogositra sy Septambra 1910 no nitetezany an'i Paris, i [[Nantes]], [[La Baule-Escoublac|La Baule]] ary i [[Saint-Nazaire]] ka matetika Ranavalona III no lasibatry ny [[paparazzi]]. 

Tamin'ny taona 1912 nandehanany tany [[Quiberville]] no nampitomboan'ny Frantsay ho 75&amp;nbsp;000 farantsa isan-taona ny vola fanome azy. Ary ny dia nankany Frantsa farany nataon-dRanavalona III tamin'ny taona 1913 no nitetezany an'i Marseille, i [[Aix-les-Bains]], ary i [[Allevard]].

Ny nipoahan'ny [[Ady Lehibe Voalohany]] tamin'ny taona 1914 no tsy nahafahany nankany Frantsa intsony. Nandritra io fotoana io Ranavalona sy ny fianakaviany no tsy tapaka nanatrika [[:fr:Culte_(protestantisme)|fotoam-pivavahana prôtestanta]] nataon'ny [[Fiangonana nohavaozina|Fiangonana Refôrme]]&lt;ref&gt;Saillens, Pasteur R. (1906). &quot;Impressions of Algeria&quot;. The Missionary Review of the World. Vol. 29. London: Funk &amp; Wagnalls. p. 449.&lt;/ref&gt; tao afovoan'i [[Alger]]. Nandray anjara mavitrika tamin'ny hetsika fanampiana nataon'ny Vokovoko Mena Alzeriana ihany koa Ranavalona.&lt;ref&gt;Bergougniou, Jean-Michel; Clignet, Rémi; David, Philippe (2001). &quot;Villages noirs&quot; et autres visiteurs africains et malgaches en France et en Europe: 1870–1940. Paris: Karthala Editions. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-2-84586-200-5&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Fahafatesany==


Niamboho tsy tafody velona teto Madagasikara Ranavalona III, indroa izy, tamin'ny taona 1910 sy 1912, no nangataka hody fa tsy neken'ny governemanta mpanjanaka. Nolazaina fa noho ny tsy fahampian'ny vola no anton'izany. Maty tampoka tao an-trano fonenany tao [[Alger]] noho ny fahatsentsenan'ny lalandra izy tamin'ny 23 Mey 1917. Natao tamin' ny 25 Mey 1917 tamin'ny 10 maraina ny fandevenana azy tao amin'ny toeram-pandevenan'i Saint Eugène tao Alger, nanatrika izany ny namany sy ny mpiara-miangona ary ny olo-manan-kaja sasany tao Alger. Na izany aza, tsy nisy fikarakarana ny lakambolany. Nanoratra tany amin'ny governoran'i Madagasikara ny governoran'i Alzeria zanatany frantsay tamin'ny Jona 1925, nangataka azy hanome vola hikojakojana ny lakambola, saingy nandà ity farany. Navadika ho ao amin'ny fasan-d[[Rasoherina]] tao amin'ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan'Antananarivo]] eto Madagasikara, ka lasa nantsoina hoe fasan'ny mpanjakavavy ny sisany tamin'ny Novambra 1938. 

Fotoana fohy taorian'ny nahafatesan-dRanavalona dia nifindra tany amin'ny departemantan'ny [[Alpes-Maritimes]] any atsimo atsinanan'i Frantsa ny nenitoany, Ramasindrazana, ary tao no nahafatesany.

== Lova sy vakoka navelany ==

=== Marie-Louise ===
Nandao an'i Alzeria talohan'ny nahafatesany kosa i Marie-Louise, zanaka natsangan-dRanavalona, mba hianatra any amin'ny lisea any Frantsa. Na dia nanohy nanome azy vola fivelomana kelikely ihany aza ny governemanta frantsay dia nisafidy ny hanana asa izy ka lasa mpitsabo mpanampy ary nomena ny mari-boninahitra Legion d'honneur noho ny asa fitsaboana nataony nandritra ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. Nanambady frantsay injeniera momba ny fambolena antsoina hoe André Bosshard i Marie-Louise tamin'ny 24 Jona 1921 fa tsy nanan-janaka ry zareo. Nisaraka tamin'i André i Marie taty aoriana ary lasa sôsialista frantsay mavitrika sy namirapiratra. Maty tao [[Bazoche-sur-Bates]] izy tamin'ny 18 Janoary 1948 ary nalevina tao Montreuil any Frantsa.

=== Lapa sy vakoka ===
Ny alin'ny 6 Novambra 1995, nisy afo tao amin'ny Lapa-mpanjakan'i Antananarivo nandrava ny lapa sy ny fasany. Na izany aza anefa dia anisan'ny avotra tsy tratran'ny afo ny lamba nitehirizina ny taolan-dRanavalona III ary nafindran'ny fitondrana [[Ravalomanana Marc|Ravalomanana]] tany amin'ny fasana tokony hisy azy tao [[Ambohimanga]] tamin'ny taona 2007.[[Sary:Crown_of_Queen_Ranavalona_III.jpg|vignette|Tandro-panjakana faha-Ranavalona III|364x364px]]
Taorian'ny fangatahana famerenana zava-tsarobidy navoakan'ny filoha [[Andry Rajoelina]], dia naverin'i Frantsa tamin'ny Novambra 2020 ny Tantarom-panjakana vita amin'ny vifotsy milokom-bolamena voaravaka lamba jaky, 70 sm ny haavony ary 35 sm ny savaivony, izay nandravaka ny elon-tranon-dRanavalona. Efa naseho nanomboka tamin'ny taona 1910 tao amin'ny tranombakoka miaramila, Les Invalides, izany, taorian'ny nanomezan'i Georges Richard azy, izay niasa tao amin'ny tafika mpampandry tany teto Madagasikara (1883-1885) ary taty aoriana tao amin'ny fitondrana mpanjanaka.

Manaraka izany ihany koa, novidin'ny governemantan' i Madagasikara nandritra ny lavanty tamin'ny taona 2020 ny tahirin-damaody sy sary ary taratasy milaza ny tantaran-dRanavalona, ​​izay hita tao amin'ny valin-drihana iray tao Guildford, [[Surrey]], any [[Angletera]]. An'i Clara Herbert izay niasa tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka malagasy nanomboka tamin'ny taompolo 1890 ka hatramin'ny taompolo 1920 izany, izay nifandovan'ny fianakaviana sy ny taranany.

Misy koa ny tantara ''L'Aube rouge'' nosoratan'i [[Jean-Joseph Rabearivelo]] miresaba betsaka ny ady nifanaovan'ny Frantsay sy ny Malagasy, fa mifantoka betsaka koa amin-dRanavalona III.&lt;ref&gt;Adejunmobi, Moradewun (1994). &quot;History and Ideology in Jean-Joseph Rabearivelo's Prose Works&quot;. Canadian Journal of African Studies / Revue Canadienne des Études Africaines. 28 (2): 219–235. doi:10.2307/485716. ISSN 0008-3968. JSTOR 485716.&lt;/ref&gt;
== Jereo koa ==

* [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810)
* [[Radama I]] (1810-1828)
* [[Ranavalona I]] (1828-1861)
* [[Radama II]] (1861-1863)
* [[Rasoherina]] (1863-1868)
* [[Ranavalona II]] (1868-1883)

== Loharano ==
[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>h7yyvjj9pmtg04bnpctsmxxqf7gevhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/1 Mey</title>
    <ns>4</ns>
    <id>280106</id>
    <revision>
      <id>1136952</id>
      <parentid>1136368</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T05:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1136952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="lhibiiurfotqbc07fu14hstgh2u2eif" xml:space="preserve">'''Androany [[1 Mey|1 mey]]''' -  '''[[Fetin'ny asa]]''' iraisampirenena (firenena voaloko mena) :
[[Sary:Observance of International Workers' Day RGBY.svg|350px|vignette]]
* '''[[1707]]''' - Manatontosa ny Sata itambarana ny [[Angletera|Fanjakan'i Angletera]] sy ny [[Ekôsy|Fanjakan'i Ekôsy]], ka nanangana ny [[Fanjakana Mitambatra]]. 

* '''[[1886]]''' - Nanomboka ny fitokonamben'ny [[Mpiasa|mpiasa]] tao [[Chicago]], [[Etazonia]] mitaky fiasana adiny valo isan'andro farafahabeny.

* '''[[1891]]''' - Lanonam-pitakian' ny mpiasa hamerana ny asa ho valo ora isan' andro tao [[Frantsa]] tratran' ny famoretana tamin' ny alalan' ny tifitra.   

* '''[[1931]]''' - Notokanana tamin'ny fomba ofisialy ny [[Empire State Building]], izay hita ao Manhattan, [[New York|New York City]], ka lasa tranobe avo indrindra eran-tany tamin'izany fotoana izany.</text>
      <sha1>lhibiiurfotqbc07fu14hstgh2u2eif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Setifer setosus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282184</id>
    <revision>
      <id>1136915</id>
      <parentid>1127016</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2756" sha1="ksu1yfvefw8tnqipppr0c61gss1u5tc" xml:space="preserve">[[Sary:Igel01.jpg|thumb|Sokina (''Setifer setosus'')|278x278px]]
[[Sary:Setifer setosus range map.svg|vignette|221x221px|Faritra misy ny sokina]]
Ny '''sokina''' na '''sora''' na '''tambotriky''' dia [[biby mampinono]] ao amin' ny filaharana ''Afrosoricidae''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Ity biby mampinono ity, izay mitovy amin' ny ''Erinaceidae'', dia ao amin' ny fianakaviana ''Tenrecidae''. '''''Setifer setosus''''' no anarany ara-tsiansa. Tsy toy ny ''Tenrecinae'' hafa ao amin' ny karazana ''Hemicentetes'', tsy afaka manintsana ny volo tsilony ny sokina. Afaka miforitra ho toy ny baolina anefa izy. Ny fonenany voajanahary dia ny [[ala]] amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany na manodidina ny zana-pehintany, ny kirihitra sy ny ahitra, ny [[hivoka]], ny zaridaina ambanivohitra, ary ny faritra tanàn-dehibe koa. Izy io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana ''Setifer''. Na dia eo aza ny fitovitoviana dia tsy mifandray akaiky amin' ny ''Erinaceinae'' izy io.

== Ao amin' ny kolontsaina ==
Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra ao afovoan-tany, amin' ny [[Merina]], dia tsy azo hanina ny sokina fa [[Fady (malagasy)|fady]].

=== Ohablana malagasy ===

* [[Alika|Amboa]] ngerom-bava: tazanina toa mitondra sokina, nony akaiky vavany ihany.
* Aza manantena tain-tsokina, fa tsy mba hihaza.
* Aza manao toy ny sokina: ny [[varatra]] hamono tsy mahatahotra azy, fa ny [[fanala]] indray no ahatahorany.
* Haza sokin-dRainilesoka ka ny efa azo ihany no mody alefalefa.
* Jamba nitsapa sokina ka tsy navelan' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] hihinam-boalavo.
* Manao fanahin-tsokina: raha mahazo zavatra dia mivonkina.
* Rangahibe leon-tsokina: ny mby am-bilany dia ariana, ary ny any an-tsaha tsy hakarina intsony.
* Mason-tsokina ka ny kely ananana no ahiratra.
* Mason-tsokina, masom-[[Voalavo|boalavo]], izay kely ananana ahiratra.
* Mitsotra alina fa mivonkina antoandro toa sokina.
* Nokekerin' ny sokina aho, nigigigigy; nokekerin' ny [[trandraka]] aho, nidradradradra.
* Rafotsibe leon-tsokina, ka tsy te-hijery vodi-kifafa.
* Soki-mahay vato: [[osy]] mahay harana.
* Sokina nanani-bato ka tapi-dalan-kaleha.
* Sokina anaty [[voaroy]], ka hitan' ny maso fa sarotra alaina.
* Sokina manatona [[afo]] an' efitra; tonga ihany, fa manaton-doza.
* Sokina mbola any an-davany, ka ny afo hitonoana azy no mahavery hevitra.
* Sokina mita [[rano]], ka ny tsy mahay indray no mivonkina
* Sokina nitsoka [[sodina]], ka ny mivoaka no be noho ny miditra.
* Tsy mety raha hanao sokina mahazo [[valala]]: raha mahazo dia mivonkina.

== Jereo koa ==

* [[Trandraka]]
* [[Sora]] (''Hemicentetes nigriceps'' sy ''Hemicentetes semispinosus'')


[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Afrosoricidae]]</text>
      <sha1>ksu1yfvefw8tnqipppr0c61gss1u5tc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136916</id>
      <parentid>1136915</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2694" sha1="ipuhkhw8yy42jn757ohsazf5sb7o9b1" xml:space="preserve">[[Sary:Igel01.jpg|thumb|Sokina (''Setifer setosus'')|278x278px]]
[[Sary:Setifer setosus range map.svg|vignette|221x221px|Faritra misy ny sokina]]
Ny '''sokina''' na '''sora''' na '''tambotriky''' dia [[biby mampinono]] ao amin' ny filaharana ''Afrosoricidae''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Ity biby mampinono ity, izay mitovy amin' ny ''Erinaceidae'', dia ao amin' ny fianakaviana ''Tenrecidae''. '''''Setifer setosus''''' no anarany ara-tsiansa. Tsy toy ny ''Tenrecinae'' hafa ao amin' ny karazana ''Hemicentetes'', tsy afaka manintsana ny volo tsilony ny sokina. Afaka miforitra ho toy ny baolina anefa izy. Ny fonenany voajanahary dia ny [[ala]] amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany na manodidina ny zana-pehintany, ny kirihitra sy ny ahitra, ny [[hivoka]], ny zaridaina ambanivohitra, ary ny faritra tanàn-dehibe koa. Izy io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana ''Setifer''. Na dia eo aza ny fitovitoviana dia tsy mifandray akaiky amin' ny ''Erinaceinae'' izy io.

== Ao amin' ny kolontsaina ==
Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra ao afovoan-tany, amin' ny [[Merina]], dia tsy azo hanina ny sokina fa [[Fady (malagasy)|fady]].

=== Ohablana malagasy ===

* [[Alika|Amboa]] ngerom-bava: tazanina toa mitondra sokina, nony akaiky vavany ihany.
* Aza manantena tain-tsokina, fa tsy mba hihaza.
* Aza manao toy ny sokina: ny [[varatra]] hamono tsy mahatahotra azy, fa ny [[fanala]] indray no ahatahorany.
* Haza sokin-dRainilesoka ka ny efa azo ihany no mody alefalefa.
* Jamba nitsapa sokina ka tsy navelan' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] hihinam-boalavo.
* Manao fanahin-tsokina: raha mahazo zavatra dia mivonkina.
* Rangahibe leon-tsokina: ny mby am-bilany dia ariana, ary ny any an-tsaha tsy hakarina intsony.
* Mason-tsokina ka ny kely ananana no ahiratra.
* Mason-tsokina, masom-[[Voalavo|boalavo]], izay kely ananana ahiratra.
* Mitsotra alina fa mivonkina antoandro toa sokina.
* Nokekerin' ny sokina aho, nigigigigy; nokekerin' ny [[trandraka]] aho, nidradradradra.
* Rafotsibe leon-tsokina, ka tsy te-hijery vodi-kifafa.
* Soki-mahay vato: [[osy]] mahay harana.
* Sokina nanani-bato ka tapi-dalan-kaleha.
* Sokina anaty [[voaroy]], ka hitan' ny maso fa sarotra alaina.
* Sokina manatona [[afo]] an' efitra; tonga ihany, fa manaton-doza.
* Sokina mbola any an-davany, ka ny afo hitonoana azy no mahavery hevitra.
* Sokina mita [[rano]], ka ny tsy mahay indray no mivonkina
* Sokina nitsoka [[sodina]], ka ny mivoaka no be noho ny miditra.
* Tsy mety raha hanao sokina mahazo [[valala]]: raha mahazo dia mivonkina.

== Jereo koa ==

* [[Trandraka]]
* [[Sora]]


[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Afrosoricidae]]</text>
      <sha1>ipuhkhw8yy42jn757ohsazf5sb7o9b1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136917</id>
      <parentid>1136916</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2659" sha1="t6ipgj1hf5xi6p7b7a3rrw5tc0drfcr" xml:space="preserve">[[Sary:Igel01.jpg|thumb|Sokina (''Setifer setosus'')|278x278px]]
[[Sary:Setifer setosus range map.svg|vignette|221x221px|Faritra misy ny sokina]]
Ny '''sokina''' na '''sora''' na '''tambotriky''' dia [[biby mampinono]] ao amin' ny filaharana ''Afrosoricidae''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Ity biby mampinono ity dia ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]''. '''''Setifer setosus''''' no anarany ara-tsiansa. Tsy toy ny ''Tenrecinae'' hafa ao amin' ny karazana ''Hemicentetes'', tsy afaka manintsana ny volo tsilony ny sokina. Afaka miforitra ho toy ny baolina anefa izy. Ny fonenany voajanahary dia ny [[ala]] amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany na manodidina ny zana-pehintany, ny kirihitra sy ny ahitra, ny [[hivoka]], ny zaridaina ambanivohitra, ary ny faritra tanàn-dehibe koa. Izy io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana ''Setifer''. Na dia eo aza ny fitovitoviana dia tsy mifandray akaiky amin' ny ''Erinaceinae'' izy io.

== Ao amin' ny kolontsaina ==
Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra ao afovoan-tany, amin' ny [[Merina]], dia tsy azo hanina ny sokina fa [[Fady (malagasy)|fady]].

=== Ohablana malagasy ===

* [[Alika|Amboa]] ngerom-bava: tazanina toa mitondra sokina, nony akaiky vavany ihany.
* Aza manantena tain-tsokina, fa tsy mba hihaza.
* Aza manao toy ny sokina: ny [[varatra]] hamono tsy mahatahotra azy, fa ny [[fanala]] indray no ahatahorany.
* Haza sokin-dRainilesoka ka ny efa azo ihany no mody alefalefa.
* Jamba nitsapa sokina ka tsy navelan' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] hihinam-boalavo.
* Manao fanahin-tsokina: raha mahazo zavatra dia mivonkina.
* Rangahibe leon-tsokina: ny mby am-bilany dia ariana, ary ny any an-tsaha tsy hakarina intsony.
* Mason-tsokina ka ny kely ananana no ahiratra.
* Mason-tsokina, masom-[[Voalavo|boalavo]], izay kely ananana ahiratra.
* Mitsotra alina fa mivonkina antoandro toa sokina.
* Nokekerin' ny sokina aho, nigigigigy; nokekerin' ny [[trandraka]] aho, nidradradradra.
* Rafotsibe leon-tsokina, ka tsy te-hijery vodi-kifafa.
* Soki-mahay vato: [[osy]] mahay harana.
* Sokina nanani-bato ka tapi-dalan-kaleha.
* Sokina anaty [[voaroy]], ka hitan' ny maso fa sarotra alaina.
* Sokina manatona [[afo]] an' efitra; tonga ihany, fa manaton-doza.
* Sokina mbola any an-davany, ka ny afo hitonoana azy no mahavery hevitra.
* Sokina mita [[rano]], ka ny tsy mahay indray no mivonkina
* Sokina nitsoka [[sodina]], ka ny mivoaka no be noho ny miditra.
* Tsy mety raha hanao sokina mahazo [[valala]]: raha mahazo dia mivonkina.

== Jereo koa ==

* [[Trandraka]]
* [[Sora]]


[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Afrosoricidae]]</text>
      <sha1>t6ipgj1hf5xi6p7b7a3rrw5tc0drfcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136918</id>
      <parentid>1136917</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Sokina]] ho [[Setifer setosus]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2659" sha1="t6ipgj1hf5xi6p7b7a3rrw5tc0drfcr" xml:space="preserve">[[Sary:Igel01.jpg|thumb|Sokina (''Setifer setosus'')|278x278px]]
[[Sary:Setifer setosus range map.svg|vignette|221x221px|Faritra misy ny sokina]]
Ny '''sokina''' na '''sora''' na '''tambotriky''' dia [[biby mampinono]] ao amin' ny filaharana ''Afrosoricidae''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Ity biby mampinono ity dia ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]''. '''''Setifer setosus''''' no anarany ara-tsiansa. Tsy toy ny ''Tenrecinae'' hafa ao amin' ny karazana ''Hemicentetes'', tsy afaka manintsana ny volo tsilony ny sokina. Afaka miforitra ho toy ny baolina anefa izy. Ny fonenany voajanahary dia ny [[ala]] amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany na manodidina ny zana-pehintany, ny kirihitra sy ny ahitra, ny [[hivoka]], ny zaridaina ambanivohitra, ary ny faritra tanàn-dehibe koa. Izy io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana ''Setifer''. Na dia eo aza ny fitovitoviana dia tsy mifandray akaiky amin' ny ''Erinaceinae'' izy io.

== Ao amin' ny kolontsaina ==
Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra ao afovoan-tany, amin' ny [[Merina]], dia tsy azo hanina ny sokina fa [[Fady (malagasy)|fady]].

=== Ohablana malagasy ===

* [[Alika|Amboa]] ngerom-bava: tazanina toa mitondra sokina, nony akaiky vavany ihany.
* Aza manantena tain-tsokina, fa tsy mba hihaza.
* Aza manao toy ny sokina: ny [[varatra]] hamono tsy mahatahotra azy, fa ny [[fanala]] indray no ahatahorany.
* Haza sokin-dRainilesoka ka ny efa azo ihany no mody alefalefa.
* Jamba nitsapa sokina ka tsy navelan' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] hihinam-boalavo.
* Manao fanahin-tsokina: raha mahazo zavatra dia mivonkina.
* Rangahibe leon-tsokina: ny mby am-bilany dia ariana, ary ny any an-tsaha tsy hakarina intsony.
* Mason-tsokina ka ny kely ananana no ahiratra.
* Mason-tsokina, masom-[[Voalavo|boalavo]], izay kely ananana ahiratra.
* Mitsotra alina fa mivonkina antoandro toa sokina.
* Nokekerin' ny sokina aho, nigigigigy; nokekerin' ny [[trandraka]] aho, nidradradradra.
* Rafotsibe leon-tsokina, ka tsy te-hijery vodi-kifafa.
* Soki-mahay vato: [[osy]] mahay harana.
* Sokina nanani-bato ka tapi-dalan-kaleha.
* Sokina anaty [[voaroy]], ka hitan' ny maso fa sarotra alaina.
* Sokina manatona [[afo]] an' efitra; tonga ihany, fa manaton-doza.
* Sokina mbola any an-davany, ka ny afo hitonoana azy no mahavery hevitra.
* Sokina mita [[rano]], ka ny tsy mahay indray no mivonkina
* Sokina nitsoka [[sodina]], ka ny mivoaka no be noho ny miditra.
* Tsy mety raha hanao sokina mahazo [[valala]]: raha mahazo dia mivonkina.

== Jereo koa ==

* [[Trandraka]]
* [[Sora]]


[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Afrosoricidae]]</text>
      <sha1>t6ipgj1hf5xi6p7b7a3rrw5tc0drfcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136920</id>
      <parentid>1136918</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2663" sha1="4yxzjzqm12e0arxgqkdpmr7ows2ufi4" xml:space="preserve">[[Sary:Igel01.jpg|thumb|Sokina (''Setifer setosus'')|278x278px]]
[[Sary:Setifer setosus range map.svg|vignette|221x221px|Faritra misy ny sokina]]
Ny '''''Setifer setosus''''' dia [[biby mampinono]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', ao amin' ny filaharana ''Afrosoricidae''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''sokina''' na '''sora''' na '''tambotriky'''. Tsy toy ny ''Tenrecinae'' hafa ao amin' ny karazana ''[[Hemicentetes]]'', tsy afaka manintsana ny volo tsilony ny sokina. Afaka miforitra ho toy ny baolina anefa izy. Ny fonenany voajanahary dia ny [[ala]] amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany na manodidina ny zana-pehintany, ny kirihitra sy ny ahitra, ny [[hivoka]], ny zaridaina ambanivohitra, ary ny faritra tanàn-dehibe koa. Izy io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Setifer'''''. Na dia eo aza ny fitovitoviana dia tsy mifandray akaiky amin' ny ''[[Erinaceinae]]'' izy io.

== Ao amin' ny kolontsaina ==
Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra ao afovoan-tany, amin' ny [[Merina]], dia tsy azo hanina ny sokina fa [[Fady (malagasy)|fady]].

=== Ohablana malagasy ===

* [[Alika|Amboa]] ngerom-bava: tazanina toa mitondra sokina, nony akaiky vavany ihany.
* Aza manantena tain-tsokina, fa tsy mba hihaza.
* Aza manao toy ny sokina: ny [[varatra]] hamono tsy mahatahotra azy, fa ny [[fanala]] indray no ahatahorany.
* Haza sokin-dRainilesoka ka ny efa azo ihany no mody alefalefa.
* Jamba nitsapa sokina ka tsy navelan' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] hihinam-boalavo.
* Manao fanahin-tsokina: raha mahazo zavatra dia mivonkina.
* Rangahibe leon-tsokina: ny mby am-bilany dia ariana, ary ny any an-tsaha tsy hakarina intsony.
* Mason-tsokina ka ny kely ananana no ahiratra.
* Mason-tsokina, masom-[[Voalavo|boalavo]], izay kely ananana ahiratra.
* Mitsotra alina fa mivonkina antoandro toa sokina.
* Nokekerin' ny sokina aho, nigigigigy; nokekerin' ny [[trandraka]] aho, nidradradradra.
* Rafotsibe leon-tsokina, ka tsy te-hijery vodi-kifafa.
* Soki-mahay vato: [[osy]] mahay harana.
* Sokina nanani-bato ka tapi-dalan-kaleha.
* Sokina anaty [[voaroy]], ka hitan' ny maso fa sarotra alaina.
* Sokina manatona [[afo]] an' efitra; tonga ihany, fa manaton-doza.
* Sokina mbola any an-davany, ka ny afo hitonoana azy no mahavery hevitra.
* Sokina mita [[rano]], ka ny tsy mahay indray no mivonkina
* Sokina nitsoka [[sodina]], ka ny mivoaka no be noho ny miditra.
* Tsy mety raha hanao sokina mahazo [[valala]]: raha mahazo dia mivonkina.

== Jereo koa ==

* [[Trandraka]]
* [[Sora]]


[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Afrosoricidae]]</text>
      <sha1>4yxzjzqm12e0arxgqkdpmr7ows2ufi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136921</id>
      <parentid>1136920</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2663" sha1="p5qlqq65ujy5g9z6q0x2opywzrvrgum" xml:space="preserve">[[Sary:Igel01.jpg|thumb|Sokina (''Setifer setosus'')|358x358px]]
[[Sary:Setifer setosus range map.svg|vignette|221x221px|Faritra misy ny sokina]]
Ny '''''Setifer setosus''''' dia [[biby mampinono]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', ao amin' ny filaharana ''Afrosoricidae''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''sokina''' na '''sora''' na '''tambotriky'''. Tsy toy ny ''Tenrecinae'' hafa ao amin' ny karazana ''[[Hemicentetes]]'', tsy afaka manintsana ny volo tsilony ny sokina. Afaka miforitra ho toy ny baolina anefa izy. Ny fonenany voajanahary dia ny [[ala]] amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany na manodidina ny zana-pehintany, ny kirihitra sy ny ahitra, ny [[hivoka]], ny zaridaina ambanivohitra, ary ny faritra tanàn-dehibe koa. Izy io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Setifer'''''. Na dia eo aza ny fitovitoviana dia tsy mifandray akaiky amin' ny ''[[Erinaceinae]]'' izy io.

== Ao amin' ny kolontsaina ==
Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra ao afovoan-tany, amin' ny [[Merina]], dia tsy azo hanina ny sokina fa [[Fady (malagasy)|fady]].

=== Ohablana malagasy ===

* [[Alika|Amboa]] ngerom-bava: tazanina toa mitondra sokina, nony akaiky vavany ihany.
* Aza manantena tain-tsokina, fa tsy mba hihaza.
* Aza manao toy ny sokina: ny [[varatra]] hamono tsy mahatahotra azy, fa ny [[fanala]] indray no ahatahorany.
* Haza sokin-dRainilesoka ka ny efa azo ihany no mody alefalefa.
* Jamba nitsapa sokina ka tsy navelan' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] hihinam-boalavo.
* Manao fanahin-tsokina: raha mahazo zavatra dia mivonkina.
* Rangahibe leon-tsokina: ny mby am-bilany dia ariana, ary ny any an-tsaha tsy hakarina intsony.
* Mason-tsokina ka ny kely ananana no ahiratra.
* Mason-tsokina, masom-[[Voalavo|boalavo]], izay kely ananana ahiratra.
* Mitsotra alina fa mivonkina antoandro toa sokina.
* Nokekerin' ny sokina aho, nigigigigy; nokekerin' ny [[trandraka]] aho, nidradradradra.
* Rafotsibe leon-tsokina, ka tsy te-hijery vodi-kifafa.
* Soki-mahay vato: [[osy]] mahay harana.
* Sokina nanani-bato ka tapi-dalan-kaleha.
* Sokina anaty [[voaroy]], ka hitan' ny maso fa sarotra alaina.
* Sokina manatona [[afo]] an' efitra; tonga ihany, fa manaton-doza.
* Sokina mbola any an-davany, ka ny afo hitonoana azy no mahavery hevitra.
* Sokina mita [[rano]], ka ny tsy mahay indray no mivonkina
* Sokina nitsoka [[sodina]], ka ny mivoaka no be noho ny miditra.
* Tsy mety raha hanao sokina mahazo [[valala]]: raha mahazo dia mivonkina.

== Jereo koa ==

* [[Trandraka]]
* [[Sora]]


[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Afrosoricidae]]</text>
      <sha1>p5qlqq65ujy5g9z6q0x2opywzrvrgum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136922</id>
      <parentid>1136921</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2676" sha1="6taog5zgbladrizpt7o6q9xf1qg03j8" xml:space="preserve">[[Sary:Igel01.jpg|thumb|Sokina (''Setifer setosus'')|358x358px]]
[[Sary:Setifer setosus range map.svg|vignette|221x221px|Faritra misy ny sokina]]
Ny '''''Setifer setosus''''' dia [[biby mampinono]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', ao amin' ny filaharana ''Afrosoricidae''. Tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''sokina''' na '''sora''' na '''tambotriky'''. Tsy toy ny ''Tenrecinae'' hafa ao amin' ny karazana ''[[Hemicentetes]]'', tsy afaka manintsana ny volo tsilony ny sokina. Afaka miforitra ho toy ny baolina anefa izy. Ny fonenany voajanahary dia ny [[ala]] amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany na manodidina ny zana-pehintany, ny kirihitra sy ny ahitra, ny [[hivoka]], ny zaridaina ambanivohitra, ary ny faritra tanàn-dehibe koa. Izy io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Setifer'''''. Na dia eo aza ny fitovitoviana dia tsy mifandray akaiky amin' ny ''[[Erinaceinae]]'' izy io.

== Ao amin' ny kolontsaina ==
Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara, indrindra ao afovoan-tany, amin' ny [[Merina]], dia tsy azo hanina ny sokina fa [[Fady (malagasy)|fady]].

=== Ohablana malagasy ===

* [[Alika|Amboa]] ngerom-bava: tazanina toa mitondra sokina, nony akaiky vavany ihany.
* Aza manantena tain-tsokina, fa tsy mba hihaza.
* Aza manao toy ny sokina: ny [[varatra]] hamono tsy mahatahotra azy, fa ny [[fanala]] indray no ahatahorany.
* Haza sokin-dRainilesoka ka ny efa azo ihany no mody alefalefa.
* Jamba nitsapa sokina ka tsy navelan' [[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] hihinam-boalavo.
* Manao fanahin-tsokina: raha mahazo zavatra dia mivonkina.
* Rangahibe leon-tsokina: ny mby am-bilany dia ariana, ary ny any an-tsaha tsy hakarina intsony.
* Mason-tsokina ka ny kely ananana no ahiratra.
* Mason-tsokina, masom-[[Voalavo|boalavo]], izay kely ananana ahiratra.
* Mitsotra alina fa mivonkina antoandro toa sokina.
* Nokekerin' ny sokina aho, nigigigigy; nokekerin' ny [[trandraka]] aho, nidradradradra.
* Rafotsibe leon-tsokina, ka tsy te-hijery vodi-kifafa.
* Soki-mahay vato: [[osy]] mahay harana.
* Sokina nanani-bato ka tapi-dalan-kaleha.
* Sokina anaty [[voaroy]], ka hitan' ny maso fa sarotra alaina.
* Sokina manatona [[afo]] an' efitra; tonga ihany, fa manaton-doza.
* Sokina mbola any an-davany, ka ny afo hitonoana azy no mahavery hevitra.
* Sokina mita [[rano]], ka ny tsy mahay indray no mivonkina
* Sokina nitsoka [[sodina]], ka ny mivoaka no be noho ny miditra.
* Tsy mety raha hanao sokina mahazo [[valala]]: raha mahazo dia mivonkina.

== Jereo koa ==

* [[Sokina]]
* [[Sora]]
* [[Trandraka]]


[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Afrosoricidae]]</text>
      <sha1>6taog5zgbladrizpt7o6q9xf1qg03j8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trandraka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282185</id>
    <revision>
      <id>1136899</id>
      <parentid>1127020</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T14:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1136899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3715" sha1="94yd4bfy2ghz2osnts7awrimc5bi5dt" xml:space="preserve">[[Sary:Gewone tenrek 5.JPG|vignette|344x344px|Trandraka (''Tenrec ecaudatus'')]]
Ny '''trandraka''' na '''tandraka''' dia [[biby mampinono]] madinika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', monina any anaty ala, mitovitovy amin' ny [[voalavo]], lavalava mitsokotsoko ny vavany, fa saingy mahery sy maranitra ny volony. '''''Tenrec ecaudatus''''' ny anarany ara-tsiansa. Izy ary hany karazana tokana amin' ny vondron-karazana '''''Tenrec'''''. Tsy biby mpanimba voly toy ny voalavo izy io. Milevilana any anaty tany izy rehefa maina ny andro, mivoaka izy amin' ny  [[lohataona]]  fotoan' ny orana.

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Tenrec ecaudatus range map.svg|vignette|Faritra misy trandraka]]Teratany eto [[Madagasikara]] ny trandraka nefa hita any amin' ny nosy [[Tamba-nosin' i Kômôro|Kômôro]] sy [[Maorisy]] sy [[La Réunion]] ary [[Seisely]] koa izy io, izay efa niniana nampidirina. Ny fonenany voajanahary dia ny ambanin' ny ala amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany, ny ala misokatra, ny tany misy kirihitra maina, ny hivoka, ny kijana, ny tany azo volena sy misy fambolena, zaridaina manan-tompo manokana, ary ny faritra sasany an-tanàn-dehibe.

== Toetoetrany ==
Ny trandraka no karazana lehibe indrindra amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]''. 26 ka hatramin' ny 39 sm ny halavany ary mahatratra 2 kg ny lanjany. Manana volony tsy dia lava, volondavenona ka hatramin' ny volondavenona manopy mena ary volo maranitra lava eo amin' ny vatany. Ity biby ity dia tsy mifidy zavatra hohanina ary, tsy toy ny [[biby mpikiky]] mpihinana zava-maniry izay afangaro aminy matetika, dia manana nify maranitra kely toy ny fanjaitra ho an' ny fihinanana ny [[biby tsy manana hazon-damosina]] lehibe kokoa, ny [[sahona]], ny [[biby mandady na mikisaka]], ny [[totozy]] ary ny biby mampinono kely hafa, ary koa ny voankazo, ny ravina ary ny zavamaniry hafa. Ny [[kankana]] trongisiny amin' ny vavany no matetika fihinany.
[[Sary:Tenrec family 2.jpg|vignette|Fianakaviana trandraka misy zanany sivy farafahakeliny|296x296px]]
Raha ampitahorina ny trandraka dia mihikiakiaka, manangana ny volony maranitra, mitsambikina, ary manaikitra. Mialokaloka ao anaty akany vita amin' ny bozaka sy ravina ambany vatolampy, hazo na  kirihitra amin' ny andro. Miteraka zanany miisa 32 eo ho eo izy io, ka ny salanisa dia eo anelanelan' ny 15 sy 20 aorian' ny fitondrana vohoka 50 hatramin' ny 60 andro; raha mbola kely izy ireo dia manana bika misoritsoritra mainty sy fotsy. Manana rambo fohy 1 hatramin' ny 1,5 sm izy.

Ny trandraka no biby mampinono trôpikaly voalohany voamarika fa milevina matory amin' ny ririnina, mandritra ny fotoana maharitra tsy mifoha, hatramin' ny sivy volana isan-taona. Milevina indray mandeha isan-taona izy rehefa tapitra ny vanim-potoan' ny orana ary tsy mivoaka raha tsy efa madiva ho tonga indray ny orana. Ny trandraka dia misy katsentsitra ''Promoniliformis ovocristatus'', izay anisan' ny katsentsitra kankana an-tsinay ''Acanthocephala''. Fihinana izy io saingy maro amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no fady azy.

== Ao amin' ny kolontsaina ==

=== Ohabolana malagasy ===

* Aza manao fy ny [[voalavo]], fy ny trandraka.
* Tsy mety raha mankafy ny voalavo noho ny trandraka.
* Fitiavako trandraka tsy hibabiako [[Alika|amboa]].
* Na hilevin-ko trandraka aza, na hanidin-ko vorona aza, aiza no tsy hahitako anao.
* Nokekerin' ny [[sokina]] aho, nigigigigy; nokekerin' ny trandraka aho, nidradradradra.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]'' &lt;small&gt;(''[[Hemicentetes nigriceps]]'', ''[[Hemicentetes semispinosus]]'')&lt;/small&gt;
* ''[[Sokina]]'' (&lt;small&gt;''[[Setifer setosus]]'', ''[[Echinoidea]]''&lt;/small&gt;)

[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Trandraka]]
[[Sokajy:Tenrecidae]]</text>
      <sha1>94yd4bfy2ghz2osnts7awrimc5bi5dt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136900</id>
      <parentid>1136899</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanisy sary</comment>
      <origin>1136900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3777" sha1="bn13udtbhdtuixceqfg6us67v0eeguc" xml:space="preserve">[[Sary:Gewone tenrek 5.JPG|vignette|344x344px|Trandraka (''Tenrec ecaudatus'')]]
Ny '''trandraka''' na '''tandraka''' dia [[biby mampinono]] madinika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', monina any anaty ala, mitovitovy amin' ny [[voalavo]], lavalava mitsokotsoko ny vavany, fa saingy mahery sy maranitra ny volony. '''''Tenrec ecaudatus''''' ny anarany ara-tsiansa. Izy ary hany karazana tokana amin' ny vondron-karazana '''''Tenrec'''''. Tsy biby mpanimba voly toy ny voalavo izy io. Milevilana any anaty tany izy rehefa maina ny andro, mivoaka izy amin' ny  [[lohataona]]  fotoan' ny orana.

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Tenrec ecaudatus range map.svg|vignette|Faritra misy trandraka]]Teratany eto [[Madagasikara]] ny trandraka nefa hita any amin' ny nosy [[Tamba-nosin' i Kômôro|Kômôro]] sy [[Maorisy]] sy [[La Réunion]] ary [[Seisely]] koa izy io, izay efa niniana nampidirina. Ny fonenany voajanahary dia ny ambanin' ny ala amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany, ny ala misokatra, ny tany misy kirihitra maina, ny hivoka, ny kijana, ny tany azo volena sy misy fambolena, zaridaina manan-tompo manokana, ary ny faritra sasany an-tanàn-dehibe.

== Toetoetrany ==
[[Sary:Tanrek.jpg|vignette|Trandraka (''Tenrec ecaudatus'')]]
Ny trandraka no karazana lehibe indrindra amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]''. 26 ka hatramin' ny 39 sm ny halavany ary mahatratra 2 kg ny lanjany. Manana volony tsy dia lava, volondavenona ka hatramin' ny volondavenona manopy mena ary volo maranitra lava eo amin' ny vatany. Ity biby ity dia tsy mifidy zavatra hohanina ary, tsy toy ny [[biby mpikiky]] mpihinana zava-maniry izay afangaro aminy matetika, dia manana nify maranitra kely toy ny fanjaitra ho an' ny fihinanana ny [[biby tsy manana hazon-damosina]] lehibe kokoa, ny [[sahona]], ny [[biby mandady na mikisaka]], ny [[totozy]] ary ny biby mampinono kely hafa, ary koa ny voankazo, ny ravina ary ny zavamaniry hafa. Ny [[kankana]] trongisiny amin' ny vavany no matetika fihinany.
[[Sary:Tenrec family 2.jpg|vignette|Fianakaviana trandraka misy zanany sivy farafahakeliny|296x296px]]
Raha ampitahorina ny trandraka dia mihikiakiaka, manangana ny volony maranitra, mitsambikina, ary manaikitra. Mialokaloka ao anaty akany vita amin' ny bozaka sy ravina ambany vatolampy, hazo na  kirihitra amin' ny andro. Miteraka zanany miisa 32 eo ho eo izy io, ka ny salanisa dia eo anelanelan' ny 15 sy 20 aorian' ny fitondrana vohoka 50 hatramin' ny 60 andro; raha mbola kely izy ireo dia manana bika misoritsoritra mainty sy fotsy. Manana rambo fohy 1 hatramin' ny 1,5 sm izy.

Ny trandraka no biby mampinono trôpikaly voalohany voamarika fa milevina matory amin' ny ririnina, mandritra ny fotoana maharitra tsy mifoha, hatramin' ny sivy volana isan-taona. Milevina indray mandeha isan-taona izy rehefa tapitra ny vanim-potoan' ny orana ary tsy mivoaka raha tsy efa madiva ho tonga indray ny orana. Ny trandraka dia misy katsentsitra ''Promoniliformis ovocristatus'', izay anisan' ny katsentsitra kankana an-tsinay ''Acanthocephala''. Fihinana izy io saingy maro amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no fady azy.

== Ao amin' ny kolontsaina ==

=== Ohabolana malagasy ===

* Aza manao fy ny [[voalavo]], fy ny trandraka.
* Tsy mety raha mankafy ny voalavo noho ny trandraka.
* Fitiavako trandraka tsy hibabiako [[Alika|amboa]].
* Na hilevin-ko trandraka aza, na hanidin-ko vorona aza, aiza no tsy hahitako anao.
* Nokekerin' ny [[sokina]] aho, nigigigigy; nokekerin' ny trandraka aho, nidradradradra.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]'' &lt;small&gt;(''[[Hemicentetes nigriceps]]'', ''[[Hemicentetes semispinosus]]'')&lt;/small&gt;
* ''[[Sokina]]'' (&lt;small&gt;''[[Setifer setosus]]'', ''[[Echinoidea]]''&lt;/small&gt;)

[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Trandraka]]
[[Sokajy:Tenrecidae]]</text>
      <sha1>bn13udtbhdtuixceqfg6us67v0eeguc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136909</id>
      <parentid>1136900</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1136909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="cho7sfvwgq3upa6qa4bgqkung3r0pj0" xml:space="preserve">[[Sary:Gewone tenrek 5.JPG|vignette|344x344px|Trandraka (''Tenrec ecaudatus'')]]
Ny '''trandraka''' na '''tandraka''' dia [[biby mampinono]] madinika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', monina any anaty ala, mitovitovy amin' ny [[voalavo]], lavalava mitsokotsoko ny vavany, fa saingy mahery sy maranitra ny volony. '''''Tenrec ecaudatus''''' ny anarany ara-tsiansa. Izy ary hany karazana tokana amin' ny vondron-karazana '''''Tenrec'''''. Tsy biby mpanimba voly toy ny voalavo izy io. Milevilana any anaty tany izy rehefa maina ny andro, mivoaka izy amin' ny  [[lohataona]]  fotoan' ny orana.

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Tenrec ecaudatus range map.svg|vignette|Faritra misy trandraka]]Teratany eto [[Madagasikara]] ny trandraka nefa hita any amin' ny nosy [[Tamba-nosin' i Kômôro|Kômôro]] sy [[Maorisy]] sy [[La Réunion]] ary [[Seisely]] koa izy io, izay efa niniana nampidirina. Ny fonenany voajanahary dia ny ambanin' ny ala amin' ny faritra ambanin' ny zana-pehintany, ny ala misokatra, ny tany misy kirihitra maina, ny hivoka, ny kijana, ny tany azo volena sy misy fambolena, zaridaina manan-tompo manokana, ary ny faritra sasany an-tanàn-dehibe.

== Toetoetrany ==
[[Sary:Tanrek.jpg|vignette|Trandraka (''Tenrec ecaudatus'')]]
Ny trandraka no karazana lehibe indrindra amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]''. 26 ka hatramin' ny 39 sm ny halavany ary mahatratra 2 kg ny lanjany. Manana volony tsy dia lava, volondavenona ka hatramin' ny volondavenona manopy mena ary volo maranitra lava eo amin' ny vatany. Ity biby ity dia tsy mifidy zavatra hohanina ary, tsy toy ny [[biby mpikiky]] mpihinana zava-maniry izay afangaro aminy matetika, dia manana nify maranitra kely toy ny fanjaitra ho an' ny fihinanana ny [[biby tsy manana hazon-damosina]] lehibe kokoa, ny [[sahona]], ny [[biby mandady na mikisaka]], ny [[totozy]] ary ny biby mampinono kely hafa, ary koa ny voankazo, ny ravina ary ny zavamaniry hafa. Ny [[kankana]] trongisiny amin' ny vavany no matetika fihinany.
[[Sary:Tenrec family 2.jpg|vignette|Fianakaviana trandraka misy zanany sivy farafahakeliny|296x296px]]
Raha ampitahorina ny trandraka dia mihikiakiaka, manangana ny volony maranitra, mitsambikina, ary manaikitra. Mialokaloka ao anaty akany vita amin' ny bozaka sy ravina ambany vatolampy, hazo na  kirihitra amin' ny andro. Miteraka zanany miisa 32 eo ho eo izy io, ka ny salanisa dia eo anelanelan' ny 15 sy 20 aorian' ny fitondrana vohoka 50 hatramin' ny 60 andro; raha mbola kely izy ireo dia manana bika misoritsoritra mainty sy fotsy. Manana rambo fohy 1 hatramin' ny 1,5 sm izy.

Ny trandraka no biby mampinono trôpikaly voalohany voamarika fa milevina matory amin' ny ririnina, mandritra ny fotoana maharitra tsy mifoha, hatramin' ny sivy volana isan-taona. Milevina indray mandeha isan-taona izy rehefa tapitra ny vanim-potoan' ny orana ary tsy mivoaka raha tsy efa madiva ho tonga indray ny orana. Ny trandraka dia misy katsentsitra ''Promoniliformis ovocristatus'', izay anisan' ny katsentsitra kankana an-tsinay ''Acanthocephala''. Fihinana izy io saingy maro amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] no fady azy.

== Ao amin' ny kolontsaina ==

=== Ohabolana malagasy ===

* Aza manao fy ny [[voalavo]], fy ny trandraka.
* Tsy mety raha mankafy ny voalavo noho ny trandraka.
* Fitiavako trandraka tsy hibabiako [[Alika|amboa]].
* Na hilevin-ko trandraka aza, na hanidin-ko vorona aza, aiza no tsy hahitako anao.
* Nokekerin' ny [[sokina]] aho, nigigigigy; nokekerin' ny trandraka aho, nidradradradra.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]'' &lt;small&gt;(''[[Echinops telfairi]]'', ''[[Hemicentetes nigriceps]]'', ''[[Hemicentetes semispinosus]]'')&lt;/small&gt;
* ''[[Sokina]]'' (&lt;small&gt;''[[Setifer setosus]]'', ''[[Echinoidea]]''&lt;/small&gt;)

[[Sokajy:Biby mampinono]]
[[Sokajy:Trandraka]]
[[Sokajy:Tenrecidae]]</text>
      <sha1>cho7sfvwgq3upa6qa4bgqkung3r0pj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vovo-tany</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282550</id>
    <revision>
      <id>1136927</id>
      <parentid>1069032</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1136927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2206" sha1="05ojydwlyq8nzaa02bv3g6zl3y83yyn" xml:space="preserve">[[Sary:Whirlwind 2250.jpg|vignette|367x367px|[[Tadio]] mitondra vovo-tany, any [[Aostralia]]]]
Ny '''vovo-tany''' na '''vovoka''' dia fitambaram-poti-javatra bitika sady maivana ka mora mitsingevana ao amin' ny [[rivotra]], izay matetika manana habe latsaky ny 1 000 &lt;abbr&gt;μm&lt;/abbr&gt;. Ny vovo-tany dia mety hiteraka olana lehibe amin' ny [[Fahasalamana|fahasalaman]]' ny [[olombelona]] sy ​​​​ny [[biby]] ary ny [[zavamaniry]], ary koa amin' ny fampandehanana milina. Azo esorina ny vovoka amin' ny rivotra anaty toeram-ponenana na toeram-piesana amin' ny alalan' ny fitaovam-pitrohana sy fitaovam-pisivanana isan-karazany.

== Toetoetry ny vovoka ==
Foronin' ny tsiraka avy amin' ny zavamaniry na biby, ny [[vovobony]], ny [[silisy]], ny [[bakteria]] ary ny [[bobongolo]] ny vovoka. Any amin' ny tanàn-dehibe, ny vovo-tany eny amin’ ny rivotra dia misy [[setroka]] sy poti-[[tara]] be dia be koa. Ao amin' ny tanàn-dehibe misy taozavabaventy, ny rivotra dia mety mitahiry poti-javatra bitika maherin' ny 3 tapitrisa isaky ny sm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Ny haben' ny poti-javatra bitika ao amin’ ny vovoka dia miovaova eo amin' ny 0,5 ka hatramin' ny mikrôna maromaro. Mitsingevana ela eny amin' ny rivotra ireo poti-javatra ireo ary azon’ ny rivotra entina lavitra dia lavitra.

Afaka manaparitaka ny hazavana fohy halavan' onja ny vovo-tany ka misy fiantraikany amin' ny lokon' ny lanitra izany, ary afaka miova ho vongana madinika maro izay manamora ny fiovan' ny eton-drano ho lasa [[ando]]. Ny [[zavona]] sy ny [[setroka]] ary ny [[rahona]] dia tsy afaka miseho raha tsy misy ny tsindry avy amin' ny poti-javatra bitika ao amin' ny vovoka eny amin' ny rivotra.

== Fiantraikan' ny vovoka ==
Olana goavana miseho amin' ny alalan' ny fahalotoan' ny rivotra ny habetsahan' ny vovoka anaty rivotra eny an-tanàn-dehibe. Any amin' ny orinasa mpanamboarana [[koba]] sy [[siramamy]] ary any amin' ny toeram-pitrandrahana [[arintany]], ny fivangongoan' ny poti-javatra mora mirehitra dia mety hiteraka fipoahana. Mety hanimba ny fahasalamana ihany koa izy ireo rehefa voafoka, ka miteraka aretina toy ny [[silikôzy]].

== Jereo koa ==

* [[Fotaka]]
* [[Setroka]]
* [[Etona]]
* [[Rivotra]]
* [[Antsanga]]</text>
      <sha1>05ojydwlyq8nzaa02bv3g6zl3y83yyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136928</id>
      <parentid>1136927</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Vovoka]] ho [[Vovo-tany]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2206" sha1="05ojydwlyq8nzaa02bv3g6zl3y83yyn" xml:space="preserve">[[Sary:Whirlwind 2250.jpg|vignette|367x367px|[[Tadio]] mitondra vovo-tany, any [[Aostralia]]]]
Ny '''vovo-tany''' na '''vovoka''' dia fitambaram-poti-javatra bitika sady maivana ka mora mitsingevana ao amin' ny [[rivotra]], izay matetika manana habe latsaky ny 1 000 &lt;abbr&gt;μm&lt;/abbr&gt;. Ny vovo-tany dia mety hiteraka olana lehibe amin' ny [[Fahasalamana|fahasalaman]]' ny [[olombelona]] sy ​​​​ny [[biby]] ary ny [[zavamaniry]], ary koa amin' ny fampandehanana milina. Azo esorina ny vovoka amin' ny rivotra anaty toeram-ponenana na toeram-piesana amin' ny alalan' ny fitaovam-pitrohana sy fitaovam-pisivanana isan-karazany.

== Toetoetry ny vovoka ==
Foronin' ny tsiraka avy amin' ny zavamaniry na biby, ny [[vovobony]], ny [[silisy]], ny [[bakteria]] ary ny [[bobongolo]] ny vovoka. Any amin' ny tanàn-dehibe, ny vovo-tany eny amin’ ny rivotra dia misy [[setroka]] sy poti-[[tara]] be dia be koa. Ao amin' ny tanàn-dehibe misy taozavabaventy, ny rivotra dia mety mitahiry poti-javatra bitika maherin' ny 3 tapitrisa isaky ny sm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Ny haben' ny poti-javatra bitika ao amin’ ny vovoka dia miovaova eo amin' ny 0,5 ka hatramin' ny mikrôna maromaro. Mitsingevana ela eny amin' ny rivotra ireo poti-javatra ireo ary azon’ ny rivotra entina lavitra dia lavitra.

Afaka manaparitaka ny hazavana fohy halavan' onja ny vovo-tany ka misy fiantraikany amin' ny lokon' ny lanitra izany, ary afaka miova ho vongana madinika maro izay manamora ny fiovan' ny eton-drano ho lasa [[ando]]. Ny [[zavona]] sy ny [[setroka]] ary ny [[rahona]] dia tsy afaka miseho raha tsy misy ny tsindry avy amin' ny poti-javatra bitika ao amin' ny vovoka eny amin' ny rivotra.

== Fiantraikan' ny vovoka ==
Olana goavana miseho amin' ny alalan' ny fahalotoan' ny rivotra ny habetsahan' ny vovoka anaty rivotra eny an-tanàn-dehibe. Any amin' ny orinasa mpanamboarana [[koba]] sy [[siramamy]] ary any amin' ny toeram-pitrandrahana [[arintany]], ny fivangongoan' ny poti-javatra mora mirehitra dia mety hiteraka fipoahana. Mety hanimba ny fahasalamana ihany koa izy ireo rehefa voafoka, ka miteraka aretina toy ny [[silikôzy]].

== Jereo koa ==

* [[Fotaka]]
* [[Setroka]]
* [[Etona]]
* [[Rivotra]]
* [[Antsanga]]</text>
      <sha1>05ojydwlyq8nzaa02bv3g6zl3y83yyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136930</id>
      <parentid>1136928</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2211" sha1="stnanne74t0i7b5csygyvb3xt1zl7l2" xml:space="preserve">[[Sary:Whirlwind 2250.jpg|vignette|367x367px|[[Tadio]] mitondra vovo-tany, any [[Aostralia]]]]
Ny '''vovo-tany''' na '''vovoka''' dia fitambaram-poti-javatra bitika sady maivana ka mora mitsingevana ao amin' ny [[rivotra]], izay matetika manana habe latsaky ny 1&amp;nbsp;000 &lt;abbr&gt;μm&lt;/abbr&gt;. Ny vovo-tany dia mety hiteraka olana lehibe amin' ny [[Fahasalamana|fahasalaman]]' ny [[olombelona]] sy ​​​​ny [[biby]] ary ny [[zavamaniry]], ary koa amin' ny fampandehanana milina. Azo esorina ny vovoka amin' ny rivotra anaty toeram-ponenana na toeram-piesana amin' ny alalan' ny fitaovam-pitrohana sy fitaovam-pisivanana isan-karazany.

== Toetoetry ny vovoka ==
Foronin' ny tsiraka avy amin' ny zavamaniry na biby, ny [[vovobony]], ny [[silisy]], ny [[bakteria]] ary ny [[bobongolo]] ny vovoka. Any amin' ny tanàn-dehibe, ny vovo-tany eny amin’ ny rivotra dia misy [[setroka]] sy poti-[[tara]] be dia be koa. Ao amin' ny tanàn-dehibe misy taozavabaventy, ny rivotra dia mety mitahiry poti-javatra bitika maherin' ny 3 tapitrisa isaky ny sm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Ny haben' ny poti-javatra bitika ao amin’ ny vovoka dia miovaova eo amin' ny 0,5 ka hatramin' ny mikrôna maromaro. Mitsingevana ela eny amin' ny rivotra ireo poti-javatra ireo ary azon’ ny rivotra entina lavitra dia lavitra.

Afaka manaparitaka ny hazavana fohy halavan' onja ny vovo-tany ka misy fiantraikany amin' ny lokon' ny lanitra izany, ary afaka miova ho vongana madinika maro izay manamora ny fiovan' ny eton-drano ho lasa [[ando]]. Ny [[zavona]] sy ny [[setroka]] ary ny [[rahona]] dia tsy afaka miseho raha tsy misy ny tsindry avy amin' ny poti-javatra bitika ao amin' ny vovoka eny amin' ny rivotra.

== Fiantraikan' ny vovoka ==
Olana goavana miseho amin' ny alalan' ny fahalotoan' ny rivotra ny habetsahan' ny vovoka anaty rivotra eny an-tanàn-dehibe. Any amin' ny orinasa mpanamboarana [[koba]] sy [[siramamy]] ary any amin' ny toeram-pitrandrahana [[arintany]], ny fivangongoan' ny poti-javatra mora mirehitra dia mety hiteraka fipoahana. Mety hanimba ny fahasalamana ihany koa izy ireo rehefa voafoka, ka miteraka aretina toy ny [[silikôzy]].

== Jereo koa ==

* [[Fotaka]]
* [[Setroka]]
* [[Etona]]
* [[Rivotra]]
* [[Antsanga]]</text>
      <sha1>stnanne74t0i7b5csygyvb3xt1zl7l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ny Avana Ramanantoanina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286868</id>
    <revision>
      <id>1136972</id>
      <parentid>1133651</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mihaino</username>
        <id>35843</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="rrgmhr04st56b80y2itxbknnh1951qx" xml:space="preserve">I '''Ny Avana Ramanantoanina''' (1891–1940) dia [[pôeta]] sy mpanoratra [[tantara an-tsehatra]]. Anisan' ny mpanoratra malaza indrindra teto [[Madagasikara]] izy. Nalaza tamin' ny [[tononkalo]], ary koa ny tantara nosoratany ihany koa izy. Nanoratra tamin' ny andron' ny [[Empira Mpanjanaka Frantsay|fanjanahantany]] izy ary heverina ho mpanoratra malagasy voalohany nandefa hafatra ara-pôlitika ao anatin' ny asasorany. Nanoratra tamin' ny teny maroizy, indrindra ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Niaraka tamin' i [[Jean-Joseph Rabearivelo]], izay lazaina fa pôeta afrikana voalohany nanoratra araka ny fanao tandrefana. Ramanantoanina dia nanakiana mafy ny fahefana mpanjanaka frantsay. Mpikambana tao amin' ny fikambanana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]] miafina [[Vy Vato Sakelika]] (VVS) izy, ary natao sesitany tany [[Mayotte]] any [[Tamba-nosin' i Kômôro|Kômôro]] rehefa noraran' ny mpanjanatany frantsay ilay fikambanana tamin' ny taona 1917. Voarara ny asasorany noho izany ary tsy naverina navoaka raha tsy tamin' ny taompolo 1980 teto Madagasikara. Vokatra izany dia tsy dia fatatra loatra teo amin' ny tontolon' ny literatiora iraisam-pirenena ny asasorany raha mitaha amin' ny an-dRabearivelo.

Ramanantoanina dia teraka tamin' ny taona 1891 tao Ambatofotsy, tanàna ambanivohitr' [[Antananarivo]], ao amin' ny faritra afovoan' i Madagasikara, tao amin' ny fianakavian' ny aristôkrasia merina taloha izay rava tamin' ny fanjanahantany frantsay tamin' ny taona 1896. Rehefa vita ny fianarany tao amin' ny sekoly tsy miankina [[Prôtestantisma|prôtestanta]], Ramanantoanina dia nanomboka nanoratra sy namoaka ny sanganasany tamin' ny gazety literatiora maromaro teo an-toerana teo amin' ny faha-16 taonany tamin' ny anarana hoe ''Ny Avana''. Nanomboka nalaza izy tamin' ny famoahany voalohany ny ''Chant de fiancailles'' (&quot;Hiran' ny fifamofoana&quot;) tamin' ny taona 1907.

Ramanantoanina dia anisan' ny andiana pôeta malagasy voalohany nanandrana namolavola rafitra sy teôria momba ny [[tononkalo]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]], izay nantsoin' ny taranaka mpanotra malagasy taty aoriana hoe ''Ny Mpanoratra zokiny''. Nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''[[hainteny]]'' asasorany, izay nampiditra toetra filamatra amin' ny endrika toy ny &quot;embona&quot; sy &quot;hanina&quot; ao anatin' ny tononkalony ho fitaovana ho enti-mampiroborobo ny firaisan' ny samy [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] sy hamporisihana ny fiverenana amin' ny soatoavina nentin-drazana.

Rehefa niverina avy tany an-tsesitany tany [[Tamba-nosin' i Kômôro|Kômôro]] izy tamin' ny taona 1922 dia nesorina taminy ny fahafahana hahazo asa be karama ao amin' ny governemanta mpanjanaka, fa afaka mahazo fivelomana antonony kosa tao amin' ny trano fivarotam-boky tao an-drenivohitra. Ny asasorany nandritra io vanim-potoana io dia nanjary nitombo hatrany tamin' ny fivoizana ny lohahevitra momba ny fahadisoam-panantenana. Nanangana hetsika ara-literatiora antsoina hoe ''Mitady ny Very'' izy, ary tamin' ny 5 Aogositra 1931 dia namoaka gazety ara-li

Taorian' ny fahaleovantena tamin' ny taona 1960 dia nampidirina teto amin' ny firenena ny asasorany ho porofon' ny fitiavan-tanindrazana nananan' ny Malagasy avara-pianarana tao Antananarivo nandritra ny fanjanahantany. Misy lalana mitondra ny anarany ny ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Ralaimongo Jean|Jean Ralaimongo]]
* [[Ravoahangy-Andrianavalona Joseph|Joseph Ravoahangy]]
* [[Raseta Joseph Delphin|Joseph Raseta]]

* [[David Jaomanoro]]

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]

* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]

* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]

* [[Esther Nirina]]

* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]
* [[Samuel Ratany]]

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[sokajy:mpanoratra malagasy]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1891]]
[[sokajy:Maty tamin'ny taona 1940]]</text>
      <sha1>rrgmhr04st56b80y2itxbknnh1951qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288444</id>
    <revision>
      <id>1136902</id>
      <parentid>1127018</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fihodinana</comment>
      <origin>1136902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="bivbtrikxeux674l45vf6furp22j1m1" xml:space="preserve">#FIHODINANA[[Hemicentetes]]</text>
      <sha1>bivbtrikxeux674l45vf6furp22j1m1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136910</id>
      <parentid>1136902</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Biby mampinono samy hafa ao amin' ny fianakaviana Tenrecidae</comment>
      <origin>1136910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="ayfu39v9lsr7tbx74umbduxswzvfnzh" xml:space="preserve">
Ny '''sora''' dia [[biby mampinono]] samy hafa ao amin' ny antoko ''Echinops'' sy ''Hemicentetes'' izay samy ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'' sady tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]], dia ireto izany:

* ''[[Echinops telfairi]]''
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]''
* ''[[Hemicentetes semispinosus]]''

== Jereo koa ==

* ''[[Sokina]]''
* ''[[Trandraka]]''</text>
      <sha1>ayfu39v9lsr7tbx74umbduxswzvfnzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136911</id>
      <parentid>1136910</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:30:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanampy sary</comment>
      <origin>1136911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="560" sha1="l9uhvfzbethxosq9f14qlmcel83oeo0" xml:space="preserve">[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|240x240px|''Hemicentetes semispinosus'']]
[[Sary:Kleiner-igeltanrek-a.jpg|ankavia|vignette|295x295px|''Echinops telfairi'']]
Ny '''sora''' dia [[biby mampinono]] samy hafa ao amin' ny antoko ''Echinops'' sy ''Hemicentetes'' izay samy ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'' sady tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]], dia ireto izany:

* ''[[Echinops telfairi]]''
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]''
* ''[[Hemicentetes semispinosus]]''

== Jereo koa ==

* ''[[Sokina]]''
* ''[[Trandraka]]''</text>
      <sha1>l9uhvfzbethxosq9f14qlmcel83oeo0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136912</id>
      <parentid>1136911</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="666" sha1="99omgubbe5h9c0xkeop15h6oofbzu2p" xml:space="preserve">[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|240x240px|''Hemicentetes semispinosus'']]
[[Sary:Kleiner-igeltanrek-a.jpg|ankavia|vignette|295x295px|''Echinops telfairi'']]
Ny '''sora''' dia [[biby mampinono]] samy hafa ao amin' ny antoko ''Echinops'' sy ''Hemicentetes'' ary ''Setifer,'' izay samy ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'' sady tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]], dia ireto izany:

* ''[[Echinops telfairi]]''
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]''
* ''[[Hemicentetes semispinosus]]''
* ''[[Setifer setosus]]''
[[Sary:Igel01.jpg|vignette|240x240px|''[[Setifer setosus]]'']]

== Jereo koa ==

* ''[[Sokina]]''
* ''[[Trandraka]]''</text>
      <sha1>99omgubbe5h9c0xkeop15h6oofbzu2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136913</id>
      <parentid>1136912</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="3n1rzrniypuu8g9rq43h3ywxmskpdtz" xml:space="preserve">[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|240x240px|''Hemicentetes semispinosus'']]
[[Sary:Kleiner-igeltanrek-a.jpg|ankavia|vignette|295x295px|''[[Echinops telfairi]]'']]
Ny '''sora''' dia [[biby mampinono]] samy hafa ao amin' ny antoko ''Echinops'' sy ''Hemicentetes'' ary ''Setifer,'' izay samy ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'' sady tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]], dia ireto izany:

* ''[[Echinops telfairi]]''
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]''
* ''[[Hemicentetes semispinosus]]''
* ''[[Setifer setosus]]''
[[Sary:Igel01.jpg|vignette|240x240px|''[[Setifer setosus]]'']]

== Jereo koa ==

* ''[[Sokina]]''
* ''[[Trandraka]]''</text>
      <sha1>3n1rzrniypuu8g9rq43h3ywxmskpdtz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136914</id>
      <parentid>1136913</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="692" sha1="g21daz0kw41ov8kep5wr0ylqp3ehao4" xml:space="preserve">[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|240x240px|''Hemicentetes semispinosus'']]
[[Sary:Kleiner-igeltanrek-a.jpg|ankavia|vignette|295x295px|''[[Echinops telfairi]]'']]
Ny '''sora''' dia [[biby mampinono]] samy hafa ao amin' ny antoko ''Echinops'' sy ''Hemicentetes'' ary ''Setifer,'' izay samy ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'' sady tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]], dia ireto izany:

* ''[[Echinops telfairi]]''
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]''
* ''[[Hemicentetes semispinosus]]''
* ''[[Setifer setosus]]''
[[Sary:Igel01.jpg|vignette|240x240px|''[[Setifer setosus]]'']]

== Jereo koa ==

* ''[[Tenrecinae]]''

* ''[[Sokina]]''
* ''[[Trandraka]]''</text>
      <sha1>g21daz0kw41ov8kep5wr0ylqp3ehao4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tenrecinae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288445</id>
    <revision>
      <id>1136906</id>
      <parentid>1082381</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1136906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1471" sha1="raiohek69upuo62o3115xm22wg8i8nz" xml:space="preserve">[[Sary:Kleiner-igeltanrek-a.jpg|vignette|303x303px|''Echinops telfairi'']]
Ny '''''Tenrecinae''''' dia zana-pianakaviana ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'' eto [[Madagasikara]], ahitana ny [[trandraka]] sy ny [[sokina]] ary ny [[sora]], Ao amin' io zana-pianakaviana io no ahitana ny karazana lehibe indrindra ao amin' ilay fianakaviana, dia ny ''Tenrec ecaudatus'' (trandraka). Ny mpikambana rehetra amin' ilay vondrona dia rakotra tsilo ho fiarovana amin' ny biby mpiremby. Ny ''Tenrecinae'' dia heverina fa nisaraka tamin' ny rohim-pirazan' ny ''Tenrecidae'' hafa rehetra mbola misy tany amin' ny 36 tapitrisa taona lasa. Ny fisarahana filôjenetika lalina indrindra ao anatin' ilay zana-pianakaviana, izay eo anelanelan' ny klada roa ahitana ny ''Echinops'' miampy ny ''Setifer'' ary ny ''Hemicentetes'' miampy ny ''Tenrec'', dia heverina fa nitranga tokony ho 26 tapitrisa taona lasa izay. Ny ''Hemicentetes'' kosa dia heverina fa nisaraka tamin' ''Tenrec'' tokony ho 16 tapitrisa taona lasa, ary ny ''Echinops'' nisaraka tamin' ny ''Setifer'' tokony ho 10 tapitrisa taona lasa izay.

Ireto ny vondron-karazana ao amin' ny ''Tenrecinae'':

* ny ''Echinops'', ahitana ny karazana ''Echinops telfairi'';
* ny ''Hemicentetes'', ahitana ny karazana [[sora]] ''Hemicentetes nigriceps'' sy ''Hemicentetes semispinosus'';
* ny ''Setifer'', ahitana ny karazana [[sokina]] ''Setifer setosus;''
* ny ''Tenrec'', ahitana ny karazana [[trandraka]] ''Tenrec ecaudatus''.</text>
      <sha1>raiohek69upuo62o3115xm22wg8i8nz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136908</id>
      <parentid>1136906</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T17:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Jereo koa</comment>
      <origin>1136908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1651" sha1="io9tz40ip1fk7o01x4cjjrf55ogppqu" xml:space="preserve">[[Sary:Kleiner-igeltanrek-a.jpg|vignette|353x353px|''Echinops telfairi'']]
Ny '''''Tenrecinae''''' dia zana-pianakaviana ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'' izay tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]], ahitana ny [[trandraka]] sy ny [[sokina]] ary ny [[sora]]. Ao amin' io zana-pianakaviana io no ahitana ny karazana lehibe indrindra ao amin' ilay fianakaviana, dia ny ''[[Tenrec ecaudatus]]'' ([[trandraka]]). Rakotra tsilo ho fiarovana amin' ny biby mpiremby ny mpikambana rehetra amin' ilay vondrona.

== Tantara ==
Heverina fa nisaraka tamin' ny rohim-pirazan' ny ''Tenrecidae'' hafa rehetra mbola misy tany amin' ny 36 tapitrisa taona lasa ny ''Tenrecinae''. Heverina fa nitranga tokony ho 26 tapitrisa taona lasa izay ny fisarahana filôjenetika lehibe indrindra ao anatin' ilay zana-pianakaviana, izay eo anelanelan' ny klady roa ahitana ny ''[[Echinops]]'' sy ny ''[[Setifer]]'' an-daniny ary ny ''[[Hemicentetes]]'' sy ny ''[[Tenrec]]'' an-kilany. Ny ''Hemicentetes'' kosa dia heverina fa nisaraka tamin' ny ''Tenrec'' tokony ho 16 tapitrisa taona lasa, ary ny ''Echinops'' nisaraka tamin' ny ''Setifer'' tokony ho 10 tapitrisa taona lasa izay.

== Antoko sy karazana ==
Ireto ny vondron-karazana ao amin' ny ''Tenrecinae'':

* ny ''Echinops'', ahitana ny karazana ''[[Echinops telfairi]]'';
* ny ''Hemicentetes'', ahitana ny karazana ''[[Hemicentetes nigriceps]]'' sy ''[[Hemicentetes semispinosus]]'';
* ny ''Setifer'', ahitana ny karazana ''[[Setifer setosus]];''
* ny ''Tenrec'', ahitana ny karazana [[trandraka]] ''[[Tenrec ecaudatus]]''.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''
* ''[[Tambotriky]]''</text>
      <sha1>io9tz40ip1fk7o01x4cjjrf55ogppqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kabilia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289871</id>
    <revision>
      <id>1136901</id>
      <parentid>1091358</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T15:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Naslechat</username>
        <id>38738</id>
      </contributor>
      <origin>1136901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2201" sha1="n5nptqkifjj22nf37w20ghg3t829ukt" xml:space="preserve">[[Sary:Akouker Djurdjura April 2017.jpg|vignette|329x329px|Tanàna kabily, manatrika ny Tangoron-tendrombohitra Djurdjura]]
I '''Kabilia''' dia faritra manan-tantara any amin' ny tapany avaratr' i [[Aljeria|Alzeria]], atsinanan' i Alger. Amin' ny [[Fiteny kabily|teny kabily]] izy dia atao hoe ''Tamurt n Iqbayliyen'', ''Tamurt n Leqbayel'', ''Tamurt n Izwawen'' (ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵉⵇⴱⴰⵢⵍⵉⵢⴻⵏ, raha atao amin' ny soratra tifinagh), fa بلاد القبائل kosa amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]].

Tany be tendrombohitra sy be mponina i Kabilia, voahodidina lemaka amorontsiraka ao andrefana sy ao atsinanana, i [[Ranomasina Mediteranea|Mediteranea]] ao avaratra ary ireo Lembalemba Avo ao atsimo. Io anarany io dia avy amin' ny anaran' ny foko [[Kabily (vahoaka)|Kabily]],  vahoaka manana kolontsaina sy fomban-drazana [[Berbera (vahoaka)|berbera]], izay avy ao aminy. Ny tantarany dia nahatonga azy io ho ivon' ny fanoherana ny mpanani-bohitra nifandimby, ary koa ny toeram-piaingan' ny tarana-mpanjaka maro, ary nametraka azy ho lohalaharana amin' ny hetsika itakiana ny fanekena ny maha amaziga ([[Berbera (vahoaka)|berbera]]) tao Alzeria sy tao [[Afrika Avaratra]] ankehitriny.
[[Sary:Kabylie.svg|vignette|343x343px|Toerana misy an' i Kabilia]]
Ny fahasamihafana hita amin' ny tontolo iaina ao aminy no mahatonga azy ho toerana misy zavamananaina isan-karazany voaaro amin' ny alalan' ny [[valan-javaboarim-pirenena]] maro. Ny toetaniny dia ahitana ririnina mamirifiry sy fahavaratra maina noho ny endriky ny vohon-taniny. Ny fampandrosoana ny fambolena, indrindra ny fambolena hazo, izay voafetran' ny toe-javatra voajanahary, i Kabilia ihany koa no ivon' ny famokarana asa tanana mampiavaka azy.

Ankoatra ny lova ara-tantara, dia manana lova tsy azo tsapain-tanana (ara-tsaina) manan-danja ilay faritra, anisan' izany ny literatiora am-bava, ny fifandanjana sy ny fomba fiainana tantsaha izay tokony hotehirizina. Any Alzeria, mahaleo tena, ny toekaren' ny farira Kabilia dia mahita fivoarana isongadinan' ny fananganana vondrona indostrialy iandraiketan' ny fanjakana na an' ny tsy miankina, sady isangadin' ny fahalianana amin' ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]].</text>
      <sha1>n5nptqkifjj22nf37w20ghg3t829ukt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burseraceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297763</id>
    <revision>
      <id>1136946</id>
      <parentid>1136835</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T21:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Namafa soratra tsy ilaina</comment>
      <origin>1136946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2756" sha1="q2ra4zu7daxubhp2y16nrcfj7c6b6hz" xml:space="preserve">[[Sary:Bursera simaruba0.jpg|vignette|365x365px|''Bursera simaruba'']]
Ny '''''Burseraceae''''' dia fianakavian-javamaniry [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny filaharana [[Sapindales]]. Araka ny filazan' i Watson &amp; Dallwitz, dia misy karazana manodidina ny 500 mitsinjara amin' ny vondron-karazana 17 hatramin' ny 19 izy io. Hazo na hazobotry maniry any amin' ny faritra sobtrôpikaly ka hatrany amin' ny faritra trôpikaly ireo karazana ireo.

== Lisitry ny vondron-karazana ==
[[Sary:Commiphora simplicifolia 01.jpg|vignette|288x288px|''Commiphora simplicifolia'']]
Indreto ny lisitry ny vondron-karazana ao amin'  ny amin' ny ''Burseraceae''.

Araka ny ''[[Angiosperm Phylogeny Website]]'' &lt;small&gt;(11&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Desambra 2016)&lt;/small&gt;:

* ''[[Ambilobea madagascariensis|Ambilobea]]'' Thulin et al.
* ''Aucoumea'' Pierre
* ''Beiselia'' Forman
* ''Boswellia'' Roxb. ex Colebr.
* ''Bursera'' Jacq. ex L.
* ''[[Canarium]]'' L.
* ''[[Commiphora]]'' Jacq.
* ''Crepidospermum'' Hook.f.
* ''[[Dacryodes]]'' Vahl
* ''[[Garuga]]'' Roxb.
* ''Haplolobus'' H.J.Lam
* ''[[Protium]]'' Burm.f.
* ''[[Pseudodacryodes]]'' Pierlot
* ''[[Rosselia bracteata|Rosselia]]'' Forman
* ''Santiria'' Blume
* ''Scutinanthe''hwaites
* ''Tetragastris'' Gaertn.
* ''Triomma'' Hook.f.

Araka ny ''[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]'' &lt;small&gt;(11&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Desambra 2016)&lt;/small&gt;:

* ''[[Ambilobea]]''
* ''Aucoumea''
* ''Beiselia''
* ''Boswellia''
* ''Bursera''
* ''[[Canarium]]''
* ''[[Commiphora]]''
* ''Crepidospermum''
* ''[[Dacryodes]]''
* ''[[Garuga]]''
* ''Haplolobus''
* ''[[Protium]]''
* ''Santiria''
* ''Scutinanthe''
* ''Tetragastris''
* ''[[Trattinnickia]]''
* ''Triomma''

Araka ny ''[[DELTA Angio]]'' &lt;small&gt;(11&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Desambra 2016)&lt;/small&gt;:

* ''Aucoumea''
* ''Beiselia''
* ''Boswellia''
* ''Bursera''
* ''[[Canarium]]''
* ''[[Commiphora]]''
* ''Crepidospermum''
* ''[[Dacryodes]]''
* ''[[Garuga]]''
* ''Haplolobus''
* ''[[Pachylobus]]''
* ''[[Protium]]''
* ''Santiria''
* ''Scutinanthe''
* ''Tetragastris''
* ''[[Trattinnickia]]''
* ''Triomma''
'''Fanamarihana'''

Iraisan' ireo lisitra ireo ireto vondron-karazana 15 ireto: ''Aucoumea'', ''Beiselia'', ''Boswellia'', ''Bursera'', ''Canarium'', ''Commiphora'', ''Crepidospermum'', ''Dacryodes'', ''Garuga'', ''Haplolobus'', ''Protium'', ''Santiria'', ''Scutinanthe'', ''Tetragastris'' ary ''Triomma''. Hita ao amin' ny  ''[[Angiosperm Phylogeny Website]]'' (APW) koa ny vondron-karazana ''[[Ambilobea]]'' sy ''[[Pseudodacryodes]]'' ary ''[[Rosselia]]''. Hita ao amin' ny ''[[National Center for Biotechnology Information]]'' (NCBI) ny vondron-karazana ''[[Trattinnickia]]''. Hita ao amin' ny [[DELTA Angio]] ny vondron-karazana ''Pachylobus.''

== Jereo koa ==

* ''[[Anacardiaceae]]''</text>
      <sha1>q2ra4zu7daxubhp2y16nrcfj7c6b6hz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/2 Mey</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298545</id>
    <revision>
      <id>1136982</id>
      <parentid>1133742</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1136982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="436" sha1="0c6hwe0ys6dwunj9r1tbo6t4916dmvq" xml:space="preserve"> '''Androany [[2 Mey|2 mey]]''':
* '''[[1945]]''' - Nitolo-batana tamin'ny Tafika Mena Sovietika notarihin'i Georgy Zhukov ny Jeneraly Wehrmacht [[Alemàna (vahoaka)|Alemana]] Helmut Weidling, ka namarana ny Adin'i [[Berlin]].

* '''[[2011]]''' - Nahomby ny fitifirana ilay mpampihorohoro [[Osama Bin Laden|Osama Bin Laden]] tao Abbottabad, [[Pakistàna|Pakistan]] notanterahin' ny Tafika Manokan'ny Tafika An-dranomasin'i [[Etazonia]].</text>
      <sha1>0c6hwe0ys6dwunj9r1tbo6t4916dmvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canarium madagascariense</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299366</id>
    <revision>
      <id>1136931</id>
      <parentid>1136836</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T19:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nanisy sary</comment>
      <origin>1136931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="783" sha1="s2fj95jujh520sir9y6q8sm8a8czw5n" xml:space="preserve">[[Sary:Canarium madagascariense01.png|vignette|395x395px|''Canarium madagascariense'']]
Ny '''''Canarium madagascariense''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]''. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''aramy''', '''haramy''', '''ramy''' ary '''tambazotse'''. Teratany eto [[Madagasikara]] ity hazo ity nefa ahitrana azy koa ny ao [[Tanzania]] sy ao [[Môzambika]]. Ahafantarana azy ny famoahany dity manitra (izay atao amin' ny teny malagasy hoe &quot;ramy&quot;) sy ny raviny izay fitambarana zanapelana. Any amin' ny ala mando any atsinanan' ny Nosy no tena ahitana azy, izay manana anjara toerana ara-tontolo iainana, indrindr ny fihinanan' ny biby anaty ala ny voany.

== Jereo koa ==

* ''[[Canarium]]''</text>
      <sha1>s2fj95jujh520sir9y6q8sm8a8czw5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136932</id>
      <parentid>1136931</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T19:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="783" sha1="73nek2jhfme3nb269wmtyxg15j26wui" xml:space="preserve">[[Sary:Canarium madagascariense01.png|vignette|335x335px|''Canarium madagascariense'']]
Ny '''''Canarium madagascariense''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]''. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''aramy''', '''haramy''', '''ramy''' ary '''tambazotse'''. Teratany eto [[Madagasikara]] ity hazo ity nefa ahitrana azy koa ny ao [[Tanzania]] sy ao [[Môzambika]]. Ahafantarana azy ny famoahany dity manitra (izay atao amin' ny teny malagasy hoe &quot;ramy&quot;) sy ny raviny izay fitambarana zanapelana. Any amin' ny ala mando any atsinanan' ny Nosy no tena ahitana azy, izay manana anjara toerana ara-tontolo iainana, indrindr ny fihinanan' ny biby anaty ala ny voany.

== Jereo koa ==

* ''[[Canarium]]''</text>
      <sha1>73nek2jhfme3nb269wmtyxg15j26wui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hemicentetes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299381</id>
    <revision>
      <id>1136893</id>
      <timestamp>2026-04-30T14:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Antokom-biby ao amin' ny ao amin' ny fianakaviana Tenrecidae</comment>
      <origin>1136893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1736" sha1="pidts5y51uvkz6ly4n3nkuqycs1kiey" xml:space="preserve">[[//mg.wikipedia.org/wiki/Sary:Hemicentetes_nigriceps.jpg|lien=Sary:Hemicentetes_nigriceps.jpg|vignette|354x354px|''[[Hemicentetes nigriceps]]'']]
Ny '''''Hemicentetes''''' dia antokom-[[biby mampinono]] ao amin' ny ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', izay mpihnana [[bibikely]], mitsokotsolo vava sy misy volo maranitra toa tsilo. Amin' ny [[teny malagasy]] izy ireo dia atao hoe '''ambiko''', '''antsora''', '''sora''' na '''tsora'''. Tsy fahita fa-tsy eto [[Madagasikara]] ireo biby ireo izay mist karazany roa. Mirefy 14 sm ny halavan' ny vatan' izy ireo. Tsy manana rambo izy ireo.  Samy manana vatana voarakotra volo tsilo sy volo tsotra mainty misy tsipika mazava lava ireo karazana roa ireo.

== Lisitry ny karazana ==
[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|''[[Hemicentetes semispinosus]]'']]
Tsy manana afa-tsy karazana roa ny ''Hemicentetes'':

* ''[[Hemicentetes semispinosus]]'' (an-tany iva)
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]'' (an-tany avo)

Lehibe kokoa noho ny ''Hemicentetes nigriceps'' ny ''Hemicentetes semispinosus''.

== Faritra ahitana azy ==
[[//mg.wikipedia.org/wiki/Sary:Hemicentetes_Range.jpg|lien=Sary:Hemicentetes_Range.jpg|ankavia|vignette|258x258px|Fitsinjaran' ny karazan-tsora eto [[Madagasikara]]]]
Tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]] ny karazana ''Hemicentetes'' roa voarakitra an-tsoratra amin' izao fotoana izao. Hita an-tany iva amin' ny ala trôpikaly amin' ny tapany atsinanan' ny [[Madagasikara]] ny ''Hemicentetes semispinosus'' fa ny ''Hemicentetes nigriceps'' kosa dia miaina an-tany avo amin' ny [[ala]] mando sy [[hivoka]] amin' ny [[lembalemba]] any amin' ny faritra afovoan' ny Nosy.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''</text>
      <sha1>pidts5y51uvkz6ly4n3nkuqycs1kiey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136894</id>
      <parentid>1136893</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T14:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanisy sary</comment>
      <origin>1136894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1675" sha1="j6woa2fdrddaox7gowa30ta49vwipkb" xml:space="preserve">[[Sary:Hemicentetes_nigriceps.jpg|vignette|358x358px|''[[Hemicentetes nigriceps]]'']]
Ny '''''Hemicentetes''''' dia antokom-[[biby mampinono]] ao amin' ny ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', izay mpihnana [[bibikely]], mitsokotsolo vava sy misy volo maranitra toa tsilo. Amin' ny [[teny malagasy]] izy ireo dia atao hoe '''ambiko''', '''antsora''', '''sora''' na '''tsora'''. Tsy fahita fa-tsy eto [[Madagasikara]] ireo biby ireo izay mist karazany roa. Mirefy 14 sm ny halavan' ny vatan' izy ireo. Tsy manana rambo izy ireo.  Samy manana vatana voarakotra volo tsilo sy volo tsotra mainty misy tsipika mazava lava ireo karazana roa ireo.

== Lisitry ny karazana ==
[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|''[[Hemicentetes semispinosus]]'']]
Tsy manana afa-tsy karazana roa ny ''Hemicentetes'':

* ''[[Hemicentetes semispinosus]]'' (an-tany iva)
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]'' (an-tany avo)

Lehibe kokoa noho ny ''Hemicentetes nigriceps'' ny ''Hemicentetes semispinosus''.

== Faritra ahitana azy ==
[[//mg.wikipedia.org/wiki/Sary:Hemicentetes_Range.jpg|lien=Sary:Hemicentetes_Range.jpg|ankavia|vignette|258x258px|Fitsinjaran' ny karazan-tsora eto [[Madagasikara]]]]
Tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]] ny karazana ''Hemicentetes'' roa voarakitra an-tsoratra amin' izao fotoana izao. Hita an-tany iva amin' ny ala trôpikaly amin' ny tapany atsinanan' ny [[Madagasikara]] ny ''Hemicentetes semispinosus'' fa ny ''Hemicentetes nigriceps'' kosa dia miaina an-tany avo amin' ny [[ala]] mando sy [[hivoka]] amin' ny [[lembalemba]] any amin' ny faritra afovoan' ny Nosy.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''</text>
      <sha1>j6woa2fdrddaox7gowa30ta49vwipkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136895</id>
      <parentid>1136894</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T14:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina sary</comment>
      <origin>1136895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1685" sha1="nsr6l4q9qp36rv143u4uym1tbu6tf7g" xml:space="preserve">[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|''[[Hemicentetes semispinosus]]''|359x359px]]
Ny '''''Hemicentetes''''' dia antokom-[[biby mampinono]] ao amin' ny ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', izay mpihnana [[bibikely]], mitsokotsolo vava sy misy volo maranitra toa tsilo. Amin' ny [[teny malagasy]] izy ireo dia atao hoe '''ambiko''', '''antsora''', '''sora''' na '''tsora'''. Tsy fahita fa-tsy eto [[Madagasikara]] ireo biby ireo izay mist karazany roa. Mirefy 14 sm ny halavan' ny vatan' izy ireo. Tsy manana rambo izy ireo.  Samy manana vatana voarakotra volo tsilo sy volo tsotra mainty misy tsipika mazava lava ireo karazana roa ireo.

== Lisitry ny karazana ==
[[Sary:Hemicentetes_nigriceps.jpg|vignette|299x299px|''[[Hemicentetes nigriceps]]'']]
Tsy manana afa-tsy karazana roa ny ''Hemicentetes'':

* ''[[Hemicentetes semispinosus]]'' (an-tany iva)
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]'' (an-tany avo)

Lehibe kokoa noho ny ''Hemicentetes nigriceps'' ny ''Hemicentetes semispinosus''.

== Faritra ahitana azy ==
[[//mg.wikipedia.org/wiki/Sary:Hemicentetes_Range.jpg|lien=Sary:Hemicentetes_Range.jpg|ankavia|vignette|258x258px|Fitsinjaran' ny karazan-tsora eto [[Madagasikara]]]]
Tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]] ny karazana ''Hemicentetes'' roa voarakitra an-tsoratra amin' izao fotoana izao. Hita an-tany iva amin' ny ala trôpikaly amin' ny tapany atsinanan' ny [[Madagasikara]] ny ''Hemicentetes semispinosus'' fa ny ''Hemicentetes nigriceps'' kosa dia miaina an-tany avo amin' ny [[ala]] mando sy [[hivoka]] amin' ny [[lembalemba]] any amin' ny faritra afovoan' ny Nosy.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''</text>
      <sha1>nsr6l4q9qp36rv143u4uym1tbu6tf7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136896</id>
      <parentid>1136895</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T14:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina sary</comment>
      <origin>1136896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1628" sha1="a0kow30hhwyssucvrpqfjxpcw1rm0yr" xml:space="preserve">[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|''[[Hemicentetes semispinosus]]''|359x359px]]
Ny '''''Hemicentetes''''' dia antokom-[[biby mampinono]] ao amin' ny ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', izay mpihnana [[bibikely]], mitsokotsolo vava sy misy volo maranitra toa tsilo. Amin' ny [[teny malagasy]] izy ireo dia atao hoe '''ambiko''', '''antsora''', '''sora''' na '''tsora'''. Tsy fahita fa-tsy eto [[Madagasikara]] ireo biby ireo izay mist karazany roa. Mirefy 14 sm ny halavan' ny vatan' izy ireo. Tsy manana rambo izy ireo.  Samy manana vatana voarakotra volo tsilo sy volo tsotra mainty misy tsipika mazava lava ireo karazana roa ireo.

== Lisitry ny karazana ==
[[Sary:Hemicentetes_nigriceps.jpg|vignette|299x299px|''[[Hemicentetes nigriceps]]'']]
Tsy manana afa-tsy karazana roa ny ''Hemicentetes'':

* ''[[Hemicentetes semispinosus]]'' (an-tany iva)
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]'' (an-tany avo)

Lehibe kokoa noho ny ''Hemicentetes nigriceps'' ny ''Hemicentetes semispinosus''.

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Hemicentetes_Range.jpg|ankavia|vignette|289x289px|Fitsinjaran' ny karazan-tsora eto [[Madagasikara]]]]
Tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]] ny karazana ''Hemicentetes'' roa voarakitra an-tsoratra amin' izao fotoana izao. Hita an-tany iva amin' ny ala trôpikaly amin' ny tapany atsinanan' ny [[Madagasikara]] ny ''Hemicentetes semispinosus'' fa ny ''Hemicentetes nigriceps'' kosa dia miaina an-tany avo amin' ny [[ala]] mando sy [[hivoka]] amin' ny [[lembalemba]] any amin' ny faritra afovoan' ny Nosy.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''</text>
      <sha1>a0kow30hhwyssucvrpqfjxpcw1rm0yr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136898</id>
      <parentid>1136896</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T14:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Jereo koa</comment>
      <origin>1136898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1814" sha1="tgr01t28xdvof4rrb1ec928ny9gxz8r" xml:space="preserve">[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|''[[Hemicentetes semispinosus]]''|359x359px]]
Ny '''''Hemicentetes''''' dia antokom-[[biby mampinono]] ao amin' ny ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', izay mpihnana [[bibikely]], mitsokotsolo vava sy misy volo maranitra toa tsilo. Amin' ny [[teny malagasy]] izy ireo dia atao hoe '''ambiko''', '''antsora''', '''sora''' na '''tsora'''. Tsy fahita fa-tsy eto [[Madagasikara]] ireo biby ireo izay mist karazany roa. Mirefy 14 sm ny halavan' ny vatan' izy ireo. Tsy manana rambo izy ireo.  Samy manana vatana voarakotra volo tsilo sy volo tsotra mainty misy tsipika mazava lava ireo karazana roa ireo.

== Lisitry ny karazana ==
[[Sary:Hemicentetes_nigriceps.jpg|vignette|299x299px|''[[Hemicentetes nigriceps]]'']]
Tsy manana afa-tsy karazana roa ny ''Hemicentetes'':

* ''[[Hemicentetes semispinosus]]'' (an-tany iva)
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]'' (an-tany avo)

Lehibe kokoa noho ny ''Hemicentetes nigriceps'' ny ''Hemicentetes semispinosus''.

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Hemicentetes_Range.jpg|ankavia|vignette|289x289px|Fitsinjaran' ny karazan-tsora eto [[Madagasikara]]]]
Tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]] ny karazana ''Hemicentetes'' roa voarakitra an-tsoratra amin' izao fotoana izao. Hita an-tany iva amin' ny ala trôpikaly amin' ny tapany atsinanan' ny [[Madagasikara]] ny ''Hemicentetes semispinosus'' fa ny ''Hemicentetes nigriceps'' kosa dia miaina an-tany avo amin' ny [[ala]] mando sy [[hivoka]] amin' ny [[lembalemba]] any amin' ny faritra afovoan' ny Nosy.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]'' &lt;small&gt;(''[[Hemicentetes nigriceps]]'', ''[[Hemicentetes semispinosus]]'')&lt;/small&gt;
* ''[[Trandraka]]'' (''&lt;small&gt;[[Tenrec ecaudatus]]&lt;/small&gt;'')
* ''[[Sokina]]'' (&lt;small&gt;''[[Setifer setosus]]'', ''[[Echinoidea]]''&lt;/small&gt;)</text>
      <sha1>tgr01t28xdvof4rrb1ec928ny9gxz8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136923</id>
      <parentid>1136898</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1628" sha1="a0kow30hhwyssucvrpqfjxpcw1rm0yr" xml:space="preserve">[[Sary:Lowland Streaked Tenrec, Mantadia, Madagascar.jpg|vignette|''[[Hemicentetes semispinosus]]''|359x359px]]
Ny '''''Hemicentetes''''' dia antokom-[[biby mampinono]] ao amin' ny ao amin' ny fianakaviana ''[[Tenrecidae]]'', izay mpihnana [[bibikely]], mitsokotsolo vava sy misy volo maranitra toa tsilo. Amin' ny [[teny malagasy]] izy ireo dia atao hoe '''ambiko''', '''antsora''', '''sora''' na '''tsora'''. Tsy fahita fa-tsy eto [[Madagasikara]] ireo biby ireo izay mist karazany roa. Mirefy 14 sm ny halavan' ny vatan' izy ireo. Tsy manana rambo izy ireo.  Samy manana vatana voarakotra volo tsilo sy volo tsotra mainty misy tsipika mazava lava ireo karazana roa ireo.

== Lisitry ny karazana ==
[[Sary:Hemicentetes_nigriceps.jpg|vignette|299x299px|''[[Hemicentetes nigriceps]]'']]
Tsy manana afa-tsy karazana roa ny ''Hemicentetes'':

* ''[[Hemicentetes semispinosus]]'' (an-tany iva)
* ''[[Hemicentetes nigriceps]]'' (an-tany avo)

Lehibe kokoa noho ny ''Hemicentetes nigriceps'' ny ''Hemicentetes semispinosus''.

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Hemicentetes_Range.jpg|ankavia|vignette|289x289px|Fitsinjaran' ny karazan-tsora eto [[Madagasikara]]]]
Tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]] ny karazana ''Hemicentetes'' roa voarakitra an-tsoratra amin' izao fotoana izao. Hita an-tany iva amin' ny ala trôpikaly amin' ny tapany atsinanan' ny [[Madagasikara]] ny ''Hemicentetes semispinosus'' fa ny ''Hemicentetes nigriceps'' kosa dia miaina an-tany avo amin' ny [[ala]] mando sy [[hivoka]] amin' ny [[lembalemba]] any amin' ny faritra afovoan' ny Nosy.

== Jereo koa ==

* ''[[Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''</text>
      <sha1>a0kow30hhwyssucvrpqfjxpcw1rm0yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tenrecidae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299382</id>
    <revision>
      <id>1136903</id>
      <timestamp>2026-04-30T15:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fianakaviana biby mampinono ao amin' ny filaharana Afrosoricida</comment>
      <origin>1136903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2624" sha1="dl281qwz3vvig8ch616g9y9a96u00eu" xml:space="preserve">[[Sary:Tanrek.jpg|vignette|348x348px|''Tenrec ecaudatus'']]
Ny '''''Tenrecidae''''' dia fianakaviana [[biby mampinono]] madinika, mpihinana [[bibikely]], ao amin' ny filaharana [[Afrosoricida]], sady hany iray ao amin' ny zana-pilaharana '''Tenrecommorpha'''. Ny fanasokajiana ny fianakaviana ''Tenrecidae'' dia iadian-kevitra amin' izao fotoana izao, saingy matetika izy io no apetraka ao amin' ny filaharana Afrosoricida. Mizara ho zana-pianakaviana efatra izy io. Ny ankamaroan' ny karazana ao aminy dia tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]].

== Fanasokajiana anatiny ==

=== Lisitry ny zana-pianakaviana ===
Inty ny lisitry ny zana-pianakaviana ao amin' ny ''Tenrecidae''  araka ny [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]]:

* ''Geogalinae'' &lt;small&gt;Trouessart, 1881&lt;/small&gt; (antoko: ''Geogale'') 
* ''Oryzorictinae'' &lt;small&gt;Dobson, 1882&lt;/small&gt; (antoko: ''Limnogale'', ''Microgale, Oryzorictes'')
* ''Potamogalinae'' &lt;small&gt;Allman, 1865&lt;/small&gt; (antoko: ''Micropotamogale, Potamogale'')
* ''Tenrecinae'' &lt;small&gt;Gray, 1821&lt;/small&gt; (antoko: ''Echinops'', ''Hemicentetes, Setifer'', ''Tenrec'')

=== Lisitry ny antoko ===

* ''Echinops'' &lt;small&gt;Martin, 1838&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Echinops telfairi]]'')
* ''Geogale'' &lt;small&gt;Milne-Edwards et Grandidier, 1872&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Geogale aurita]]'')
* ''[[Hemicentetes]]'' &lt;small&gt;Mivart, 1871&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Hemicentetes semispinosus]], [[Hemicentetes nigriceps]]'')
* ''Limnogale'' &lt;small&gt;Major, 1896&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Limnogale mergulus]]'')
* ''[[Microgale]]'' &lt;small&gt;Thomas, 1882&lt;/small&gt; (karazana: manodididina ny 20)
* ''[[Micropotamogale]]'' &lt;small&gt;Heim de Balsac, 1954&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Micropotamogale lamottei]], [[Micropotamogale ruwenzorii]]'')
* ''[[Oryzorictes]]'' &lt;small&gt;Grandidier, 1870&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Oryzorictes hova]], [[Oryzorictes tetradactylus]]'')
* ''Potamogale'' &lt;small&gt;Du Chaillu, 1860&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Potamogale velox]]'') 
* ''Setifer'' &lt;small&gt;Froriep (de), 1806&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Setifer setosus]]'')
* Tenrec &lt;small&gt;Lacépède, 1799&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Tenrec ecaudatus]]'')

== Faritra misy azy ==
Ny faritra anitana ny karazana amin' ny ''Tenrecidae'' dia voafetra ho eto [[Madagasikara]] sy ao [[Afrika Atsinanana]]. Ao anatin' ity fianakaviana ity, izay afaka nivoatra tamim-pilaminana teto Madagasikara, dia misy endrika maro izay mibodo akany ara-tontolo iainana onenan' ny fianakaviana hafa any an-faritra hafa eto an-tany izay miaina ambanin' ny tany na eny amin' ny tany anaty hazo na anaty rano.

== Jereo koa ==

* ''[[Hemicentetes|Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''</text>
      <sha1>dl281qwz3vvig8ch616g9y9a96u00eu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136904</id>
      <parentid>1136903</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Anarana malagasy</comment>
      <origin>1136904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2780" sha1="17c8r9wwu9itts2lpvkdez6a8q7ryao" xml:space="preserve">[[Sary:Tanrek.jpg|vignette|348x348px|''Tenrec ecaudatus'']]
Ny '''''Tenrecidae''''' dia fianakaviana [[biby mampinono]] madinika, mpihinana [[bibikely]], ao amin' ny filaharana [[Afrosoricida]], sady hany iray ao amin' ny zana-pilaharana '''Tenrecommorpha'''. Ny fanasokajiana ny fianakaviana ''Tenrecidae'' dia iadian-kevitra amin' izao fotoana izao, saingy matetika izy io no apetraka ao amin' ny filaharana Afrosoricida. Mizara ho zana-pianakaviana efatra izy io. Ny ankamaroan' ny karazana ao aminy dia tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]].

== Fanasokajiana anatiny ==

=== Lisitry ny zana-pianakaviana ===
Inty ny lisitry ny zana-pianakaviana ao amin' ny ''Tenrecidae''  araka ny [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]]:

* ''Geogalinae'' &lt;small&gt;Trouessart, 1881&lt;/small&gt; (antoko: ''Geogale'') 
* ''Oryzorictinae'' &lt;small&gt;Dobson, 1882&lt;/small&gt; (antoko: ''Limnogale'', ''Microgale, Oryzorictes'')
* ''Potamogalinae'' &lt;small&gt;Allman, 1865&lt;/small&gt; (antoko: ''Micropotamogale, Potamogale'')
* ''Tenrecinae'' &lt;small&gt;Gray, 1821&lt;/small&gt; (antoko: ''Echinops'', ''Hemicentetes, Setifer'', ''Tenrec'')

=== Lisitry ny antoko ===

* ''Echinops'' &lt;small&gt;Martin, 1838&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Echinops telfairi]]'' -- tambotriky)
* ''Geogale'' &lt;small&gt;Milne-Edwards et Grandidier, 1872&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Geogale aurita]]'')
* ''[[Hemicentetes]]'' &lt;small&gt;Mivart, 1871&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Hemicentetes semispinosus]], [[Hemicentetes nigriceps]]'' -- ambiko, sora)
* ''Limnogale'' &lt;small&gt;Major, 1896&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Limnogale mergulus]]'')
* ''[[Microgale]]'' &lt;small&gt;Thomas, 1882&lt;/small&gt; (karazana: miisa manodididina ny 20, anisany ny ''[[Microgale mergulus]]'' -- voalavon-drano)
* ''[[Micropotamogale]]'' &lt;small&gt;Heim de Balsac, 1954&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Micropotamogale lamottei]], [[Micropotamogale ruwenzorii]]'')
* ''[[Oryzorictes]]'' &lt;small&gt;Grandidier, 1870&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Oryzorictes hova]], [[Oryzorictes tetradactylus]]'')
* ''Potamogale'' &lt;small&gt;Du Chaillu, 1860&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Potamogale velox]]'') 
* ''Setifer'' &lt;small&gt;Froriep (de), 1806&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Setifer setosus]]'' -- sokina)
* Tenrec &lt;small&gt;Lacépède, 1799&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Tenrec ecaudatus]]'' --  kelora, tandraka, trandraka)

== Faritra misy azy ==
Ny faritra anitana ny karazana amin' ny ''Tenrecidae'' dia voafetra ho eto [[Madagasikara]] sy ao [[Afrika Atsinanana]]. Ao anatin' ity fianakaviana ity, izay afaka nivoatra tamim-pilaminana teto Madagasikara, dia misy endrika maro izay mibodo akany ara-tontolo iainana onenan' ny fianakaviana hafa any an-faritra hafa eto an-tany izay miaina ambanin' ny tany na eny amin' ny tany anaty hazo na anaty rano.

== Jereo koa ==

* ''[[Hemicentetes|Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''
* ''[[Tambotriky]]''</text>
      <sha1>17c8r9wwu9itts2lpvkdez6a8q7ryao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136905</id>
      <parentid>1136904</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2926" sha1="mv16uhq4tstx22rd7y7pxp2co7tzq5m" xml:space="preserve">[[Sary:Tanrek.jpg|vignette|348x348px|''Tenrec ecaudatus'']]
Ny '''''Tenrecidae''''' dia fianakaviana [[biby mampinono]] madinika, mpihinana [[bibikely]], ao amin' ny filaharana [[Afrosoricida]], sady hany iray ao amin' ny zana-pilaharana '''Tenrecommorpha'''. Ny fanasokajiana ny fianakaviana ''Tenrecidae'' dia iadian-kevitra amin' izao fotoana izao, saingy matetika izy io no apetraka ao amin' ny filaharana Afrosoricida. Mizara ho zana-pianakaviana efatra izy io. Hita ao [[Afrika Atsinanana]] ny sasany fa ny ankamaroan' ny karazana ao aminy dia tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]].

== Fanasokajiana anatiny ==

=== Lisitry ny zana-pianakaviana ===
Inty ny lisitry ny zana-pianakaviana ao amin' ny ''Tenrecidae''  araka ny [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]]:

* ''Geogalinae'' &lt;small&gt;Trouessart, 1881&lt;/small&gt; (antoko: ''Geogale'') 
* ''Oryzorictinae'' &lt;small&gt;Dobson, 1882&lt;/small&gt; (antoko: ''Limnogale'', ''Microgale, Oryzorictes'')
* ''Potamogalinae'' &lt;small&gt;Allman, 1865&lt;/small&gt; (antoko: ''Micropotamogale, Potamogale'')
* ''Tenrecinae'' &lt;small&gt;Gray, 1821&lt;/small&gt; (antoko: ''Echinops'', ''Hemicentetes, Setifer'', ''Tenrec'')

=== Lisitry ny antoko ===

* ''Echinops'' &lt;small&gt;Martin, 1838&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Echinops telfairi]]'' -- tambotriky)
* ''Geogale'' &lt;small&gt;Milne-Edwards et Grandidier, 1872&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Geogale aurita]]'')
* ''[[Hemicentetes]]'' &lt;small&gt;Mivart, 1871&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Hemicentetes semispinosus]], [[Hemicentetes nigriceps]]'' -- ambiko, sora)
* ''Limnogale'' &lt;small&gt;Major, 1896&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Limnogale mergulus]]'')
* ''[[Microgale]]'' &lt;small&gt;Thomas, 1882&lt;/small&gt; (karazana: miisa manodididina ny 20, anisany ny ''[[Microgale mergulus]]'' -- voalavon-drano)
* ''[[Micropotamogale]]'' &lt;small&gt;Heim de Balsac, 1954&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Micropotamogale lamottei]], [[Micropotamogale ruwenzorii]]'')
* ''[[Oryzorictes]]'' &lt;small&gt;Grandidier, 1870&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Oryzorictes hova]], [[Oryzorictes tetradactylus]]'')
* ''Potamogale'' &lt;small&gt;Du Chaillu, 1860&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Potamogale velox]]'') 
* ''Setifer'' &lt;small&gt;Froriep (de), 1806&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Setifer setosus]]'' -- sokina)
* Tenrec &lt;small&gt;Lacépède, 1799&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Tenrec ecaudatus]]'' --  kelora, tandraka, trandraka)

=== Vondron-karazana misy eto Madagasikara ===
Indreto ny vondron-karazana misy eto [[Madagasikara]]:

== Faritra misy azy ==
Ny faritra anitana ny karazana amin' ny ''Tenrecidae'' dia voafetra ho eto [[Madagasikara]] sy ao [[Afrika Atsinanana]]. Ao anatin' ity fianakaviana ity, izay afaka nivoatra tamim-pilaminana teto Madagasikara, dia misy endrika maro izay mibodo akany ara-tontolo iainana onenan' ny fianakaviana hafa any an-faritra hafa eto an-tany izay miaina ambanin' ny tany na eny amin' ny tany anaty hazo na anaty rano.

== Jereo koa ==

* ''[[Hemicentetes|Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''
* ''[[Tambotriky]]''</text>
      <sha1>mv16uhq4tstx22rd7y7pxp2co7tzq5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136907</id>
      <parentid>1136905</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T16:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-96630-1</username>
        <id>38575</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1136907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2930" sha1="acgsgjeke7bbofeu9avggo38ua1wlv7" xml:space="preserve">[[Sary:Tanrek.jpg|vignette|348x348px|''Tenrec ecaudatus'']]
Ny '''''Tenrecidae''''' dia fianakaviana [[biby mampinono]] madinika, mpihinana [[bibikely]], ao amin' ny filaharana [[Afrosoricida]], sady hany iray ao amin' ny zana-pilaharana '''Tenrecommorpha'''. Ny fanasokajiana ny fianakaviana ''Tenrecidae'' dia iadian-kevitra amin' izao fotoana izao, saingy matetika izy io no apetraka ao amin' ny filaharana Afrosoricida. Mizara ho zana-pianakaviana efatra izy io. Hita ao [[Afrika Atsinanana]] ny sasany fa ny ankamaroan' ny karazana ao aminy dia tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]].

== Fanasokajiana anatiny ==

=== Lisitry ny zana-pianakaviana ===
Inty ny lisitry ny zana-pianakaviana ao amin' ny ''Tenrecidae''  araka ny [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]]:

* ''Geogalinae'' &lt;small&gt;Trouessart, 1881&lt;/small&gt; (antoko: ''Geogale'') 
* ''Oryzorictinae'' &lt;small&gt;Dobson, 1882&lt;/small&gt; (antoko: ''Limnogale'', ''Microgale, Oryzorictes'')
* ''Potamogalinae'' &lt;small&gt;Allman, 1865&lt;/small&gt; (antoko: ''Micropotamogale, Potamogale'')
* ''[[Tenrecinae]]'' &lt;small&gt;Gray, 1821&lt;/small&gt; (antoko: ''Echinops'', ''Hemicentetes, Setifer'', ''Tenrec'')

=== Lisitry ny antoko ===

* ''Echinops'' &lt;small&gt;Martin, 1838&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Echinops telfairi]]'' -- tambotriky)
* ''Geogale'' &lt;small&gt;Milne-Edwards et Grandidier, 1872&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Geogale aurita]]'')
* ''[[Hemicentetes]]'' &lt;small&gt;Mivart, 1871&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Hemicentetes semispinosus]], [[Hemicentetes nigriceps]]'' -- ambiko, sora)
* ''Limnogale'' &lt;small&gt;Major, 1896&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Limnogale mergulus]]'')
* ''[[Microgale]]'' &lt;small&gt;Thomas, 1882&lt;/small&gt; (karazana: miisa manodididina ny 20, anisany ny ''[[Microgale mergulus]]'' -- voalavon-drano)
* ''[[Micropotamogale]]'' &lt;small&gt;Heim de Balsac, 1954&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Micropotamogale lamottei]], [[Micropotamogale ruwenzorii]]'')
* ''[[Oryzorictes]]'' &lt;small&gt;Grandidier, 1870&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Oryzorictes hova]], [[Oryzorictes tetradactylus]]'')
* ''Potamogale'' &lt;small&gt;Du Chaillu, 1860&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Potamogale velox]]'') 
* ''Setifer'' &lt;small&gt;Froriep (de), 1806&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Setifer setosus]]'' -- sokina)
* Tenrec &lt;small&gt;Lacépède, 1799&lt;/small&gt; (karazana: ''[[Tenrec ecaudatus]]'' --  kelora, tandraka, trandraka)

=== Vondron-karazana misy eto Madagasikara ===
Indreto ny vondron-karazana misy eto [[Madagasikara]]:

== Faritra misy azy ==
Ny faritra anitana ny karazana amin' ny ''Tenrecidae'' dia voafetra ho eto [[Madagasikara]] sy ao [[Afrika Atsinanana]]. Ao anatin' ity fianakaviana ity, izay afaka nivoatra tamim-pilaminana teto Madagasikara, dia misy endrika maro izay mibodo akany ara-tontolo iainana onenan' ny fianakaviana hafa any an-faritra hafa eto an-tany izay miaina ambanin' ny tany na eny amin' ny tany anaty hazo na anaty rano.

== Jereo koa ==

* ''[[Hemicentetes|Sora]]''
* ''[[Trandraka]]''
* ''[[Sokina]]''
* ''[[Tambotriky]]''</text>
      <sha1>acgsgjeke7bbofeu9avggo38ua1wlv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299383</id>
    <redirect title="Setifer setosus" />
    <revision>
      <id>1136919</id>
      <timestamp>2026-04-30T17:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Sokina]] ho [[Setifer setosus]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="tp2jkocsfpanh6r5p0yia53lhygayf5" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Setifer setosus]]</text>
      <sha1>tp2jkocsfpanh6r5p0yia53lhygayf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fantsona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299384</id>
    <revision>
      <id>1136924</id>
      <timestamp>2026-04-30T18:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Zavatra natao ho fikorianan' ny ranoka na ny etona</comment>
      <origin>1136924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="536" sha1="6gl05esxxgm7j6cc1idr9holsn5ppdg" xml:space="preserve">Ny '''fatsona''' na '''fanjona''' dia zavatra miendrika [[varingarina]] sy hobok' aty sady lava izay natao ho fikorianan' ny [[ranoka]],  [[etona]], na [[vovoka]], ho fitaterana angovon-tsindry ([[rivotra]] voatsindry, [[eton-drano]], menaka, sns.), na ho fifanakalozana angovo amin' ny alalan' ny vatany (mpanakalo hafanana, mpanapariaka hafanana). Mety ho henjana na malafaka izy io. Ny rindrin' ny fantsona dia manasaraka ny ao anatiny amin' ny eo ivelany ary mamela ahafahana manatanteraka ireo fampiasana azy ireo.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>6gl05esxxgm7j6cc1idr9holsn5ppdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136925</id>
      <parentid>1136924</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanisy sary</comment>
      <origin>1136925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="lzou1nq342ydn5s8d09rdzd74wg8clt" xml:space="preserve">[[Sary:Metal tubes stored in a yard.jpg|vignette|360x360px|Toeram-pitahitizana fantsom-by]]
Ny '''fatsona''' na '''fanjona''' dia zavatra miendrika [[varingarina]] sy hobok' aty sady lava izay natao ho fikorianan' ny [[ranoka]],  [[etona]], na [[vovoka]], ho fitaterana angovon-tsindry ([[rivotra]] voatsindry, [[eton-drano]], menaka, sns.), na ho fifanakalozana angovo amin' ny alalan' ny vatany (mpanakalo hafanana, mpanapariaka hafanana). Mety ho henjana na malafaka izy io. Ny rindrin' ny fantsona dia manasaraka ny ao anatiny amin' ny eo ivelany ary mamela ahafahana manatanteraka ireo fampiasana azy ireo.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>lzou1nq342ydn5s8d09rdzd74wg8clt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136926</id>
      <parentid>1136925</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T18:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Tsipelina</comment>
      <origin>1136926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="h9p279lskgg22oyjyudg79q8sk9ck1e" xml:space="preserve">[[Sary:Metal tubes stored in a yard.jpg|vignette|360x360px|Toeram-pitahirizana fantsom-by]]
Ny '''fatsona''' na '''fanjona''' dia zavatra miendrika [[varingarina]] sy hobok' aty sady lava izay natao ho fikorianan' ny [[ranoka]],  [[etona]], na [[vovoka]], ho fitaterana angovon-tsindry ([[rivotra]] voatsindry, [[eton-drano]], menaka, sns.), na ho fifanakalozana angovo amin' ny alalan' ny vatany (mpanakalo hafanana, mpanapariaka hafanana). Mety ho henjana na malafaka izy io. Ny rindrin' ny fantsona dia manasaraka ny ao anatiny amin' ny eo ivelany ary mamela ahafahana manatanteraka ireo fampiasana azy ireo.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>h9p279lskgg22oyjyudg79q8sk9ck1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vovoka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299385</id>
    <redirect title="Vovo-tany" />
    <revision>
      <id>1136929</id>
      <timestamp>2026-04-30T18:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Vovoka]] ho [[Vovo-tany]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="pqdjjtm2hky1vivbsgu35plwf9p6yrp" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Vovo-tany]]</text>
      <sha1>pqdjjtm2hky1vivbsgu35plwf9p6yrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canarium</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299386</id>
    <revision>
      <id>1136933</id>
      <timestamp>2026-04-30T19:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Antokon-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Burseraceae</comment>
      <origin>1136933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4254" sha1="32tmtxtdg3jyybbyhnxjjfz8up36r25" xml:space="preserve">[[Sary:Canarium harveyi, leaves, fruits.jpg|vignette|360x360px|''Canarium harveyi'']]
Ny '''''Canarium''''' dia antokon-javamaniry ahitana hazo trôpikaly ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', indrindraindrindra atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary any amin' ny nosin' i [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]]. Be mpitia ny karazana ao aminy noho ny voany azo hanina sy mahavelona. Ho fanampin' ny fampiasana azy ho sakafo, ireo hazo ireo dia mamokatra dity manitra sarobidy izay efa nampiasaina hatry ny ela tamin' ny fanamboarana ranomanitra sy amin' ny fitsaboana nentim-paharazana. Ahitana karazana zavamaniry 120 eo ho eo ny ''Canarium'' araka ny fanasokajiana bôtanika ankehitriny, toy ny an' ny ''Kew Science''.

== Lisitry ny karazana ==
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny ''Canarium'':

* ''Canarium acutifolium''
* ''Canarium album''
* ''[[Canarium ampasindavae]]''
* ''Canarium apertum''
* ''Canarium arcuatum''
* ''Canarium asperum''
* ''Canarium australasicum''
* ''Canarium australianum''
* ''Canarium balansae''
* ''Canarium balsamiferum''
* ''Canarium batjanense''
* ''Canarium bengalense''
* ''[[Canarium betamponae]]''
* ''Canarium boivinii''
* ''Canarium bullatum''
* ''Canarium caudatum''
* ''Canarium cestracion''
* ''Canarium chinare''
* ''Canarium cinereum''
* ''Canarium compressum''
* ''Canarium copaliferum''
* ''Canarium decumanum''
* ''Canarium denticulatum''
* ''Canarium dichotomum''
* ''Canarium divergens''
* ''Canarium egregium''
* ''Canarium elegans''
* ''Canarium engleri''
* ''Canarium euphyllum''
* ''Canarium euryphyllum''
* ''Canarium ferrugineum''
* ''Canarium findens''
* ''Canarium fugax''
* ''Canarium fuscocalycinum''
* ''Canarium galokense''
* ''Canarium globosum''
* ''Canarium gracile''
* ''Canarium grandifolium''
* ''Canarium harveyi''
* ''Canarium hirsutum''
* ''Canarium indicum''
* ''Canarium indistinctum''
* ''Canarium intermedium''
* ''Canarium kaniense''
* ''Canarium karoense''
* ''Canarium kerrii''
* ''Canarium kinabaluense''
* ''Canarium kipella''
* ''Canarium kostermansii''
* ''Canarium lamianum''
* ''Canarium lamii''
* ''Canarium latistipulatum''
* ''Canarium liguliferum''
* ''Canarium littorale''
* ''Canarium lobocarpum''
* ''Canarium longistipulatum''
* ''Canarium luzonicum''
* ''Canarium lyi''
* ''Canarium macadamii''
* ''[[Canarium madagascariense]]''
* ''Canarium maluense''
* ''[[Canarium manongarivum]]''
* ''Canarium megacarpum''
* ''Canarium megalanthum''
* ''Canarium merrillii''
* ''[[Canarium moramangae]]''
* ''Canarium muelleri''
* ''Canarium multiflorum''
* ''Canarium multinervis''
* ''Canarium nitidifolium''
* ''Canarium obovatum''
* ''Canarium obtusifolium''
* ''Canarium odontophyllum''
* ''Canarium oleiferum''
* ''Canarium oleosum''
* ''Canarium ovatum''
* ''Canarium palawense''
* ''Canarium pallidum''
* ''Canarium paniculatum''
* ''Canarium parvum''
* ''Canarium patentinervium''
* ''Canarium perlisanum''
* ''Canarium pilicarpum''
* ''Canarium piloso-sylvestre''
* ''Canarium pilosum''
* ''Canarium pimeloides''
* ''Canarium planifolium''
* ''Canarium polyphyllum''
* ''Canarium pseudodecumanum''
* ''Canarium pseudopatentinervium''
* ''Canarium pseudopimela''
* ''Canarium pseudosumatranum''
* ''Canarium pulchrebracteatum''
* ''Canarium reniforme''
* ''Canarium rigidum''
* ''Canarium rotundifolium''
* ''Canarium salomonense''
* ''Canarium sarawakanum''
* ''Canarium schlechteri''
* ''Canarium scholasticum''
* ''Canarium schweinfurthii''
* ''Canarium strictum''
* ''Canarium subsidarium''
* ''Canarium subtilis''
* ''Canarium subulatum''
* ''Canarium sumatranum''
* ''Canarium sylvestre''
* ''Canarium thorelianum''
* ''Canarium tonkinense''
* ''Canarium tramdenum''
* ''Canarium trifoliolatum''
* ''Canarium trigonum''
* ''Canarium vanikoroense''
* ''Canarium velutinifolium''
* ''Canarium venosum''
* ''Canarium vitiense''
* ''Canarium vittatistipulatum''
* ''Canarium vrieseanum''
* ''Canarium vulgare''
* ''Canarium whitei''
* ''Canarium zeylanicum''

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
Indreto ny karazana ''Canarium'' misy eto [[Madagasikara]]:

* ''[[Canarium boivinii]]'' -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''[[Canarium madagascariense]]'' -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''[[Canarium pulchrebracteatum]]'' -- haramy, ramimainty</text>
      <sha1>32tmtxtdg3jyybbyhnxjjfz8up36r25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136934</id>
      <parentid>1136933</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazana misy eto Madagasikara</comment>
      <origin>1136934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5454" sha1="3tevu34r52r1bhzl43qjm98hn94wj6k" xml:space="preserve">[[Sary:Canarium harveyi, leaves, fruits.jpg|vignette|360x360px|''Canarium harveyi'']]
Ny '''''Canarium''''' dia antokon-javamaniry ahitana hazo trôpikaly ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', indrindraindrindra atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary any amin' ny nosin' i [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]]. Be mpitia ny karazana ao aminy noho ny voany azo hanina sy mahavelona. Ho fanampin' ny fampiasana azy ho sakafo, ireo hazo ireo dia mamokatra dity manitra sarobidy izay efa nampiasaina hatry ny ela tamin' ny fanamboarana ranomanitra sy amin' ny fitsaboana nentim-paharazana. Ahitana karazana zavamaniry 120 eo ho eo ny ''Canarium'' araka ny fanasokajiana bôtanika ankehitriny, toy ny an' ny ''Kew Science''.

== Lisitry ny karazana ==
Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny ''Canarium'':

* ''Canarium acutifolium''
* ''Canarium album''
* ''[[Canarium ampasindavae]]''
* ''Canarium apertum''
* ''Canarium arcuatum''
* ''Canarium asperum''
* ''Canarium australasicum''
* ''Canarium australianum''
* ''Canarium balansae''
* ''Canarium balsamiferum''
* ''Canarium batjanense''
* ''Canarium bengalense''
* ''[[Canarium betamponae]]''
* ''Canarium boivinii''
* ''Canarium bullatum''
* ''Canarium caudatum''
* ''Canarium cestracion''
* ''Canarium chinare''
* ''Canarium cinereum''
* ''Canarium compressum''
* ''Canarium copaliferum''
* ''Canarium decumanum''
* ''Canarium denticulatum''
* ''Canarium dichotomum''
* ''Canarium divergens''
* ''Canarium egregium''
* ''Canarium elegans''
* ''Canarium engleri''
* ''Canarium euphyllum''
* ''Canarium euryphyllum''
* ''Canarium ferrugineum''
* ''Canarium findens''
* ''Canarium fugax''
* ''Canarium fuscocalycinum''
* ''Canarium galokense''
* ''Canarium globosum''
* ''Canarium gracile''
* ''Canarium grandifolium''
* ''Canarium harveyi''
* ''Canarium hirsutum''
* ''Canarium indicum''
* ''Canarium indistinctum''
* ''Canarium intermedium''
* ''Canarium kaniense''
* ''Canarium karoense''
* ''Canarium kerrii''
* ''Canarium kinabaluense''
* ''Canarium kipella''
* ''Canarium kostermansii''
* ''Canarium lamianum''
* ''Canarium lamii''
* ''Canarium latistipulatum''
* ''Canarium liguliferum''
* ''Canarium littorale''
* ''Canarium lobocarpum''
* ''Canarium longistipulatum''
* ''Canarium luzonicum''
* ''Canarium lyi''
* ''Canarium macadamii''
* ''[[Canarium madagascariense]]''
* ''Canarium maluense''
* ''[[Canarium manongarivum]]''
* ''Canarium megacarpum''
* ''Canarium megalanthum''
* ''Canarium merrillii''
* ''[[Canarium moramangae]]''
* ''Canarium muelleri''
* ''Canarium multiflorum''
* ''Canarium multinervis''
* ''Canarium nitidifolium''
* ''Canarium obovatum''
* ''Canarium obtusifolium''
* ''Canarium odontophyllum''
* ''Canarium oleiferum''
* ''Canarium oleosum''
* ''Canarium ovatum''
* ''Canarium palawense''
* ''Canarium pallidum''
* ''Canarium paniculatum''
* ''Canarium parvum''
* ''Canarium patentinervium''
* ''Canarium perlisanum''
* ''Canarium pilicarpum''
* ''Canarium piloso-sylvestre''
* ''Canarium pilosum''
* ''Canarium pimeloides''
* ''Canarium planifolium''
* ''Canarium polyphyllum''
* ''Canarium pseudodecumanum''
* ''Canarium pseudopatentinervium''
* ''Canarium pseudopimela''
* ''Canarium pseudosumatranum''
* ''Canarium pulchrebracteatum''
* ''Canarium reniforme''
* ''Canarium rigidum''
* ''Canarium rotundifolium''
* ''Canarium salomonense''
* ''Canarium sarawakanum''
* ''Canarium schlechteri''
* ''Canarium scholasticum''
* ''Canarium schweinfurthii''
* ''Canarium strictum''
* ''Canarium subsidarium''
* ''Canarium subtilis''
* ''Canarium subulatum''
* ''Canarium sumatranum''
* ''Canarium sylvestre''
* ''Canarium thorelianum''
* ''Canarium tonkinense''
* ''Canarium tramdenum''
* ''Canarium trifoliolatum''
* ''Canarium trigonum''
* ''Canarium vanikoroense''
* ''Canarium velutinifolium''
* ''Canarium venosum''
* ''Canarium vitiense''
* ''Canarium vittatistipulatum''
* ''Canarium vrieseanum''
* ''Canarium vulgare''
* ''Canarium whitei''
* ''Canarium zeylanicum''

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
Misy karazana ''Canarium'' miisa 33 eto [[Madagasikara]], ka ny 27 amin' ireo dianofaritana vao haingana. Io haren-tany io dia mahatonga ny nosy ho ivon'ny fahasamihafàna ho an' ity karazana ity maneran-tany. Indreto ireo karazana ireo [[Madagasikara]]:

* ''[[Canarium ampasindavae]]''
* ''Canarium angulatum''
* ''Canarium arcuatum''
* ''[[Canarium betamponae]]''
* ''[[Canarium boivinii]]'' -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''Canarium bullatum''
* ''Canarium compressum''
* ''Canarium egregium''
* ''Canarium elegans''
* ''Canarium ferrugineum''
* ''Canarium findens''
* ''Canarium fugax''
* ''Canarium galokense''
* ''Canarium globosum''
* ''Canarium lamianum''
* ''Canarium lobocarpum''
* ''Canarium longistipulatum''
* ''[[Canarium madagascariense]]'' -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''[[Canarium manongarivum]]''
* ''[[Canarium moramangae]]''
* ''Canarium multinerve''
* ''Canarium nitidifolium''
* ''Canarium obovatum''
* ''Canarium obtusifolium''
* ''Canarium pallidum''
* ''Canarium perrieri''
* ''Canarium pilicarpum''
* ''Canarium planifolium''
* ''Canarium polyphyllum''
* ''[[Canarium pulchrebracteatum]]'' -- haramy, ramimainty
* ''Canarium scholasticum''
* ''Canarium serrulatum''
* ''Canarium unifoliolatum''
* ''Canarium velutinifolium''

== Jereo koa ==

* [[Haramy]] &lt;small&gt;(''Canarium boivinii, Canarium madagascariense, Canarium pulchrebracteatum, Symphonia louvelii, Symphonia tanalensis, Symphonia verrucosa'')&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>3tevu34r52r1bhzl43qjm98hn94wj6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136938</id>
      <parentid>1136934</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitry ny karazana</comment>
      <origin>1136938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10602" sha1="lxnssaux2sodi6ln5hfi2tzi20417b7" xml:space="preserve">[[Sary:Canarium harveyi, leaves, fruits.jpg|vignette|360x360px|''Canarium harveyi'']]
Ny '''''Canarium''''' dia antokon-javamaniry ahitana hazo trôpikaly ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', indrindraindrindra atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary any amin' ny nosin' i [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]]. Be mpitia ny karazana ao aminy noho ny voany azo hanina sy mahavelona. Ho fanampin' ny fampiasana azy ho sakafo, ireo hazo ireo dia mamokatra dity manitra sarobidy izay efa nampiasaina hatry ny ela tamin' ny fanamboarana ranomanitra sy amin' ny fitsaboana nentim-paharazana. Ahitana karazana zavamaniry 120 eo ho eo ny ''Canarium'' araka ny fanasokajiana bôtanika ankehitriny, toy ny an' ny ''Kew Science''.

== Lisitry ny karazana ==
Tamin' ny Janoary 2024, ny ''[[Plants of the World Online]]'' dia manaiky karazana 121. Ny fampahafantarana fohy momba ny fari-pitsinjaran' ny karazana ao aminy dia avy amin' ny ''[[Flora Malesiana]]'', ny ''[[Flora of China]]'' (andian-dahatsoratra), ny rafitra fampahalalam-baovao ''[[Australian Tropical Rainforest Plants]]'', ary ''Plants of the World Online''.

* ''Canarium acutifolium'' (DC.) Merr. – New Guinea, Maluku, Sulawesi, New Britain, New Ireland, Bougainville, Qld Australia
* ''Canarium album'' (Lour.) DC. Chinese white olive (橄欖) – Taiwan, S China, Vietnam
* ''[[Canarium ampasindavae]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium apertum'' H.J.Lam – Sumatra, Malay Peninsula, Borneo
* ''[[Canarium arcuatum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium asperum'' Benth. – New Guinea, Maluku, Sulawesi, Philippines, Borneo, Java, Sumbawa, Sumba, Flores, Timor, Solomon Is.,
* ''Canarium australasicum'' (F.M.Bailey) Leenh. – Qld, NSW, Australia endemic
* ''Canarium australianum'' F.Muell. – New Guinea, Qld, NT, WA, Australia
* ''Canarium balansae'' Engl. – New Caledonia endemic
* ''Canarium balsamiferum'' Willd. – Maluku, Sulawesi
* ''Canarium batjanense'' Leenh. – Maluku
* ''Canarium bengalense'' Roxb. – India, Burma, Laos, Thailand, S China
* ''[[Canarium betamponae]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium boivinii]]'' Engl. – northeastern Madagascar
* ''Canarium bullatum'' (Leenh.) Daly, Raharim. &amp; Federman – northern and northeastern Madagascar
* ''Canarium caudatum'' King – Sumatra, Malay Peninsula, Borneo
* ''Canarium cestracion'' Leenh. – E New Guinea
* ''Canarium chinare'' Grutt. &amp; H.J.Lam – Solomon Is., Admiralty Is.
* ''Canarium cinereum'' Guillaumin – Vietnam
* ''[[Canarium compressum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium copaliferum'' A.Chev. – Vietnam
* ''Canarium decumanum'' Gaertn. – E Borneo, Maluku, New Guinea, Sulawesi
* ''Canarium denticulatum'' Blume – Andaman Is., Burma, Sumatra, Malay Penin., Java, Borneo, Philippines
* ''Canarium dichotomum'' (Blume) Miq. – Sumatra, Borneo
* ''Canarium divergens'' Engl. – Borneo
* ''[[Canarium egregium]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium elegans]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman — Madagascar
* ''Canarium engleri'' H.J.Lam – Vietnam
* ''Canarium euphyllum'' Kurz – Andaman Is.
* ''Canarium euryphyllum'' G.Perkins – Philippines
* ''[[Canarium ferrugineum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium findens]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium fugax]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium fuscocalycinum'' Stapf ex Ridl. – Borneo
* ''[[Canarium galokense]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium globosum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium gracile'' Engl. – Philippines
* ''Canarium grandifolium'' (Ridl.) H.J.Lam – Malay Peninsula
* ''Canarium harveyi'' Seem. – Fiji, Niue, Santa Cruz Islands, Solomon Islands, Tonga, Vanuatu, Wallis and Futuna
* ''Canarium hirsutum'' Willd. – New Guinea to throughout Malesia, Solomon Is., Palau
* ''Canarium indicum'' L. – New Guinea, New Britain, New Ireland, Solomon Is., Vanuatu, Maluku, Sulawesi
* ''[[Canarium indistinctum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium intermedium'' H.J.Lam – S Sumatra
* ''Canarium kaniense'' Lauterb. – New Guinea
* ''Canarium karoense'' H.J.Lam – N Sumatra
* ''Canarium kerrii'' Craib – Thailand
* ''Canarium kinabaluense'' Leenh. – N Borneo
* ''Canarium kipella'' (Blume) Miq. – W Java
* ''Canarium kostermansii'' Leenh. – Borneo
* ''[[Canarium lamianum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium lamii'' Leenh. – New Guinea
* ''Canarium latistipulatum'' Ridl. – Borneo
* ''Canarium liguliferum'' Leenh. – Solomon Islands (Rob Roy Island)
* ''Canarium littorale'' Blume – Indo-China, Sumatra, Malay Peninsula, Java, Borneo
* ''[[Canarium lobocarpum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium longistipulatum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium luzonicum'' (Blume) A.Gray – Philippines
* ''Canarium lyi'' C.D.Dai &amp; Yakovlev – Vietnam
* ''Canarium macadamii'' Leenh. – New Guinea
* ''[[Canarium madagascariense]]'' Engl. – Madagascar (Nosy Bé)
* ''Canarium maluense'' Lauterb. – Sulawesi, Maluku, New Guinea, Borneo
* ''Canarium manii'' King – Andaman and Nicobar Islands, Myanmar
* ''[[Canarium manongarivum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium megacarpum'' Leenh. – New Guinea
* ''Canarium megalanthum'' Merr. – Sumatra, Malay Peninsula, Borneo
* ''Canarium merrillii'' H.J.Lam – Borneo
* ''Canarium muelleri'' F.M.Bailey – Queensland endemic, Australia
* ''[[Canarium multiflorum]]'' Engl. – Madagascar
* ''[[Canarium multinerve]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium nitidifolium]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium obovatum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium obtusifolium]]'' Scott Elliot – eastern Madagascar
* ''Canarium odontophyllum'' Miq. – Sumatra, Borneo, Philippines (Palawan)
* ''Canarium oleiferum'' Baill. – New Caledonia endemic
* ''Canarium oleosum'' (Lam.) Engl. – New Guinea, New Britain, Timor, Maluku, Sulawesi
* ''Canarium ovatum'' Engl. – Philippines, cultivated Asia–Pacific
* ''[[Canarium pallidum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium paniculatum'' (Lam.) Benth. ex Engl. – Mauritius
* ''Canarium parvum'' Leenh. – S China, Vietnam
* ''Canarium patentinervium'' Miq. – Sumatra, Malay Peninsula, Banka, Borneo
* ''Canarium perlisanum'' Leenh. – Malay Peninsula (Perlis)
* ''[[Canarium pilicarpum]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – northern and east-northeastern Madagascar
* ''Canarium pilososylvestre'' Leenh. – W New Guinea
* ''Canarium pilosum'' A.W.Benn. – Sumatra, Malay Peninsula, Borneo
** subsp. ''borneensis'' Leenh. – Borneo
* ''Canarium pimela'' K.D.Koenig Chinese black olive (乌榄) – Vietnam, Cambodia, Laos, S China
* ''[[Canarium planifolium]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium polyphyllum'' K.Schum. – New Guinea
* ''Canarium pseudodecumanum'' Hochr. – Sumatra, Malay Peninsula, Borneo
* ''Canarium pseudopatentinervium'' H.J.Lam – S Sumatra, Banka, Borneo
* ''Canarium pseudopimela'' Kochummen – Borneo (Sarawak)
* ''Canarium pseudosumatranum'' Leenh. – Malay Peninsula
* ''[[Canarium pulchrebracteatum]]'' Guillaumin – eastern Madagascar
* ''Canarium reniforme'' Kochummen &amp; Whitmore – Peninsular Malaysia
* ''Canarium resiniferum'' Bruce ex King – Assam and Bangladesh
* ''Canarium rigidum'' (Blume) Zipp. ex Miq. – New Guinea
* ''Canarium rotundifolium'' Guillaumin – Cambodia and Vietnam
* ''Canarium salomonense'' B.L.Burtt – New Guinea and Solomon Islands
* ''Canarium sarawakanum'' Kochummen – Borneo (Sarawak)
* ''Canarium schweinfurthii'' Engl. – African canarium; from Nigeria and Angola to Uganda
* ''Canarium sikkimense'' King – Sikkim
* ''Canarium strictum'' Roxb. – India, Burma, S China
* ''[[Canarium subsidarium]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''[[Canarium subtile]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium subulatum'' Guillaumin – Thailand, Vietnam, Cambodia, Laos, S China
* ''Canarium sumatranum'' Boerl. &amp; Koord. – Sumatra, Malay Peninsula
* ''Canarium sylvestre'' Gaertn. – New Guinea, Maluku
* ''Canarium thorelianum'' Guillaumin – Cambodia and Vietnam
* ''Canarium trifoliolatum'' Engl. – New Caledonia endemic
* ''Canarium trigonum'' H.J.Lam – Sulawesi
* ''Canarium vanikoroense'' Leenh. – Fiji, Santa Cruz Islands, Vanuatu, and Wallis and Futuna
* ''[[Canarium velutinifolium]]'' Daly, Raharim. &amp; Federman – Madagascar
* ''Canarium venosum'' Craib – Thailand
* ''Canarium vitiense'' A.Gray – Fiji, Solomon Is., Samoa, Tonga, New Guinea, Bismarck Arch., Admiralty Is., Louisiade Arch., Torres Strait I's, Qld Australia
* ''Canarium vittatistipulatum'' Guillaumin – Vietnam
* ''Canarium vrieseanum'' Engl. – Philippines, Sulawesi
* ''Canarium vulgare'' Leenh. – Flores, Timor, Sulawesi, Maluku
* ''Canarium whitei'' Guillaumin – New Caledonia endemic
* ''Canarium zeylanicum'' (Retz.) Blume – Sri Lanka

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
Misy karazana ''Canarium'' miisa 33 eto [[Madagasikara]], ka ny 27 amin' ireo dianofaritana vao haingana. Io haren-tany io dia mahatonga ny nosy ho ivon'ny fahasamihafàna ho an' ity karazana ity maneran-tany. Indreto ireo karazana ireo [[Madagasikara]]:

* ''[[Canarium ampasindavae]]''
* ''Canarium angulatum''
* ''Canarium arcuatum''
* ''[[Canarium betamponae]]''
* ''[[Canarium boivinii]]'' -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''Canarium bullatum''
* ''Canarium compressum''
* ''Canarium egregium''
* ''Canarium elegans''
* ''Canarium ferrugineum''
* ''Canarium findens''
* ''Canarium fugax''
* ''Canarium galokense''
* ''Canarium globosum''
* ''Canarium lamianum''
* ''Canarium lobocarpum''
* ''Canarium longistipulatum''
* ''[[Canarium madagascariense]]'' -- aramy, haramy, ramy, tambazotse
* ''[[Canarium manongarivum]]''
* ''[[Canarium moramangae]]''
* ''Canarium multinerve''
* ''Canarium nitidifolium''
* ''Canarium obovatum''
* ''Canarium obtusifolium''
* ''Canarium pallidum''
* ''Canarium perrieri''
* ''Canarium pilicarpum''
* ''Canarium planifolium''
* ''Canarium polyphyllum''
* ''[[Canarium pulchrebracteatum]]'' -- haramy, ramimainty
* ''Canarium scholasticum''
* ''Canarium serrulatum''
* ''Canarium unifoliolatum''
* ''Canarium velutinifolium''

== Jereo koa ==

* [[Haramy]] &lt;small&gt;(''Canarium boivinii, Canarium madagascariense, Canarium pulchrebracteatum, Symphonia louvelii, Symphonia tanalensis, Symphonia verrucosa'')&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>lxnssaux2sodi6ln5hfi2tzi20417b7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ambilobea madagascariensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299387</id>
    <revision>
      <id>1136935</id>
      <timestamp>2026-04-30T20:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Burseraceae</comment>
      <origin>1136935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="o8u35citwoyyt77pn4jmqbwqv4ahugv" xml:space="preserve">Ny '''''Ambilobea madagascariensis''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', izay karazana tokana ao amin' ny antoko '''''Ambilobea'''''. Any avaratr' i [[Madagasikara]] ity hazo ity izay miavaka amin' ny havany akaiky, toa ny ''[[Canarium]]'', noho ny firafitry ny voniny sy ny voany miavaka.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>o8u35citwoyyt77pn4jmqbwqv4ahugv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136936</id>
      <parentid>1136935</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Ambilobea]] ho [[Ambilobea madagascariensis]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="o8u35citwoyyt77pn4jmqbwqv4ahugv" xml:space="preserve">Ny '''''Ambilobea madagascariensis''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', izay karazana tokana ao amin' ny antoko '''''Ambilobea'''''. Any avaratr' i [[Madagasikara]] ity hazo ity izay miavaka amin' ny havany akaiky, toa ny ''[[Canarium]]'', noho ny firafitry ny voniny sy ny voany miavaka.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>o8u35citwoyyt77pn4jmqbwqv4ahugv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ambilobea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299388</id>
    <redirect title="Ambilobea madagascariensis" />
    <revision>
      <id>1136937</id>
      <timestamp>2026-04-30T20:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Ambilobea]] ho [[Ambilobea madagascariensis]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="0o1swl15orxu5zfvq294w8u7sbxtyfp" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Ambilobea madagascariensis]]</text>
      <sha1>0o1swl15orxu5zfvq294w8u7sbxtyfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pseudodacryodes leonardiana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299389</id>
    <revision>
      <id>1136939</id>
      <timestamp>2026-04-30T20:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Burseraceae</comment>
      <origin>1136939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="bvumdx8skt0pdr1ar6t3d0cm1lkamfa" xml:space="preserve">Ny '''''Pseudodacryodes leonardiana''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', izay karazana tokana ao amin' ny antoko '''''Pseudodacryodes''''' any amin' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ity hazo ity.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>bvumdx8skt0pdr1ar6t3d0cm1lkamfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136940</id>
      <parentid>1136939</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Pseudodacryodes]] ho [[Pseudodacryodes leonardiana]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="bvumdx8skt0pdr1ar6t3d0cm1lkamfa" xml:space="preserve">Ny '''''Pseudodacryodes leonardiana''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', izay karazana tokana ao amin' ny antoko '''''Pseudodacryodes''''' any amin' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ity hazo ity.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>bvumdx8skt0pdr1ar6t3d0cm1lkamfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pseudodacryodes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299390</id>
    <redirect title="Pseudodacryodes leonardiana" />
    <revision>
      <id>1136941</id>
      <timestamp>2026-04-30T20:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Pseudodacryodes]] ho [[Pseudodacryodes leonardiana]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="39dc17tfhdsru24pon0m8n6brk41ioh" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Pseudodacryodes leonardiana]]</text>
      <sha1>39dc17tfhdsru24pon0m8n6brk41ioh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rosselia bracteata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299391</id>
    <revision>
      <id>1136942</id>
      <timestamp>2026-04-30T20:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Burseraceae</comment>
      <origin>1136942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="15aryq72zubdmwxarm357w77bs9wqnd" xml:space="preserve">
Ny '''''Rosselia bracteata''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', izay karazana tokana ao amin' ny antoko '''''Rosselia'''''  any [[Ginea Vaovao]] ity hazo ity.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>15aryq72zubdmwxarm357w77bs9wqnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136943</id>
      <parentid>1136942</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Rosselia]] ho [[Rosselia bracteata]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="15aryq72zubdmwxarm357w77bs9wqnd" xml:space="preserve">
Ny '''''Rosselia bracteata''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', izay karazana tokana ao amin' ny antoko '''''Rosselia'''''  any [[Ginea Vaovao]] ity hazo ity.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>15aryq72zubdmwxarm357w77bs9wqnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136945</id>
      <parentid>1136943</parentid>
      <timestamp>2026-04-30T20:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1136945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="awr6j2i5v4oivpa6e7l39fq5s86z4rw" xml:space="preserve">
Ny '''''Rosselia bracteata''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Burseraceae]]'', izay karazana tokana ao amin' ny antoko '''''Rosselia'''''  any [[Papoazia-Ginea-Vaovao|Papoazia-Ginea Vaovao]] ity hazo ity.

== Jereo koa ==</text>
      <sha1>awr6j2i5v4oivpa6e7l39fq5s86z4rw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rosselia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299392</id>
    <redirect title="Rosselia bracteata" />
    <revision>
      <id>1136944</id>
      <timestamp>2026-04-30T20:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Rosselia]] ho [[Rosselia bracteata]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="njibnkidn98h5wk4zyvedjo3d8m6pk2" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Rosselia bracteata]]</text>
      <sha1>njibnkidn98h5wk4zyvedjo3d8m6pk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eric Barone</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299393</id>
    <revision>
      <id>1136949</id>
      <timestamp>2026-05-01T05:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliffa Rezha</username>
        <id>39453</id>
      </contributor>
      <comment>Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349638534|Eric Barone]]&quot;</comment>
      <origin>1136949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="5kdtwwqc0lmpb3179gushg2mgx7zgst" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|image=Hackfort 2019 - Conversations with Eric Barone 09 (cropped).jpg}}{{Authority control}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]]</text>
      <sha1>5kdtwwqc0lmpb3179gushg2mgx7zgst</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136950</id>
      <parentid>1136949</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T05:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliffa Rezha</username>
        <id>39453</id>
      </contributor>
      <origin>1136950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="866" sha1="spfmdglkhobw4tri8ea0x0pf3pegzc4" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|image=Hackfort 2019 - Conversations with Eric Barone 09 (cropped).jpg}}

'''Eric Lorenz Barone''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|title=Auburn-area students to graduate from UW on Saturday|date=2011-06-06|website=Auburn Reporter|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213172025/https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|archive-date=December 13, 2024|access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/transcripts/nx-s1-5217754|title=The creator of video game 'Stardew Valley' talks its legacy and future|last=Summers|first=Juana|date=2024-12-19|website=[[NPR]]|language=en|access-date=2025-05-19}}&lt;/ref&gt;

{{Authority control}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]]</text>
      <sha1>spfmdglkhobw4tri8ea0x0pf3pegzc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136951</id>
      <parentid>1136950</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T05:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliffa Rezha</username>
        <id>39453</id>
      </contributor>
      <origin>1136951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1631" sha1="30qy1ivixc8ablr6cg2bplwwghxqv2o" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|image=Hackfort 2019 - Conversations with Eric Barone 09 (cropped).jpg}}

'''Eric Lorenz Barone''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|title=Auburn-area students to graduate from UW on Saturday|date=2011-06-06|website=Auburn Reporter|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213172025/https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|archive-date=December 13, 2024|access-date=2024-12-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/transcripts/nx-s1-5217754|title=The creator of video game 'Stardew Valley' talks its legacy and future|last=Summers|first=Juana|date=2024-12-19|website=[[NPR]]|language=en|access-date=2025-05-19}}&lt;/ref&gt;Teraka tamin’ny 3 Desambra 1987, fantatra amin’ny anarana matihanina hoe ConcernedApe, dia mpamorona lalao video sy mpitendry mozika Amerikana.

Izy no tena malaza noho ny namoronany irery ny lalao video Stardew Valley tamin’ny taona 2016. Eric Barone, mpamorona lalao video manana mari-pahaizana amin’ny siansa informatika, no nikarakara ny lafiny rehetra amin’ilay lalao, manomboka amin’ny fanoratana kaody ka hatramin’ny famoronana ny mozika ao anatiny. Niasa irery izy tamin’ny fanavaozana ilay lalao nandritra ny taona maro taorian’ny nivoahany, ary avy eo dia nanangona ekipa kely hanampy amin’ny fampandrosoana bebe kokoa.

Mbola manohana hatrany ny Stardew Valley izy sady miasa amin’ny tetikasany manaraka, dia ny Haunted Chocolatier.

{{Authority control}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]]</text>
      <sha1>30qy1ivixc8ablr6cg2bplwwghxqv2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Papangohazo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299394</id>
    <revision>
      <id>1136954</id>
      <timestamp>2026-05-01T07:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Kilalao ampanidinina eny amin' ny rivotra</comment>
      <origin>1136954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="493" sha1="97t1e008sv5h2khjwj9tiwxzoj7tuoa" xml:space="preserve">Ny '''papangohazo''', na '''sarimpapango''' na '''papango''' fotsiny, dia kilalao mitapelaka sy maivana vita amin' ny [[taratasy]] henjana na [[baoritra]] maivana sady manify na [[lamba]] na [[selôfanina]], matetika mitarehim-[[papango]] mivelatra elatra na amin' ny endrika hafa, ary alefa hoentin' ny [[rivotra]] mba hanidina any ambony nefa asiana kofehy tokana na maro mba hitanana azy tsy ho lasan' ny rivotra sy hahafahana mamilivily sy mampihetsika azy.

== Jereo koa ==

* [[Kilalao]]</text>
      <sha1>97t1e008sv5h2khjwj9tiwxzoj7tuoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136955</id>
      <parentid>1136954</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T07:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanisy sary</comment>
      <origin>1136955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="562" sha1="5xv5ycpx1qw3dlx4lgl1mb7s0eskh3l" xml:space="preserve">[[Sary:4A3A4527.jpg|vignette|356x356px|Ankizy mihazona papangohazo]]
Ny '''papangohazo''', na '''sarimpapango''' na '''papango''' fotsiny, dia kilalao mitapelaka sy maivana vita amin' ny [[taratasy]] henjana na [[baoritra]] maivana sady manify na [[lamba]] na [[selôfanina]], matetika mitarehim-[[papango]] mivelatra elatra na amin' ny endrika hafa, ary alefa hoentin' ny [[rivotra]] mba hanidina any ambony nefa asiana kofehy tokana na maro mba hitanana azy tsy ho lasan' ny rivotra sy hahafahana mamilivily sy mampihetsika azy.

== Jereo koa ==

* [[Kilalao]]</text>
      <sha1>5xv5ycpx1qw3dlx4lgl1mb7s0eskh3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kilalao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299395</id>
    <revision>
      <id>1136958</id>
      <timestamp>2026-05-01T07:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Kilalao]] ho [[Lalao]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="99xirh4uqnjzcr9c79vzooa7wo0eo9j" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Lalao]]</text>
      <sha1>99xirh4uqnjzcr9c79vzooa7wo0eo9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136965</id>
      <parentid>1136958</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T08:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Zavatra azo tsapain-tanana izay ampiasaina sy kirakiraina amin' ny filalaovana</comment>
      <origin>1136965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="44mxjsl49gwvolfi1d7f3p0gs3e3ulh" xml:space="preserve">Ny '''kilalao''' dia zavatra azo tsapain-tanana izay ampiasaina sy kirakiraina amin' ny [[lalao]] sy ny  [[fialam-boly]] na ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]].

Ny kilalao dia matetika mifandray amin' ny [[ankizy]] na ny [[biby fiompy]], saingy misy koa ny [[olon-dehibe]] sy ny biby hafa sasany izay mampiasa kilalao. Betsaka ny zavatra azo atao kilalao, fa ny zavatra sasany vokarina ho an' ny tanjona hafa dia azo ampiasaina ho kilalao ihany koa.

Tamin' ny fiandohan' ny sivilizasionan' olombelona no niandohan' ny kilalao: [[saribakoly]] mampiseho ankizy sy biby ary miaramila, ary koa sarin' ny fitaovana ampiasain' ny olon-dehibe, hita any amin' ny toeram-panaovam-pikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]].

Ny kilalao sy ny [[lalao]], amin' ny ankapobeny, dia manana anjara asa lehibe rehefa ampiasaina amin' ny fianarana: manana anjara asa fanabeazana izy ireo, saingy mety ho ankolaka (mba handrefesana ny hakingana, ny faharetana, ny fahaizana mampifandanja, ny fahalalana, ny faharanitan-tsaina azo ampiharina, ny fiaraha-miasa amin' ny samy mpiara-milalao, sns.). Mampiasa kilalao sy lalao ny ankizy mba hahitany ny maha izy azy, ùba hanampy ny vatany hitombo, mba hianatra momba ny antony sy ny vokatry ny hatsika ataony, mba hikaroka ny fifandraisana isan-karazany ary mba hampihatra fahaiza-manao ilainy rehefa lehibe.  Mampiasa kilalao sy lalao ny olon-dehibe mba hanamafisana ny fifamatorana ara-piarahamonina, mba hampianarana, mba hahatsiarovany ny fahatanorany, mba hamantatra ny maha-izy azy, hampihatra ny sainy sy ny vatany, hikarohana ny fifandraisana, mba hampihatra fahaiza-manao, ary mba hampisy tsiro ny sehatra iainany.

Tsy ho an' ny fialamboly fotsiny ny kilalao, ary misy fiantraikany lalina eo amin' ny fiainana ny fomba fampiasana azy. Ny kilalao sasany dia natao indrindra ho an' ny fanangonana ihany fa tsy natao holalaovina.</text>
      <sha1>44mxjsl49gwvolfi1d7f3p0gs3e3ulh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136966</id>
      <parentid>1136965</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T08:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanisy sary</comment>
      <origin>1136966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1952" sha1="s8sflacqw78uj94uoaw7sdcs6ykmpcg" xml:space="preserve">[[Sary:King Scooter, STS Japan 1955 (32799156708).jpg|vignette|337x337px|Kilalao]]
Ny '''kilalao''' dia zavatra azo tsapain-tanana izay ampiasaina sy kirakiraina amin' ny [[lalao]] sy ny  [[fialam-boly]] na ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]].

Ny kilalao dia matetika mifandray amin' ny [[ankizy]] na ny [[biby fiompy]], saingy misy koa ny [[olon-dehibe]] sy ny biby hafa sasany izay mampiasa kilalao. Betsaka ny zavatra azo atao kilalao, fa ny zavatra sasany vokarina ho an' ny tanjona hafa dia azo ampiasaina ho kilalao ihany koa.

Tamin' ny fiandohan' ny sivilizasionan' olombelona no niandohan' ny kilalao: [[saribakoly]] mampiseho ankizy sy biby ary miaramila, ary koa sarin' ny fitaovana ampiasain' ny olon-dehibe, hita any amin' ny toeram-panaovam-pikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]].

Ny kilalao sy ny [[lalao]], amin' ny ankapobeny, dia manana anjara asa lehibe rehefa ampiasaina amin' ny fianarana: manana anjara asa fanabeazana izy ireo, saingy mety ho ankolaka (mba handrefesana ny hakingana, ny faharetana, ny fahaizana mampifandanja, ny fahalalana, ny faharanitan-tsaina azo ampiharina, ny fiaraha-miasa amin' ny samy mpiara-milalao, sns.). Mampiasa kilalao sy lalao ny ankizy mba hahitany ny maha izy azy, ùba hanampy ny vatany hitombo, mba hianatra momba ny antony sy ny vokatry ny hatsika ataony, mba hikaroka ny fifandraisana isan-karazany ary mba hampihatra fahaiza-manao ilainy rehefa lehibe.  Mampiasa kilalao sy lalao ny olon-dehibe mba hanamafisana ny fifamatorana ara-piarahamonina, mba hampianarana, mba hahatsiarovany ny fahatanorany, mba hamantatra ny maha-izy azy, hampihatra ny sainy sy ny vatany, hikarohana ny fifandraisana, mba hampihatra fahaiza-manao, ary mba hampisy tsiro ny sehatra iainany.

Tsy ho an' ny fialamboly fotsiny ny kilalao, ary misy fiantraikany lalina eo amin' ny fiainana ny fomba fampiasana azy. Ny kilalao sasany dia natao indrindra ho an' ny fanangonana ihany fa tsy natao holalaovina.</text>
      <sha1>s8sflacqw78uj94uoaw7sdcs6ykmpcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136967</id>
      <parentid>1136966</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T08:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1951" sha1="qqeb0x2g3tdyyjza2cscsenf4qcisz8" xml:space="preserve">[[Sary:King Scooter, STS Japan 1955 (32799156708).jpg|vignette|337x337px|Kilalao]]
Ny '''kilalao''' dia zavatra azo tsapain-tanana izay ampiasaina sy kirakiraina amin' ny [[lalao]] sy ny  [[fialam-boly]] na ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]]. Ny kilalao dia matetika mifandray amin' ny [[ankizy]] na ny [[biby fiompy]], saingy misy koa ny [[olon-dehibe]] sy ny biby hafa sasany izay mampiasa kilalao. Betsaka ny zavatra azo atao kilalao, fa ny zavatra sasany vokarina ho an' ny tanjona hafa dia azo ampiasaina ho kilalao ihany koa.

Tamin' ny fiandohan' ny sivilizasionan' olombelona no niandohan' ny kilalao: [[saribakoly]] mampiseho ankizy sy biby ary miaramila, ary koa sarin' ny fitaovana ampiasain' ny olon-dehibe, hita any amin' ny toeram-panaovam-pikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]].

Ny kilalao sy ny [[lalao]], amin' ny ankapobeny, dia manana anjara asa lehibe rehefa ampiasaina amin' ny fianarana: manana anjara asa fanabeazana izy ireo, saingy mety ho ankolaka (mba handrefesana ny hakingana, ny faharetana, ny fahaizana mampifandanja, ny fahalalana, ny faharanitan-tsaina azo ampiharina, ny fiaraha-miasa amin' ny samy mpiara-milalao, sns.). Mampiasa kilalao sy lalao ny ankizy mba hahitany ny maha izy azy, ùba hanampy ny vatany hitombo, mba hianatra momba ny antony sy ny vokatry ny hatsika ataony, mba hikaroka ny fifandraisana isan-karazany ary mba hampihatra fahaiza-manao ilainy rehefa lehibe.  Mampiasa kilalao sy lalao ny olon-dehibe mba hanamafisana ny fifamatorana ara-piarahamonina, mba hampianarana, mba hahatsiarovany ny fahatanorany, mba hamantatra ny maha-izy azy, hampihatra ny sainy sy ny vatany, hikarohana ny fifandraisana, mba hampihatra fahaiza-manao, ary mba hampisy tsiro ny sehatra iainany.

Tsy ho an' ny fialamboly fotsiny ny kilalao, ary misy fiantraikany lalina eo amin' ny fiainana ny fomba fampiasana azy. Ny kilalao sasany dia natao indrindra ho an' ny fanangonana ihany fa tsy natao holalaovina.</text>
      <sha1>qqeb0x2g3tdyyjza2cscsenf4qcisz8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136968</id>
      <parentid>1136967</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T08:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Jereo koa</comment>
      <origin>1136968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2497" sha1="94j45wyhnwntbglfb12hyx9nsyiyr7m" xml:space="preserve">[[Sary:King Scooter, STS Japan 1955 (32799156708).jpg|vignette|337x337px|Kilalao]]
Ny '''kilalao''' dia zavatra azo tsapain-tanana izay ampiasaina sy kirakiraina amin' ny [[lalao]] sy ny  [[fialam-boly]] na ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]]. Ny kilalao dia matetika mifandray amin' ny [[ankizy]] na ny [[biby fiompy]], saingy misy koa ny [[olon-dehibe]] sy ny biby hafa sasany izay mampiasa kilalao. Betsaka ny zavatra azo atao kilalao, fa ny zavatra sasany vokarina ho an' ny tanjona hafa dia azo ampiasaina ho kilalao ihany koa.

Tamin' ny fiandohan' ny sivilizasionan' olombelona no niandohan' ny kilalao: [[saribakoly]] mampiseho ankizy sy biby ary miaramila, ary koa sarin' ny fitaovana ampiasain' ny olon-dehibe, hita any amin' ny toeram-panaovam-pikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]].

Ny kilalao sy ny [[lalao]], amin' ny ankapobeny, dia manana anjara asa lehibe rehefa ampiasaina amin' ny fianarana: manana anjara asa fanabeazana izy ireo, saingy mety ho ankolaka (mba handrefesana ny hakingana, ny faharetana, ny fahaizana mampifandanja, ny fahalalana, ny faharanitan-tsaina azo ampiharina, ny fiaraha-miasa amin' ny samy mpiara-milalao, sns.). Mampiasa kilalao sy lalao ny ankizy mba hahitany ny maha izy azy, ùba hanampy ny vatany hitombo, mba hianatra momba ny antony sy ny vokatry ny hatsika ataony, mba hikaroka ny fifandraisana isan-karazany ary mba hampihatra fahaiza-manao ilainy rehefa lehibe.  Mampiasa kilalao sy lalao ny olon-dehibe mba hanamafisana ny fifamatorana ara-piarahamonina, mba hampianarana, mba hahatsiarovany ny fahatanorany, mba hamantatra ny maha-izy azy, hampihatra ny sainy sy ny vatany, hikarohana ny fifandraisana, mba hampihatra fahaiza-manao, ary mba hampisy tsiro ny sehatra iainany.

Tsy ho an' ny fialamboly fotsiny ny kilalao, ary misy fiantraikany lalina eo amin' ny fiainana ny fomba fampiasana azy. Ny kilalao sasany dia natao indrindra ho an' ny fanangonana ihany fa tsy natao holalaovina.

== Teny malagasy ==
Manondro zavatra mitovy ny teny hoe &quot;kilalao&quot; sy &quot;lalao&quot; amin' ny ankapobeny, nefa ny hoe &quot;kilalao&quot; no manondro indrindra ny zavatra azo tsapain-tanana ifantohan' ny hetsika filalaovana, ohatra ny [[saribakoly]], ny [[baolina]], ny [[papangohazo]]. Ny teny hoe &quot;[[lalao]]&quot; dia manondro indrindra hetsika misy fandaminana, ka mety hahakasika ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]] na zavatra hafa izany.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny lalao sy kilalao amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]]</text>
      <sha1>94j45wyhnwntbglfb12hyx9nsyiyr7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136969</id>
      <parentid>1136968</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T08:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1136969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2488" sha1="qv7dt84v1gvd5u3qh3pk6w2v1d1wz4b" xml:space="preserve">[[Sary:King Scooter, STS Japan 1955 (32799156708).jpg|vignette|337x337px|Kilalao]]
Ny '''kilalao''' dia zavatra azo tsapain-tanana izay ampiasaina sy kirakiraina amin' ny [[lalao]] sy ny  [[fialam-boly]] na ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]]. Ny kilalao dia matetika mifandray amin' ny [[ankizy]] na ny [[biby fiompy]], saingy misy koa ny [[olon-dehibe]] sy ny biby hafa sasany izay mampiasa kilalao. Betsaka ny zavatra azo atao kilalao, fa ny zavatra sasany vokarina ho an' ny tanjona hafa dia azo ampiasaina ho kilalao ihany koa.

Tamin' ny fiandohan' ny sivilizasionan' olombelona no niandohan' ny kilalao: [[saribakoly]] mampiseho ankizy sy biby ary miaramila, ary koa sarin' ny fitaovana ampiasain' ny olon-dehibe, hita any amin' ny toeram-panaovam-pikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]].

Ny kilalao sy ny [[lalao]], amin' ny ankapobeny, dia manana anjara asa lehibe rehefa ampiasaina amin' ny fianarana: manana anjara asa fanabeazana izy ireo, saingy mety ho ankolaka (mba handrefesana ny hakingana, ny faharetana, ny fahaizana mampifandanja, ny fahalalana, ny faharanitan-tsaina azo ampiharina, ny fiaraha-miasa amin' ny samy mpiara-milalao, sns.). Mampiasa kilalao sy lalao ny ankizy mba hahitany ny maha izy azy, ùba hanampy ny vatany hitombo, mba hianatra momba ny antony sy ny vokatry ny hatsika ataony, mba hikaroka ny fifandraisana isan-karazany ary mba hampihatra fahaiza-manao ilainy rehefa lehibe.  Mampiasa kilalao sy lalao ny olon-dehibe mba hanamafisana ny fifamatorana ara-piarahamonina, mba hampianarana, mba hahatsiarovany ny fahatanorany, mba hamantatra ny maha-izy azy, hampihatra ny sainy sy ny vatany, hikarohana ny fifandraisana, mba hampihatra fahaiza-manao, ary mba hampisy tsiro ny sehatra iainany.

Tsy ho an' ny fialamboly fotsiny ny kilalao, ary misy fiantraikany lalina eo amin' ny fiainana ny fomba fampiasana azy. Ny kilalao sasany dia natao indrindra ho an' ny fanangonana ihany fa tsy natao holalaovina.

== Teny malagasy ==
Manondro zavatra mitovy ny teny hoe &quot;kilalao&quot; sy &quot;lalao&quot; amin' ny ankapobeny, nefa ny hoe &quot;kilalao&quot; no manondro indrindra ny zavatra azo tsapain-tanana ifantohan' ny hetsika filalaovana, ohatra ny [[saribakoly]], ny [[baolina]], ny [[papangohazo]]. Ny teny hoe &quot;[[lalao]]&quot; dia manondro indrindra hetsika misy fandaminana, ka mety hahakasika ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]] na zavatra hafa izany.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]]</text>
      <sha1>qv7dt84v1gvd5u3qh3pk6w2v1d1wz4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dinika:Kilalao</title>
    <ns>1</ns>
    <id>299396</id>
    <redirect title="Dinika:Lalao" />
    <revision>
      <id>1136960</id>
      <timestamp>2026-05-01T07:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Dinika:Kilalao]] ho [[Dinika:Lalao]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="nm5opjnob23w8o6svqnk9ycbgwfnwm7" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Dinika:Lalao]]</text>
      <sha1>nm5opjnob23w8o6svqnk9ycbgwfnwm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299397</id>
    <revision>
      <id>1136970</id>
      <timestamp>2026-05-01T09:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitra zavatra azo kirakiraina</comment>
      <origin>1136970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1133" sha1="o7m6efmeaon5xup3b9vrabrio2o00dp" xml:space="preserve">Inty ny '''lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; eto dia zavatra azo tsapain-tanana izay kirakiraina, lalaovina, mba hialana voly, ka ny tena fantatra dia ireo izay maneho amin' ny edrika kely ny zavatra fampiasa amin' ny fiainana andavanandro.

== Lisitra ==
Inty ilay lisitra izay hofenoina miandalana:

* [[Baolina]]: Hoditra na fingotra boribory nosesehana rivotra ao anatiny ka ilalaovana ifampitorahana na dakana
* [[Kanety]]:  Zavatra boribory kely tahaka ny fanondro, vita amin' ny [[vato]] na [[tamaboha]] na [[tanimanga]], ilalaovan' ny ankizy
* [[Papangohazo]]: 
* [[Saribakoly]]: Sariolona izay matetika vita amin' ny bakoly, ka ataon' ny ankizivavy kely kilalao kizanajanaka
* [[Tamaboha]]: Kilalaon' ankizy natao tamin' ny tenam-pitaratra
* [[Tandrimo]]: Kilalao vita amin' ny hazo natao boribory kitsoloha misy fantsika, izay hodidinina kofehy, ka rehefa atsipy amin' ny tany ny tandrimo ka somary sintonina ny kofehy, mivaha haingana ilay izy ary mihodinkodina eo ambonin' ny fantsika ny tandrimo: 

== Jereo koa ==

* [[Lalao]]
* [[Kilalao]]
* [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]]</text>
      <sha1>o7m6efmeaon5xup3b9vrabrio2o00dp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136971</id>
      <parentid>1136970</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1563" sha1="38jsbi9255t84il23zbwzr4b0yypyo3" xml:space="preserve">Inty ny '''lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; eto dia zavatra azo tsapain-tanana izay kirakiraina, lalaovina, mba hialana voly, ka ny tena fantatra dia ireo izay maneho amin' ny edrika kely ny zavatra fampiasa amin' ny fiainana andavanandro.

== Lisitra ==
Inty ny lisitra izay hofenoina miandalana. Ny famaritana omena eto dia niainga avy amin' izay hita ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan'  i  [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], izay hasiana fanatsarana liandalana ihany koa.

* [[Baolina]]: Hoditra na fingotra boribory nosesehana rivotra ao anatiny ka ilalaovana ifampitorahana na dakana
* [[Kanety]]:  Zavatra boribory kely tahaka ny fanondro, vita amin' ny [[vato]] na [[tamaboha]] na [[tanimanga]], ilalaovan' ny ankizy
* [[Papangohazo]]: Zavatra mitapelaka (taratasy henjana na baoritra maivana sady manify) didiana atao mitarehimpapango mivelatra elatra, dia asiana kofehy mba hitanana azy ary dia alefa hoentin' ny rivotra manidina (atao koa hoe sarimpapango)
* [[Saribakoly]]: Sariolona izay matetika vita amin' ny bakoly, ka ataon' ny ankizivavy kely kilalao kizanajanaka
* [[Tamaboha]]: Kilalaon' ankizy natao tamin' ny tenam-pitaratra
* [[Tandrimo]]: Kilalao vita amin' ny hazo natao boribory kitsoloha misy fantsika, izay hodidinina kofehy, ka rehefa atsipy amin' ny tany ny tandrimo ka somary sintonina ny kofehy, mivaha haingana ilay izy ary mihodinkodina eo ambonin' ny fantsika ny tandrimo: 

== Jereo koa ==

* [[Lalao]]
* [[Kilalao]]
* [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]]</text>
      <sha1>38jsbi9255t84il23zbwzr4b0yypyo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136980</id>
      <parentid>1136971</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Abidy</comment>
      <origin>1136980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1781" sha1="ea6pcsqeeuvt1j1xdbtnlm1bmsefjec" xml:space="preserve">Inty ny '''lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; eto dia zavatra azo tsapain-tanana izay kirakiraina, lalaovina, mba hialana voly, ka ny tena fantatra dia ireo izay maneho amin' ny edrika kely ny zavatra fampiasa amin' ny fiainana andavanandro.

== Lisitra ==
Inty ny lisitra izay hofenoina miandalana. Ny famaritana omena eto dia niainga avy amin' izay hita ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan'  i  [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], izay hasiana fanatsarana liandalana ihany koa.

=== A ===

=== B ===
* [[Baolina]]: Hoditra na fingotra boribory nosesehana rivotra ao anatiny ka ilalaovana ifampitorahana na dakana

=== D ===

=== E ===

=== F ===

=== G ===

=== H ===

=== I ===

=== J ===

=== K ===
* [[Kanety]]:  Zavatra boribory kely tahaka ny fanondro, vita amin' ny [[vato]] na [[tamaboha]] na [[tanimanga]], ilalaovan' ny ankizy

=== L ===

=== M ===

=== N ===

=== O ===

=== P ===
* [[Papangohazo]]: Zavatra mitapelaka (taratasy henjana na baoritra maivana sady manify) didiana atao mitarehimpapango mivelatra elatra, dia asiana kofehy mba hitanana azy ary dia alefa hoentin' ny rivotra manidina (atao koa hoe sarimpapango)

=== R ===

=== S ===
* [[Saribakoly]]: Sariolona izay matetika vita amin' ny bakoly, ka ataon' ny ankizivavy kely kilalao kizanajanaka

=== T ===
* [[Tamaboha]]: Kilalaon' ankizy natao tamin' ny tenam-pitaratra
* [[Tandrimo]]: Kilalao vita amin' ny hazo natao boribory kitsoloha misy fantsika, izay hodidinina kofehy, ka rehefa atsipy amin' ny tany ny tandrimo ka somary sintonina ny kofehy, mivaha haingana ilay izy ary mihodinkodina eo ambonin' ny fantsika ny tandrimo.

=== V ===

=== Z ===

== Jereo koa ==

* [[Lalao]]
* [[Kilalao]]
* [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]]</text>
      <sha1>ea6pcsqeeuvt1j1xdbtnlm1bmsefjec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299398</id>
    <revision>
      <id>1136973</id>
      <timestamp>2026-05-01T09:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lisitra</comment>
      <origin>1136973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6065" sha1="kg4aamokeeschwf2khjgsnb8prmro8m" xml:space="preserve">Inty ny '''lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe &quot;lalao&quot; eto dia hetsika ara-batana na ara-tsaina aza, izay misy fandaminana mba ho fialam-boly, izay mety hantsoina hoe &quot;kilalao&quot; ihany koa. Notondroina manokana amin' ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; ny zavatra azo tsapain-tanana ka lalaovina. Ny [[saribakoly]] dia kilalao fa ny [[kizanajanaka]] kosa dia lalao&quot;.

== Lisitra ==
Inty ny lisitra izay hotohizina miandalana. Ny famaritana omena eto dia niainga avy amin' izay hita ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan' i [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], izay hasiana fanatsarana liandalana ihany koa.

* anjaingy: Zavatra atao lohany amin' ny kilalao; kilalao fanaon' ny ankizilahy izay manao antsongoloka mitehina amin' ny tanana
* ankamantatra:
* ankitsapaka:
* antsavily: Tady ahantona ka mikipilipily na mivezivezy mitondra ny tena handroso na hihemotra
* antsefa: Kilalao isehoam-pahakingana amin' ny tanana izay alefa ka asandrahaka, toa mikainkona, mba hamelezana ny ankilany, izay manao toy izany koa: samy mikendry izay hahatratrarana ny an-daniny avy ny mpilalao
* asampinga: (na marakely) matson' ny ankizy manao fiaraha-mihetsika amin' ny [[ampinga]] sy hazo kely toa tehina solo-na [[lefona]]
* daka: Famelezana amin' ny tongotra, tsipaka
* diamanga: Kilalao ifamelezana amin' ny tongotra araka ny fomba manara-dalàna ary ilana tanjaka sy hakingana: ''Mamely diamanga''. Ny diamanga izay atao koa hoe daka dia kilalaon' ny zanak' Imerina indrindra, izay nifanaovana am-bakitany taloha fa vao taty aoriandriana no lasa kilalao nifanaovan' ny tsirairay; maro karazana ny diamanga, fa dimy no malaza indrindra: ny antsatoka, ny kapatokana, ny ambadika, ny kopala, ary ny antongomby
* fampanononana ankamantatra:
* fampitaha: Kilalao fanaon' ny ankizivavy izay mifaninana mba hahitana izay tsara tarehy sy mahay mandihy: mifanao andaniny roa izy ireo, ka samy mifidy tovovavy iray ravahany araka ny fahaizany avy. Rehefa vonona avy izy roa dia samy miseho ary samy rafitra mampiseho ny fahakingany mandihy avy: ny be sy ny maro no     mitsara
* fanalafihana:
* fandroribola na fandraribola na fandroribahy: Kilalao ahitana ankizy mizara roa mifanao an-kilany sy an-daniny ka mifandrirotra tady lava iray; izay an-daniny tsy mahatohitra fa manaraka ny an-kilany no resy
* fanenjika:
* fangalampiery: Kilalaon' ny ankizy izay toy izao no fandehany: miafina ny maso fa misy anankiray kosa mitady ireo mpiery; ary dia izay hita voalohany amin' ireo indray no mitady; raha misy tsy hitan' ilay mpitady dia milaza &quot;afa-po&quot; izy, ka miseho ilay niery
* fanorona:  Karazan-kilalaon-drazana malagasy fampiasan-tsaina atao eo amin' ny fafana izay vakivakin' ny tsipika mifanapatapaka ka amin' ny fiadian' ireny tsipika ireny no ametrahan' ny mpilalao roa tonta ny vatony mitovy isa; misy fanoron-telo, dimy ary ny an-tsivy, izay tena malaza ary fanaon' ny olon-dehibe indrindra
* hazakazaka: Fandehanana haingana, riotra
* katra: Karazan-daolao fanaon' ny vehivavy sy ny ankizy: misy lavaka boribory maromaro laha-droa mifanitsy, ka vato roa isan-davaka no atao aminy; afindra zaraina amin' ny lavaka tsirairay ireo ka misy fotoana ahazoan' ny mpilalao ny vaton' ny an-kilany mifanitsy amin' ny azy; izay mahatapitra ny vaton' ny anankiray aloha araka izany no mandresy
* katro:
* kifanimpanina: Lalaon' ny ankizy mihodinkodina ka avy eo dia fanina sy mivembena
* kindriandriana: Lalaon-jazavavy kely misy solon' olona vita amin' ny tomaboha (ny lehilahy tomaboha lavalava, ny vehivavy tomaboha boribory) miaina ao an-tokantrano
* kiombiomby: Lalao fanaon' ny ankizilahy, izay ahitana ny iray amin' izy ireo mody atao omby mandrifatra ka manenjika ny sasany
* kitaritarika:
* kivarivary: Tsilalaon' ny ankizy manao nahandrohandro ka vovoka no ataony solon' ny vary
* kizanajanaka: Sariolona na saribakoly ataon' ny ankizy, indrindra ny ankizivavy, lalao sy lazainy fa zanany ka babeny na trotroiny
* [[Moraingy]]: Haiady nentin-drazana izay mbola fanao any amin' ny faritra sasany eto  Madagasikara
* piarapiara: Lalaon' ankizy mifampilanja na manao kilanjalanja ka ny tanana mifandika eo anoloana no ilanjan' ny zaza roa ny anankiray fahatelo
* raboka: Kilalaon' ankizy isehoan-kakingana sy hafainganam-pandeha: misy ankizy iray izay atao hoe boka; manenjika ny ankizy rehetra eo izy, ka izay voakasiny dia boka misolo azy indray. Indraindray kosa anefa raha mitaingim-bato ireo enjehina, na toerana voatondro tsy hahaboka, dia tsy boka na dia voakasika aza: atao hoe tsibohaboka ny anaran' ilay kilalao amin' izany
* ralanitra:
* raosijamba:
* savoandanitra:
* tanisa: Kilalao enti-manisa ka toy izao no fanao izany: atsipy ambony ny vatokely, dia tantazana amim-pahakingana tsy avala ho latsaka ary dia atsipy haingana indray, ary dia toy izany hatrany hatrany
* Tapîka: Kilalao ifanaovan' ny ankizy manao izay hianjeran' ny zavatra eny an-tanan' ny namany amin' ny fipehana azy, ka raha latsaka dia lasany na isasahana aminy
* tolona: Fifampibedana hifandavo; fifandraisana hanao izay hampianjera ny andaniny
* tongo-dovia: Fomba fijoro amin' ny tongotra an' ila fotsiny ihany, izany hoe ny tongotra iray mijoro, ny ilany akarina mivonkina
* totohondry:
* tsingolobatita: Karazan-dalao fanaon' ny ankizy: ny lohany ataony ambany ary ny tongony ambony
* tsipilavaka: Vato fisapisaka boribory atsipin' ny ankizy mba hiditra amin' ny lavaka na amin' ny     faritra iray ka izay mahatafiditra no mahazo ny loka
* tsontsori-mamba: Fianjerana ao anaty rano, ka ny loha no alefa aloha; kilalaon' ankizilahy: atao mifampidipiditra ao anelakela-pen' ny namana avy ny lohan' ny tsirairay dia mitsimbadimbadika amin' izay izy
* valala manjohy:
* vatokely miara-mahita:

== Jereo koa ==

* [[Lalao]]
* [[Kilalao]]
* [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]]
* Teny mitovy endrika:
** [[Katra]]: zavamaneno (), zavamaniry (''[[Caesalpinia bonducella]]'', ''[[Capparis spinosa]] var. pyracantha''), [[fitaovan-dakozia]] (vita amin' ny [[akoram-boanio]]).
** Vatokely: ampaham-bato; zavamaniry (''[[Filicium decipiens]]'', ''[[Tina striata]]'')</text>
      <sha1>kg4aamokeeschwf2khjgsnb8prmro8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136974</id>
      <parentid>1136973</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1136974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6097" sha1="1hlqc4i7bs4srpqzs1ep2ogw1yb5y2u" xml:space="preserve">Inty ny '''lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe &quot;lalao&quot; eto dia hetsika ara-batana na ara-tsaina aza, izay misy fandaminana mba ho fialam-boly, izay mety hantsoina hoe &quot;kilalao&quot; ihany koa. Notondroina manokana amin' ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; ny zavatra azo tsapain-tanana ka lalaovina. Ny [[saribakoly]] dia kilalao fa ny [[kizanajanaka]] kosa dia lalao&quot;.

== Lisitra ==
Inty ny lisitra izay hotohizina miandalana. Ny famaritana omena eto dia niainga avy amin' izay hita ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan' i [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], izay hasiana fanatsarana liandalana ihany koa.

* Anjaingy: Zavatra atao lohany amin' ny kilalao; kilalao fanaon' ny ankizilahy izay manao antsongoloka mitehina amin' ny tanana
* [[Ankamantatra]]:
* [[Ankitsapaka]]:
* Antsavily: Tady ahantona ka mikipilipily na mivezivezy mitondra ny tena handroso na hihemotra
* Antsefa: Kilalao isehoam-pahakingana amin' ny tanana izay alefa ka asandrahaka, toa mikainkona, mba hamelezana ny ankilany, izay manao toy izany koa: samy mikendry izay hahatratrarana ny an-daniny avy ny mpilalao
* Asampinga: (na marakely) matson' ny ankizy manao fiaraha-mihetsika amin' ny [[ampinga]] sy hazo kely toa tehina solo-na [[lefona]]
* Daka: Famelezana amin' ny tongotra, tsipaka
* Diamanga: Kilalao ifamelezana amin' ny tongotra araka ny fomba manara-dalàna ary ilana tanjaka sy hakingana: ''Mamely diamanga''. Ny diamanga izay atao koa hoe daka dia kilalaon' ny zanak' Imerina indrindra, izay nifanaovana am-bakitany taloha fa vao taty aoriandriana no lasa kilalao nifanaovan' ny tsirairay; maro karazana ny diamanga, fa dimy no malaza indrindra: ny antsatoka, ny kapatokana, ny ambadika, ny kopala, ary ny antongomby
* Fampanononana ankamantatra:
* Fampitaha: Kilalao fanaon' ny ankizivavy izay mifaninana mba hahitana izay tsara tarehy sy mahay mandihy: mifanao andaniny roa izy ireo, ka samy mifidy tovovavy iray ravahany araka ny fahaizany avy. Rehefa vonona avy izy roa dia samy miseho ary samy rafitra mampiseho ny fahakingany mandihy avy: ny be sy ny maro no     mitsara
* Fanalafihana:
* Fandroribola na fandraribola na fandroribahy: Kilalao ahitana ankizy mizara roa mifanao an-kilany sy an-daniny ka mifandrirotra tady lava iray; izay an-daniny tsy mahatohitra fa manaraka ny an-kilany no resy
* Fanenjika:
* [[Fangalampiery]]: Kilalaon' ny ankizy izay toy izao no fandehany: miafina ny maso fa misy anankiray kosa mitady ireo mpiery; ary dia izay hita voalohany amin' ireo indray no mitady; raha misy tsy hitan' ilay mpitady dia milaza &quot;afa-po&quot; izy, ka miseho ilay niery
* [[Fanorona]]:  Karazan-kilalaon-drazana malagasy fampiasan-tsaina atao eo amin' ny fafana izay vakivakin' ny tsipika mifanapatapaka ka amin' ny fiadian' ireny tsipika ireny no ametrahan' ny mpilalao roa tonta ny vatony mitovy isa; misy fanoron-telo, dimy ary ny an-tsivy, izay tena malaza ary fanaon' ny olon-dehibe indrindra
* Hazakazaka: Fandehanana haingana, riotra
* Katra: Karazan-daolao fanaon' ny vehivavy sy ny ankizy: misy lavaka boribory maromaro laha-droa mifanitsy, ka vato roa isan-davaka no atao aminy; afindra zaraina amin' ny lavaka tsirairay ireo ka misy fotoana ahazoan' ny mpilalao ny vaton' ny an-kilany mifanitsy amin' ny azy; izay mahatapitra ny vaton' ny anankiray aloha araka izany no mandresy
* Katro:
* Kifanimpanina: Lalaon' ny ankizy mihodinkodina ka avy eo dia fanina sy mivembena
* Kindriandriana: Lalaon-jazavavy kely misy solon' olona vita amin' ny tomaboha (ny lehilahy tomaboha lavalava, ny vehivavy tomaboha boribory) miaina ao an-tokantrano
* Kiombiomby: Lalao fanaon' ny ankizilahy, izay ahitana ny iray amin' izy ireo mody atao omby mandrifatra ka manenjika ny sasany
* Kitaritarika:
* Kivarivary: Tsilalaon' ny ankizy manao nahandrohandro ka vovoka no ataony solon' ny vary
* Kizanajanaka: Sariolona na saribakoly ataon' ny ankizy, indrindra ny ankizivavy, lalao sy lazainy fa zanany ka babeny na trotroiny
* [[Moraingy]]: Haiady nentin-drazana izay mbola fanao any amin' ny faritra sasany eto  Madagasikara
* Piarapiara: Lalaon' ankizy mifampilanja na manao kilanjalanja ka ny tanana mifandika eo anoloana no ilanjan' ny zaza roa ny anankiray fahatelo
* Rabòka: Kilalaon' ankizy isehoan-kakingana sy hafainganam-pandeha: misy ankizy iray izay atao hoe boka; manenjika ny ankizy rehetra eo izy, ka izay voakasiny dia boka misolo azy indray. Indraindray kosa anefa raha mitaingim-bato ireo enjehina, na toerana voatondro tsy hahaboka, dia tsy boka na dia voakasika aza: atao hoe tsibohaboka ny anaran' ilay kilalao amin' izany
* Ralanitra:
* Raosijamba:
* Savoandanitra:
* Tanisa: Kilalao enti-manisa ka toy izao no fanao izany: atsipy ambony ny vatokely, dia tantazana amim-pahakingana tsy avala ho latsaka ary dia atsipy haingana indray, ary dia toy izany hatrany hatrany
* Tapîka: Kilalao ifanaovan' ny ankizy manao izay hianjeran' ny zavatra eny an-tanan' ny namany amin' ny fipehana azy, ka raha latsaka dia lasany na isasahana aminy
* Tolona: Fifampibedana hifandavo; fifandraisana hanao izay hampianjera ny andaniny
* Tongo-dovia: Fomba fijoro amin' ny tongotra an' ila fotsiny ihany, izany hoe ny tongotra iray mijoro, ny ilany akarina mivonkina
* Totohondry:
* Tsingolobatita: Karazan-dalao fanaon' ny ankizy: ny lohany ataony ambany ary ny tongony ambony
* Tsipilavaka: Vato fisapisaka boribory atsipin' ny ankizy mba hiditra amin' ny lavaka na amin' ny     faritra iray ka izay mahatafiditra no mahazo ny loka
* Tsontsori-mamba: Fianjerana ao anaty rano, ka ny loha no alefa aloha; kilalaon' ankizilahy: atao mifampidipiditra ao anelakela-pen' ny namana avy ny lohan' ny tsirairay dia mitsimbadimbadika amin' izay izy
* Valala manjohy:
* Vatokely miara-mahita:

== Jereo koa ==

* [[Lalao]]
* [[Kilalao]]
* [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]]
* Teny mitovy endrika:
** [[Katra]]: zavamaneno (), zavamaniry (''[[Caesalpinia bonducella]]'', ''[[Capparis spinosa]] var. pyracantha''), [[fitaovan-dakozia]] (vita amin' ny [[akoram-boanio]]).
** Vatokely: poti-bato na ampaham-bato; zavamaniry (''[[Filicium decipiens]]'', ''[[Tina striata]]'')</text>
      <sha1>1hlqc4i7bs4srpqzs1ep2ogw1yb5y2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136975</id>
      <parentid>1136974</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T09:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6174" sha1="smpb3yc74cwfjbvh9fjhob08eowqaa2" xml:space="preserve">Inty ny '''lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe &quot;lalao&quot; eto dia hetsika ara-batana na ara-tsaina aza, izay misy fandaminana mba ho fialam-boly, izay mety hantsoina hoe &quot;kilalao&quot; ihany koa. Notondroina manokana amin' ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; ny zavatra azo tsapain-tanana ka lalaovina. Ny [[saribakoly]] dia kilalao fa ny [[kizanajanaka]] kosa dia lalao&quot;.

== Lisitra ==
Inty ny lisitra izay hotohizina miandalana. Ny famaritana omena eto dia niainga avy amin' izay hita ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan' i [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], izay hasiana fanatsarana liandalana ihany koa.

* Anjaingy: Zavatra atao lohany amin' ny kilalao; kilalao fanaon' ny ankizilahy izay manao antsongoloka mitehina amin' ny tanana
* [[Ankamantatra]]:
* [[Ankitsapaka]]:
* Antsavily: Tady ahantona ka mikipilipily na mivezivezy mitondra ny tena handroso na hihemotra
* Antsefa: Kilalao isehoam-pahakingana amin' ny tanana izay alefa ka asandrahaka, toa mikainkona, mba hamelezana ny ankilany, izay manao toy izany koa: samy mikendry izay hahatratrarana ny an-daniny avy ny mpilalao
* Asampinga: (na marakely) matson' ny ankizy manao fiaraha-mihetsika amin' ny [[ampinga]] sy hazo kely toa tehina solo-na [[lefona]]
* Daka: Famelezana amin' ny tongotra, tsipaka
* Diamanga: Kilalao ifamelezana amin' ny tongotra araka ny fomba manara-dalàna ary ilana tanjaka sy hakingana: ''Mamely diamanga''. Ny diamanga izay atao koa hoe daka dia kilalaon' ny zanak' Imerina indrindra, izay nifanaovana am-bakitany taloha fa vao taty aoriandriana no lasa kilalao nifanaovan' ny tsirairay; maro karazana ny diamanga, fa dimy no malaza indrindra: ny antsatoka, ny kapatokana, ny ambadika, ny kopala, ary ny antongomby
* Fampanononana ankamantatra:
* Fampitaha: Kilalao fanaon' ny ankizivavy izay mifaninana mba hahitana izay tsara tarehy sy mahay mandihy: mifanao andaniny roa izy ireo, ka samy mifidy tovovavy iray ravahany araka ny fahaizany avy. Rehefa vonona avy izy roa dia samy miseho ary samy rafitra mampiseho ny fahakingany mandihy avy: ny be sy ny maro no     mitsara
* Fanalafihana:
* Fandroribola na fandraribola na fandroribahy: Kilalao ahitana ankizy mizara roa mifanao an-kilany sy an-daniny ka mifandrirotra tady lava iray; izay an-daniny tsy mahatohitra fa manaraka ny an-kilany no resy
* Fanenjika:
* [[Fangalampiery]]: Kilalaon' ny ankizy izay toy izao no fandehany: miafina ny maso fa misy anankiray kosa mitady ireo mpiery; ary dia izay hita voalohany amin' ireo indray no mitady; raha misy tsy hitan' ilay mpitady dia milaza &quot;afa-po&quot; izy, ka miseho ilay niery
* [[Fanorona]]:  Karazan-kilalaon-drazana malagasy fampiasan-tsaina atao eo amin' ny fafana izay vakivakin' ny tsipika mifanapatapaka ka amin' ny fiadian' ireny tsipika ireny no ametrahan' ny mpilalao roa tonta ny vatony mitovy isa; misy fanoron-telo, dimy ary ny an-tsivy, izay tena malaza ary fanaon' ny olon-dehibe indrindra
* Hazakazaka: Fandehanana haingana, riotra
* Katra: Karazan-daolao fanaon' ny vehivavy sy ny ankizy: misy lavaka boribory maromaro laha-droa mifanitsy, ka vato roa isan-davaka no atao aminy; afindra zaraina amin' ny lavaka tsirairay ireo ka misy fotoana ahazoan' ny mpilalao ny vaton' ny an-kilany mifanitsy amin' ny azy; izay mahatapitra ny vaton' ny anankiray aloha araka izany no mandresy
* Katro:
* Kifanimpanina: Lalaon' ny ankizy mihodinkodina ka avy eo dia fanina sy mivembena
* Kindriandriana: Lalaon-jazavavy kely misy solon' olona vita amin' ny tomaboha (ny lehilahy tomaboha lavalava, ny vehivavy tomaboha boribory) miaina ao an-tokantrano
* Kiombiomby: Lalao fanaon' ny ankizilahy, izay ahitana ny iray amin' izy ireo mody atao omby mandrifatra ka manenjika ny sasany
* Kitaritarika:
* Kivarivary: Tsilalaon' ny ankizy manao nahandrohandro ka vovoka no ataony solon' ny vary
* Kizanajanaka: Sariolona na saribakoly ataon' ny ankizy, indrindra ny ankizivavy, lalao sy lazainy fa zanany ka babeny na trotroiny
* [[Moraingy]]: Haiady nentin-drazana izay mbola fanao any amin' ny faritra sasany eto  Madagasikara
* Piarapiara: Lalaon' ankizy mifampilanja na manao kilanjalanja ka ny tanana mifandika eo anoloana no ilanjan' ny zaza roa ny anankiray fahatelo
* Rabòka: Kilalaon' ankizy isehoan-kakingana sy hafainganam-pandeha: misy ankizy iray izay atao hoe boka; manenjika ny ankizy rehetra eo izy, ka izay voakasiny dia boka misolo azy indray. Indraindray kosa anefa raha mitaingim-bato ireo enjehina, na toerana voatondro tsy hahaboka, dia tsy boka na dia voakasika aza: atao hoe tsibohaboka ny anaran' ilay kilalao amin' izany
* Ralanitra:
* Raosijamba:
* Savoandanitra:
* Tanisa: Kilalao enti-manisa ka toy izao no fanao izany: atsipy ambony ny vatokely, dia tantazana amim-pahakingana tsy avala ho latsaka ary dia atsipy haingana indray, ary dia toy izany hatrany hatrany
* Tapîka: Kilalao ifanaovan' ny ankizy manao izay hianjeran' ny zavatra eny an-tanan' ny namany amin' ny fipehana azy, ka raha latsaka dia lasany na isasahana aminy
* Tolona: Fifampibedana hifandavo; fifandraisana hanao izay hampianjera ny andaniny
* Tongo-dovia: Fomba fijoro amin' ny tongotra an' ila fotsiny ihany, izany hoe ny tongotra iray mijoro, ny ilany akarina mivonkina
* Totohondry:
* Tsingolobatita: Karazan-dalao fanaon' ny ankizy: ny lohany ataony ambany ary ny tongony ambony
* Tsipilavaka: Vato fisapisaka boribory atsipin' ny ankizy mba hiditra amin' ny lavaka na amin' ny     faritra iray ka izay mahatafiditra no mahazo ny loka
* Tsontsori-mamba: Fianjerana ao anaty rano, ka ny loha no alefa aloha; kilalaon' ankizilahy: atao mifampidipiditra ao anelakela-pen' ny namana avy ny lohan' ny tsirairay dia mitsimbadimbadika amin' izay izy
* Valala manjohy:
* Vatokely miara-mahita:

== Jereo koa ==

* [[Lalao]]
* [[Kilalao]]
* [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]]
* Teny mitovy endrika:
** [[Katra (teny mitovy endrika)|Katra]]: zavamaneno ([[korintsana]]), zavamaniry (''[[Caesalpinia bonducella]]'', ''[[Capparis spinosa]] var. pyracantha''), [[fitaovan-dakozia]] (vita amin' ny [[akoram-boanio]]).
** [[Vatokely (teny mitovy endrika)|Vatokely]]: poti-bato na ampaham-bato; zavamaniry (''[[Filicium decipiens]]'', ''[[Tina striata]]'')</text>
      <sha1>smpb3yc74cwfjbvh9fjhob08eowqaa2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136978</id>
      <parentid>1136975</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6423" sha1="ehxnhm59jeveu118kprlqua6kapa97w" xml:space="preserve">Inty ny '''lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe &quot;lalao&quot; eto dia hetsika ara-batana na ara-tsaina aza, izay misy fandaminana mba ho fialam-boly, izay mety hantsoina hoe &quot;kilalao&quot; ihany koa. Notondroina manokana amin' ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; ny zavatra azo tsapain-tanana ka lalaovina. Ny [[saribakoly]] dia kilalao fa ny [[kizanajanaka]] kosa dia lalao&quot;.

== Lisitra ==
Inty ny lisitra izay hotohizina miandalana. Ny famaritana omena eto dia niainga avy amin' izay hita ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan' i [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], izay hasiana fanatsarana liandalana ihany koa.

* Anjaingy: Zavatra atao lohany amin' ny kilalao; kilalao fanaon' ny ankizilahy izay manao antsongoloka mitehina amin' ny tanana
* [[Ankamantatra]]:
* [[Ankitsapaka]]:
* Antsavily: Tady ahantona ka mikipilipily na mivezivezy mitondra ny tena handroso na hihemotra
* Antsefa: Kilalao isehoam-pahakingana amin' ny tanana izay alefa ka asandrahaka, toa mikainkona, mba hamelezana ny ankilany, izay manao toy izany koa: samy mikendry izay hahatratrarana ny an-daniny avy ny mpilalao
* Asampinga: (na marakely) matson' ny ankizy manao fiaraha-mihetsika amin' ny [[ampinga]] sy hazo kely toa tehina solo-na [[lefona]]
* Daka: Famelezana amin' ny tongotra, tsipaka
* Diamanga: Kilalao ifamelezana amin' ny tongotra araka ny fomba manara-dalàna ary ilana tanjaka sy hakingana: ''Mamely diamanga''. Ny diamanga izay atao koa hoe daka dia kilalaon' ny zanak' Imerina indrindra, izay nifanaovana am-bakitany taloha fa vao taty aoriandriana no lasa kilalao nifanaovan' ny tsirairay; maro karazana ny diamanga, fa dimy no malaza indrindra: ny antsatoka, ny kapatokana, ny ambadika, ny kopala, ary ny antongomby
* Fampanononana ankamantatra:
* Fampitaha: Kilalao fanaon' ny ankizivavy izay mifaninana mba hahitana izay tsara tarehy sy mahay mandihy: mifanao andaniny roa izy ireo, ka samy mifidy tovovavy iray ravahany araka ny fahaizany avy. Rehefa vonona avy izy roa dia samy miseho ary samy rafitra mampiseho ny fahakingany mandihy avy: ny be sy ny maro no     mitsara
* Fanalafihana:
* Fandroribola na fandraribola na fandroribahy: Kilalao ahitana ankizy mizara roa mifanao an-kilany sy an-daniny ka mifandrirotra tady lava iray; izay an-daniny tsy mahatohitra fa manaraka ny an-kilany no resy
* Fanenjika:
* [[Fangalampiery]]: Kilalaon' ny ankizy izay toy izao no fandehany: miafina ny maso fa misy anankiray kosa mitady ireo mpiery; ary dia izay hita voalohany amin' ireo indray no mitady; raha misy tsy hitan' ilay mpitady dia milaza &quot;afa-po&quot; izy, ka miseho ilay niery
* [[Fanorona]]:  Karazan-kilalaon-drazana malagasy fampiasan-tsaina atao eo amin' ny fafana izay vakivakin' ny tsipika mifanapatapaka ka amin' ny fiadian' ireny tsipika ireny no ametrahan' ny mpilalao roa tonta ny vatony mitovy isa; misy fanoron-telo, dimy ary ny an-tsivy, izay tena malaza ary fanaon' ny olon-dehibe indrindra
* Hazakazaka: Fandehanana haingana, riotra
* Katra: Karazan-daolao fanaon' ny vehivavy sy ny ankizy: misy lavaka boribory maromaro laha-droa mifanitsy, ka vato roa isan-davaka no atao aminy; afindra zaraina amin' ny lavaka tsirairay ireo ka misy fotoana ahazoan' ny mpilalao ny vaton' ny an-kilany mifanitsy amin' ny azy; izay mahatapitra ny vaton' ny anankiray aloha araka izany no mandresy
* Katro:
* Kifanimpanina: Lalaon' ny ankizy mihodinkodina ka avy eo dia fanina sy mivembena
* Kindriandriana: Lalaon-jazavavy kely misy solon' olona vita amin' ny tomaboha (ny lehilahy tomaboha lavalava, ny vehivavy tomaboha boribory) miaina ao an-tokantrano
* Kiombiomby: Lalao fanaon' ny ankizilahy, izay ahitana ny iray amin' izy ireo mody atao omby mandrifatra ka manenjika ny sasany
* Kitaritarika:
* Kivarivary: Tsilalaon' ny ankizy manao nahandrohandro ka vovoka no ataony solon' ny vary
* Kizanajanaka: Sariolona na saribakoly ataon' ny ankizy, indrindra ny ankizivavy, lalao sy lazainy fa zanany ka babeny na trotroiny
* [[Moraingy]]: Haiady nentin-drazana izay mbola fanao any amin' ny faritra sasany eto  Madagasikara
* Piarapiara: Lalaon' ankizy mifampilanja na manao kilanjalanja ka ny tanana mifandika eo anoloana no ilanjan' ny zaza roa ny anankiray fahatelo
* Rabòka: Kilalaon' ankizy isehoan-kakingana sy hafainganam-pandeha: misy ankizy iray izay atao hoe boka; manenjika ny ankizy rehetra eo izy, ka izay voakasiny dia boka misolo azy indray. Indraindray kosa anefa raha mitaingim-bato ireo enjehina, na toerana voatondro tsy hahaboka, dia tsy boka na dia voakasika aza: atao hoe tsibohaboka ny anaran' ilay kilalao amin' izany
* Ralanitra:
* Raosijamba:
* Savoandanitra:
* Tanisa: Kilalao enti-manisa ka toy izao no fanao izany: atsipy ambony ny vatokely, dia tantazana amim-pahakingana tsy avala ho latsaka ary dia atsipy haingana indray, ary dia toy izany hatrany hatrany
* Tapîka: Kilalao ifanaovan' ny ankizy manao izay hianjeran' ny zavatra eny an-tanan' ny namany amin' ny fipehana azy, ka raha latsaka dia lasany na isasahana aminy
* Tolona: Fifampibedana hifandavo; fifandraisana hanao izay hampianjera ny andaniny
* Tongo-dovia: Fomba fijoro amin' ny tongotra an' ila fotsiny ihany, izany hoe ny tongotra iray mijoro, ny ilany akarina mivonkina
* Totohondry:
* [[Tsikonina]]: Kilalao fanaon' ny ankizy taloha rehefa tonga ny fety lehibe toy ny fetim-pirenena: izy ireo no mahandro ny sakafony eny ankalamanjana, indraindray amin' ny vilany na fitaovana kely antonona azy
* Tsingolobatita: Karazan-dalao fanaon' ny ankizy: ny lohany ataony ambany ary ny tongony ambony
* Tsipilavaka: Vato fisapisaka boribory atsipin' ny ankizy mba hiditra amin' ny lavaka na amin' ny     faritra iray ka izay mahatafiditra no mahazo ny loka
* Tsobato
* Tsontsori-mamba: Fianjerana ao anaty rano, ka ny loha no alefa aloha; kilalaon' ankizilahy: atao mifampidipiditra ao anelakela-pen' ny namana avy ny lohan' ny tsirairay dia mitsimbadimbadika amin' izay izy
* Valala manjohy:
* Vatokely miara-mahita:

== Jereo koa ==

* [[Lalao]]
* [[Kilalao]]
* [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]]
* [[Kolontsaina malagasy]]
* Teny mitovy endrika:
** [[Katra (teny mitovy endrika)|Katra]]: zavamaneno ([[korintsana]]), zavamaniry (''[[Caesalpinia bonducella]]'', ''[[Capparis spinosa]] var. pyracantha''), [[fitaovan-dakozia]] (vita amin' ny [[akoram-boanio]]).
** [[Vatokely (teny mitovy endrika)|Vatokely]]: poti-bato na ampaham-bato; zavamaniry (''[[Filicium decipiens]]'', ''[[Tina striata]]'')</text>
      <sha1>ehxnhm59jeveu118kprlqua6kapa97w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136979</id>
      <parentid>1136978</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Abidy</comment>
      <origin>1136979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6631" sha1="inrxbepngjpu3sr7t65xf8x0pp0xjzx" xml:space="preserve">Inty ny '''lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe &quot;lalao&quot; eto dia hetsika ara-batana na ara-tsaina aza, izay misy fandaminana mba ho fialam-boly, izay mety hantsoina hoe &quot;kilalao&quot; ihany koa. Notondroina manokana amin' ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; ny zavatra azo tsapain-tanana ka lalaovina. Ny [[saribakoly]] dia kilalao fa ny [[kizanajanaka]] kosa dia lalao&quot;.

== Lisitra ==
Inty ny lisitra izay hotohizina miandalana. Ny famaritana omena eto dia niainga avy amin' izay hita ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan' i [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], izay hasiana fanatsarana liandalana ihany koa.

=== A ===
* Anjaingy: Zavatra atao lohany amin' ny kilalao; kilalao fanaon' ny ankizilahy izay manao antsongoloka mitehina amin' ny tanana
* [[Ankamantatra]]:
* [[Ankitsapaka]]:
* Antsavily: Tady ahantona ka mikipilipily na mivezivezy mitondra ny tena handroso na hihemotra
* Antsefa: Kilalao isehoam-pahakingana amin' ny tanana izay alefa ka asandrahaka, toa mikainkona, mba hamelezana ny ankilany, izay manao toy izany koa: samy mikendry izay hahatratrarana ny an-daniny avy ny mpilalao
* Asampinga: (na marakely) matson' ny ankizy manao fiaraha-mihetsika amin' ny [[ampinga]] sy hazo kely toa tehina solo-na [[lefona]]

=== B ===

=== D ===
* Daka: Famelezana amin' ny tongotra, tsipaka
* Diamanga: Kilalao ifamelezana amin' ny tongotra araka ny fomba manara-dalàna ary ilana tanjaka sy hakingana: ''Mamely diamanga''. Ny diamanga izay atao koa hoe daka dia kilalaon' ny zanak' Imerina indrindra, izay nifanaovana am-bakitany taloha fa vao taty aoriandriana no lasa kilalao nifanaovan' ny tsirairay; maro karazana ny diamanga, fa dimy no malaza indrindra: ny antsatoka, ny kapatokana, ny ambadika, ny kopala, ary ny antongomby

=== E ===

=== F ===
* Fampanononana ankamantatra:
* Fampitaha: Kilalao fanaon' ny ankizivavy izay mifaninana mba hahitana izay tsara tarehy sy mahay mandihy: mifanao andaniny roa izy ireo, ka samy mifidy tovovavy iray ravahany araka ny fahaizany avy. Rehefa vonona avy izy roa dia samy miseho ary samy rafitra mampiseho ny fahakingany mandihy avy: ny be sy ny maro no     mitsara
* Fanalafihana:
* Fandroribola na fandraribola na fandroribahy: Kilalao ahitana ankizy mizara roa mifanao an-kilany sy an-daniny ka mifandrirotra tady lava iray; izay an-daniny tsy mahatohitra fa manaraka ny an-kilany no resy
* Fanenjika:
* [[Fangalampiery]]: Kilalaon' ny ankizy izay toy izao no fandehany: miafina ny maso fa misy anankiray kosa mitady ireo mpiery; ary dia izay hita voalohany amin' ireo indray no mitady; raha misy tsy hitan' ilay mpitady dia milaza &quot;afa-po&quot; izy, ka miseho ilay niery
* [[Fanorona]]:  Karazan-kilalaon-drazana malagasy fampiasan-tsaina atao eo amin' ny fafana izay vakivakin' ny tsipika mifanapatapaka ka amin' ny fiadian' ireny tsipika ireny no ametrahan' ny mpilalao roa tonta ny vatony mitovy isa; misy fanoron-telo, dimy ary ny an-tsivy, izay tena malaza ary fanaon' ny olon-dehibe indrindra

=== G ===

=== H ===
* Hazakazaka: Fandehanana haingana, riotra

=== I ===

=== J ===

=== K ===
* Katra: Karazan-daolao fanaon' ny vehivavy sy ny ankizy: misy lavaka boribory maromaro laha-droa mifanitsy, ka vato roa isan-davaka no atao aminy; afindra zaraina amin' ny lavaka tsirairay ireo ka misy fotoana ahazoan' ny mpilalao ny vaton' ny an-kilany mifanitsy amin' ny azy; izay mahatapitra ny vaton' ny anankiray aloha araka izany no mandresy
* Katro:
* Kifanimpanina: Lalaon' ny ankizy mihodinkodina ka avy eo dia fanina sy mivembena
* Kindriandriana: Lalaon-jazavavy kely misy solon' olona vita amin' ny tomaboha (ny lehilahy tomaboha lavalava, ny vehivavy tomaboha boribory) miaina ao an-tokantrano
* Kiombiomby: Lalao fanaon' ny ankizilahy, izay ahitana ny iray amin' izy ireo mody atao omby mandrifatra ka manenjika ny sasany
* Kitaritarika:
* Kivarivary: Tsilalaon' ny ankizy manao nahandrohandro ka vovoka no ataony solon' ny vary
* Kizanajanaka: Sariolona na saribakoly ataon' ny ankizy, indrindra ny ankizivavy, lalao sy lazainy fa zanany ka babeny na trotroiny

=== L ===

=== M ===
* [[Moraingy]]: Haiady nentin-drazana izay mbola fanao any amin' ny faritra sasany eto  Madagasikara

=== O ===

=== P ===
* Piarapiara: Lalaon' ankizy mifampilanja na manao kilanjalanja ka ny tanana mifandika eo anoloana no ilanjan' ny zaza roa ny anankiray fahatelo

=== R ===
* Rabòka: Kilalaon' ankizy isehoan-kakingana sy hafainganam-pandeha: misy ankizy iray izay atao hoe boka; manenjika ny ankizy rehetra eo izy, ka izay voakasiny dia boka misolo azy indray. Indraindray kosa anefa raha mitaingim-bato ireo enjehina, na toerana voatondro tsy hahaboka, dia tsy boka na dia voakasika aza: atao hoe tsibohaboka ny anaran' ilay kilalao amin' izany
* Ralanitra:
* Raosijamba:

=== S ===
* Savoandanitra:

=== T ===
* Tanisa: Kilalao enti-manisa ka toy izao no fanao izany: atsipy ambony ny vatokely, dia tantazana amim-pahakingana tsy avala ho latsaka ary dia atsipy haingana indray, ary dia toy izany hatrany hatrany
* Tapîka: Kilalao ifanaovan' ny ankizy manao izay hianjeran' ny zavatra eny an-tanan' ny namany amin' ny fipehana azy, ka raha latsaka dia lasany na isasahana aminy
* Tolona: Fifampibedana hifandavo; fifandraisana hanao izay hampianjera ny andaniny
* Tongo-dovia: Fomba fijoro amin' ny tongotra an' ila fotsiny ihany, izany hoe ny tongotra iray mijoro, ny ilany akarina mivonkina
* Totohondry:
* [[Tsikonina]]: Kilalao fanaon' ny ankizy taloha rehefa tonga ny fety lehibe toy ny fetim-pirenena: izy ireo no mahandro ny sakafony eny ankalamanjana, indraindray amin' ny vilany na fitaovana kely antonona azy
* Tsingolobatita: Karazan-dalao fanaon' ny ankizy: ny lohany ataony ambany ary ny tongony ambony
* Tsipilavaka: Vato fisapisaka boribory atsipin' ny ankizy mba hiditra amin' ny lavaka na amin' ny     faritra iray ka izay mahatafiditra no mahazo ny loka
* Tsobato
* Tsontsori-mamba: Fianjerana ao anaty rano, ka ny loha no alefa aloha; kilalaon' ankizilahy: atao mifampidipiditra ao anelakela-pen' ny namana avy ny lohan' ny tsirairay dia mitsimbadimbadika amin' izay izy

=== V ===
* Valala manjohy:
* Vatokely miara-mahita:

=== Z ===

== Jereo koa ==

* [[Lalao]]
* [[Kilalao]]
* [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]]
* [[Kolontsaina malagasy]]
* Teny mitovy endrika:
** [[Katra (teny mitovy endrika)|Katra]]: zavamaneno ([[korintsana]]), zavamaniry (''[[Caesalpinia bonducella]]'', ''[[Capparis spinosa]] var. pyracantha''), [[fitaovan-dakozia]] (vita amin' ny [[akoram-boanio]]).
** [[Vatokely (teny mitovy endrika)|Vatokely]]: poti-bato na ampaham-bato; zavamaniry (''[[Filicium decipiens]]'', ''[[Tina striata]]'')</text>
      <sha1>inrxbepngjpu3sr7t65xf8x0pp0xjzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136981</id>
      <parentid>1136979</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T10:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1136981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6630" sha1="qam8uo3w3ytjem3capcpwxzwknkehxi" xml:space="preserve">Inty ny '''lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe &quot;lalao&quot; eto dia hetsika ara-batana na ara-tsaina aza, izay misy fandaminana mba ho fialam-boly, izay mety hantsoina hoe &quot;kilalao&quot; ihany koa. Notondroina manokana amin' ny hoe &quot;[[kilalao]]&quot; ny zavatra azo tsapain-tanana ka lalaovina. Ny [[saribakoly]] dia kilalao fa ny [[kizanajanaka]] kosa dia lalao.

== Lisitra ==
Inty ny lisitra izay hotohizina miandalana. Ny famaritana omena eto dia niainga avy amin' izay hita ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan' i [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], izay hasiana fanatsarana liandalana ihany koa.

=== A ===
* Anjaingy: Zavatra atao lohany amin' ny kilalao; kilalao fanaon' ny ankizilahy izay manao antsongoloka mitehina amin' ny tanana
* [[Ankamantatra]]:
* [[Ankitsapaka]]:
* Antsavily: Tady ahantona ka mikipilipily na mivezivezy mitondra ny tena handroso na hihemotra
* Antsefa: Kilalao isehoam-pahakingana amin' ny tanana izay alefa ka asandrahaka, toa mikainkona, mba hamelezana ny ankilany, izay manao toy izany koa: samy mikendry izay hahatratrarana ny an-daniny avy ny mpilalao
* Asampinga: (na marakely) matson' ny ankizy manao fiaraha-mihetsika amin' ny [[ampinga]] sy hazo kely toa tehina solo-na [[lefona]]

=== B ===

=== D ===
* Daka: Famelezana amin' ny tongotra, tsipaka
* Diamanga: Kilalao ifamelezana amin' ny tongotra araka ny fomba manara-dalàna ary ilana tanjaka sy hakingana: ''Mamely diamanga''. Ny diamanga izay atao koa hoe daka dia kilalaon' ny zanak' Imerina indrindra, izay nifanaovana am-bakitany taloha fa vao taty aoriandriana no lasa kilalao nifanaovan' ny tsirairay; maro karazana ny diamanga, fa dimy no malaza indrindra: ny antsatoka, ny kapatokana, ny ambadika, ny kopala, ary ny antongomby

=== E ===

=== F ===
* Fampanononana ankamantatra:
* Fampitaha: Kilalao fanaon' ny ankizivavy izay mifaninana mba hahitana izay tsara tarehy sy mahay mandihy: mifanao andaniny roa izy ireo, ka samy mifidy tovovavy iray ravahany araka ny fahaizany avy. Rehefa vonona avy izy roa dia samy miseho ary samy rafitra mampiseho ny fahakingany mandihy avy: ny be sy ny maro no     mitsara
* Fanalafihana:
* Fandroribola na fandraribola na fandroribahy: Kilalao ahitana ankizy mizara roa mifanao an-kilany sy an-daniny ka mifandrirotra tady lava iray; izay an-daniny tsy mahatohitra fa manaraka ny an-kilany no resy
* Fanenjika:
* [[Fangalampiery]]: Kilalaon' ny ankizy izay toy izao no fandehany: miafina ny maso fa misy anankiray kosa mitady ireo mpiery; ary dia izay hita voalohany amin' ireo indray no mitady; raha misy tsy hitan' ilay mpitady dia milaza &quot;afa-po&quot; izy, ka miseho ilay niery
* [[Fanorona]]:  Karazan-kilalaon-drazana malagasy fampiasan-tsaina atao eo amin' ny fafana izay vakivakin' ny tsipika mifanapatapaka ka amin' ny fiadian' ireny tsipika ireny no ametrahan' ny mpilalao roa tonta ny vatony mitovy isa; misy fanoron-telo, dimy ary ny an-tsivy, izay tena malaza ary fanaon' ny olon-dehibe indrindra

=== G ===

=== H ===
* Hazakazaka: Fandehanana haingana, riotra

=== I ===

=== J ===

=== K ===
* Katra: Karazan-daolao fanaon' ny vehivavy sy ny ankizy: misy lavaka boribory maromaro laha-droa mifanitsy, ka vato roa isan-davaka no atao aminy; afindra zaraina amin' ny lavaka tsirairay ireo ka misy fotoana ahazoan' ny mpilalao ny vaton' ny an-kilany mifanitsy amin' ny azy; izay mahatapitra ny vaton' ny anankiray aloha araka izany no mandresy
* Katro:
* Kifanimpanina: Lalaon' ny ankizy mihodinkodina ka avy eo dia fanina sy mivembena
* Kindriandriana: Lalaon-jazavavy kely misy solon' olona vita amin' ny tomaboha (ny lehilahy tomaboha lavalava, ny vehivavy tomaboha boribory) miaina ao an-tokantrano
* Kiombiomby: Lalao fanaon' ny ankizilahy, izay ahitana ny iray amin' izy ireo mody atao omby mandrifatra ka manenjika ny sasany
* Kitaritarika:
* Kivarivary: Tsilalaon' ny ankizy manao nahandrohandro ka vovoka no ataony solon' ny vary
* Kizanajanaka: Sariolona na saribakoly ataon' ny ankizy, indrindra ny ankizivavy, lalao sy lazainy fa zanany ka babeny na trotroiny

=== L ===

=== M ===
* [[Moraingy]]: Haiady nentin-drazana izay mbola fanao any amin' ny faritra sasany eto  Madagasikara

=== O ===

=== P ===
* Piarapiara: Lalaon' ankizy mifampilanja na manao kilanjalanja ka ny tanana mifandika eo anoloana no ilanjan' ny zaza roa ny anankiray fahatelo

=== R ===
* Rabòka: Kilalaon' ankizy isehoan-kakingana sy hafainganam-pandeha: misy ankizy iray izay atao hoe boka; manenjika ny ankizy rehetra eo izy, ka izay voakasiny dia boka misolo azy indray. Indraindray kosa anefa raha mitaingim-bato ireo enjehina, na toerana voatondro tsy hahaboka, dia tsy boka na dia voakasika aza: atao hoe tsibohaboka ny anaran' ilay kilalao amin' izany
* Ralanitra:
* Raosijamba:

=== S ===
* Savoandanitra:

=== T ===
* Tanisa: Kilalao enti-manisa ka toy izao no fanao izany: atsipy ambony ny vatokely, dia tantazana amim-pahakingana tsy avala ho latsaka ary dia atsipy haingana indray, ary dia toy izany hatrany hatrany
* Tapîka: Kilalao ifanaovan' ny ankizy manao izay hianjeran' ny zavatra eny an-tanan' ny namany amin' ny fipehana azy, ka raha latsaka dia lasany na isasahana aminy
* Tolona: Fifampibedana hifandavo; fifandraisana hanao izay hampianjera ny andaniny
* Tongo-dovia: Fomba fijoro amin' ny tongotra an' ila fotsiny ihany, izany hoe ny tongotra iray mijoro, ny ilany akarina mivonkina
* Totohondry:
* [[Tsikonina]]: Kilalao fanaon' ny ankizy taloha rehefa tonga ny fety lehibe toy ny fetim-pirenena: izy ireo no mahandro ny sakafony eny ankalamanjana, indraindray amin' ny vilany na fitaovana kely antonona azy
* Tsingolobatita: Karazan-dalao fanaon' ny ankizy: ny lohany ataony ambany ary ny tongony ambony
* Tsipilavaka: Vato fisapisaka boribory atsipin' ny ankizy mba hiditra amin' ny lavaka na amin' ny     faritra iray ka izay mahatafiditra no mahazo ny loka
* Tsobato
* Tsontsori-mamba: Fianjerana ao anaty rano, ka ny loha no alefa aloha; kilalaon' ankizilahy: atao mifampidipiditra ao anelakela-pen' ny namana avy ny lohan' ny tsirairay dia mitsimbadimbadika amin' izay izy

=== V ===
* Valala manjohy:
* Vatokely miara-mahita:

=== Z ===

== Jereo koa ==

* [[Lalao]]
* [[Kilalao]]
* [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]]
* [[Kolontsaina malagasy]]
* Teny mitovy endrika:
** [[Katra (teny mitovy endrika)|Katra]]: zavamaneno ([[korintsana]]), zavamaniry (''[[Caesalpinia bonducella]]'', ''[[Capparis spinosa]] var. pyracantha''), [[fitaovan-dakozia]] (vita amin' ny [[akoram-boanio]]).
** [[Vatokely (teny mitovy endrika)|Vatokely]]: poti-bato na ampaham-bato; zavamaniry (''[[Filicium decipiens]]'', ''[[Tina striata]]'')</text>
      <sha1>qam8uo3w3ytjem3capcpwxzwknkehxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caesalpinia bonduc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299399</id>
    <revision>
      <id>1136983</id>
      <timestamp>2026-05-01T11:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Karazana zavamaniry ao amin' ny fianakaviana Fabaceae</comment>
      <origin>1136983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2745" sha1="qqvzxpnjo613jbu2vndfax4htiolg5u" xml:space="preserve">[[Sary:Caesalpinia bonduc flowers W IMG 6707.jpg|vignette|294x294px|Vonin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Ny '''''Caesalpinia bonduc''''' na '''''Caesalpinia bonducella''''' dia karazana [[hazobotry]] mianika be tsilo, ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]'', any amin' ny faritra mafana. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''fananomahery''', '''katra''', '''tsiafakomby''', na '''vatolalaka'''. Malaza ho zavamaniry fanao fanafody nentim-paharazana izy io, indrindra fa ny [[Ayurveda]], amin' ny fampiasana ny vihim-boany mafy, volondavenona, toa maso.

== Famariparitana ==
[[Sary:Caesalpinia bonduc leaves 1.jpg|ankavia|vignette|207x207px|Ravin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Hazobotry manana rantsana mianika izay mety mahatratra halava 6 m raha misy tohana ianihany ny ''Caesalpinia bonduc''. Feno tsilo maranitra sy mifaingoka ny tenany manontolo. 

=== Vony ===
[[Sary:Caesalpinia bonduc inflo.jpg|vignette|208x208px|Vondrombonin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Mamokatra voniny mavo mivondrona izy io. 

=== Voa ===
[[Sary:Caesalpinia bonduc fruit W IMG 6698.jpg|ankavia|vignette|207x207px|Pepan' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
[[Sary:Cayos pict089.jpg|vignette|207x207px|Pepa misokatra sy vihim-boan' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
[[Sary:Cayos pict088.jpg|vignette|207x207px|Pepa misokatra sy vihim-boan' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Rakotra tsilo henjana ny [[Pepa|pepany]] misy [[vihim-boa]] malama iray na roa, mibikan' atody, izay fantatra amin' ny lokony volondavenona manopy manga.

== Faritra sy toerana ahitana azy ==
Any amin' ny morontsiraka sy akaiky morontsiraka amin' ny faritra trôpikaly ([[Afrika]], [[Azia]], [[Ôseania]]) no tena ahitana ny ''Caesalpinia bonduc''. Afaka mitsingevana ela ao anaty ranomasina ny vihim-boany nefa mbola afaka maniry ihany.

== Fampiasana ==
[[Sary:Starr 080610-8398 Caesalpinia bonduc.jpg|ankavia|vignette|276x276px|Rantsana sy ravin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ny faritra rehetra amin' ny ''Caesalpinia bonduc'' (fakany, hodiny, raviny, vihim-boany). Itsaboana ny tazo sy ny tazomoka izy. Ampiasaina koa ho an' ny fahasalaman' ny vehivavy: ao amin' ny fitsaboana [[Ayurveda]] dia ampiasaina ity zavalaniry ity mba hifehezana ny tsingerin' ny [[fadimbolana]] sy hanamaivanana ny aretin' ny [[fihary atodinaina]] misy kista ([[:fr:Syndrome_des_ovaires_polykystiques_(SOPK)|SOPK]]). Itsaboana ny aretin' ny [[fandevonan-kanina]] sy fanaintainana ary ny mamaivay koa izy io sady manala kankana an-tsinay. Eo am-pandinihana ny toetra izay afaka miady amin' ny [[diabeta]] sy amin' ny oksida ary amin' ny fivontosana mihitsy aza.

== Jereo koa ==

* ''[[Caesalpinia]]''

* [[Katra (teny mitovy endrika)]]</text>
      <sha1>qqvzxpnjo613jbu2vndfax4htiolg5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136984</id>
      <parentid>1136983</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T11:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Caesalpinia bonducella]] ho [[Caesalpinia bonduc]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2745" sha1="qqvzxpnjo613jbu2vndfax4htiolg5u" xml:space="preserve">[[Sary:Caesalpinia bonduc flowers W IMG 6707.jpg|vignette|294x294px|Vonin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Ny '''''Caesalpinia bonduc''''' na '''''Caesalpinia bonducella''''' dia karazana [[hazobotry]] mianika be tsilo, ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]'', any amin' ny faritra mafana. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''fananomahery''', '''katra''', '''tsiafakomby''', na '''vatolalaka'''. Malaza ho zavamaniry fanao fanafody nentim-paharazana izy io, indrindra fa ny [[Ayurveda]], amin' ny fampiasana ny vihim-boany mafy, volondavenona, toa maso.

== Famariparitana ==
[[Sary:Caesalpinia bonduc leaves 1.jpg|ankavia|vignette|207x207px|Ravin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Hazobotry manana rantsana mianika izay mety mahatratra halava 6 m raha misy tohana ianihany ny ''Caesalpinia bonduc''. Feno tsilo maranitra sy mifaingoka ny tenany manontolo. 

=== Vony ===
[[Sary:Caesalpinia bonduc inflo.jpg|vignette|208x208px|Vondrombonin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Mamokatra voniny mavo mivondrona izy io. 

=== Voa ===
[[Sary:Caesalpinia bonduc fruit W IMG 6698.jpg|ankavia|vignette|207x207px|Pepan' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
[[Sary:Cayos pict089.jpg|vignette|207x207px|Pepa misokatra sy vihim-boan' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
[[Sary:Cayos pict088.jpg|vignette|207x207px|Pepa misokatra sy vihim-boan' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Rakotra tsilo henjana ny [[Pepa|pepany]] misy [[vihim-boa]] malama iray na roa, mibikan' atody, izay fantatra amin' ny lokony volondavenona manopy manga.

== Faritra sy toerana ahitana azy ==
Any amin' ny morontsiraka sy akaiky morontsiraka amin' ny faritra trôpikaly ([[Afrika]], [[Azia]], [[Ôseania]]) no tena ahitana ny ''Caesalpinia bonduc''. Afaka mitsingevana ela ao anaty ranomasina ny vihim-boany nefa mbola afaka maniry ihany.

== Fampiasana ==
[[Sary:Starr 080610-8398 Caesalpinia bonduc.jpg|ankavia|vignette|276x276px|Rantsana sy ravin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ny faritra rehetra amin' ny ''Caesalpinia bonduc'' (fakany, hodiny, raviny, vihim-boany). Itsaboana ny tazo sy ny tazomoka izy. Ampiasaina koa ho an' ny fahasalaman' ny vehivavy: ao amin' ny fitsaboana [[Ayurveda]] dia ampiasaina ity zavalaniry ity mba hifehezana ny tsingerin' ny [[fadimbolana]] sy hanamaivanana ny aretin' ny [[fihary atodinaina]] misy kista ([[:fr:Syndrome_des_ovaires_polykystiques_(SOPK)|SOPK]]). Itsaboana ny aretin' ny [[fandevonan-kanina]] sy fanaintainana ary ny mamaivay koa izy io sady manala kankana an-tsinay. Eo am-pandinihana ny toetra izay afaka miady amin' ny [[diabeta]] sy amin' ny oksida ary amin' ny fivontosana mihitsy aza.

== Jereo koa ==

* ''[[Caesalpinia]]''

* [[Katra (teny mitovy endrika)]]</text>
      <sha1>qqvzxpnjo613jbu2vndfax4htiolg5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1136986</id>
      <parentid>1136984</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T11:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanampy sary</comment>
      <origin>1136986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2922" sha1="rrej3z3eg515fhk7lfdsplubk51ikoi" xml:space="preserve">[[Sary:Caesalpinia bonduc flowers W IMG 6707.jpg|vignette|294x294px|Vonin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Ny '''''Caesalpinia bonduc''''' na '''''Caesalpinia bonducella''''' dia karazana [[hazobotry]] mianika be tsilo, ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]'', any amin' ny faritra mafana. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''fananomahery''', '''katra''', '''tsiafakomby''', na '''vatolalaka'''. Malaza ho zavamaniry fanao fanafody nentim-paharazana izy io, indrindra fa ny [[Ayurveda]], amin' ny fampiasana ny vihim-boany mafy, volondavenona, toa maso.

== Famariparitana ==
[[Sary:Caesalpinia bonduc leaves 1.jpg|ankavia|vignette|207x207px|Ravin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Hazobotry manana rantsana mianika izay mety mahatratra halava 6 m raha misy tohana ianihany ny ''Caesalpinia bonduc''. Feno tsilo maranitra sy mifaingoka ny tenany manontolo. 

=== Vony ===
[[Sary:Caesalpinia bonduc inflo.jpg|vignette|208x208px|Vondrombonin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Mamokatra voniny mavo mivondrona izy io. 

=== Voa ===
[[Sary:Caesalpinia bonduc fruit W IMG 6698.jpg|ankavia|vignette|207x207px|Pepan' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
[[Sary:Cayos pict089.jpg|vignette|207x207px|Pepa misokatra sy vihim-boan' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
[[Sary:Cayos pict088.jpg|vignette|207x207px|Pepa misokatra sy vihim-boan' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Rakotra tsilo henjana ny [[Pepa|pepany]] misy [[vihim-boa]] malama iray na roa, mibikan' atody, izay fantatra amin' ny lokony volondavenona manopy manga.

== Faritra sy toerana ahitana azy ==
Any amin' ny morontsiraka sy akaiky morontsiraka amin' ny faritra trôpikaly ([[Afrika]], [[Azia]], [[Ôseania]]) no tena ahitana ny ''Caesalpinia bonduc''. Afaka mitsingevana ela ao anaty ranomasina ny vihim-boany nefa mbola afaka maniry ihany.

== Fampiasana ==
[[Sary:Starr 080610-8398 Caesalpinia bonduc.jpg|ankavia|vignette|276x276px|Rantsana sy ravin' ny ''Caesalpinia bonduc'']]
Ampiasaina amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ny faritra rehetra amin' ny ''Caesalpinia bonduc'' (fakany, hodiny, raviny, vihim-boany). Itsaboana ny tazo sy ny tazomoka izy. Ampiasaina koa ho an' ny fahasalaman' ny vehivavy: ao amin' ny fitsaboana [[Ayurveda]] dia ampiasaina ity zavalaniry ity mba hifehezana ny tsingerin' ny [[fadimbolana]] sy hanamaivanana ny aretin' ny [[fihary atodinaina]] misy kista ([[:fr:Syndrome_des_ovaires_polykystiques_(SOPK)|SOPK]]). Itsaboana ny aretin' ny [[fandevonan-kanina]] sy fanaintainana ary ny mamaivay koa izy io sady manala kankana an-tsinay. Eo am-pandinihana ny toetra izay afaka miady amin' ny [[diabeta]] sy amin' ny oksida ary amin' ny fivontosana mihitsy aza.

== Jereo koa ==

* ''[[Caesalpinia]]''

* [[Katra (teny mitovy endrika)]]: ''Caesalpinia bonduc'', ''Capparis spinosa''
* Tsiafakomby: ''Caesalpinia bonduc'', ''[[Biancaea decapetala]]'' (na ''Caesalpinia sepiaria''), ''[[Mezoneurum hildebrandtii]]''</text>
      <sha1>rrej3z3eg515fhk7lfdsplubk51ikoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caesalpinia bonducella</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299400</id>
    <redirect title="Caesalpinia bonduc" />
    <revision>
      <id>1136985</id>
      <timestamp>2026-05-01T11:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Caesalpinia bonducella]] ho [[Caesalpinia bonduc]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1136985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="7n1jn1gjc557ijyhh0iesr4attsccg0" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Caesalpinia bonduc]]</text>
      <sha1>7n1jn1gjc557ijyhh0iesr4attsccg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katra (teny mitovy endrika)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299401</id>
    <revision>
      <id>1136987</id>
      <timestamp>2026-05-01T11:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Teny mitovy endrika</comment>
      <origin>1136987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1401" sha1="75ly6b0kxwga36cegdwlo3a6xo6ma1v" xml:space="preserve">[[Sary:Cayos pict089.jpg|vignette|330x330px|Katra (''[[Caesalpinia bonduc]]'')]]
Ny teny malagasy hoe '''katra''' dia manana heviny maro: [[lalao]], [[zavamaneno]], [[Kojakoja an-dakozia|kojakojan-dakozia]], [[zavamaniry]], anisan' izany ireto:

* Katra: karazan-daolao fanaon' ny vehivavy sy ny ankizy: misy lavaka boribory maromaro laha-droa mifanitsy, ka vato roa isan-davaka no atao aminy; afindra zaraina amin' ny lavaka tsirairay ireo ka misy fotoana ahazoan' ny mpilalao ny vaton' ny an-kilany mifanitsy amin' ny azy; izay mahatapitra ny vaton' ny anankiray aloha araka izany no mandresy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;[[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], ''Rakibolana malagasy'', 1985&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* Katra: korintsana vita amin' ny kapoaka na hoditra avy amin' ny tongotr' omby ka nasiana vato kely na voan-javatra madinika; fampiasa eo amin' ny dihy ny katra miaraka amin' ny zavamaneno hafa; ahontsankontsana koa izy atao fanairana ny fody na famporisihana ny omby rehefa manosy tanimbary&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
* Katra: zavatra misy atiny vita amin' ny vakin' ny akoram-boanio atao fanovozana rano.
* Katra: karazan-javamaniry: ''[[Caesalpinia bonduc]]'' (izay atao hoe fananomahery, tsiafakomby na vatolalaka koa) sy ''[[Capparis spinosa]]'' (izay atao hoe basy koa).

== Jereo koa ==

* [[Kilalao]]
* [[Lalao]]
* ''[[Caesalpinia]]''
* ''[[Capparis]]''

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>75ly6b0kxwga36cegdwlo3a6xo6ma1v</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>