Jean-Joseph Rabearivelo

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mg">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>mgwiki</dbname>
    <base>https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Rakitra</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Manokana</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dinika</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Mpikambana</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dinika amin'ny mpikambana</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dinika amin'ny Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Sary</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dinika amin'ny sary</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dinika amin'ny MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Endrika</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dinika amin'ny endrika</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Fanoroana</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dinika amin'ny fanoroana</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Sokajy</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dinika amin'ny sokajy</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussion module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Jean-Joseph Rabearivelo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1179</id>
    <revision>
      <id>1143251</id>
      <parentid>1129259</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1143251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6473" sha1="gbothrkcjh7zz854906jjs5mdhccg0j" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Jean Joseph Rabearivelo|teraka=04 martsa 1901|toerana=Antananarivo|maty=22 Jona 1937|firenena=Malagasy|asa=Poeta|asa hafa=Mpandika teny|taona niasana=1934|image=Jean-Joseph_Rabearivelo_2.jpg}}

I '''Jean-Joseph Rabearivelo''' [[mpanoratra]] malagasy, teraka tamin'ny tamin'ny 4 Martsa 1901 (na 1903) tao Isoraka, [[Antananarivo]]. Tamin'ny taona 1924 Rabearivelo no nanomboka niasa tao amin'ny Imprimerie de l'Imerina, ary nijanona niasa tao hatramin'ny nahafatesany. Tamin'ny 1915 Rabearivelo no nanomboka nampiseho ny asa-sorany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. Nanoratra tamin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] koa izy. Zavatra mampalahelo maro no nihatra tamin'ny fiainany. Tamin'ny 22 Jiona 1937 no maty namono tena Rabearivelo.

== Joseph-Casimir Rabe ==
I Jean-Joseph Rabearivelo [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny tamin'ny [[4 Martsa]] [[1901]] (~ [[1903]]) tao Isoraka, [[Antananarivo]] tamin' ny anarana hoe Joseph-Casimir Rabe Antsa, zanak' i Rabozivelo, [[Zanadralambo]], avy ao Ambatofotsy - avaratr'[[Antananarivo]]. Efa taona maro taty aoriana no nanova anarana hoe ''Jean-Joseph Rabearivelo'' i Joseph-Casimir. Zaza sary izy.

Nanomboka tamin'ny taona [[1908]] dia ny anadahin-dreniny no niantoka sy nitaiza an-dRabearivelo. Nianatra tao amin'ny Frères des Écoles Chrétiennes Andohalo izy, avy eo tao amin'ny sekoly Masindahy Misely ao Amparibe, ary rehefa voaroaka tao dia nifindra tao amin'ny sekoly Falcourt Faravohitra. Teo amin'ny faha-13 taonany izy nandao ny fianarana saingy nanohy namaky boky ary nampiana-tena niteny [[Fiteny frantsay|frantsay]] sy [[Fiteny espaniôla|espaniola]]. Tamin'ny [[1916]] izy no nanomboka niasa, mpandika teny, mpitan-tsoratra tao amin'ny lehiben'ny kantao (canton) tao Ambatolampy, mpanao sary (dentelles) tao amin'ny goverinora tao Antananarivo. Nampianatra teny frantsay koa izy. Tamin'ny taona [[1924]] Rabearivelo no nanomboka niasa tao amin'ny Imprimerie de l'Imerina, ary nijanona niasa tao hatramin'ny nahafatesany na dia tsy nandray karama aza izy tamin'ny roa taona voalohany. Mpanao fanitsiana no asany tamin'izany. Nanambady an'i Mary Razafitrimo tamin'ny taona [[Jolay]] [[1926]]. Nanan-janaka dimy izy ireo dia i Solofo, Sahondra, Voahangy, Noro ary Velomboahangy. Maty tamin'ny taona [[1933]] i Voahangy zanany, ary izay no nahatonga ny anaran'ny zanany faravavy hoe Velomboahangy. Zavatra mampalahelo maro no nihatra tamin'ny fiainany. Ohatra: ny taona 1933 dia maty ny zanany vavimatoa. Sahirana tamin'ny fiainana. Tsy nahatratra ny tanjona niriany. Tamin'ny [[22 Jiona]] 1937 no maty namono tena Rabearivelo.

== Asa soratra ==
[[File:Jean-Joseph Rabearivelo en profil.jpg|thumb|Jean-Joseph Rabearivelo]]

Tamin'ny [[1915]] Rabearivelo no nanomboka nampiseho ny asa-sorany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] tao amin'ny [[Gazetiboky|gazety boky]] ''Vakio Ity'', ary ny solonanarana ''K. Verbal'' no nentiny tamin'izany.

Tamin'ny [[24 Mey]] [[1921]] kosa no nitranga voalohany tao amin'ny gazety ''La Tribune de Madagascar '' ny asa-sorany amin'ny teny Frantsay izay mitondra ny lohanteny hoe ''Le Couchant''.

Tamin'ny 1924 no namoaka ny andian-tononkalo amin'ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] ''La Coupe de Cendres''. Nanomboka teo dia hita tamin'ny gazety maro tao an-toerana sy tany ivelany toy ny ''Tsarahafatra, Mpanolotsaina, Capricorne, La Revue de Madagascar, Le Journal des Poetes, Zodiaque'' sns,  i Rabearivelo ary isan'ny solonanarana nentiny tamin'izany i ''Amance Valmond''. Nitana an-tsoratra ny fiainany (journal intime) koa Rabearivelo, ary na efa norovitiny aza ny pejy nirakitra ny voalohandohan'ny fiainany dia mbola mahery ny 1800 pejy no voatahiry, mitantara ny fiainany nanomboka tamin'ny 1933 hatramin'ny nahafatesany. 

Manavaka azy sy ny asa sorany: nandray betsaka tamin'ny fomba fanoratana vahiny izy nefa nanome lanja tanteraka ihany koa ny foto-pisainana sy ny lalan-tsaina  ary ny fomba fanahoan-javatra malagasy. Saro-takarina ny asa sorany. Saropiaro tamin'ny fanomezana hasina ny Poezia sy ny teny malagasy.

== Boky efa nivoaka ==
=== Amboaran-tononkalo ===
* ''La Coupe des Cendres'' (1924)
* ''Sylves'' (1927)
* ''Volumes'' (1928)
* ''Presque-Songes'' (1934)
* ''Traduit de la Nuit'' (1935)
* ''Vientos de la Mañana'' (1935)
* ''Chants pour Abéones'' (1936)
* ''Le Vin Lourd'' (1936)
* ''Stances Oubliées'' (1936)
* ''Trèfles de Toujours et de Jamais'' (1936)

=== Tantara ===
* ''Le Prince s'amuse'' (1921)
* ''Le Bijou Rose et Noir'' (1921)
* ''Adèle et Arthur'' (1923)
* ''Interférences'' (1923)
* ''L'Aube Rouge'' (1923)
* ''Contes de la Nuit'' (1923)
=== Tantara tsangana ===
* ''Enfants d'Orphée'' (1931)
* ''Ephémérides'' (1934)
* ''Aux portes de la Ville'' (1935)
* ''Imaitsoanala'' (1936)
=== Boky hafa ===
* ''Tananarive, ses rues et ses quartiers'' (1936)
* ''Snoboland'' (1936) 

== Jereo koa ==

* [[David Jaomanoro]]

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]

* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]

* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]

* [[Esther Nirina]]

* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Ny Avana Ramanantoanina]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]
* [[Samuel Ratany]]

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

== Rohy hafa ==

* [http://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-62.html Pôetawebs], ahitana tantaram-piainana pôeta malagasy maro ka anisany ny an-dRabearivelo
* [http://vetso.serasera.org/index.php?rub=vetso/poeta&amp;pid=p3f7cad9ca5dba Tononkalo ao amin'ny serasera.org]
* [http://www.freewebs.com/rabearivelo/ Takelaka ho an'i Rabearivelo] {{Wayback|url=http://www.freewebs.com/rabearivelo/ |date=20080726182146 }}
* [http://www.lehman.cuny.edu/ile.en.ile/paroles/rabearivelo.html Momba an-dRabearivelo] {{Wayback|url=http://www.lehman.cuny.edu/ile.en.ile/paroles/rabearivelo.html |date=20070712192349 }}, lahatsoratra amin'ny teny frantsay
* [http://www.samoela-andriani.org/jjrabe/jjrabe.htm Momba an-dRabearivelo] {{Wayback|url=http://www.samoela-andriani.org/jjrabe/jjrabe.htm |date=20080613114445 }}, lahatsoratra amin'ny teny malagasy
{{DEFAULTSORT:Rabearivelo, Jean-Joseph}}
[[Category:Mpanoratra malagasy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1901]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1937]]</text>
      <sha1>gbothrkcjh7zz854906jjs5mdhccg0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hasina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9421</id>
    <revision>
      <id>1143188</id>
      <parentid>1102901</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T03:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hariniaina14</username>
        <id>34924</id>
      </contributor>
      <comment>nanampy fitenenana sy rohy</comment>
      <origin>1143188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1761" sha1="6v7fbruido99aciyqvlqbpwxojhw0qt" xml:space="preserve">Ny [[hasina]] dia manan-danja lehibe amin’ny [[kolontsaina]] sy ny [[fiainam-pirenena]]. Izy io dia matetika mifandray amin’ny soatoavina, ny fahendrena, sy ny fahamendrehana. Ny hasina dia afaka mamaritra ny fomba fijerin’ny olona sy ny fihetsik’izy ireo amin’ny zava-mitranga amin’ny fiainana andavanandro.

==Famaritana==
[[Ny hasina]] dia matetika azo adika ho ny fahamendrehana na ny lanjan'ny zavatra iray amin'ny fiaraha-monina. Mety hifandray amin’ny fomba fiaina, ny fomban-drazana, na ny fomban’ady.

==Fampiharana== 
Amin'ny sehatra samihafa toy ny [[politika]], ny fiainan-tsosialy, sy ny kolontsaina, dia afaka manampy ny hasina amin’ny fananganana sy ny fanamafisana ny fiaraha-mientana sy ny [[firaisankina]].

==Fahefan’ny hasina==
 [[Ny hasina ]]dia afaka mitarika ny olona hitondra tena sy haneho fihetsika tsara, manampy amin’ny fananganana traikefa miavaka manoloana ny olana sy ny ady.

==Fihavanana sy fanajana==
 Manana anjara asa lehibe amin’ny fandrindrana sy ny fanatsarana ny fifandraisana eo amin’ny [[olona]] sy ny vondrona ny hasina. Ny fanajana ny hasina dia mitarika ho amin’ny fandeferana sy ny fahatakarana.

Amin’ny ankapobeny, ny hasina dia mitana toerana manan-danja amin’ny fiainan'ny olombelona sy ny fiaraha-monina, satria manampy amin’ny fanamafisana ny firaisankina sy ny soatoavina iombonana.


Ny teny hoe '''''hasina''''' dia manana heviny maro: 

* Hery tsy hita maso ([[Hasina (hery tsy hita maso)|hasina]])
* Fanomezana ([[Hasina (fanomezana)|hasina]])
* Sira ([[Hasina (tsiro)|hasina]])
* Zavamaniry ([[Hasina (zavamaniry)|hasina]])
* Fizarazaràna ([[Hasina (fizarazaràna)|hasina]])
* Zavatra voatokana ([[Hasina (zavatra voatokana)|hasina]])

[[Sokajy:Kolontsaina malagasy]]</text>
      <sha1>6v7fbruido99aciyqvlqbpwxojhw0qt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dommartin-sur-Vraine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43256</id>
    <revision>
      <id>1143324</id>
      <parentid>925090</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>31390</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>CoA @in-use generic</comment>
      <origin>1143324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1269" sha1="se1crc3725n0bc510hsbsf5sl3r49dt" xml:space="preserve">{{Coord|48.3367|5.9064}}

{{infobox tanàna
|tanàna=Dommartin-sur-Vraine
|firenena={{Frantsa}}
|faritany=[[Grand Est]]
|velarantany=7.1
|isam-ponina=332
|ben'ny tanàna=Robert Leclerc
}}
[[sary:Blason-sable-croix-argent.svg|120px|thumb|right|Mari-piandrian'i Dommartin-sur-Vraine]]
I '''Dommartin-sur-Vraine''' dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i [[Arrondissement of Neufchâteau, Vosges|Neufchâteau]], ao amin'ny departemantan'i [[Vosges]], ao amin'ny faritr'i [[Grand Est]], ao [[Frantsa]]. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 88150.
I Robert Leclerc no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008&amp;ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Pays de Châtenois
== Jeografia ==

Ny isam-ponin'i Dommartin-sur-Vraine dia 332 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2006.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 305 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 491 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 48.3367° ary 5.9064° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

== Rohy ivelany ==
*  : Tranonkala 
* [http://www.communes.com/recherche/?q=Dommartin-sur-Vraine Eo amin'i www.communes.com]

&lt;references/&gt;


[[Sokajy:Tanàna ao amin'ny faritr'i Vosges]]</text>
      <sha1>se1crc3725n0bc510hsbsf5sl3r49dt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143334</id>
      <parentid>1143324</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>31390</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>CoA ok</comment>
      <origin>1143334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1274" sha1="cb8e3pnqzmz054ht3i9xduai7xjvn32" xml:space="preserve">{{Coord|48.3367|5.9064}}

{{infobox tanàna
|tanàna=Dommartin-sur-Vraine
|firenena={{Frantsa}}
|faritany=[[Grand Est]]
|velarantany=7.1
|isam-ponina=332
|ben'ny tanàna=Robert Leclerc
}}
[[sary:Blason maison fr de Dompmartin.svg|120px|thumb|right|Mari-piandrian'i Dommartin-sur-Vraine]]
I '''Dommartin-sur-Vraine''' dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i [[Arrondissement of Neufchâteau, Vosges|Neufchâteau]], ao amin'ny departemantan'i [[Vosges]], ao amin'ny faritr'i [[Grand Est]], ao [[Frantsa]]. 
Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 88150.
I Robert Leclerc no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008&amp;ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Pays de Châtenois
== Jeografia ==

Ny isam-ponin'i Dommartin-sur-Vraine dia 332 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2006.  Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 305 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 491 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 48.3367° ary 5.9064° amin'ny soratra desimaly.
Ny faritr'ora dia GMT+1.

== Rohy ivelany ==
*  : Tranonkala 
* [http://www.communes.com/recherche/?q=Dommartin-sur-Vraine Eo amin'i www.communes.com]

&lt;references/&gt;


[[Sokajy:Tanàna ao amin'ny faritr'i Vosges]]</text>
      <sha1>cb8e3pnqzmz054ht3i9xduai7xjvn32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manambondro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46167</id>
    <revision>
      <id>1143303</id>
      <parentid>1073918</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="sdjgnxzy72v347uj7xk9j2ew4djqcsh" xml:space="preserve">{{coord|23|48|S|47|33|E|}}
{{infobox tanàna
|anarana=Manambondro
|faritany=[[Faritanin'i Fianarantsoa| Fianarantsoa]]
|isam-ponina=15000
|faritra=[[Faritra Atsimo-Atsinanana| Atsimo-Atsinanana]]
|firenena={{Madagasikara}}
|sary=
}}
'''Manambondro''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Vangaindrano]], [[Faritra Atsimo-Atsinanana]], [[Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ny isam-poniny dia 15000 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21427 ary ny kaodin-distrika dia 214

==Jeôgrafia==
Manambondro dia amin'ny [[Lalam-pirenena faha-12a]] ([[Tolagnaro]]-[[Vangaindrano]]) 58 km atsimon'i [[Vangaindrano]].

== Vokatry ny fambolena ==
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia girofle.
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary.
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mangahazo.
Ny isan'omby dia 1123.
Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia cafe.
Ny entana lafo vidy indrindra dia vary.
5 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy.
98 ny mponina no miasa tany.
1 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana.
1 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha.
783 no isan'ny kisoa.

== Ara-tsosialy ==
Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao.

== Fotodrafitrasa ==
Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna.
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Misy tsena isan'andro any.
Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina.
Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.
Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna.
Misy biraom-paositra ao.

== Fitaterana ==
Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara maivana base.
Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 16 ora.
Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 20 ora.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 80000 Fmg.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 80000 Fmg.

== Fahasoavana ==
15 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra.
10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra.
Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana.
5 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena.
70 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Endri-javatra ==
Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana.
Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana.

== Olana ==
Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1.
Tapaka in-2 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001.
Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina.
Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.
{{reflist}}

[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsimo-Atsinanana]]</text>
      <sha1>sdjgnxzy72v347uj7xk9j2ew4djqcsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manantenina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46187</id>
    <revision>
      <id>1143317</id>
      <parentid>1091918</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3057" sha1="t0zws0cpq3dlnn9n3qof1jgty1wsv2d" xml:space="preserve">{{infobox tanàna
|anarana=Manantenina
|faritany=Toliary
|isam-ponina=18905
|firenena={{Madagasikara}}
|faritra = [[Anosy]]
|sary=Manantenina street view.jpg}}
I '''Manantenina''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan' i Tolagnaro|distrikan' i Fort Dauphin]], [[Faritra Anosy]], [[Faritanin' i Toliara|Faritanin' i Toliary]]. Niisa 18&amp;nbsp;905 ny mponina ao aminy araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 51525 ary ny kaodin-distrika dia 515.

== Lalana ==
*[[Lalam-pirenena faha-12a]]

== Vokatry ny fambolena ==
Ny [[vary]] no entana faharoa lafo vidy indrindra. Ny [[mangahazo]] no zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany. Ny [[vomanga]] no entana fahatelo lafo vidy indrindra. 2&amp;nbsp;400 ny isan' ny omby any. Ny isan' ny taona nisian' ny [[pestan' ny vorona]] teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 1. Ny [[vary]] no zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany. Ny entana lafo vidy indrindra dia ny mangahazo. 35&amp;nbsp;% amin' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. 50&amp;nbsp;% amin' ny mponina no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. 10&amp;nbsp;% amin' ny mponina no miasa amin' ny [[fiompiana]]. 5&amp;nbsp;% amin' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 150 no isan' ny [[kisoa]].

== Fotodrafitrasa ==
Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan' andro any. Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina. Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kôlejy ao amin' ilay tanàna. Misy biraom-paositra ao.

== Fitaterana ==
[[Sary:Madagascar national road 12a ferry.JPG|vignette|Lalanam-pirenena faha-12a, baka eo Ankaramany]]
Ny kamiao no fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra. 14 ora ny faharetan' ny dia mankany amin' ny renivohi-paritra. 24 ora no fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritra amin' ny andro fahavaratra. Ny saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritra amin' ny andro fahavaratra dia 30&amp;nbsp;000 Fmg. 25&amp;nbsp;000 Fmg kosa saran-dalan' ny olona tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritra amin' ny maintany.

== Fari-piainana ==
3&amp;nbsp;% amin' ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 22&amp;nbsp;% amin' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 2 volana. 5&amp;nbsp;% amin' ny mponina no atao hoe manan-karena. 70&amp;nbsp;% amin' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Fitantanana ==
Misy masoivohon' ny ministeran' ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]]. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana.

== Olana ==
Tapaka in-3 ny lalana tao anatin' ny taona 1999-2001. Ahitana [[Zandarimaria|zandary]] ao amin' ilay kaominina.

== Jereo koa ==

* [[Manantenina (fitrandrahana)|Manantenina (harena an-kibon' ny tany)]]

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]</text>
      <sha1>t0zws0cpq3dlnn9n3qof1jgty1wsv2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Masianaka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46338</id>
    <revision>
      <id>1143304</id>
      <parentid>1091274</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3188" sha1="ol7pslihkxwq5vjytt4559g4zleqqf4" xml:space="preserve"> {{coord|23|35|S|47|35|E|}}
{{infobox tanàna
|anarana=Masianaka
|faritany=Fianarantsoa
|isam-ponina=17530
|firenena={{Madagasikara}}
|sary=Lagoon Masihanaka.jpg}}
I '''Masianaka''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[distrikan' i Vangaindrano]], [[Faritanin' i Fianarantsoa]]. Atao hoe '''Masihanaka''' koa ity tanàna ity. Ny isan' ny mponiny dia 17&amp;nbsp;530 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21422, ary ny kaodin-distrika dia 214. Ao akaikin' ity tanàna ity ny reniranon' i Masianaka izay mamorona ny farihy Masihanaka.

== Vokatry ny fambolena ==
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny [[Kafe (voany)|kafe]].
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[vary]].
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[Dipoavatra (voany)|dipoavatra]].
Ny isan' ny [[omby]] dia 1&amp;nbsp;357.
Ny isan' ny taona nisian' ny pesitry ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[mangahazo]].
Ny entana lafo vidy indrindra dia [[jirofo]]. Ny 66 % amin' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. Ny 33 % no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. Ny 1 % amin' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 285 no isan' ny [[kisoa]].

== Ara-tsosialy ==
Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io.

== Fotodrafitrasa ==
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina.
Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.

== Fitaterana ==
Ao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara eo amin' ny lalam-pirenena 12A no misy an' i Masianaka, izay 30 km atsimon' i [[Vangaindrano]]. Ny [[Baka (fitaovam-pitaterana)|baka]] voalohany amin' ny lalam-pirenena 12A mihazo an' i Tolagnaro dia ao amin' ity kaominina ity. Ny fiara maivana base no fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra.
16 ora ny faharetan' ny fandehanana mankany amin' ny renivohi-paritany.
18 ora no fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
Azo aleha mandavan-taona ny lalan-tany.
65&amp;nbsp;000 Fmg no saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
65&amp;nbsp;000 Fmg ihany koa ny saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny maintany.

== Fahasoavana ==
Ny 15 % amin' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 6 volana. Ny 25 %n' ny mponina no atao hoe manan-karena.Ny 60 % amin' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Sampan-draharaham-panjakana ==
Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana ny ao amin' io kaominina io.

== Olana ==
Ny isan' ny vono olona tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1. Ny isan' ny vakitrano tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1.
Ahitana pôlisy ao amin' ilay kaominina.
1 no isan' ny mpamono olona tratra tanatin' ny taona 1999-2001.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]</text>
      <sha1>ol7pslihkxwq5vjytt4559g4zleqqf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143305</id>
      <parentid>1143304</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="cwld1p6h6vokjdgq7l6fxbk5s2m86wp" xml:space="preserve">{{coord|23|35|S|47|35|E|}}
{{infobox tanàna
|anarana=Masianaka
|faritany= [[Faritanin' i Fianarantsoa|Fianarantsoa]]
|isam-ponina=17530
|firenena={{Madagasikara}}
[faritra = [[Faritra Atsimo-Atsinanana|Atsimo-Atsinanana]]
|sary=Lagoon Masihanaka.jpg}}
I '''Masianaka''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[distrikan' i Vangaindrano]], [[Faritanin' i Fianarantsoa]]. Atao hoe '''Masihanaka''' koa ity tanàna ity. Ny isan' ny mponiny dia 17&amp;nbsp;530 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21422, ary ny kaodin-distrika dia 214. Ao akaikin' ity tanàna ity ny reniranon' i Masianaka izay mamorona ny farihy Masihanaka.

== Vokatry ny fambolena ==
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny [[Kafe (voany)|kafe]].
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[vary]].
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[Dipoavatra (voany)|dipoavatra]].
Ny isan' ny [[omby]] dia 1&amp;nbsp;357.
Ny isan' ny taona nisian' ny pesitry ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[mangahazo]].
Ny entana lafo vidy indrindra dia [[jirofo]]. Ny 66 % amin' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. Ny 33 % no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. Ny 1 % amin' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 285 no isan' ny [[kisoa]].

== Ara-tsosialy ==
Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io.

== Fotodrafitrasa ==
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina.
Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.

== Fitaterana ==
Ao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara eo amin' ny lalam-pirenena 12A no misy an' i Masianaka, izay 30 km atsimon' i [[Vangaindrano]]. Ny [[Baka (fitaovam-pitaterana)|baka]] voalohany amin' ny lalam-pirenena 12A mihazo an' i Tolagnaro dia ao amin' ity kaominina ity. Ny fiara maivana base no fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra.
16 ora ny faharetan' ny fandehanana mankany amin' ny renivohi-paritany.
18 ora no fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
Azo aleha mandavan-taona ny lalan-tany.
65&amp;nbsp;000 Fmg no saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
65&amp;nbsp;000 Fmg ihany koa ny saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny maintany.

== Fahasoavana ==
Ny 15 % amin' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 6 volana. Ny 25 %n' ny mponina no atao hoe manan-karena.Ny 60 % amin' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Sampan-draharaham-panjakana ==
Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana ny ao amin' io kaominina io.

== Olana ==
Ny isan' ny vono olona tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1. Ny isan' ny vakitrano tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1.
Ahitana pôlisy ao amin' ilay kaominina.
1 no isan' ny mpamono olona tratra tanatin' ny taona 1999-2001.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]</text>
      <sha1>cwld1p6h6vokjdgq7l6fxbk5s2m86wp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143308</id>
      <parentid>1143305</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3351" sha1="qs77j34cdxa14xvfjsu3jyj6i6t546z" xml:space="preserve">{{coord|23|35|S|47|35|E|}}
{{infobox tanàna
|anarana=Masianaka
|faritany= [[Faritanin' i Fianarantsoa|Fianarantsoa]]
|isam-ponina=17530
|firenena={{Madagasikara}}
|faritra = [[Faritra Atsimo-Atsinanana|Atsimo-Atsinanana]]
|sary=Lagoon Masihanaka.jpg}}
I '''Masianaka''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[distrikan' i Vangaindrano]], [[Atsimo-Atsinanana]], [[Faritanin' i Fianarantsoa]]. Atao hoe '''Masihanaka''' koa ity tanàna ity. Ny isan' ny mponiny dia 17&amp;nbsp;530 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21422, ary ny kaodin-distrika dia 214. Ao akaikin' ity tanàna ity ny reniranon' i Masianaka izay mamorona ny farihy Masihanaka.

== Vokatry ny fambolena ==
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny [[Kafe (voany)|kafe]].
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[vary]].
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[Dipoavatra (voany)|dipoavatra]].
Ny isan' ny [[omby]] dia 1&amp;nbsp;357.
Ny isan' ny taona nisian' ny pesitry ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[mangahazo]].
Ny entana lafo vidy indrindra dia [[jirofo]]. Ny 66 % amin' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. Ny 33 % no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. Ny 1 % amin' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 285 no isan' ny [[kisoa]].

== Ara-tsosialy ==
Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io.

== Fotodrafitrasa ==
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina.
Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.

== Fitaterana ==
Ao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara eo amin' ny lalam-pirenena 12A no misy an' i Masianaka, izay 30 km atsimon' i [[Vangaindrano]]. Ny [[Baka (fitaovam-pitaterana)|baka]] voalohany amin' ny lalam-pirenena 12A mihazo an' i Tolagnaro dia ao amin' ity kaominina ity. Ny fiara maivana base no fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra.
16 ora ny faharetan' ny fandehanana mankany amin' ny renivohi-paritany.
18 ora no fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
Azo aleha mandavan-taona ny lalan-tany.
65&amp;nbsp;000 Fmg no saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
65&amp;nbsp;000 Fmg ihany koa ny saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny maintany.

== Fahasoavana ==
Ny 15 % amin' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 6 volana. Ny 25 %n' ny mponina no atao hoe manan-karena.Ny 60 % amin' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Sampan-draharaham-panjakana ==
Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana ny ao amin' io kaominina io.

== Olana ==
Ny isan' ny vono olona tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1. Ny isan' ny vakitrano tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1.
Ahitana pôlisy ao amin' ilay kaominina.
1 no isan' ny mpamono olona tratra tanatin' ny taona 1999-2001.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsimo-Atsinanana]]</text>
      <sha1>qs77j34cdxa14xvfjsu3jyj6i6t546z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143310</id>
      <parentid>1143308</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3362" sha1="jjm4i383c0zxsou3521htqd0t3vknyt" xml:space="preserve">{{coord|23|35|S|47|35|E|}}
{{infobox tanàna
|anarana=Masianaka
|faritany= [[Faritanin' i Fianarantsoa|Fianarantsoa]]
|isam-ponina=17530
|haavo = 8
|firenena={{Madagasikara}}
|faritra = [[Faritra Atsimo-Atsinanana|Atsimo-Atsinanana]]
|sary=Lagoon Masihanaka.jpg}}
I '''Masianaka''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[distrikan' i Vangaindrano]], [[Atsimo-Atsinanana]], [[Faritanin' i Fianarantsoa]]. Atao hoe '''Masihanaka''' koa ity tanàna ity. Ny isan' ny mponiny dia 17&amp;nbsp;530 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21422, ary ny kaodin-distrika dia 214. Ao akaikin' ity tanàna ity ny reniranon' i Masianaka izay mamorona ny farihy Masihanaka.

== Vokatry ny fambolena ==
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny [[Kafe (voany)|kafe]].
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[vary]].
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[Dipoavatra (voany)|dipoavatra]].
Ny isan' ny [[omby]] dia 1&amp;nbsp;357.
Ny isan' ny taona nisian' ny pesitry ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[mangahazo]].
Ny entana lafo vidy indrindra dia [[jirofo]]. Ny 66 % amin' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. Ny 33 % no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. Ny 1 % amin' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 285 no isan' ny [[kisoa]].

== Ara-tsosialy ==
Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io.

== Fotodrafitrasa ==
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina.
Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.

== Fitaterana ==
Ao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara eo amin' ny lalam-pirenena 12A no misy an' i Masianaka, izay 30 km atsimon' i [[Vangaindrano]]. Ny [[Baka (fitaovam-pitaterana)|baka]] voalohany amin' ny lalam-pirenena 12A mihazo an' i Tolagnaro dia ao amin' ity kaominina ity. Ny fiara maivana base no fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra.
16 ora ny faharetan' ny fandehanana mankany amin' ny renivohi-paritany.
18 ora no fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
Azo aleha mandavan-taona ny lalan-tany.
65&amp;nbsp;000 Fmg no saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
65&amp;nbsp;000 Fmg ihany koa ny saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny maintany.

== Fahasoavana ==
Ny 15 % amin' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 6 volana. Ny 25 %n' ny mponina no atao hoe manan-karena.Ny 60 % amin' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Sampan-draharaham-panjakana ==
Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana ny ao amin' io kaominina io.

== Olana ==
Ny isan' ny vono olona tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1. Ny isan' ny vakitrano tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1.
Ahitana pôlisy ao amin' ilay kaominina.
1 no isan' ny mpamono olona tratra tanatin' ny taona 1999-2001.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsimo-Atsinanana]]</text>
      <sha1>jjm4i383c0zxsou3521htqd0t3vknyt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143312</id>
      <parentid>1143310</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3405" sha1="7pnrdi487rup2lzahx44y5v3blw2xv1" xml:space="preserve">{{coord|23|35|S|47|35|E|}}
{{infobox tanàna
|anarana=Masianaka
|faritany= [[Faritanin' i Fianarantsoa|Fianarantsoa]]
|isam-ponina=17530
|haavo = 8
|firenena={{Madagasikara}}
|faritra = [[Faritra Atsimo-Atsinanana|Atsimo-Atsinanana]]
|sary=Lagoon Masihanaka.jpg}}
I '''Masianaka''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[distrikan' i Vangaindrano]], [[Atsimo-Atsinanana]], [[Faritanin' i Fianarantsoa]]. Atao hoe '''Masihanaka''' koa ity tanàna ity. Ny isan' ny mponiny dia 17&amp;nbsp;530 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21422, ary ny kaodin-distrika dia 214. Ao akaikin' ity tanàna ity ny reniranon' i Masianaka izay mamorona ny farihy Masihanaka.

==Lalana ==
* [[Lalam-pirenena faha-12a]]

== Vokatry ny fambolena ==
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny [[Kafe (voany)|kafe]].
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[vary]].
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[Dipoavatra (voany)|dipoavatra]].
Ny isan' ny [[omby]] dia 1&amp;nbsp;357.
Ny isan' ny taona nisian' ny pesitry ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[mangahazo]].
Ny entana lafo vidy indrindra dia [[jirofo]]. Ny 66 % amin' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. Ny 33 % no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. Ny 1 % amin' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 285 no isan' ny [[kisoa]].

== Ara-tsosialy ==
Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io.

== Fotodrafitrasa ==
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina.
Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.

== Fitaterana ==
Ao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara eo amin' ny lalam-pirenena 12A no misy an' i Masianaka, izay 30 km atsimon' i [[Vangaindrano]]. Ny [[Baka (fitaovam-pitaterana)|baka]] voalohany amin' ny lalam-pirenena 12A mihazo an' i Tolagnaro dia ao amin' ity kaominina ity. Ny fiara maivana base no fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra.
16 ora ny faharetan' ny fandehanana mankany amin' ny renivohi-paritany.
18 ora no fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
Azo aleha mandavan-taona ny lalan-tany.
65&amp;nbsp;000 Fmg no saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
65&amp;nbsp;000 Fmg ihany koa ny saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny maintany.

== Fahasoavana ==
Ny 15 % amin' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 6 volana. Ny 25 %n' ny mponina no atao hoe manan-karena.Ny 60 % amin' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Sampan-draharaham-panjakana ==
Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana ny ao amin' io kaominina io.

== Olana ==
Ny isan' ny vono olona tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1. Ny isan' ny vakitrano tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1.
Ahitana pôlisy ao amin' ilay kaominina.
1 no isan' ny mpamono olona tratra tanatin' ny taona 1999-2001.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsimo-Atsinanana]]</text>
      <sha1>7pnrdi487rup2lzahx44y5v3blw2xv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143313</id>
      <parentid>1143312</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fitaterana */</comment>
      <origin>1143313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3414" sha1="3kn492larals0s7w8ccjadvaqy2qb22" xml:space="preserve">{{coord|23|35|S|47|35|E|}}
{{infobox tanàna
|anarana=Masianaka
|faritany= [[Faritanin' i Fianarantsoa|Fianarantsoa]]
|isam-ponina=17530
|haavo = 8
|firenena={{Madagasikara}}
|faritra = [[Faritra Atsimo-Atsinanana|Atsimo-Atsinanana]]
|sary=Lagoon Masihanaka.jpg}}
I '''Masianaka''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[distrikan' i Vangaindrano]], [[Atsimo-Atsinanana]], [[Faritanin' i Fianarantsoa]]. Atao hoe '''Masihanaka''' koa ity tanàna ity. Ny isan' ny mponiny dia 17&amp;nbsp;530 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21422, ary ny kaodin-distrika dia 214. Ao akaikin' ity tanàna ity ny reniranon' i Masianaka izay mamorona ny farihy Masihanaka.

==Lalana ==
* [[Lalam-pirenena faha-12a]]

== Vokatry ny fambolena ==
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny [[Kafe (voany)|kafe]].
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[vary]].
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[Dipoavatra (voany)|dipoavatra]].
Ny isan' ny [[omby]] dia 1&amp;nbsp;357.
Ny isan' ny taona nisian' ny pesitry ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[mangahazo]].
Ny entana lafo vidy indrindra dia [[jirofo]]. Ny 66 % amin' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. Ny 33 % no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. Ny 1 % amin' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 285 no isan' ny [[kisoa]].

== Ara-tsosialy ==
Ahitana fikambanam-panjono ao amin' io tanàna io.

== Fotodrafitrasa ==
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina.
Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.

== Fitaterana ==
Ao amin' ny morontsiraka atsinanan' i Madagasikara eo amin' ny lalam-pirenena 12A no misy an' i Masianaka, izay 30 km atsimon' i [[Vangaindrano]]. Ny [[Baka (fitaovam-pitaterana)|baka]] voalohany amin' ny [[Lalam-pirenena faha-12a]] mihazo an' i Tolagnaro dia ao amin' ity kaominina ity. Ny fiara maivana base no fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra.
16 ora ny faharetan' ny fandehanana mankany amin' ny renivohi-paritany.
18 ora no fotoam-pitaterana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
Azo aleha mandavan-taona ny lalan-tany.
65&amp;nbsp;000 Fmg no saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny andro fahavaratra.
65&amp;nbsp;000 Fmg ihany koa ny saran-dalan' ny olon-tokana mankany amin' ny tanàn-dehibem-paritany amin' ny maintany.

== Fahasoavana ==
Ny 15 % amin' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 6 volana. Ny 25 %n' ny mponina no atao hoe manan-karena.Ny 60 % amin' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Sampan-draharaham-panjakana ==
Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana ny ao amin' io kaominina io.

== Olana ==
Ny isan' ny vono olona tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1. Ny isan' ny vakitrano tanatin' ny taona 1999-2001 dia 1.
Ahitana pôlisy ao amin' ilay kaominina.
1 no isan' ny mpamono olona tratra tanatin' ny taona 1999-2001.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsimo-Atsinanana]]</text>
      <sha1>3kn492larals0s7w8ccjadvaqy2qb22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goiânia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96249</id>
    <revision>
      <id>1143189</id>
      <parentid>1137860</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T03:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="672" sha1="pwz1byw73bc6uriffctycer6mzldggg" xml:space="preserve">{{Coord|16|40|N|49|15|E}}
{{infobox tanàna
|anarana       =Goiânia
|velarantany   = 739
|isam-ponina   = 1.494.599
|haavo         =   749
|firenena      ={{BRA}}
|ben'ny tanàna = 
|fanjakana     = {{Goiás}}
|sary          =Parque Jerivá, Goiânia.jpg
|saina=Bandeira de Goiânia.svg
}}
[[File:Goias Municip Goiania.svg|thumb|left| Goiania]]
I '''Goiânia''' dia kaominina ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i [[Goiás]] ao amin'ny {{Brazila}}.

209 km miala an’i [[Brasília]], renivohitr’i Brezila izy io

==Jeografia ==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia  739 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 1.494.599 (2024).

== Jereo koa ==
[[sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>pwz1byw73bc6uriffctycer6mzldggg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143190</id>
      <parentid>1143189</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T03:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="917" sha1="l9tuqmp1njv3hk4tp6c928dts0icwoz" xml:space="preserve">{{Coord|16|40|N|49|15|E}}
{{infobox tanàna
|anarana       =Goiânia
|velarantany   = 739
|isam-ponina   = 1.494.599
|haavo         =   749
|firenena      ={{BRA}}
|ben'ny tanàna = 
|fanjakana     = {{Goiás}}
|sary          =Parque Jerivá, Goiânia.jpg
|saina=Bandeira de Goiânia.svg
}}
[[File:Goias Municip Goiania.svg|thumb|left| Goiania]]
I '''Goiânia''' dia kaominina ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i [[Goiás]] ao amin'ny {{Brazila}}.

Kaominina manamorona azy: [[Abadia de Goiás]], [[Aragoiânia]], [[Aparecida de Goiânia]], [[Bonfinópolis]], [[Goianápolis]], [[Goianira]], [[Nerópolis]], [[Santo Antônio de Goiás]], [[Senador Canedo]] ary [[Trindade (Goiás)|Trindade]]

209 km miala an’i [[Brasília]], renivohitr’i Brezila izy io.

==Jeografia ==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia  739 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 1.494.599 (2024).

== Jereo koa ==
[[sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>l9tuqmp1njv3hk4tp6c928dts0icwoz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143198</id>
      <parentid>1143190</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="916" sha1="bura4elapj31n08lkchltha3q0jj06f" xml:space="preserve">{{Coord|16|40|N|49|15|E}}
{{infobox tanàna
|anarana       =Goiânia
|velarantany   = 739
|isam-ponina   = 1.494.599
|haavo         =   749
|firenena      ={{BRA}}
|ben'ny tanàna = 
|fanjakana     = {{Goiás}}
|sary          =Parque Jerivá, Goiânia.jpg
|saina=Bandeira de Goiânia.svg
}}
[[File:Goias Municip Goiania.svg|thumb|left| Goiania]]
I '''Goiânia''' dia kaominina ao amin'ny fanjakana mizaka tenan'i [[Goiás]] ao amin'ny {{Brazila}}.

Kaominina manamorona azy: [[Abadia de Goiás]], [[Aragoiânia]], [[Aparecida de Goiânia]], [[Bonfinópolis]], [[Goianápolis]], [[Goianira]], [[Nerópolis]], [[Santo Antônio de Goiás]], [[Senador Canedo]] ary [[Trindade (Goiás)|Trindade]]

==Jeografia ==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia  739 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 1.494.599 (2024).

209 km miala an’i [[Brasília]], renivohitr’i Brezila izy io.
== Jereo koa ==
[[sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>bura4elapj31n08lkchltha3q0jj06f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trindade (Goiás)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96265</id>
    <revision>
      <id>1143192</id>
      <parentid>938491</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="dro2vpi1z837xwr6t0sf6bx4sv6swfz" xml:space="preserve">{{infobox tanàna
|anarana       =Trindade (Goiás)
|velarantany   = 712,69
|isam-ponina   = 150.858
|haavo         = 756
|firenena      ={{BRA}}
|fanjakana     = {{Goiás}}
|ben'ny tanàna = 
|sary          =Basilica no natal.jpg
|saina         =Bandeira de Trindade (Goiás).jpg
}}
[[File:Goias Municip Trindade.svg|thumb|left|Trindade]]
I '''Trindade (Goiás)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Goiás}}, ao amin'i  [[Centro Goiano]],  [[Zana-paritan'i Goiânia|Goiânia]].

==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 712,69 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 150.858 tamin'ny taona 2024.
Lavitra ny renivohitra ([[Goiânia]]): 16 km, 225 km miala an’i [[Brasília]], renivohitr’i Brezila izy io.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>dro2vpi1z837xwr6t0sf6bx4sv6swfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aparecida de Goiânia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99410</id>
    <revision>
      <id>1143199</id>
      <parentid>1129740</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="730" sha1="a7n41z01y3q6g616yqnpcz3ijwdr22b" xml:space="preserve">{{coord|-16.823330|-49.243890}}
{{infobox tanàna
|anarana       =Aparecida de Goiânia
|velarantany   = 279,95
|isam-ponina   = 550.925
|haavo         = 808
|firenena      ={{BRA}}
|fanjakana ={{Goiás}}
|ben'ny tanàna = 
|sary          =Pracamatrizaparecida.jpg
|saina =Bandeira de Aparecida de Goiânia.jpg
}}
[[File:Goias Municip AparecidadeGoiania.svg|thumb|left|Aparecida de Goiania]]
I '''Aparecida de Goiânia''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Goiás}}, ao amin'i  [[Centro Goiano]],  [[Zana-paritan'i Goiânia|Goiânia]].

== Jeografia ==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 279,95 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 550.925 tamin'ny taona 2024.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[Sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>a7n41z01y3q6g616yqnpcz3ijwdr22b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Santo Antônio de Goiás</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99768</id>
    <revision>
      <id>1143193</id>
      <parentid>938035</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="691" sha1="b0l3fgihwxfpi7cwdds2ge4wz4z5w2t" xml:space="preserve">{{infobox tanàna
|anarana       =Santo Antônio de Goiás
|velarantany   = 135,02
|isam-ponina   = 7.386
|haavo         =821
|firenena      ={{BRA}}
|fanjakana   =   {{Goiás}}
|ben'ny tanàna = 
|sary          =
|saina=Bandeira de Santo Antônio de Goiás.svg
}}
[[File:Goias Municip SantoAntoniodeGoias.svg|thumb|left|Santo Antonio de Goias]]
I '''Santo Antônio de Goiás''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Goiás}}, ao amin'i  [[Centro Goiano]],  [[Zana-paritan'i Goiânia|Goiânia]].

==Jeografia==
{{...}}
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 135,02 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.386 tamin'ny taona 2022.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>b0l3fgihwxfpi7cwdds2ge4wz4z5w2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143194</id>
      <parentid>1143193</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="683" sha1="bki5brpmvcnqp6o7z4syitr1wxxdnca" xml:space="preserve">{{infobox tanàna
|anarana       =Santo Antônio de Goiás
|velarantany   = 135,02
|isam-ponina   = 7.386
|haavo         =821
|firenena      ={{BRA}}
|fanjakana   =   {{Goiás}}
|ben'ny tanàna = 
|sary          =
|saina=Bandeira de Santo Antônio de Goiás.svg
}}
[[File:Goias Municip SantoAntoniodeGoias.svg|thumb|left|Santo Antonio de Goias]]
I '''Santo Antônio de Goiás''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Goiás}}, ao amin'i  [[Centro Goiano]],  [[Zana-paritan'i Goiânia|Goiânia]].

==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 135,02 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.386 tamin'ny taona 2022.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>bki5brpmvcnqp6o7z4syitr1wxxdnca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143195</id>
      <parentid>1143194</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="729" sha1="jld1xhgd79cu6cvrqsbbwrtugf5zgkd" xml:space="preserve">{{infobox tanàna
|anarana       =Santo Antônio de Goiás
|velarantany   = 135,02
|isam-ponina   = 7.386
|haavo         =821
|firenena      ={{BRA}}
|fanjakana   =   {{Goiás}}
|ben'ny tanàna = 
|sary          =
|saina=Bandeira de Santo Antônio de Goiás.svg
}}
[[File:Goias Municip SantoAntoniodeGoias.svg|thumb|left|Santo Antonio de Goias]]
I '''Santo Antônio de Goiás''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Goiás}}, ao amin'i  [[Centro Goiano]],  [[Zana-paritan'i Goiânia|Goiânia]].

==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 135,02 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.386 tamin'ny taona 2022.

Lavitra ny renivohitra ([[Goiânia]]): 13 km

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>jld1xhgd79cu6cvrqsbbwrtugf5zgkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143196</id>
      <parentid>1143195</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="796" sha1="myqgr546npi0wph1p0oq0t4v05oh0pw" xml:space="preserve">{{infobox tanàna
|anarana       =Santo Antônio de Goiás
|velarantany   = 135,02
|isam-ponina   = 7.386
|haavo         =821
|firenena      ={{BRA}}
|fanjakana   =   {{Goiás}}
|ben'ny tanàna = 
|sary          =
|saina=Bandeira de Santo Antônio de Goiás.svg
}}
[[File:Goias Municip SantoAntoniodeGoias.svg|thumb|left|Santo Antonio de Goias]]
I '''Santo Antônio de Goiás''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Goiás}}, ao amin'i  [[Centro Goiano]],  [[Zana-paritan'i Goiânia|Goiânia]].

==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 135,02 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.386 tamin'ny taona 2022.

Lavitra ny renivohitra ([[Goiânia]]): 13 km; 222 km miala an’i [[Brasília]], renivohitr’i Brezila izy io.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>myqgr546npi0wph1p0oq0t4v05oh0pw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143197</id>
      <parentid>1143196</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="796" sha1="bpwnf9ystorb1kdgqlhzwk2y9g2h9h5" xml:space="preserve">{{infobox tanàna
|anarana       =Santo Antônio de Goiás
|velarantany   = 135,02
|isam-ponina   = 7.386
|haavo         =821
|firenena      ={{BRA}}
|fanjakana   =   {{Goiás}}
|ben'ny tanàna = 
|sary          =
|saina=Bandeira de Santo Antônio de Goiás.svg
}}
[[File:Goias Municip SantoAntoniodeGoias.svg|thumb|left|Santo Antonio de Goias]]
I '''Santo Antônio de Goiás''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Goiás}}, ao amin'i  [[Centro Goiano]],  [[Zana-paritan'i Goiânia|Goiânia]].

==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 135,02 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.386 tamin'ny taona 2022.

Lavitra ny renivohitra ([[Goiânia]]): 13 km; 212 km miala an’i [[Brasília]], renivohitr’i Brezila izy io.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Goiás]]</text>
      <sha1>bpwnf9ystorb1kdgqlhzwk2y9g2h9h5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Tanàna ao Grisy</title>
    <ns>14</ns>
    <id>183646</id>
    <revision>
      <id>1143223</id>
      <parentid>648364</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="nrvf31vurm2g0xx8dnhm6qt58tow8rk" xml:space="preserve">[[sokajy:Jeografian'i Grisy]]
[[sokajy:Tanàna|Grisy]]</text>
      <sha1>nrvf31vurm2g0xx8dnhm6qt58tow8rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manuel I Komnenos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189528</id>
    <revision>
      <id>1143212</id>
      <parentid>734331</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="571" sha1="f8im0m8bp6za6ziz6lby5lnf116qm4b" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Manuel I Komnenos
|teraka=28 Novambra 1118
|maty=24 Septambra 1180
|firenena=Empira Bizantina
|mpiaraka=
|asa=

|taona niasàna=
}}
'''Manuel I Komnenos''' dia  mizaka ny zom-pirenen'i [[Empira Bizantina]] teraka ny 28 Novambra 1118 ary maty ny 24 Septambra 1180
==Ny fiainany manokana==
I John II Komnenos no rainy. Ny vadiny dia Maria of Antioch. Ny zanany dia Alexios II Komnenos. 
== Jereo koa ==

{{commonscat|Manuel I Komnenos}}
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1118]]
[[sokajy:Maty tamin'ny taona 1180]]
[[Sokajy:Emperora Bizantina]]</text>
      <sha1>f8im0m8bp6za6ziz6lby5lnf116qm4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Larisa Latynina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190117</id>
    <revision>
      <id>1143247</id>
      <parentid>794446</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="419" sha1="09q505s5ekwhur7hhpib8gxllm1ymch" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Larisa Latynina
|teraka=27 Desambra 1934
|toerana = [[Cherson]]
|maty= 
|firenena={{FRSS}}
|mpiaraka=
|asa=

|taona niasàna=
}}
'''Larisa Latynina''' dia  mizaka ny zom-pirenen'i [[Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika]] teraka ny 27 Desambra 1934 tao [[Cherson]]
== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1934]]
[[Sokajy:Mpanao fanatanjahan-tena okrainiana]]</text>
      <sha1>09q505s5ekwhur7hhpib8gxllm1ymch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lilia Podkopayeva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190160</id>
    <revision>
      <id>1143234</id>
      <parentid>794444</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="393" sha1="soj59t4blpjwk5oohpo2yrkwxzn4f43" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Lilia Podkopayeva
|teraka=15 Aogositra 1978
|toerana =[[Donetsk]]
|maty= 
|firenena={{Okraina}}
|mpiaraka=
|asa=

|taona niasàna=
}}
'''Lilia Podkopayeva''' dia  mizaka ny zom-pirenen'i [[Okraina]] teraka ny 15 Aogositra 1978 tao [[Donetsk]].
== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]]
[[sokajy:Mpanao fanatanjahan-tena okrainiana]]</text>
      <sha1>soj59t4blpjwk5oohpo2yrkwxzn4f43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sepp Maier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198143</id>
    <revision>
      <id>1143111</id>
      <parentid>1086550</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="717" sha1="so0nl12sf9443c20bd3wmiytdhyj672" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=6137Sepp Maier Torwart-Legende.JPG
|anarana=Sepp Maier
|teraka=28 Febroary 1944
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Sepp Maier''' dia Mpiandry tsatokazo alemà sy mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 28 Febroary 1944 tao [[Metten]], [[Alemaina]].

==Klioba==
[[FC Bayern München]] (1959–1979)

==zava-bita==
*Mondial baolina kitra 1974

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Maier, Sepp}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1944]]
[[sokajy:Maty tamin'ny taona]]
[[sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>so0nl12sf9443c20bd3wmiytdhyj672</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jens Lehmann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198488</id>
    <revision>
      <id>1143114</id>
      <parentid>1085990</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="584" sha1="e3olsopkbyailkh60hbwjzi6drpnhzf" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Jens Lehmann (Berlin Film Festival 2011).jpg
|anarana=Jens Lehmann
|teraka=10 Novambra 1969
|maty= 
|firenena=Alemaina
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* [[mpilalao]]

|taona niasàna=
}}
'''Jens Lehmann''' dia mpilalao baolina kitra, mpilalao mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 10 Novambra 1969 tao [[Essen]]

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Lemke, Jens}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1969]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>e3olsopkbyailkh60hbwjzi6drpnhzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143115</id>
      <parentid>1143114</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="588" sha1="qa4bltrfn8qzc4mlsdxberc5din79d2" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Jens Lehmann (Berlin Film Festival 2011).jpg
|anarana=Jens Lehmann
|teraka=10 Novambra 1969
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* [[mpilalao]]

|taona niasàna=
}}
'''Jens Lehmann''' dia mpilalao baolina kitra, mpilalao mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 10 Novambra 1969 tao [[Essen]]

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Lemke, Jens}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1969]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>qa4bltrfn8qzc4mlsdxberc5din79d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143116</id>
      <parentid>1143115</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="588" sha1="hn534b305rt5p2dvspd8eik0f18znuv" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Jens Lehmann (Berlin Film Festival 2011).jpg
|anarana=Jens Lehmann
|teraka=10 Novambra 1969
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* [[mpilalao]]

|taona niasàna=
}}
'''Jens Lehmann''' dia mpilalao baolina kitra, mpilalao mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 10 Novambra 1969 tao [[Essen]]

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Lemke, Jens}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1969]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>hn534b305rt5p2dvspd8eik0f18znuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Timo Hildebrand</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198489</id>
    <revision>
      <id>1143118</id>
      <parentid>1085674</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="538" sha1="rbe2irbyn263exxqzp3uo4bku2ibpav" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Timo Hildebrand Meisterfeier.jpg
|anarana=Timo Hildebrand
|teraka=5 Aprily 1979
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Timo Hildebrand''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 5 Aprily 1979

== Jereo koa ==


{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Lemke, Jens}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>rbe2irbyn263exxqzp3uo4bku2ibpav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143129</id>
      <parentid>1143118</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="543" sha1="9z9il8zkka8bf1zwh3it9l42x42bdhx" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Timo Hildebrand Meisterfeier.jpg
|anarana=Timo Hildebrand
|teraka=5 Aprily 1979
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Timo Hildebrand''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 5 Aprily 1979

== Jereo koa ==


{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Hildebrand, Timo}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1979]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>9z9il8zkka8bf1zwh3it9l42x42bdhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eike Immel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198635</id>
    <revision>
      <id>1143127</id>
      <parentid>1083046</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="516" sha1="7s42937azer12jvoa9529uki2fblbxb" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=5839 Eike Immel.JPG
|anarana=Eike Immel
|teraka=27 Novambra 1960
|maty= 
|firenena=Alemaina
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Eike Immel''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i {{Alemaina}} teraka ny 27 Novambra 1960

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Immel, Eike}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1960]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>7s42937azer12jvoa9529uki2fblbxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Helmut Roleder</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198764</id>
    <revision>
      <id>1143135</id>
      <parentid>757033</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="501" sha1="igtn5t1oadlu2cbc0ft0sln4t6pa2gi" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Helmut Roleder
|teraka=9 Oktobra 1953
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Helmut Roleder''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 9 Oktobra 1953

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Roleder, Helmut}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1953]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra]]</text>
      <sha1>igtn5t1oadlu2cbc0ft0sln4t6pa2gi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Günter Sawitzki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198830</id>
    <revision>
      <id>1143147</id>
      <parentid>1083079</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="606" sha1="qlqq39o0qpxbidvmtlexhsixh2d19um" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Günter Sawitzki
|teraka=22 Novambra 1932
|maty= 
|firenena={{Alemaina}} ,{{Polonia}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Günter Sawitzki''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i {{Alemaina}}, {{Polonia}} teraka ny 22 Novambra 1932 tao [[Alemaina]]

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Sawitzki, Günter}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1932]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra polonesi]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>qlqq39o0qpxbidvmtlexhsixh2d19um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sergueï Bubka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199358</id>
    <revision>
      <id>1143237</id>
      <parentid>735580</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="994" sha1="9e2kvcup0djmioamod4njwugdl08ev4" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Sergueï Bubka
|teraka=4 Desambra 1963
|maty= 
|firenena={{FRSS}}, {{Okraina}}
|mpiaraka=
|asa=

|taona niasàna=
}}
'''Sergueï Bubka''' dia  mizaka ny zom-pirenen'i [[Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika]] sy [[Okraina]] teraka ny 4 Desambra 1963 tao [[Lugansk]].
Mpilalao an-tsambo [[Okraina|Okrainiana]] taloha izy, ary Tompondaka Olaimpika 1988, Tompondaka Erantany in-enina misesy tao amin'ny , Tompondaka Erantany an-trano inefatra, Tompondaka Eoropeanina an-trano 1985, Tompondaka Eoropeanina 1986 ary Tompondaka IAAF Grand Prix Final impito. Namaky ny firaketana an-tsoratra eran-tany tamin'ny fitsambikinana an-tsambo lehilahy i Bubka, firaketana an-tsoratra in-35.

==Ny fiainany manokana==
Ny zanany dia Sergei Bubka. Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Vasiliy Bubka. 
== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1963]]
[[Sokajy:Mpanao fanatanjahan-tena okrainiana]]
[[Sokajy:Atleta okrainiana]]
[[Sokajy:Lalao Olimpika]]</text>
      <sha1>9e2kvcup0djmioamod4njwugdl08ev4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ludwig Hofmeister</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199366</id>
    <revision>
      <id>1143159</id>
      <parentid>1083153</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="597" sha1="hjxkaz05vt5f3ohy1qwqy2ip38fbdo1" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Ludwig Hofmeister
|teraka=5 Desambra 1887
|maty=3 Oktobra 1959
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Ludwig Hofmeister''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 5 Desambra 1887 ary maty ny 3 Oktobra 1959

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Hofmeister, Ludwig}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1887]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1959]]</text>
      <sha1>hjxkaz05vt5f3ohy1qwqy2ip38fbdo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carl Zörner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199520</id>
    <revision>
      <id>1143163</id>
      <parentid>1083008</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="587" sha1="fxolbdqawb6zay7leb7507mymwblqho" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Carl Zörner
|teraka=18 Jiona 1897
|maty=8 Novambra 1941
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Carl Zörner''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 18 Jiona 1897 ary maty ny 8 Novambra 1941

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Stuhlfauth, Heinrich}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1897]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1941]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>fxolbdqawb6zay7leb7507mymwblqho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tim Wiese</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199588</id>
    <revision>
      <id>1143131</id>
      <parentid>1085684</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="642" sha1="kmw2t202eqt6pg44x2dyol9lzdgvvks" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Tim Wiese, Germany national football team (02).jpg
|anarana=Tim Wiese
|teraka=17 Desambra 1981
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* [[mpanao ady totohondry]]
|taona niasàna=
}}
'''Tim Wiese''' dia mpilalao baolina kitra sy mpanao ady totohondry mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 17 Desambra 1981

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Wiese, Tim}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1981]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[sokajy:mpanao ady totohondry alemainy]]</text>
      <sha1>kmw2t202eqt6pg44x2dyol9lzdgvvks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Enke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199606</id>
    <revision>
      <id>1143107</id>
      <parentid>1126928</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="859" sha1="mui12g34emaes3kk9ua35w046xxt0u1" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Robert Enke 3.JPG
|anarana=Robert Enke
|teraka=24 Aogositra 1977
|maty=10 Novambra 2009
|firenena=Alemaina
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Robert Enke''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 24 Aogositra 1977 ary maty ny 10 Novambra 2009

==Kliabo==
*1996–1999	[[Borussia Mönchengladbach]]	
*1999–2002	[[Benfica Lissabon]]	
*2002–2004	[[FC Barcelona]]	
*2003	→ [[Fenerbahçe]] Istanbul
*2004	→ [[CD Teneriffa]]
*2004–2009	[[Hannover 96]]


== Jereo koa ==
{{CLEFDETRI:Enke, Robert}}
{{commonscat}}
[[sokajy:Hannover 96]]
[[Sokajy:FC Barcelona]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1977]]
[[sokajy:Maty tamin'ny taona 2009]]
[[sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>mui12g34emaes3kk9ua35w046xxt0u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manuel Neuer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199608</id>
    <revision>
      <id>1143092</id>
      <parentid>1085921</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>fg</comment>
      <origin>1143092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1585" sha1="4u614gtcyf6oytx96tzo7fyruyu763f" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=
|anarana=Manuel Neuer
|teraka=27 Martsa 1986
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* mpiandry tsatokazo
|taona niasàna=
}}
'''Manuel Peter Neuer''' (teraka ny 27 Martsa 1986, tao [[Gelsenkirchen]]) dia mpiandry tsatokazo baolina kitra [[Alemaina|alemà]].

Nivoaka avy amin'ny laharan'ny tanora tao amin'ny [[FC Schalke 04]] izy, niditra tao amin'ny ekipa voalohany tamin'ny taona 2005.

Tamin'ny taona 2011, nandresy ny DFB-Pokal (Kianja Alemana) niaraka tamin'ny FC Schalke 04 izy.

Nanomboka tamin'ny taona 2011, dia nanao fifanarahana tamin'ny [[FC Bayern München]] izy, izay nandreseny ny telo tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i {{Alemaina}}, DFB-Pokal, ary UEFA Champions League tamin'ny taona 2013, ary ny ''fito ambin'ny folo'' tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i Alemaina, DFB-Pokal, UEFA Champions League, DFL-Supercup, UEFA Super Cup, ary FIFA Club World Cup tamin'ny taona 2020.

Nandresy ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany niaraka tamin'ny ekipa nasionaly alemà tany [[Brezila]] tamin'ny taona 2014 izy.

Neuer no kapitenin'ny ekipa nasionaly alemà nanomboka ny Septambra 2016 ka hatramin'ny Oktobra 2023 ary kapitenin'ny FC Bayern München nanomboka ny fahavaratry ny taona 2017.

== Klioba ==
* 2005–2011 -[[FC Schalke 04]]	- 156 Match
* hatramin'ny 2011 - [[FC Bayern München]] - 389 Match

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>4u614gtcyf6oytx96tzo7fyruyu763f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143093</id>
      <parentid>1143092</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1615" sha1="50r7xew8oufndxi2wpjcx12v8vlh5bl" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=
|anarana=Manuel Neuer
|teraka=27 Martsa 1986
|toerana =  [[Gelsenkirchen]]
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* mpiandry tsatokazo
|taona niasàna=
}}
'''Manuel Peter Neuer''' (teraka ny 27 Martsa 1986, tao [[Gelsenkirchen]]) dia mpiandry tsatokazo baolina kitra [[Alemaina|alemà]].

Nivoaka avy amin'ny laharan'ny tanora tao amin'ny [[FC Schalke 04]] izy, niditra tao amin'ny ekipa voalohany tamin'ny taona 2005.

Tamin'ny taona 2011, nandresy ny DFB-Pokal (Kianja Alemana) niaraka tamin'ny FC Schalke 04 izy.

Nanomboka tamin'ny taona 2011, dia nanao fifanarahana tamin'ny [[FC Bayern München]] izy, izay nandreseny ny telo tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i {{Alemaina}}, DFB-Pokal, ary UEFA Champions League tamin'ny taona 2013, ary ny ''fito ambin'ny folo'' tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i Alemaina, DFB-Pokal, UEFA Champions League, DFL-Supercup, UEFA Super Cup, ary FIFA Club World Cup tamin'ny taona 2020.

Nandresy ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany niaraka tamin'ny ekipa nasionaly alemà tany [[Brezila]] tamin'ny taona 2014 izy.

Neuer no kapitenin'ny ekipa nasionaly alemà nanomboka ny Septambra 2016 ka hatramin'ny Oktobra 2023 ary kapitenin'ny FC Bayern München nanomboka ny fahavaratry ny taona 2017.

== Klioba ==
* 2005–2011 -[[FC Schalke 04]]	- 156 Match
* hatramin'ny 2011 - [[FC Bayern München]] - 389 Match

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>50r7xew8oufndxi2wpjcx12v8vlh5bl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143096</id>
      <parentid>1143093</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1721" sha1="g4wdy3yyxs841lxw9d97jlnv1bq3fge" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=
|anarana=Manuel Neuer
|teraka=27 Martsa 1986
|toerana =  [[Gelsenkirchen]]
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* mpiandry tsatokazo
|taona niasàna=
}}
[[File:Neuer 2010.jpg|thumb|left|Manuel Neuer - 2010 nandritra ny fiofanana nataon'ny [[FC Schalke 04]]]]
'''Manuel Peter Neuer''' (teraka ny 27 Martsa 1986, tao [[Gelsenkirchen]]) dia mpiandry tsatokazo baolina kitra [[Alemaina|alemà]].

Nivoaka avy amin'ny laharan'ny tanora tao amin'ny [[FC Schalke 04]] izy, niditra tao amin'ny ekipa voalohany tamin'ny taona 2005.

Tamin'ny taona 2011, nandresy ny DFB-Pokal (Kianja Alemana) niaraka tamin'ny FC Schalke 04 izy.

Nanomboka tamin'ny taona 2011, dia nanao fifanarahana tamin'ny [[FC Bayern München]] izy, izay nandreseny ny telo tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i {{Alemaina}}, DFB-Pokal, ary UEFA Champions League tamin'ny taona 2013, ary ny ''fito ambin'ny folo'' tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i Alemaina, DFB-Pokal, UEFA Champions League, DFL-Supercup, UEFA Super Cup, ary FIFA Club World Cup tamin'ny taona 2020.

Nandresy ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany niaraka tamin'ny ekipa nasionaly alemà tany [[Brezila]] tamin'ny taona 2014 izy.

Neuer no kapitenin'ny ekipa nasionaly alemà nanomboka ny Septambra 2016 ka hatramin'ny Oktobra 2023 ary kapitenin'ny FC Bayern München nanomboka ny fahavaratry ny taona 2017.

== Klioba ==
* 2005–2011 -[[FC Schalke 04]]	- 156 Match
* hatramin'ny 2011 - [[FC Bayern München]] - 389 Match

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>g4wdy3yyxs841lxw9d97jlnv1bq3fge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143097</id>
      <parentid>1143096</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1765" sha1="am7rzrs3qgw4d76o1hasuk6tiydllzu" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=
|anarana=Manuel Neuer
|teraka=27 Martsa 1986
|toerana =  [[Gelsenkirchen]]
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* mpiandry tsatokazo
|taona niasàna=
}}
[[File:Neuer 2010.jpg|thumb|left|Manuel Neuer - 2010 nandritra ny fiofanana nataon'ny [[FC Schalke 04]]]]
'''Manuel Peter Neuer''' (teraka ny 27 Martsa 1986, tao [[Gelsenkirchen]]) dia mpiandry tsatokazo baolina kitra [[Alemaina|alemà]].

Nivoaka avy amin'ny laharan'ny tanora tao amin'ny [[FC Schalke 04]] izy, niditra tao amin'ny ekipa voalohany tamin'ny taona 2005.

Tamin'ny taona 2011, nandresy ny DFB-Pokal (Kianja Alemana) niaraka tamin'ny FC Schalke 04 izy.

Nanomboka tamin'ny taona 2011, dia nanao fifanarahana tamin'ny [[FC Bayern München]] izy, izay nandreseny ny telo tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i {{Alemaina}}, DFB-Pokal, ary UEFA Champions League tamin'ny taona 2013, ary ny ''fito ambin'ny folo'' tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i Alemaina, DFB-Pokal, UEFA Champions League, DFL-Supercup, UEFA Super Cup, ary FIFA Club World Cup tamin'ny taona 2020.

Nandresy ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany niaraka tamin'ny ekipa nasionaly alemà tany [[Brezila]] tamin'ny taona 2014 izy.

Neuer no kapitenin'ny ekipa nasionaly alemà nanomboka ny Septambra 2016 ka hatramin'ny Oktobra 2023 ary kapitenin'ny FC Bayern München nanomboka ny fahavaratry ny taona 2017.

== Klioba ==
* 2005–2011 -[[FC Schalke 04]]	- 156 Match
* hatramin'ny 2011 - [[FC Bayern München]] - 389 Match

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[Sokajy:kapitenin'ny FC Bayern München ]]</text>
      <sha1>am7rzrs3qgw4d76o1hasuk6tiydllzu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143103</id>
      <parentid>1143097</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1769" sha1="61mq3g726vi0hl0zpp809gg5ehbc8yp" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=
|anarana=Manuel Neuer
|teraka=27 Martsa 1986
|toerana =  [[Gelsenkirchen]]
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* mpiandry tsatokazo
|taona niasàna=
}}
[[File:Neuer 2010.jpg|thumb|left|Manuel Neuer - 2010 nandritra ny fiofanana nataon'ny [[FC Schalke 04]]]]
'''Manuel Peter Neuer''' (teraka ny 27 Martsa 1986, tao [[Gelsenkirchen]]) dia mpiandry tsatokazo baolina kitra [[Alemaina|alemà]].

Nivoaka avy amin'ny laharan'ny tanora tao amin'ny [[FC Schalke 04]] izy, niditra tao amin'ny ekipa voalohany tamin'ny taona 2005.

Tamin'ny taona 2011, nandresy ny DFB-Pokal (Kianja Alemana) niaraka tamin'ny FC Schalke 04 izy.

Nanomboka tamin'ny taona 2011, dia nanao fifanarahana tamin'ny [[FC Bayern München]] izy, izay nandreseny ny telo tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i {{Alemaina}}, DFB-Pokal, ary UEFA Champions League tamin'ny taona 2013, ary ny ''fito ambin'ny folo'' tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i Alemaina, DFB-Pokal, UEFA Champions League, DFL-Supercup, UEFA Super Cup, ary FIFA Club World Cup tamin'ny taona 2020.

Nandresy ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany niaraka tamin'ny ekipa nasionaly alemà tany [[Brezila]] tamin'ny taona 2014 izy.

Neuer no kapitenin'ny ekipa nasionaly alemà nanomboka ny Septambra 2016 ka hatramin'ny Oktobra 2023 ary kapitenin'ny [[FC Bayern München]] nanomboka ny fahavaratry ny taona 2017.

== Klioba ==
* 2005–2011 -[[FC Schalke 04]]	- 156 Match
* hatramin'ny 2011 - [[FC Bayern München]] - 389 Match

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[Sokajy:kapitenin'ny FC Bayern München ]]</text>
      <sha1>61mq3g726vi0hl0zpp809gg5ehbc8yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143105</id>
      <parentid>1143103</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1797" sha1="pa0apyj143nd3gjj746oia6g93gd65t" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=
|anarana=Manuel Neuer
|teraka=27 Martsa 1986
|toerana =  [[Gelsenkirchen]]
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
* mpiandry tsatokazo
|taona niasàna=
}}
[[File:Neuer 2010.jpg|thumb|left|Manuel Neuer - 2010 nandritra ny fiofanana nataon'ny [[FC Schalke 04]]]]
'''Manuel Peter Neuer''' (teraka ny 27 Martsa 1986, tao [[Gelsenkirchen]]) dia mpiandry tsatokazo baolina kitra [[Alemaina|alemà]].

Nivoaka avy amin'ny laharan'ny tanora tao amin'ny [[FC Schalke 04]] izy, niditra tao amin'ny ekipa voalohany tamin'ny taona 2005.

Tamin'ny taona 2011, nandresy ny DFB-Pokal (Kianja Alemana) niaraka tamin'ny FC Schalke 04 izy.

Nanomboka tamin'ny taona 2011, dia nanao fifanarahana tamin'ny [[FC Bayern München]] izy, izay nandreseny ny telo tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i {{Alemaina}}, DFB-Pokal, ary UEFA Champions League tamin'ny taona 2013, ary ny ''fito ambin'ny folo'' tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'i Alemaina, DFB-Pokal, UEFA Champions League, DFL-Supercup, UEFA Super Cup, ary FIFA Club World Cup tamin'ny taona 2020.

Nandresy ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany niaraka tamin'ny ekipa nasionaly alemà tany [[Brezila]] tamin'ny taona 2014 izy.

Neuer no kapitenin'ny ekipa nasionaly alemà nanomboka ny Septambra 2016 ka hatramin'ny Oktobra 2023 ary kapitenin'ny [[FC Bayern München]] nanomboka ny fahavaratry ny taona 2017.

== Klioba ==
* 2005–2011 -[[FC Schalke 04]]	- 156 Match
* hatramin'ny 2011 - [[FC Bayern München]] - 389 Match

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Neuer, Manuel}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1986]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[Sokajy:kapitenin'ny FC Bayern München ]]</text>
      <sha1>pa0apyj143nd3gjj746oia6g93gd65t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karl Bögelein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199618</id>
    <revision>
      <id>1143149</id>
      <parentid>1083131</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="509" sha1="aee78wvmoel8551kfm779r431x94a8e" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Karl Bögelein
|teraka=28 Janoary 1927
|maty= 
|firenena=Alemaina
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Karl Bögelein''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 28 Janoary 1927.

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Bögelien, Karl}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1927]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>aee78wvmoel8551kfm779r431x94a8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143150</id>
      <parentid>1143149</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="513" sha1="sb346j8mtf5lyyh7i6zctm1jq7sx2fl" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Karl Bögelein
|teraka=28 Janoary 1927
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Karl Bögelein''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 28 Janoary 1927.

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Bögelien, Karl}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1927]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>sb346j8mtf5lyyh7i6zctm1jq7sx2fl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kevin Trapp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199785</id>
    <revision>
      <id>1143145</id>
      <parentid>1085946</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="515" sha1="r2ci3wj779qgj7bzpzmuzkm5966314j" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Kevin Trapp1112.jpg
|anarana=Kevin Trapp
|teraka=8 Jolay 1990
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Kevin Trapp''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 8 Jolay 1990

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Trapp, Kevin}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1990]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>r2ci3wj779qgj7bzpzmuzkm5966314j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oliver Baumann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200011</id>
    <revision>
      <id>1143146</id>
      <parentid>1089167</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="523" sha1="5ver3m8w39bcuc57dsj59sjqfsip0hl" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Oliver Baumann.jpg
|anarana=Oliver Baumann
|teraka=2 Jiona 1990
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Oliver Baumann''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 2 Jiona 1990

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Baumann, Oliver}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1990]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>5ver3m8w39bcuc57dsj59sjqfsip0hl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oliver Kahn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200057</id>
    <revision>
      <id>1143110</id>
      <parentid>1086545</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="677" sha1="m6qkvxfumqawzzuclx0ivlqf7cipbjz" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=16-04-11-Pressekonferenz ARD und ZDF Fußball-EM 2016 RalfR-WAT 7205d.jpg
|anarana=Oliver Kahn
|teraka=15 Jiona 1969
|maty= 
|firenena=Alemaina
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Oliver Rolf Kahn''' dia mpiandry tsatokazo sy  mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 15 Jiona 1969.

==Klioba==
*[[Karlsruher SC]] (1987–1994) sy [[Bayern München]] (1994–2008)

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Kahn, Oliver}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1966]]
[[sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>m6qkvxfumqawzzuclx0ivlqf7cipbjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143168</id>
      <parentid>1143110</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="681" sha1="39z5wl4uss64uobyytt2pg4q914fntt" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=16-04-11-Pressekonferenz ARD und ZDF Fußball-EM 2016 RalfR-WAT 7205d.jpg
|anarana=Oliver Kahn
|teraka=15 Jiona 1969
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Oliver Rolf Kahn''' dia mpiandry tsatokazo sy  mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 15 Jiona 1969.

==Klioba==
*[[Karlsruher SC]] (1987–1994) sy [[Bayern München]] (1994–2008)

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Kahn, Oliver}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1966]]
[[sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>39z5wl4uss64uobyytt2pg4q914fntt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Walter Borck</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200157</id>
    <revision>
      <id>1143160</id>
      <parentid>766052</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="572" sha1="0t04gedq1yijfvllm437d6ixtiw0dpv" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Walter Borck
|teraka=1 Mey 1891
|maty=5 Janoary 1949
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Walter Borck''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 1 Mey 1891 ary maty ny 5 Janoary 1949

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Borck, Walter}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1891]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1949]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>0t04gedq1yijfvllm437d6ixtiw0dpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hans-Jörg Butt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200268</id>
    <revision>
      <id>1143136</id>
      <parentid>756791</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="558" sha1="qx6ga8kfoqg5jj6hymard403cdib5de" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Hans Jörg Butt in Saint-Petersburg. 18 May 2011.png
|anarana=Hans-Jörg Butt
|teraka=28 Mey 1974
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Hans-Jörg Butt''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 28 Mey 1974

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Butt, Hans-Jörg}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1974]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>qx6ga8kfoqg5jj6hymard403cdib5de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Roman Weidenfeller</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200312</id>
    <revision>
      <id>1143143</id>
      <parentid>1085812</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="547" sha1="0iksg780lr48z86s2333cphetg6ynu6" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Roman Weidenfeller.jpg
|anarana=Roman Weidenfeller
|teraka=6 Aogositra 1980
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Roman Weidenfeller''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 6 Aogositra 1980

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Weidenfeller, Roman}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1980]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>0iksg780lr48z86s2333cphetg6ynu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erwin Deyhle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200319</id>
    <revision>
      <id>1143155</id>
      <parentid>755268</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="548" sha1="klgdmdf6t9qphk3uxchgpy1tgn7zd94" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Erwin Deyhle
|teraka=19 Janoary 1914
|maty=1 Desambra 1989
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Erwin Deyhle''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 19 Janoary 1914 ary maty ny 1 Desambra 1989

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Deyhle, Erwin}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1914]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>klgdmdf6t9qphk3uxchgpy1tgn7zd94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andreas Köpke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200324</id>
    <revision>
      <id>1143132</id>
      <parentid>1072549</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="807" sha1="8f9yysch3x2jfef3avtopv4zvgfu4p9" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Andreas Köpke, Germany national football team (02).jpg
|anarana=Andreas Köpke
|teraka=12 Martsa 1962
|maty= 
|firenena= {{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Andreas Köpke''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 12 Martsa 1962

==Klioba==
*1979–1983	[[Holstein Kiel]]
*1983–1984	[[SC Charlottenburg]]
*1984–1986	[[Hertha BSC]]
*1986–1994	[[1.FC Nürnberg]]
*1994–1996	[[Eintracht Frankfurt]]	
*1996–1998	[[Olympique Marseille]]	
*1998–2001	[[1.FC Nürnberg]]

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Lemke, Jens}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1962]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>8f9yysch3x2jfef3avtopv4zvgfu4p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143133</id>
      <parentid>1143132</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="811" sha1="5kxjig8npzvoh40peljjbf4xt10h3rt" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Andreas Köpke, Germany national football team (02).jpg
|anarana=Andreas Köpke
|teraka=12 Martsa 1962
|maty= 
|firenena= {{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Andreas Köpke''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 12 Martsa 1962

==Klioba==
*1979–1983	[[Holstein Kiel]]
*1983–1984	[[SC Charlottenburg]]
*1984–1986	[[Hertha BSC]]
*1986–1994	[[1.FC Nürnberg]]
*1994–1996	[[Eintracht Frankfurt]]	
*1996–1998	[[Olympique Marseille]]	
*1998–2001	[[1.FC Nürnberg]]

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Köpke, Andreas}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1962]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>5kxjig8npzvoh40peljjbf4xt10h3rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>René Adler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200325</id>
    <revision>
      <id>1143140</id>
      <parentid>1085546</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="554" sha1="56sfz0uqmxsco0u90vg3alt1tdqbcnk" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=René Adler, Germany national football team (01).jpg
|anarana=René Adler
|teraka=15 Janoary 1985
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''René Adler''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 15 Janoary 1985

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Adler, René}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1985]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>56sfz0uqmxsco0u90vg3alt1tdqbcnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ron-Robert Zieler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200326</id>
    <revision>
      <id>1143141</id>
      <parentid>1076209</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="8rou5gxly4wp22nb46688ua6yze1kbs" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Ron-Robert Zieler 2011 Germany.jpg
|anarana=Ron-Robert Zieler
|teraka=12 Febroary 1989
|maty= 
|firenena= {{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Ron-Robert Zieler''' dia mpilalao [[baolina kitra]] mizaka ny zom-pirenen'i {{Alemaina}} teraka ny 12 Febroary 1989.

==Ekipa==
* [[Hannover 96]]

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Zieler, Ron-Robert}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1989]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>8rou5gxly4wp22nb46688ua6yze1kbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harald Schumacher</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200358</id>
    <revision>
      <id>1143121</id>
      <parentid>1071311</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="667" sha1="6tkapezeyir4su0fdye1yonhz6idt7l" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Übergabe DFB-Pokal an Botschafter Toni Schumacher und Janus Fröhlich-6556.jpg
|anarana=Harald &quot;Toni&quot; Schumacher
|teraka=6 Martsa 1954
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Harald Schumacher''' ''(Toni Schumacher)'' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 6 Martsa 1954.

==Klioba baolina kitra==
*[[1.FC Köln]]

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Schumacher, Harald}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1954]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>6tkapezeyir4su0fdye1yonhz6idt7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frank Rost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200380</id>
    <revision>
      <id>1143138</id>
      <parentid>755822</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="517" sha1="9yi3dyxftsxf0yc59x79m97zgkjsxaa" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=rankRost (cropped).jpg
|anarana=Frank Rost
|teraka=30 Jiona 1973
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Frank Rost''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 30 Jiona 1973

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Rost, Frank}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1973]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>9yi3dyxftsxf0yc59x79m97zgkjsxaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marc-André ter Stegen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200390</id>
    <revision>
      <id>1143130</id>
      <parentid>1100685</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="908" sha1="tonx401zp7eqlfvofo57hi04sqej5vu" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=IFA WC-qualification 2014 - Austria vs. Germany 2012-09-11 - Marc-André ter Stegen 01.JPG
|anarana=Marc-André ter Stegen
|teraka=30 Aprily 1992
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
|taona niasàna=
}}
'''Marc-André ter Stegen'''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i {{Alemaina}} teraka ny 30 Aprily 1992 tao [[Mönchengladbach]].

Nanao fifanarahana tamin’ny [[FC Barcelone]] izy nanomboka ny taona 2014 ary lasa kapitenin’ny ekipany tamin’ny 2024. Nilalao tao amin’ny ekipam-pirenena alemà ihany koa izy nanomboka ny taona 2012.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Stegen, Marc-André ter}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1969]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]</text>
      <sha1>tonx401zp7eqlfvofo57hi04sqej5vu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paul Eichelmann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200607</id>
    <revision>
      <id>1143166</id>
      <parentid>1085869</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="623" sha1="crd7wxidwgog0r3l7krticxgu12qf4n" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Paul Eichelmann
|teraka=11 Oktobra 1879
|maty=9 Desambra 1938
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Paul Eichelmann''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 11 Oktobra 1879 tao [[Berlin]] ary maty ny 9 Desambra 1938 tao [[Berlin]]

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Eichelmann, Paul}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1879]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1938]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>crd7wxidwgog0r3l7krticxgu12qf4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rudolf Kargus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200706</id>
    <revision>
      <id>1143134</id>
      <parentid>1085592</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="512" sha1="elgunrgfjdac7l88z85hhfnrgztc2yz" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Rudolf Kargus
|teraka=15 Aogositra 1952
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Rudolf Kargus''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 15 Aogositra 1952

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Kargus Rudolf}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1969]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>elgunrgfjdac7l88z85hhfnrgztc2yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Willy Schwedler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201604</id>
    <revision>
      <id>1143162</id>
      <parentid>1085620</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="592" sha1="igao7gnaxs8nz5fts5p7mcvy2ujd7qs" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Willy Schwedler
|teraka=4 Aogositra 1894
|maty=26 Martsa 1945
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Willy Schwedler''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 4 Aogositra 1894 ary maty ny 26 Martsa 1945

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Schwedler, Willy}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1894]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1945]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>igao7gnaxs8nz5fts5p7mcvy2ujd7qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Georg Ertl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202196</id>
    <revision>
      <id>1143165</id>
      <parentid>1089292</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="577" sha1="kur03vvz5zl2gb9qtcklfhli6wy17c8" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Georg Ertl
|teraka=17 Martsa 1901
|maty=22 Oktobra 1968
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Georg Ertl''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 17 Martsa 1901 ary maty ny 22 Oktobra 1968

== Jereo koa ==


{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Ertl, Georg}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1901]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1968]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>kur03vvz5zl2gb9qtcklfhli6wy17c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bernd Leno</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203385</id>
    <revision>
      <id>1143144</id>
      <parentid>1082999</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="494" sha1="h7dcor07vt4015ui1t2wmqvuajxqk8o" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=
|anarana=Bernd Leno
|teraka=4 Martsa 1992
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Bernd Leno''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 4 Martsa 1992

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Leno, Bernd}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1992]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>h7dcor07vt4015ui1t2wmqvuajxqk8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heinrich Stuhlfauth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203886</id>
    <revision>
      <id>1143157</id>
      <parentid>757012</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="pdum6nx0tqi7155sb4ihutez7syvt9p" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Heinrich Stuhlfauth at the banner. EasyCredit-stadion.png
|anarana=Heinrich Stuhlfauth
|teraka=11 Janoary 1896
|maty=12 Septambra 1966
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Heinrich Stuhlfauth''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 11 Janoary 1896 ary maty ny 12 Septambra 1966

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Stuhlfauth, Heinrich}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1896]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1966]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>pdum6nx0tqi7155sb4ihutez7syvt9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karl Adam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203997</id>
    <revision>
      <id>1143151</id>
      <parentid>1083129</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="529" sha1="hk4mflbpx87acvd8mps174c5ees6k74" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Karl Adam
|teraka=4 Febroary 1924
|maty=9 Jolay 1999
|firenena=Alemaina
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Karl Adam''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 4 Febroary 1924 ary maty ny 9 Jolay 1999

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Adam, Karl}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1924]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>hk4mflbpx87acvd8mps174c5ees6k74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143152</id>
      <parentid>1143151</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="533" sha1="9uspsc9ieklp7h8sbmlhdq7tvbth73f" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Karl Adam
|teraka=4 Febroary 1924
|maty=9 Jolay 1999
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Karl Adam''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 4 Febroary 1924 ary maty ny 9 Jolay 1999

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Adam, Karl}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1924]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>9uspsc9ieklp7h8sbmlhdq7tvbth73f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adolf Werner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204067</id>
    <revision>
      <id>1143167</id>
      <parentid>1082967</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="598" sha1="qbcb2cp84q44efyeu41rdv9m6rj2w35" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= Adolf Werner.jpg
|anarana=Adolf Werner
|teraka=19 Oktobra 1886
|maty=6 Septambra 1975
|firenena=Alemaina
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Adolf Werner''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 19 Oktobra 1886 ary maty ny 6 Septambra 1975

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Werner, Adolf}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1886]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1975]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>qbcb2cp84q44efyeu41rdv9m6rj2w35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heinz Flotho</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204684</id>
    <revision>
      <id>1143153</id>
      <parentid>757018</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="549" sha1="mxt26gwcv29gk2ke4gvh696ayzdpr50" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Heinz Flotho
|teraka=23 Febroary 1915
|maty=29 Janoary 2000
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Heinz Flotho''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 23 Febroary 1915 ary maty ny 29 Janoary 2000

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Flotho, Henz}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1915]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>mxt26gwcv29gk2ke4gvh696ayzdpr50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Faas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204709</id>
    <revision>
      <id>1143161</id>
      <parentid>1085820</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="575" sha1="egmmpogdxlhp3tu2a2avs43tx1mxzhl" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Robert Faas
|teraka=3 Aprily 1889
|maty=9 Janoary 1966
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Robert Faas''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 3 Aprily 1889 ary maty ny 1 Janoary 1914

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Faas, Robert}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1899]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 1966]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>egmmpogdxlhp3tu2a2avs43tx1mxzhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Volkmar Groß</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206010</id>
    <revision>
      <id>1143123</id>
      <parentid>1085192</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="byhgr8ou21jpfr1ry9qzjsjleeokxv8" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Volkmar Groß
|teraka=31 Janoary 1948
|maty=3 Jolay 2014
|firenena=Alemaina
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Volkmar Groß''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 31 Janoary 1948 tao [[Berlin]] ary maty ny 3 Jolay 2014

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Gross, Volkmar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1948]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>byhgr8ou21jpfr1ry9qzjsjleeokxv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anton Turek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206103</id>
    <revision>
      <id>1143122</id>
      <parentid>1086341</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="748" sha1="acthwixv9ubymtcx34zm7442kilp2l5" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Anton Turek
|teraka=18 Janoary 1919
|maty=11 Mey 1984
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Anton Turek''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 18 Janoary 1919 tao [[Duisburg]] ary maty ny 11 Mey 1984.

== Bibliographie ==

* Werner Raupp: ''Toni Turek – „Fußballgott“. Eine Biographie''. Arete Verlag, Hildesheim 2019 (1., durchgesehene Aufl.) (&lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-96423-008-9&lt;/nowiki&gt;).

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Turek, Anton}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1919]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>acthwixv9ubymtcx34zm7442kilp2l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Raimond Aumann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206257</id>
    <revision>
      <id>1143124</id>
      <parentid>1085555</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="529" sha1="5v463wye9aamw2z59xwcfersx117adc" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Raimond Aumann.jpg
|anarana=Raimond Aumann
|teraka=12 Oktobra 1963
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Raimond Aumann''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Alemaina]] teraka ny 12 Oktobra 1963

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Aumann, Raimond}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1963]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]</text>
      <sha1>5v463wye9aamw2z59xwcfersx117adc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valentin Glouchko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209988</id>
    <revision>
      <id>1143243</id>
      <parentid>794428</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="594" sha1="sfih4wtzlrt0cnfqy8vi5tzi46km5p6" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Valentin Glouchko
|teraka=2 Septambra 1908
|maty=10 Janoary 1989
|firenena={{FRSS}}, {{Okraina}}
|mpiaraka=
|asa=

* [[injeniera]]
* [[mpanoratra]]
|taona niasàna=
}}
'''Valentin Glouchko''' dia injeniera, mpanoratra mizaka ny zom-pirenen'i [[Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika]] sy {{Okrainia}} teraka ny 2 Septambra 1908 tao [[Odessa]], ary maty ny 10 Janoary 1989 tao [[Moskva]]
== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:injeniera okrainiana]]
[[sokajy:mpanoratra okrainiana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1908]]
[[sokajy:Maty tamin'ny taona 1989]]</text>
      <sha1>sfih4wtzlrt0cnfqy8vi5tzi46km5p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Graça Foster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210240</id>
    <revision>
      <id>1143089</id>
      <parentid>738663</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sturm</username>
        <id>7442</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Maria das Graças Foster]] ho [[Graça Foster]] i Sturm : Better know as</comment>
      <origin>738663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="499" sha1="ee9elmf53ppp00z3vm7dgdvrzp9qryo" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Maria das Graças Foster
|teraka=26 Aogositra 1953
|maty= 
|firenena=Brazila
|mpiaraka=
|asa=

* [[injeniera]]
|taona niasàna=
}}
'''Maria das Graças Foster''' dia injeniera mizaka ny zom-pirenen'i [[Brazila]] teraka ny 26 Aogositra 1953 tao [[Caratinga]]
== Jereo koa ==
* [[Biôgrafia]]

===Rohy ivelany===
* Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/0ll1r6r]

[[sokajy:Biôgrafia]]
{{vangovango}}
[[sokajy:injeniera]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1953]]</text>
      <sha1>ee9elmf53ppp00z3vm7dgdvrzp9qryo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilya Ilitch Metchnikov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>221607</id>
    <revision>
      <id>1143239</id>
      <parentid>794436</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="703" sha1="po5t67jexlrl2ouokt0w7wliv6hdqid" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= Ilya Mechnikov nobel.jpg
|anarana=Ilya Ilitch Metchnikov
|teraka=15 Mey 1845
|maty=15 Jolay 1916
|firenena={{Frantsa}} sy {{Okraina}}
|mpiaraka=
|asa=

* [[mpahay siansa]]
* [[mpamorona]]
* [[Dokotera]]
|taona niasàna=
}}
'''Ilya Ilitch Metchnikov''' dia mpahay siansa, mpamorona, Dokotera mizaka ny zom-pirenen'i [[Frantsa]] teraka ny 15 Mey 1845 ary maty ny 15 Jolay 1916 tao [[Paris]]

==Ny fiainany manokana==
I Ilya Ivanovich Mechnikov no rainy. 
== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:mpahay siansa frantsay]]
[[sokajy:mpamorona frantsay]]
[[sokajy:Dokotera frantsay]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1845]]
[[sokajy:Maty tamin'ny taona 1916]]
[[sokajy:Mpanao okrainiana]]</text>
      <sha1>po5t67jexlrl2ouokt0w7wliv6hdqid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ivan Pulyui</title>
    <ns>0</ns>
    <id>221771</id>
    <revision>
      <id>1143240</id>
      <parentid>794422</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="521" sha1="6gb4yz57ctsnpnxrhle7pq78yi3z7q5" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= Іван Пулюй.jpg
|anarana=Ivan Pulyui
|teraka=2 Febroary 1845
|maty=31 Janoary 1918
|firenena={{Okraina}}
|mpiaraka=
|asa=

* [[mpahay fizika]]
* [[mpamorona]]
|taona niasàna=
}}
'''Ivan Pulyui''' dia mpahay fizika, mpamorona mizaka ny zom-pirenen'i [[Okraina]] teraka ny 2 Febroary 1845 ary maty ny 31 Janoary 1918
== Jereo koa ==
]
{{commonscat}}
[[sokajy:mpahay fizika okrainiana]]
[[sokajy:mpamorona okrainiana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1845]]
[[sokajy:Maty tamin'ny taona 1918]]</text>
      <sha1>6gb4yz57ctsnpnxrhle7pq78yi3z7q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mikheil Saakachvili</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229435</id>
    <revision>
      <id>1143246</id>
      <parentid>1038368</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738" sha1="15tn1sqmgz039ghia5mqaj22hj2sgdc" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Mikheil Saakachvili
|teraka=21 Desambra 1967
|maty= 
|firenena= {{Jeorjia}}
|mpiaraka=
|asa=

* [[mpanao politika]]
|taona niasàna=
}}
'''Mikheil Saakachvili''' dia mpanao politika teraka ny 21 Desambra 1967 tao [[Tbilisi]]
==Ny fiainany manokana==
Ny vadiny dia Sandra Roelofs.

Tamin'ny Oktobra 2021, Mikheil Saakashvili, dia nosamborina rehefa niverina tsy ara-dalàna tany amin'ny fireneny, taorian'ny sesitany tany ivelan'i Georgia hatramin'ny taona 2013. Fihetsika iray izay nohazavaina tamin'ny fahavononany hiady amin'ireo mpiray tanindrazana aminy ao amin'ny firenena.

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:mpanao politika jeorjiana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1967]]
[[sokajy:Okraina]]</text>
      <sha1>15tn1sqmgz039ghia5mqaj22hj2sgdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anatôlia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264789</id>
    <revision>
      <id>1143217</id>
      <parentid>1051666</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11187" sha1="krfs283uboinn79phxn431u4ii8qn2f" xml:space="preserve">[[Sary:Asia Minor in the Greco-Roman period - general map - regions and main settlements.jpg|vignette|470x470px|I Azia Minora tamin' ny vanimpotoana grekô-rômana, taona 332 - 395 tal. J.K.]]
I '''Anatôlia''' na '''Azia Minora''' na '''Asia Minora''' dia faritra tao [[Azia]] izay mifanandrify amin' ny ampahany lehibe amin' i [[Torkia]] ankehitriny. Saikanosin' ny faritra [[Atsinanana Akaiky]] izy ka hodidinin' ny [[Ranomasina Mediteranea]] ao atsimo sy ny [[Ranomasina Mainty]] ao avaratra sy ny [[Ranomasina Egea]] ao andrefana ary ny onin' i [[Eofrata]] sy ny [[tandavan-tendrombohitra Taorosy]] ao antinanana.

Faritra ao amin' ny tendrony adrefana amin' i  Azia i Anatôlia. Ara-jeôgrafia dia anondroana ny faritra ao andrefan' ny tsipika Tchorokhi-Oronte, izay avy any amin' ny Ranomasina Mediteranea mankany amin' ny Ranomasina Mainty, ary sarahan' ny [[Ranomasin' i Marmara]] amin' i [[Eorôpa]] avy ao avaratra-andrefana. Ara-pôlitika kosa dia anondroana ny faritra aziatikan' i Torkia i Anatôlia. Ny 97&amp;nbsp;%n' ny tanin' i Torkia dia ao Anatôlia fa ny 3 % monja no ampahan' i Eorôpa, ao Trakia Atsinanana.

== Ny anarany ==

==== Amin' ny fiteny grika ====
''Ανατολία'' / ''Anatolia'' no iantsoana an' ilay [[saikanosy]] amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]], anarana avy amin' ny teny hoe ἀνατολή / ''anatolē'' izay midika hoe &quot;fiposahan' ny masoandro&quot; izany hoe &quot;atsinanana&quot;. Fiteny grika koa ny hoe ''Μικρά Ἀσία'' / Mikrá Asía (&quot;Azia kely&quot;).

==== Amin' ny fiteny armeniana ====
Անատոլիա / ''Anatolia'', no anaran' ilay saikanosy amin' ny [[Fiteny armeniana|teny armeniana]].

==== Amin' ny fiteny latina ====
Atao hoe ''Asia Minor'' (&quot;Azia kely&quot;) kosa i Anatôlia amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]], na dia ampahatelon' i Anatôlia ao andrefana ny faritany rômana nitondra ny anarana hoe ''Asia Minor'' (''Azia Minora'' na ''Asia Minora'' amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]).

==== Amin' ny fiteny tiorka ====
I Anatolia amin' ny [[Fiteny tiorka|teny torka]] dia atao hoe ''Anadolu,''  izay midika hoe &quot;atsinanana&quot;. Fiteny koa ny hoe ''Küçük Asya'' (&quot;Azia kely&quot;).

== Jeôgrafia ==
[[Sary:AnatolieLimits.jpg|vignette|316x316px|Ny faritr' i Anatolia]]
Mivelatra eo amin' ny 1 000 km eo ho eo avy any andrefana mianatsinanana ary 650 km avy any avaratra mianatsimo i Anatôlia izay faritra be tendrombohitra, afa-tsy ireo tany lemaka somary tery manamorona ny [[Ranomasina Mainty]] sy ny [[Ranomasina Mediteranea]]. Mibahan-toerana ao ny tandavan-tendrombohitra Pôntika ([[Fiteny tiorka|tiorka]]: ''Kuzey Anadolu Dağlari'') sy ny tendrombohitra Taorosy (tiorka: ''Toros Dağları'') ary ny tendrombohitra Pontika (tiorka: ''Doğu Karadeniz Dağları''). Ny faritra afovoany dia faritra avo ahitana [[lembalemba]] sy [[tangoron-tendrombohitra]] matetika nahitana [[afotroa]]. Ny faritra atsinanana kosa dia faritra be tendrombohitra indrindra. Ny faritra andrefana, izay mitodika any amin' ny [[Ranomasina Egea]], dia ahitana tendrombohitra midina miandalana mankany amin' ny lemaka amorontsiraka. Faritra maina i Azia Minora na dia mamakivaky azy ao avaratra ny renirano farany lava indrindra any, dia i Kizilirmak (&quot;renirano mena&quot;) izay mirefy 1 150 km.

== Tantara ==

=== Tamin' ny fiandohany sy tamin' ny Andro Taloha ===
I Anatôlia na i Azia Minora dia efa nahitana olona mipetraka talohan' ny vanimpotoan' ny tantara. Ao no nahitana toeram-ponenana tranainy indrindra ao [[Atsinanana Akaiky]] tamin' ny Andron' ny Vato Vaovao, dia ny ao Çatalhöyük sy Nevalı Çori, izay efa tany amin' ny taonarivo faha-8.[[Sary:Map Hittite rule en.svg|vignette|193x193px|Sarin-tanin'ny fanjakana hitita tamin'ny taona 1350-1300 tal. J.K.]]

Ny mponina tranainy indirindra tao Anatôlia dia niteny amin' ny fiteny niporan' ny fiteny [[Fiteny indô-eorôpeanina|indô-eorôpeana]] toy ny [[Gasgasy (vahoaka)|Gasgasy]] (na [[Kaskasy (vahoaka)|Kaskasy]]) na ny [[Horita (vahoaka)|Horita]]. Nanampy azy ireo ao avaratra-atsinanana na avaratra-andrefana ny [[Hatỳ (vahoaka)|Hatỳ]] (tsy miteny indô-eorôpeana), sy ny vahoaka miteny indô-eorôpeana, dia ny [[Lovita (vahoaka)|Lovita]], ny [[Hitita]], ny [[Kimeriana (vahoaka)|Kimeriana]] na ny [[Frigiana (vahoaka)|Frigiana]], ary ao atsimo-atsinanana ny [[vahoaka semitika]] toy ny [[Foinikiana]] sy ny [[Siriana (vahoaka)|Siriana]] izay nifangaro tamin' ireo vahoaka indô-eorôpeana nialoha azy. Isan' ireo vahoaka nonina tao Anatôlia taoriana indrindra ny [[Armeniana (vahoaka)|Armeniana]], ny [[Grika (vahoaka)|Grika]], ny [[Persia|Persiana]], ny [[Galatiana (vahoaka)|Galatiana]] (vahoaka selta), ny [[Rômana (vahoaka)|Rômana]] ary ny [[Ôtômana (vahoaka)|Ôtômana]]. Ny mponin' i Anatôlia dia niteny indô-eorôpeana sy [[Fiteny semitika|semitika]] ary koa [[Fiteny kaokaziana|kaokaziana]] (toy ny fiteny [[Fiteny lazy|lazy]]).

==== Ny Hitita ====
[[Sary:Lion Gate, Hattusa 01.jpg|vignette|194x194px|Vavahadin'ny Liona ao Hatosa, renivohitry ny fanjakana hitita.]]
Tamin' ny [[Andron' ny Alimo]] dia maro ny sivilizasiôna izay nandroso tao, ka ny lehibe indrindra dia ny an' ny [[Hitita]] (na Heteana) teo anelanelan' ny taona 1900 sy 1200 tal. J.K. izay niorina tao amin' ny faritra afovoan' i Anatôlia manodidina an' i Hatosa (''Hattush'') renivohiny.

Rehefa tonga tamin' ny tampon' ny fandrosoany ny Hitita tamin' ny taonjato faha-14 dia nanitatra ny fanjakany manerana an' i Azia Minora. Tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-12 tal. J.K. dia notafihin' ny &quot;[[Vahoaky ny Ranomasina]]&quot;, izany hoe ny Indô-eorôpeana, ny empira hitita ka resiny.

==== Ny Frigiana ====
[[Sary:Map of Assyria.png|vignette|191x191px|I [[Frigia]], tamin'ny fara tampon'ny heriny, sy i [[Asiria]] tamin'ny taonjato faha-9 sy faha-7 tal. J.K.]]
Niorim-ponenana tao Iônia ao amin' ny morontsiraka andrefana ny [[Grika (vahoaka)|Grika]] nandritra ny taonjato faha-11 sy faha-10 tal. J.K. ka tao izy ireo no nanorina ny tanànan' i Miletôsy (grika: ''Μίλητος'' / ''Mílêtos'') sy [[Efesôsy]] (grika: ''Ἔφεσος'' / ''Éphesos'') ary Priena (grika: ''Πριήνη'' / ''Priênê''). Mbola velona manodidina ny tanànan' i Karkemisa ny kolontsaina hitita fa ny faritra afovoan' i Anatôlia kosa dia nanjakan' ny Vahoaky ny Ranomasina, dia ny Frigiana izay lasa fanjakana matanjaka tamin' ny taonjato faha-9 sy faha-8 tal. J.K.

Nahatratra ny fara tampon' ny fandrosoany i [[Frigia]] tamin' ny nanjakan' i Midasy. Tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-8 tal. J.K. dia ravan' ny fananiham-bohitra nataon' ny Kimeriana izy.

==== Ny Lidiana ====
[[Sary:Map of Lydia ancient times-en.svg|vignette|191x191px|Sarin-tanin'ny fanjakana lidiana]]
Niezaka nifehy an' i [[Lidia]] ny [[Kimeriana (vahoaka)|Kimeriana]] ao amin' ny faritra andrefan' i Azia Minora ao amin' ny [[Ranomasina Egea]] izay nanana ny renivohiny atao hoe [[Sardisy]] (grika: ''Σάρδεις'' / ''Sardeis''). Afaka nandresy tosika ny Kimeriana ny Lidiana sady nioroborobo ny toekareny. Ny Lidiana, hoy ny mpanoratra grika, no firenena voalohany nanamboatra [[vola]] ka ny mpanjakany farany atao hoe Kresôsy na Kroisôsy (grika: ''Κροῖσος'' / ''Kroîsos'') izay nanan-karena tokoa, dia nanitatra lavitra dia lavitra ny fanjakany. Reraky ny ady maro ny Lidiana ka azon' i [[Kirosy Lehibe|Kirôsy Lehibe]], mpanjaka Persiana,  tamin'ny taona 546 tal. J.K. ny fanjakany.

==== Ny Persiana ====
[[Sary:Achaemenid Empire under different kings (flat map).svg|vignette|192x192px|Ny fanjakana persiana teo ambany fanapahan'ny mpanjaka samihafa. Maitso: tamin'ny andron'i [[Kirosy II Lehibe|Kirosy II]]; manga: tamin'ny andron'i [[Kambisesy II]]; mena: tamin'ny andron'i [[Dariosy I]].]]
Teo anelanelan' ny taona 546 sy 333 tal. J.K. dia notapahin' i [[Persia|Persiana]] i Azia Minora, afa-tsy tanàna grika sasany afaka nihazona ny fahaleovan-tenany. Naohitra matetika ny Persiana ny Grika tamin' izany fotoana izany, indrindra nandritra ireo ady nifanaovan' ny Persia [[akemenida]] sy ny Grika teo anelanelan' ny taona 499 sy 479 tal. J.K. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-4 dia lefy hery ny Persiana. 

==== Ny Grika ====
Tapitra tamin' ny fanitaram-panjakana nataon' i [[Aleksandra Lehibe]] teo anelanelan' ny taona 334 sy 330 tal. J.K. ny Empira Persiana. Tamin' ny nahafatesan' i Aleksandra Lehibe tamin' ny taona 323 tal. J.K. dia nozarain' ireo mpitari-tafiny telo ny faritra nanjankany, ka i Azia Minora lasan' ny fianakavian' ny [[Seleokida]], afa-tsy i Likia (grika: ''Λυκία'' / ''Lykía'') sy i Karia (grika: ''Καρία'' / ''Karía'') tao amin' ny morontsiraka atsimo izay notapahan' ny [[fianakavia-mpanjaka lagida]]. Tamin' ny taonjato faha-3 tal. J.K. dia lasa fanjakana mahaleo tena i Bitinia (grika: Βιθύνια / ''Bithýnia'') sy i Pôntôsy (grika: ''Πόντος'' / ''Pontos'') ao avaratra ary i [[Kapadokia|Kapadôkia]] (grika: ''Καππαδοκία / Kappadokia'') ao atsinanana. Nisy vahoaka [[Selta|kelta]] (na selta) nanani-bohitra tao amin' ny faritra afovoany ka nanangana ny fanjakan' i [[Galatia]] (grika:  ''Γαλατία'' / ''Galatía''), fa tao amin' ny tany lemaka ao amin' ny morontsiraky ny [[Ranomasina Egea]] no nandrosoan' ny fanjakan' i [[Pergamôsy|Pergamôna]] na Pergamôsy (grika: ''Πέργαμον'' / ''Pergamon'' na ''Πέργαμος'' / ''Pergamos'') izay nanana kolontsaina grika. 

==== Ny Rômana ====
Nandritra ny taonjato faha-2 sy voalohany tal. J.K. dia nalain' ny Rômana tsikelikely i Azia Minora ka nandroso ary ny tanàna tao dia lasa ivon' ny fampiroboroboala ny kolontsaina grika.  

=== Tamin' ny Andro Antenatenany sy ny Andro Vaovao ===
[[Sary:Asia Minor ca 842 AD.svg|vignette|293x293px|I Azia Minora bizantina manodidina ny taona 842 taor. J.K.]]

==== Ny Bizantina ====
Rehefa nozaraina ny [[Empira Rômana]] tamin' ny taonjato faha-4 taor. J.K. dia lasa tao amin' ny [[Empira Bizantina]] izay nanao an' i [[Kônstantinôpôlisy]], ao amin' ny faritra eorôpeanan' i Bôsfôra, ho renivohiny. Tamin' ny taonjato faha-8 sy faha-9 dia nanatevina ny tafiky ny Empira Bizantina ny tantsaha tao Anatôlia hanoherana ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]].

==== Ny Tiorka ====
Tamin' ny taonjato faha-11 dia nidiran' ny [[Seljokida]] i Azia Minora ka kasa nanjakan' ny Tiorka.Tamin' ny taonjato faha-14 sy faha-15 dia ny [[Empira Ôtômàna|Ôtômàna]] indray no nahazo an' i Azia Minora ka nanakambana azy tamin' ny Empira Ôtômàna hatramin' izay ka hatramin' ny fanambaràna ny fahaleovan-tenan' ny [[Torkia|Repoblikan' i Torkia]] tamin' ny taona 1923.

== Jereo koa ==

* [[Fiteny anatôliana]]

=== Ireo faritra ara-dafintany ao Azia ===

* [[Azia Atsimo]]
* [[Azia Atsimo Atsinanana|Azia Atsimo-Atsinanana]]
* [[Azia Afovoany]]
* [[Azia Andrefana]]

* [[Azia Atsinanana]]
* [[Azia Avaratra]]
* [[Afovoany Atsinanana]]
* [[Atsinanana Akaiky]]
* [[Atsinanana Indrindra]]

=== Fizaràm-paritra hafa ao Azia ===

* [[Masreka]]
* [[Zana-kôntinenta indiana|Zana-Kôntinentan' i India]]
* [[Siberia]]
* [[India Atsinanana]]
* [[Indôsina]]
* [[Ampiposahana (faritra)|Ampiposahana]]
* [[Volan-tsina-Mahavokatra|Tsinam-Bolana Lonaka]]
* [[Saikanosin' i Arabia]]
* [[Kaokazy]]

== Jereo koa ==
[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]</text>
      <sha1>krfs283uboinn79phxn431u4ii8qn2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ranomasina Egea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264791</id>
    <revision>
      <id>1143221</id>
      <parentid>975298</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="th2zv4ezy138copc4u9vo41c02nlrl2" xml:space="preserve">[[Sary:Aegeansea.jpg|vignette|271x271px|Sary an-tsatelitan'ny Ranomasina Egea]]
Ny '''Ranomasina Egea''' dia [[ranomasina]] anaty tany ao amin'ny lembalemba mediteraneana eo anelanelan'i [[Eoropa]] sy [[Gresy]] ao andrefana, sy i [[Azia]] sy i [[Torkia]] ao atsinanana. Mivelatra hatrany amin'ny morontsiraka traka sy ny andilan-tanin'i Dardanela ao avaratra hatrany [[Kreta]] ao atsimo izy. Atao hoe ''Αιγαίο Πέλαγος'' / ''Aigaio Pélagos i''zy amin'ny [[Fiteny grika|teny grika]].


== Jereo koa ==
[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]
[[Sokajy:Jeografian'i Gresy]]</text>
      <sha1>th2zv4ezy138copc4u9vo41c02nlrl2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143222</id>
      <parentid>1143221</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="e6o7nj9qdwqeo4xfiugv2klpuqfesbk" xml:space="preserve">[[Sary:Aegeansea.jpg|vignette|271x271px|Sary an-tsatelitan'ny Ranomasina Egea]]
Ny '''Ranomasina Egea''' dia [[ranomasina]] anaty tany ao amin'ny lembalemba mediteraneana eo anelanelan'i [[Eoropa]] sy [[Gresy]] ao andrefana, sy i [[Azia]] sy i [[Torkia]] ao atsinanana. Mivelatra hatrany amin'ny morontsiraka traka sy ny andilan-tanin'i Dardanela ao avaratra hatrany [[Kreta]] ao atsimo izy. Atao hoe ''Αιγαίο Πέλαγος'' / ''Aigaio Pélagos i''zy amin'ny [[Fiteny grika|teny grika]].


== Jereo koa ==
[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]
[[Sokajy:Jeografian'i Grisy]]</text>
      <sha1>e6o7nj9qdwqeo4xfiugv2klpuqfesbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ranomasin' i Marmara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264795</id>
    <revision>
      <id>1143200</id>
      <parentid>1051649</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="958" sha1="j9r9md01ewx24epoirc0uzeme1nbcf6" xml:space="preserve">[[Sary:Constantinople area map.svg|vignette|369x369px|Sarin-tanin' ny Ranomasin' i Marmara]]
Ny '''Ranomasin' i Marmara''' dia [[ranomasina]] hita eo anelanelan' i [[Eorôpa Atsinanana]] sy i [[Azia Minora]] (na Anatôlia) izay mampitohy ny [[Ranomasina Mainty]] amin' ny [[Ranomasina Mediteranea]] (na ny [[Ranomasina Egea]], raha ny marimarina kokoa). Manana velarana mirefy 11 500 &lt;abbr&gt;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt; izy ary mahatratra 1 261 m ny halaliny. Manamorona azy ao atsimo i [[Torkia]] ary eo amin' ny toerana misy hantsana izay miteraka horohorontany matetika izy. Mifandray amin' i Ranomasina Mainty ao avaratra izy amin' ny alalan' i Bôsfôra ary amin' ny Ranomasina Egea amin' ny alalan' ny andilan-tany Dardalenela.  Prôpôntida ([[Fiteny grika|grika]]: ''Προποντίδα / Prompotida'') na Prôpôntisy (grika: ''Προποντίς / Prompotis'') no niatsoana azy taloha.

== jereo koa ==
[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]
[[Sokajy:Ranomasina]]</text>
      <sha1>j9r9md01ewx24epoirc0uzeme1nbcf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143213</id>
      <parentid>1143200</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="975" sha1="j00nd9jhwyrxneu0rx3yb12z7c8hej2" xml:space="preserve">[[Sary:Constantinople area map.svg|vignette|369x369px|Sarin-tanin' ny Ranomasin' i Marmara]]
Ny '''Ranomasin' i Marmara''' dia [[ranomasina]] hita eo anelanelan' i [[Eorôpa Atsinanana]] sy i [[Azia Minora]] (na Anatôlia) izay mampitohy ny [[Ranomasina Mainty]] amin' ny [[Ranomasina Mediteranea]] (na ny [[Ranomasina Egea]], raha ny marimarina kokoa). Manana velarana mirefy 11 500 &lt;abbr&gt;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt; izy ary mahatratra 1 261 m ny halaliny. Manamorona azy ao atsimo i [[Torkia]] ary eo amin' ny toerana misy hantsana izay miteraka horohorontany matetika izy. Mifandray amin' i Ranomasina Mainty ao avaratra izy amin' ny alalan' i Bôsfôra ary amin' ny Ranomasina Egea amin' ny alalan' ny andilan-tany Dardalenela.  Prôpôntida ([[Fiteny grika|grika]]: ''Προποντίδα / Prompotida'') na Prôpôntisy (grika: ''Προποντίς / Prompotis'') no niatsoana azy taloha.

== jereo koa ==
*[[Nikômedia]]

[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]
[[Sokajy:Ranomasina]]</text>
      <sha1>j00nd9jhwyrxneu0rx3yb12z7c8hej2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frigia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264812</id>
    <revision>
      <id>1143216</id>
      <parentid>1055820</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="850" sha1="m64p70py413jripn7fag4m9fbovq4je" xml:space="preserve">[[Sary:Carte Phrygie.png|vignette|273x273px|Sarin-tanin'i Frigia ao Azia Minora: ny mavo maneho ny faritra fantatra indrindra, ny mena maneho ny fara-fiitaran'ny fanjakana frigiana.   ]]
I '''Frigia''' dia firenena tao [[Azia Minora]] tamin'ny [[Andro Taloha]] izay eo anelanelan'i Lidia sy i [[Kapadokia]], ao amin'ny ilany andrefan'ny tany avon'i [[Anatolia]]. Atao hoe ''Φρυγία'' / ''Phrygía'' io tanana io amin'ny [[Fiteny grika|teny grika]]. Araka an'i Herodota dia nantsoina hoe Brigesy (grika: ''Βρύγοι'' / ''Brygoi'' na ''Βρίγες'' / ''Briges'') ny Frigiana ary nifindrafindra tao Makedonia sy Albania, avy eo tany Trakia alohan'ny hifindrany mankany Helespontosy (na Dardanelia), taloha kelin'ny ady tao Troia, ary farany dia nanorim-ponenana tao amin'io tanàna io izy ireo.

== Jereo koa ==
[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]</text>
      <sha1>m64p70py413jripn7fag4m9fbovq4je</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andriamangarira</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266261</id>
    <revision>
      <id>1143067</id>
      <parentid>1143027</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T14:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny loharano nipoiran'Andriamangarira */</comment>
      <origin>1143067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34755" sha1="snwvvbkc4aldvucd4wkr96w6toe0bwb" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana, Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny Andriana sy nifanan'ny vadin'ny Andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa andriana nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, vavimatoan' Andriambolamena dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary izy dia nanao toeran-droa fonenany dia tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono maditra, manambaka sy mihinam-bahoaka ary manodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny havan'ny mpanjaka dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (ndrl na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io (&quot;''Forteresse&quot;'' hoy i Lebel) sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'Andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa: lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, nipetraka tao ''Finaritra''. Lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, napetrany tao ''Ankatsaka'', nifindra monina tany ''Isoavina - Ambohimandroso'' izy taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>snwvvbkc4aldvucd4wkr96w6toe0bwb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143068</id>
      <parentid>1143067</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T14:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny loharano nipoiran'Andriamangarira */</comment>
      <origin>1143068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34756" sha1="7w8vjuxlqix29c8tdbrkhtupvhzhb35" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana, Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny Andriana sy nifanan'ny vadin'ny Andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa andriana nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, vavimatoan' Andriambolamena dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary izy dia nanao toeran-droa fonenany dia tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono maditra, manambaka sy mihinam-bahoaka ary manodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny havan'ny mpanjaka dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (ndrl na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io (&quot;''Forteresse&quot;'' hoy i Lebel) sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'Andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa: lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, nipetraka tao ''Finaritra''. Lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, napetrany tao ''Ankatsaka'', nifindra monina tany ''Isoavina - Ambohimandroso'' izy taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>7w8vjuxlqix29c8tdbrkhtupvhzhb35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143069</id>
      <parentid>1143068</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T14:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny loharano nipoiran'Andriamangarira */</comment>
      <origin>1143069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34766" sha1="03rs42pjxp8k2wczxdvezv9b4v115s4" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa andriana nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, vavimatoan' Andriambolamena dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary izy dia nanao toeran-droa fonenany dia tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono maditra, manambaka sy mihinam-bahoaka ary manodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny havan'ny mpanjaka dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (ndrl na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) maty Reniamboa, vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io (&quot;''Forteresse&quot;'' hoy i Lebel) sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'Andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa: lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, nipetraka tao ''Finaritra''. Lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, napetrany tao ''Ankatsaka'', nifindra monina tany ''Isoavina - Ambohimandroso'' izy taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>03rs42pjxp8k2wczxdvezv9b4v115s4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143070</id>
      <parentid>1143069</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta */</comment>
      <origin>1143070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34744" sha1="pf0ygmkzj06ugr4z1pt6j6csrxngouq" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'Andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa: lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, nipetraka tao ''Finaritra''. Lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, napetrany tao ''Ankatsaka'', nifindra monina tany ''Isoavina - Ambohimandroso'' izy taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>pf0ygmkzj06ugr4z1pt6j6csrxngouq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143071</id>
      <parentid>1143070</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34784" sha1="5ytjoa7qyatn5oyx7vh7m7itogynyte" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'Andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa: lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra''. Lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>5ytjoa7qyatn5oyx7vh7m7itogynyte</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143072</id>
      <parentid>1143071</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34784" sha1="b2aras3qrp8ejg8zclyuimjn05deubg" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa: lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra''. Lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>b2aras3qrp8ejg8zclyuimjn05deubg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143073</id>
      <parentid>1143072</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34784" sha1="88ei91gkty0ccu53qf0snoqm2vb68ke" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra''. Lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>88ei91gkty0ccu53qf0snoqm2vb68ke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143074</id>
      <parentid>1143073</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34789" sha1="r1ndxtvi8385xd2sia5lj9blkxneo1g" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra, ilay l''efitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>r1ndxtvi8385xd2sia5lj9blkxneo1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143075</id>
      <parentid>1143074</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34793" sha1="sqlrtf28m3p7a2qornfqgk4sumqipqf" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'i Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>sqlrtf28m3p7a2qornfqgk4sumqipqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143076</id>
      <parentid>1143075</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta */</comment>
      <origin>1143076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34803" sha1="niawxltdflbysh4wdug10u37tkkihkn" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany Ramaromanompo.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>niawxltdflbysh4wdug10u37tkkihkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143077</id>
      <parentid>1143076</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta */</comment>
      <origin>1143077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34816" sha1="3d1kai7y3vty5nt6rzlvu4w718wub1i" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>3d1kai7y3vty5nt6rzlvu4w718wub1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143078</id>
      <parentid>1143077</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta */</comment>
      <origin>1143078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34821" sha1="hmv1pumfymhetzov4ztrfs38g4so5d6" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, nonina tao amin'ilay toerana atao hoe Ankatsaka. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] izy, atsimon'Ambatolampy ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>hmv1pumfymhetzov4ztrfs38g4so5d6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143079</id>
      <parentid>1143078</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro */</comment>
      <origin>1143079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34869" sha1="hz3g3ajet9anuomgi4m7nyzkbllu9r8" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa araka ny anarany.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>hz3g3ajet9anuomgi4m7nyzkbllu9r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143080</id>
      <parentid>1143079</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ambohimandroso-Gara */</comment>
      <origin>1143080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34852" sha1="ofgdmngnzs0o10zdme4jjqiiip6a3tw" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro; tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy tao Ambositra sy ny tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky ny Betsileo indray Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro; rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana izy dia tsy nandeha miaramila intsony fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nataony hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa feno 70 taona; nentina nalevina tao Ankatsaka Miadanimerina - Ambodirano Imerinatsimo izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso-Gara) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>ofgdmngnzs0o10zdme4jjqiiip6a3tw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143081</id>
      <parentid>1143080</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira */</comment>
      <origin>1143081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34950" sha1="pid2za9w0dcu2bpyxrq6ohowblj1y48" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan' Antananarivo Rainizakamanga, dia nentina teo Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nandry indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak' Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny Andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ny vatamangatsiaka ary nanaovana rere. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>pid2za9w0dcu2bpyxrq6ohowblj1y48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143082</id>
      <parentid>1143081</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fandevenana manetriketrika */</comment>
      <origin>1143082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34961" sha1="i5w2cvr6jip1mw5o5x0fxfdedn0j0cg" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha Andriana firazanana ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>i5w2cvr6jip1mw5o5x0fxfdedn0j0cg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143083</id>
      <parentid>1143082</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny fomban'ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34963" sha1="pxqzsj93w2uf5rn28n25cqp6n8y3anx" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak' Andriambolamena, zanaka lahiaivon' Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenana io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina koa tato aoriana Andriampakatro sy ny zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon' Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'ireo taranany izay nantsoina hoe: «'' Anjanamangarira ''»; ny vohitra voalohany nisy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan' Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak' Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny mpifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>pxqzsj93w2uf5rn28n25cqp6n8y3anx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143084</id>
      <parentid>1143083</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35050" sha1="n31ypefyv6f6n286fu7ai3hz94zzzn7" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso-Gara|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>n31ypefyv6f6n286fu7ai3hz94zzzn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143085</id>
      <parentid>1143084</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35045" sha1="baj8gvxccuwmfzvbfb80v9m010qlnvm" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''».

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>baj8gvxccuwmfzvbfb80v9m010qlnvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143086</id>
      <parentid>1143085</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35054" sha1="hf9itbbtjstsfxjzx1g3mc7k0nhxaau" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>hf9itbbtjstsfxjzx1g3mc7k0nhxaau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143087</id>
      <parentid>1143086</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fanafihana be voninahitra */</comment>
      <origin>1143087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35056" sha1="omk684iwtjwaie5tms21t2ijj0u3oo3" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra.'' Izy ilay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>omk684iwtjwaie5tms21t2ijj0u3oo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143088</id>
      <parentid>1143087</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35052" sha1="r9clkee9mgwm25or4w7ep765dic3d3v" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana-Anosizato.

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak' Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak' Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' Izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>r9clkee9mgwm25or4w7ep765dic3d3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143091</id>
      <parentid>1143088</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta */</comment>
      <origin>1143091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35052" sha1="8xi72kk93xdrmpsiqejpzs4aq6m1qwf" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hitondra sy hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' Izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>8xi72kk93xdrmpsiqejpzs4aq6m1qwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143094</id>
      <parentid>1143091</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta */</comment>
      <origin>1143094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35040" sha1="heqxvo93b2ctlwux37920hvx804c3ew" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' Izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>heqxvo93b2ctlwux37920hvx804c3ew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143095</id>
      <parentid>1143094</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta */</comment>
      <origin>1143095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35042" sha1="0fwek8pk8tu7ccirc9ake4pdgmij9dx" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny zanak' Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' Izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>0fwek8pk8tu7ccirc9ake4pdgmij9dx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143100</id>
      <parentid>1143095</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35043" sha1="dz1b35hwz8w9ds99r1xjz0fsw5f15x5" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' Izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>dz1b35hwz8w9ds99r1xjz0fsw5f15x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143102</id>
      <parentid>1143100</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35043" sha1="n6c72etjpp193xzinosvm4s4yyj8bqx" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (&quot;g''raphite&quot;'') avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>n6c72etjpp193xzinosvm4s4yyj8bqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143104</id>
      <parentid>1143102</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ambohimandroso-Gara */</comment>
      <origin>1143104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35039" sha1="hr8kbdr07pbi751ag5f0o8fg9w9xkmr" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>hr8kbdr07pbi751ag5f0o8fg9w9xkmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143106</id>
      <parentid>1143104</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira */</comment>
      <origin>1143106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35041" sha1="tskenat8t1vlg7jk5tj6cx76ohyrqhj" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa ''Rainizakamanga'', avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>tskenat8t1vlg7jk5tj6cx76ohyrqhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143109</id>
      <parentid>1143106</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira */</comment>
      <origin>1143109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35041" sha1="g2g6113mkyd37g3lqfejrvedje1b4ge" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>g2g6113mkyd37g3lqfejrvedje1b4ge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143112</id>
      <parentid>1143109</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira */</comment>
      <origin>1143112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35049" sha1="kz8y3tbfxdq4rbrvazhqo166xe67kci" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàn izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>kz8y3tbfxdq4rbrvazhqo166xe67kci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143113</id>
      <parentid>1143112</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira */</comment>
      <origin>1143113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35050" sha1="g6tjiytklxhnfu6vjxy8r4kumix3gjv" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'i Radama I ho lasa Vodivona i « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no Andriana mpifehy izany valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>g6tjiytklxhnfu6vjxy8r4kumix3gjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143117</id>
      <parentid>1143113</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina */</comment>
      <origin>1143117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35073" sha1="eixw6xe2n6ur4enlnv59g4vmdxww2ob" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga, fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>eixw6xe2n6ur4enlnv59g4vmdxww2ob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143120</id>
      <parentid>1143117</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fandevenana manetriketrika */</comment>
      <origin>1143120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35072" sha1="mvwcsi5mpaxrm0e9jy63dmy6098hkyc" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>mvwcsi5mpaxrm0e9jy63dmy6098hkyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143125</id>
      <parentid>1143120</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35073" sha1="kxipe9p5bmw7m07dbpue5mvvq9po375" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>kxipe9p5bmw7m07dbpue5mvvq9po375</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143126</id>
      <parentid>1143125</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35082" sha1="2cqj5qnzsc6os214zrjs4djafmj4f4y" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak' Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>2cqj5qnzsc6os214zrjs4djafmj4f4y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143128</id>
      <parentid>1143126</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35081" sha1="tup6muxu1sir50dqug9il4hi9acoveo" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, koa Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny Andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny Andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], anankiray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina Rakotobe, Rabodosahondra renin'i Printsy Rakotobe, Printsy Ratefinanahary, rain'i Printsy Rakotobe, Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, reniben'i Printsy Rakotobe, Ratafika anadahin-drenin'i Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny Andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny Andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>tup6muxu1sir50dqug9il4hi9acoveo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143137</id>
      <parentid>1143128</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ranavalona I sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35107" sha1="8fw9q5y7x1e8rr67qkrdsunl34cbtkb" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria Andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>8fw9q5y7x1e8rr67qkrdsunl34cbtkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143139</id>
      <parentid>1143137</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina */</comment>
      <origin>1143139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35107" sha1="f0rtpvc1cnzv2lf0wugzfm6d7p818qh" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra Andriana sy nanasina Andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'Andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>f0rtpvc1cnzv2lf0wugzfm6d7p818qh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143142</id>
      <parentid>1143139</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina */</comment>
      <origin>1143142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35107" sha1="tol5azsur5d6sk24q008n92y62e3npn" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, ka nanao ny ainy tsy ho zavatra dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany, zanak'olona iray tampo aminy.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra andriana sy nanasina andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>tol5azsur5d6sk24q008n92y62e3npn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143148</id>
      <parentid>1143142</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina */</comment>
      <origin>1143148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35045" sha1="8jxc7wtnfaeaqz5h9kojl7gowbmcf17" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra andriana sy nanasina andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy i Radama: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>8jxc7wtnfaeaqz5h9kojl7gowbmcf17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143154</id>
      <parentid>1143148</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fanafihana be voninahitra */</comment>
      <origin>1143154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35083" sha1="boohm1kkmgq3khner5aooel71o81bcp" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra andriana sy nanasina andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy ny mpanjaka Radama I tamin'izany fotoana izany: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>boohm1kkmgq3khner5aooel71o81bcp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143156</id>
      <parentid>1143154</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fanafihana be voninahitra */</comment>
      <origin>1143156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35069" sha1="dnym4ataveimia7lb1ylvbtwwvpmtde" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra andriana sy nanasina andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy ny mpanjaka Radama I tamin'izany: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>dnym4ataveimia7lb1ylvbtwwvpmtde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143158</id>
      <parentid>1143156</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fanafihana be voninahitra */</comment>
      <origin>1143158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35093" sha1="4nzmpdc1qbs6mkoryxkgyrsp0ta8kfj" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia Ramboabe Andrianjakapingarivo zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra andriana sy nanasina andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tany atsimo atsinanana, tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy ny mpanjaka Radama I tamin'izany: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>4nzmpdc1qbs6mkoryxkgyrsp0ta8kfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143164</id>
      <parentid>1143158</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira */</comment>
      <origin>1143164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35099" sha1="mr24sumyf4omf638xne0ttqsc88t2av" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia '''Ramboabe Andrianjakapingarivo''' zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakavian'i Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirova-Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra andriana sy nanasina andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tany atsimo atsinanana, tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy ny mpanjaka Radama I tamin'izany: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>mr24sumyf4omf638xne0ttqsc88t2av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143171</id>
      <parentid>1143164</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T19:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina */</comment>
      <origin>1143171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35116" sha1="p23w06uxlr1980nh80lwgtxk6rzlpnn" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'ilay vazaha atao hoe Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia '''Ramboabe Andrianjakapingarivo''' zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakaviana avy ao Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo ao Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo avy ao Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirovan'Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra andriana sy nanasina andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tany atsimo atsinanana, tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy ny mpanjaka Radama I tamin'izany: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>p23w06uxlr1980nh80lwgtxk6rzlpnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143172</id>
      <parentid>1143171</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T19:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hephaestus-Mrz36</username>
        <id>22223</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta */</comment>
      <origin>1143172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35097" sha1="et1iaf8z640v4wyfgey55i0itt7uoxo" xml:space="preserve">[[Sary:Tranomasin' Andriamangarira Antsahadinta.jpg|vignette|323x323px|Fasan-dakan' Andriamangarira, miloloha &quot;Tranomasina&quot; ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

'''Andriamangarira''' dia mpanjaka nanorina an'Antsahadinta tamin’ny taona 1725. Teraka manodidina ny taona 1695 izy ary niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin’ny 1775 teo amin'ny faha-80 taonany. Andriandambozozoro no rainy ary Rasohanamanjaka no reniny, izay samy Andriamasinavalona. Andriambolamena zanany lahiaivo no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta rehefa niamboho izy. Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha no niterahany 3 mianadahy: dia Ramakilahy sy Andriambolamena ary Rahanivofotsimanjaka.

== Ny loharano nipoiran'Andriamangarira ==
Ity fehezan-tantara ity dia mikasika ny zava-niseho nanomboka tamin'ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] (1675-1710) teto Ankibonimerina. 
Zanaka lahiaivon'ny mpanjaka Andriantsimitoviaminandriandehibe&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantara ny andriana eto Madagasikara (histoire des rois)'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;(1650-1670) izy, ary nanana anabavy maro sy rahalahy iray ray sy reny aminy. Ny anabavy iray atao hoe Ravololondrenitrimo tao Ambohimiakoja dia niteraka telo (3) mianadahy: 

* Andriandambozozoro tao Malaza sy Ivatobe avaratra;
* Andrianjakatrimo tao Ivatobe atsimo;
* Razafindrahety tao Tangaina, samy amin'ny faritr'Ambodirano Imerinatsimo iny izany.

Araka ny tantara sy ny lovan-tsofina dia ity andriandahy atao hoe Andriandambozozoro, izay andriana nifehy an'Ivatobe, Androhibe, Ambohitrontsy, Malaza sy ny manodidina, tamin'izany fotoana izany, dia naka vady ny zanakavavin'Andriamasinavalona&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Georges Rabemanana (2000), ''Ny Andriamasinavalona ao Miadanimerina'', Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Kaominina ambanivohitra Androhibe-Antsahadinta (2017), ''[https://fdl.mg/sites/default/myfiles/PCD/PCD/PCD%20ANTSAHADINTA/PCD_Antsahadinta.pdf Plan Communal de Developpement (PCD) de la Commune Rurale d’Androhibe Antsahadinta 2017-2021]  « La culture en tant que levier du développement ''», Ministeran'ny atitany sy ny fitsinjaram-pahefana - Repoblikan'i Madagasikara, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabarijaona (1938), ''Rakitry ny ela sy Généalogie mikasika ireo taranaka: Andriamasinavalona na: Andrianjakanavalondambo na: Razakalambonavalona mpanjakan'Imerina (1675-1710) sy Andriambahoakafovoanintany mpanjakan'Imamo'', Lovan-tsofina voarakitra an-tsoratra noraisina avy amin'ny Mpitandrina fiangonana kristianina iray tao Ambodirano Imerinatsimo, Ambohimahamanina.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay napetrany ho andriantompombodivona, masoivoham-panjakana foibe tao Ambohimahamanina.

a) Rasohanamanjaka, zanakavavin'Andriamasinavalona, dia niteraka tamin'Andriandambozozoro an'i:

[[Sary:Plaque_ANDRIAMANGARIRA.jpg|vignette|349x349px|Takelaka fahatsiarovana ao amin'ny &lt;/Br&gt; Rovan' Antsahadinta|alt=]]

*Andriamangarira izay nanorina an'Antsahadinta ka nanjaka tao (1725-1775);
* Andriamalama tao Isoanangano;
* Ranosy (vavy) tao Androhibe;
* Rabiby tao Antalaho / Antanetibe;
*Andriamifonozozoro (Rafonozozoro, hoy i P. Callet) tao Ivatobe.

b) Rangorinimerina tao Ambohitrontsy &lt;/Br&gt; dia niteraka indray tamin'i Andriamifonozozoro an'i:

* Andriamohara, nanjaka tao Alasora;
* Andriambelomasina, nanjaka tao Ambohimanga (1730-1770);
* Andriantoarano nonina tao Alasora;
* Ramisamanjaka nonina tao Anosiarivo;
* Andriampalimanana nonina tao Tsirangaina;
* Ary ny vavy Rahisatra sy Rahira tao Manandona, Randrianizara nanambady an' Andriamborosinandriana tao Ambohipoloalina ka niteraka an' Andrianarabo, Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona.

[[Sary:Fasan' Andriamangarira.jpg|vignette|314x314px|Tranomasin' Andriamangarira ao avaratra indrindra, ao anaty Rovan' Antsahadinta|alt=]]

Teraka tao Ambohitrontsy tany amin'ny manodidina ny taona 1695 tany ho any izany i Andriamangarira. Araka ny lovan-tsofina dia nisy vehivavy mpampivelona sy renin-jaza mahay sy malaza tao Ambohitrontsy, ka izany no nahatonga ny nahaterahan'ny zanaky ny andriana sy nifanan'ny vadin'ny andriana teo.

Raha zohina ny tetiarana dia samy Andriamasinavalona Andriandambozozoro rain' Andriamangarira sy Rasohanamanjaka reniny. Koa amin'izany dia Andriamasinavalona hiringiriny Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Rabenjamina (1950), ''Tantaran’Andriana: Andriamangarira, Mpanjaka fahagola teo Antsahadinta sy ny Zanamangarira taranany'', Imprimerie-Antananarivo 4 Bis, rue Gallieni.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Couverture_du_livre_de_Pasteur_RABENJAMINA_%28Andravokely%29.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lucien Paul Raharison (2012), [https://drive.google.com/file/d/122IPfYEmOpTyvE5-_igf_9HtXo-IwOtZ/view?usp=sharing ''Héritage foncier, évolution du paysage agraire et de la paysannerie en Imerina (Hautes Terres Centrales de Madagascar) de la fin du XIXé siècle aux années 1990''],  Thèse de Doctorat, Departemanta Tantara - Oniversiten'Antananarivo / Oniversite Paris Diderot - Paris VII. ([https://books.google.mg/books?id=S-87zAEACAAJ&amp;dq=inauthor:%22Lucien+Raharison%22&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;redir_esc=y ISBN 9781698427225])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo &amp; Solonavalona Andriamihaja (2014), ''Andriamasinavalona, Mpanjaka tokana teto Imerina (1675-1710)'', Fanontana manokana - Ny fikambanana « Taranak'Andriamasinavalona », Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Désiré Ranaivoson (2020), ''Ny Andriamaneforalambo Zanadralambo enin-toko amin'avaradrano'', Fanontana manokana - Antananarivo.[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/Ny_Andriamaneforalambo.jpg]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Isabelle Ratsira &amp; Misa Rakotoariseheno (1993), ''Antsahadinta'', Livret de présentation de l'histoire d'Antsahadinta par le Syndicat d'Initiative d'Antsahadinta, SME-BP 659- DL N°058, Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanorina sy nanjaka tao Antsahadinta tokony ho tamin'ny taona 1725 Andriamangarira, niamboho sy nafenina tao Antsahadinta tamin'ny taona 1775; heverina ho 80 taona ny andro niainany.

Nanambady maro Andriamangarira fa Ratoeboahangy vady navelan' Andriamalama tao Isoanangano, izay maty tanora, sady vady loloha, no niterahany 3 mianadahy:

* Ramakilahy, lahimatoa nipetraka tao Ankadinanahary;
* Andriambolamena, lahiaivo, nandimby fanjakana an-drainy tao Antsahadinta;
* Rahanivofotsimanjaka izay nanambady an-dRabibilahy tao Ambohimahamanina.

Angamba mbola nisy koa zanak' Andriamangarira hafa reny any ho any saingy tsy voarain'ny tantara.

Andriamangarira izany no mpanjaka voalohany teo Antsahadinta, vodivona farany atsimo amin' Ivatobe, notapahan'ny hady ka lasa boribory; rakotry ny ala maitso izy satria tsy navelan' Andriamangarira ho tapahina na kapaina mihitsy ny hazo.   

Hoy ny tonon-kira ilazan'ny Ntaolo io tanànan' Andriamangarira io:  &lt;blockquote&gt;&quot;Mananjara samy vohitra Antsahadinta. &lt;/Br&gt; Ny ora-mirotsaka itoviana ihany, fa ny patrak’ ala vaventy tombondahiny ihany !&quot; &lt;/blockquote&gt;Nataony roa ny vavahady eo amin'ny tanànany: dia eo amin'ny alahamadin'ny vohitra sy eo amin'ny adijadin'ny tanàna. Eo amin'ny asorontanin'ny vohitra dia nasiany hady fetsy misy zohy mivoaka any ivelan'ny tanàna na dia mihidy aza ny vavahady. Fahiny, fony mbola niady an-trano dia kodiaram-bato avo rindrina no mivoha maraina, mirindrina hariva teo amin'ny vohitr' Andriamangarira&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Josélyne Ramamonjisoa (2003), ''[https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&amp;q=andriamangarira&amp;dq=andriamangarira&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI Madagascar, des paysages proteiformes]'&lt;nowiki/&gt;''',''''' Association Malgache des Montagnes Africaines (AMMA), Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny nakan'Andrianampoinimerina an'Antsahadinta ==
Rehefa niamboho Andriamangarira, dia '''Andriambolamena''', zanany lahiaivo indray no nandimby azy nanjaka tao Antsahadinta. Andrianamboatsimarofy kosa no mpanjaka tao Antananarivo (1774-1796), nifehy an' Imerinatsimo, tamin'izany andro izany.

Efa nanjaka nadritra ny 20 taona tao Antsahadinta i Andriambolamena vao resin' [[Andrianampoinimerina|Andrianampoinimerina]] i Andrianamboatsimarofy ka nanomboka nanjaka tao Antananarivo (taona 1794). Andrianamboatsimarofy kosa namaha sy nanorim-panjakana tao Anosizato nataony hoe ''Isoananjakana''. Niamboho tao Fenoarivo tamin'ny taona 1798 Andrianamboatsimarofy ary nodimbiasan'ny zanany, dia i Ramaromanompo izany.

Andriambolamena dia niandany mandrakariva tamin'i Andrianamboatsimarofy sy Ramaromanompo satria iray fileovana aminy ary iray fianakaviana satria Reniamboa, izay zanakavavin'Andriambolamena, dia vadiben-dRamaromanompo ary anabavin-dRaboabe Andrianjakapingarivo. Ary Ramaromanompo dia nanao toeran-droa fonenany tao Antsahadinta nisy ny renibeny sy ny vadibeny, sy Isoananjakana (Anosizato).

Misy lovan-tsofina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona (1937), ''Boky firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy (Dictionnaire encyclopédique Malgache). Avoakan'ny Mpiadidy ny Fiainana '&lt;nowiki/&gt;''',''''' Imprimerie industrielle - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; milaza fa noroahin' Andrianampoinimerina hiala an' Antsahadinta Andriambolamena satria hono naditra izy, nanambaka sy nihinam-bahoaka ary nanodikodina ny hasina satria tendan-kanina hono ka nosaziana izy sy ny taranany. Toa resaka fisoketana ihany izany novoizin' Avaradrano izany satria tsy nifankahazo loatra ny foko roa tonta.

Toy izao kosa ny tantara niseho araka ny fahitan'i Lebel&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean Claude Hebert (1804), ''Les tribulations de Lebel'' «'' Negociant - voyageur ''»   ''sur les hauts-plateaux Malgaches (1800-1803) ''», ''In'' ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui)'', ''Revue d’études historiques, Volume 10,'' Jolay - Desambra 1979, Oniversitean'i Madagasikara - Antananarivo''.''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, mpividy andevo raha tonga taty Imerina izy tamin'ny taona 1803:&lt;blockquote&gt;«...Nantsoina hifampiraharaha amin'ny mpanjaka Ramaromanompo tao Anosizato aho mba hanao vanja. Natao ny fifanarahana teo anatrehan'ny ireo havany, dia ny vadibeny Reniamboa, ny zaodahiny Andriantomponimerina (na Rabehety), mpanjakan' Ambohidratrimo, afaka nandositra fa tsy novonoina akory, ny anabaviny Ravao (na Ravaonimerina) vadin' Andriantomponimerina sy Razafinamboa...».&lt;/blockquote&gt;Volana vitsivitsy tato aoriana (aogositra 1803) dia maty Reniamboa, izay vadiben-dRamaromanompo; nisaona ny olona; nohararaotin' Andrianampoinimerina izany hanafihana an' Anosizato. Lasa nitsoaka nankeny Antsahadinta i Ramaromanompo sy ny fianankaviany fa mafy fiarovana io vohitra io sady misy ny havany marobe. Nataon' Andrianampoinimerina fahirano Antsahadinta ka 15 andro (tapa-bolana) vao afaka.

Mbola afaka nandositra indray Rabehety sy ny havany akaiky, lasa nankany andrefana any [[Imamo]], fa azo sambo-belona tao kosa Ramaromanompo sy Ravaonimerina anabaviny, izay nalahelo ny vadiny lasa nandositra; dia nalain' Andrianampoinimerina ho vady indray i Ravao, napetrany tao Antananarivo. Andriambolamena sy ny taranak'Andriamangarira, Ramaromanompo sy ny havany rehetra dia noroahiny hiala sy tsy handia ny vohitra intsony. Nanomboka tamin'izay dia napetrany hiandry fanjakana tao Antsahadinta i Rabodozafimanjaka, isan'ny vadiny roa ambin'ny folo, zanak'Andriantsira avy eny Alasora.

{| align=&quot;center&quot;
|[[File:Ambodirano Imerinatsimo 2.png|thumb|Ampahany amin'ny faritanin'Ambodirano Imerinatsimo sy ireo vakoka tranainy|520x520px]]
|}

== Ny taranak'Andriambolamena sy ny Zanamangarira ==

Rehefa niala tao Antsahadinta Andriambolamena mianakavy dia tsy nandeha alavitra fa nanorim-ponenana teo atsimon'Antsahadinta izay nataony hoe ''Ambohitsoa''; tao izy no niamboho sy nafenina. Mbola hita ao Ambohitsoa ny fasany. Na teo aza izany dia mazava tsara fa tsy lasa menakely miankina amin' Antsahadinta mihitsy ny Zanamangarira fa fokon'andriana mahaleotena tany Ambodirano toy ireo Andriamasinavalona tsy manana menakely. 

Maro ny taranak'Andriambolamena fa ny nandimby azy dia '''Ramboabe Andrianjakapingarivo''' zanany. Tsy nijanona tao Ambohitsoa izy fa nanorim-ponenana teo ambany andrefana natao hoe ''Ampahatelo''. Taty aoriana dia niala tao Ampahatelo indray Ramboabe ka nianatsimo nankany ''Miantsoarivo'' ary nanorim-bohitra nataony hoe ''Itsarahavana''.

Niteraka marobe tao Ampahatelo i Ramboabe ka ireo zanany nahazo tantara sy notolorana vohitra hipetrahana dia:

* Andriamontandraisoa, lahimatoa, tao Ampahatelo ihany, izay nanova ny anaram-bohitra hoe ''Miadanimerina''; ary ny taranany dia nanorim-ponenana vaovao ihany koa tao ''Ambatomahabodo''. Izy no niteraka an'i Rainizakamanga, ilay andriandahy nipetraka tao ''Finaritra,'' izay lefitry ny Printsy Ramananolona;
* Andriampakatro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Thomas Rakotoarivelo (2016), ''Andriamangarira tao Antsahadinta sy ny Zanamangarira, Andriampakatro sy ny taranany,'' Fanontana manokana - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ilay zanany napetrany tao ''Ankatsaka'', izay nifindra monina tany ''Isoavina (Ambohimandroso)'' taty aoriana ary any ny taranany.

Ireo vohitra ireo sy ny manodidona azy (vodivona, tanety, lohasaha, tanimbary) no fonenan'ny &lt;/Br&gt; 
tarana-dRamboabe Andrianjakapingarivo izay namorina ny faritra naka anarana hoe: ''Anjanamangarira'' aty Ankibonimerina. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriambolamena ao Ankibonimerina
|[[File:Vavahady Ambatomahabodo 4.jpg|thumb|Vavahady ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|265x265px]]
|[[File:Vatomasina Ambatomahabodo 3.jpg|thumb|Vatomasina (fanapahana) ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|190x190px]]
|[[File:Amontana à Ambatomahabodo.png|thumb|Amontana ao Ambatomahabodo / Ambodirano Imerinatsimo|365x365px]]
|}

== Andriampakatro ==

[[Sary:Takelaka_Andriampakatro.jpg|vignette|258x258px|Takelaka fahatsiarovana ny mpanorina an'Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

'''Andriampakatro''' dia zanaka faralahin-dRamboabe Andrianjakapingarivo, izay nonina tao amin'ilay tanàna antsoina hoe Ankatsaka tany Ambodirano, tao Ankibonimerina. Taty aoriana anefa dia nifindra monina tao atsinanan'[[Ankaratra]] sy atsimon'Ambatolampy izy, ka ny tanàna lehibe ankehitriny eo dia [[Ambohimandroso|Ambohimandroso-Gara]].

Io faritany nisy an' Andriampakatro sy ireo zanany io dia voafaritra tsara: ny reniranon' Ikelilalina no mamaritra azy avy ato andrefana ka mihaona amin'ny reniranon' Ihazolava avy ato avaratra; ny reniranon' Ionive kosa no eo antsinanana ary ny reniranon'i Maromoka no farany atsimo. Io faritra io no atao hoe: ''Anjanamangarira;'' ny renivohiny fahiny dia ''Isoavina''. Tato aoriana Andriampakatro dia nifindra tao Ambatoharanana, vohitra avo misy fasana ilevenany, eo ambony andrefan'ny garan-damasinina ao Ambohimandroso.

==== Ambohimandroso-Gara ====
Ambohimandroso dia tanàna vaovao vao niforona tamin'ny fotoana namakiana ny lalamby mampitohy an' Antananarivo sy Antsirabe tamin'ny taona 1920. Eo andrefan'ilay vohitra kely atao hoe Antamboho, fonenan'ny taranaka Zanamangarira iray no nanorenan'ny vazaha Fiantsonan-dalamby (Gara) satria nisy sampanan-dàlana lehibe tao avaratra keliny: avy any Antananarivo (avaratra), Antsirabe (atsimo), Ambatotsipihina-Ankaratra (andrefana), Vakinisisaony-Antsiriribe (antsinanana) ka nomena anarana hoe Ambohimandroso. Teo no fanondranana an-dalamby ny [[manjarano]] (na grafita) avy any Anjamanga sy ny manodidina ka alefa any Toamasina ahondrana ho any am-pitan-dranomasina; teo koa no fandefasana ny kitay hazo sy ny vokatrin'ny tany samihafa amidy ao Antananarivo. Toeram-pivezivezena sy fihaonan'ny mpandraharaha maro Ambohimandroso ka nandroso vetivety tokoa.

==== Ny fizaran-tany nataon' Andrianampoinimerina ====
Araka ny tantara voalazan'i P. Callet&lt;ref&gt;&lt;small&gt;François Callet (1908), ''Tantaran'ny Andriana'' -Tome IV,   Antananarivo: Imprimerie catholique.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, dia toy izao no niseho:

Rehefa voavorin' Andrianampoinimerina Imerina 4-toko (Avaradrano, Vakinisisaony, Ambodirano, Marovatana) niampy an' Ivonizongo sy Imamo manontolo, dia niroso nianatsimo izy haka an'i Vakinankaratra. Ny olona nalainy hanampy azy tamin'ny hevitra sy ny tetika hanantateraka izany, dia ireo ''Zanadrangorinimerina'', izay tsy iza fa havany ihany.

Ireto avy izy ireo:

* Andriantsoanandriana sy Andriankotonavalona, zanak' anabavin' Andriambelomasina ao Ambohipoloalina;
* Andriamparana, zanak'i Ramisamanjakarivo tao Anosiarivo;
* Andriantsalama; zanak' Andriantoarano tao Mandrosoa;
* Andriandambovololona, Andriamahery ary Andriatsimandehairery, zanak' Andriampalimanana ao Tsirangaina.

Rehefa azo i Vakinankaratra, vita i Fisakana sy Betsileo ka tafapetraka ny rafitra fitantanana ireo faritra ireo dia nitodi-doha niverina nianavaratra Andrianampoinimerina sy ny tafika nentiny. Niakatra teo an-tampon' Ambohipeno izy, nanopy maso ny manodidina ka talanjona nahita izato tany midadasika tsy taka-maso, nefa foana tsy misy olona, na miantsinanana hatrany amoron'ala, na mianatsimo hatrany Betsileo na miankandrefana hatrany ambodin'Ankaratra; dia nantsoiny ireo andriana mpitaritafika rehetra niaraka taminy ka hoy izy: 

« Voriko ny tany sy ny fanjakana, ka izao no lazaiko aminareo: 

* ''Indro ianao Andriamaheritsialaintany sy Andriankotofanina, indry Hiaramalaza dia anareo iny miantsinanana ka ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...;''
* ''Indro ianao Ratsimamangalahy sy Ramatoarasamoana: indro kosa Vakinilalantafika no miantsinanana, ataovy tafapaka any amin'ny Ontaiva; koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»'';''
* Ary hoy Andrianampoinimerina tamin'ireo ''Zanadrangorinimerina'': « ''Kely foana no tsy nanam-boninahitra ialahy ! Fa izaho sy ianareo tsy iray ihany va ? Raha any Ambohimanga sy Antananarivo aho, manjaka; ary raha aty aho, isalahy aminareo ! Ka indro kosa ny anareo, fa voriko izaho sy ianareo ny fanjakana; hatreto Ihazolava no mianatsimo kosa, ka vakinilalantafika no miankandrefana, anareo Zanadrangorinimerina kosa izao, koa ampifanambadio ny ankizy, ampiadio tandroka ny omby, ampiharoy volo ny akoho...''»''.''

« ''Izao no didy omeko anareo, fa mandry ny fanjakana ary voriko ambanilanitra, ka izay olona miditra amin'ny taninareo voadidiko izao dia menakelinareo, fa ny tany no didiako ho anareo ! ''»

Ireo faritra rehetra nozarain' Andrianampoinimerina ireo, izay manelanelana an' Ankibonimerina sy Vakinankaratra dia mbola tany efitra tamin'izany fa vao ho voanjona olona avy aty Ankibonimerina sy Vakinankaratra. Vakinilalantafika no miankandrefana ka hatrany Ankaratra dia Menakely nofehezin'ny Zanadrangorinimerina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Foiben'ny Arsivam-pirenena - Seria D113 - 00012 (1898), « ''Rapport sur l'ethnologie de la région d'Ambatolampy ''», ''Cabinet civil'', Repoblikan'i Madagasikara, Tsaralalàna - Antananarivo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; nifankatia tokoa izy 7 lahy ka tsy nozarainy ny fanjakany na ny menakeliny. Ireo taranak'izy ireo dia nanorom-bohitra sy vodivona tany amin'iny faritra iny; tao Androndra atsinanan' Ionive dia nisy taranak' Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina; Andriamahandry zafikeliny no niorom-ponenana tao voalohany. Torak'izany koa ny tao Rangaina, Masoandro, Androndra (samy ao avaratr'Antanifotsy manamorona an' Ionive).

Ny faritra misy ny Zanamangarira atao hoe Anjanamangarira, noho izany, dia tafiditra ao anatin'ny zaratanin'ny Zanadrangorinimerina; anefa ny Zanamangarira dia tsy menakelin'izy ireo mihitsy.

''Ka ahoana ny fanazavana izany ?''

==== Andriampakatro sy ny Zanadrangorinimerina avy ao Tsirangaina ====
Andriampakatro, araka ny tantara, dia isan'ny miaramila mpitari-tafika nandray anjara tamin'ny fakana an'i Vakinankaratra. Isan'ireo niara-dia tamin' Andriandambovololona sy Andriamahery ary Andriatsimandehairery avy ao Tsirangaina izy: nifankahalala izy ireo satria nifanila sy nifanakaiky fonenana taty Ankibonimerina (Tsirangaina sy Miadanimerina) ary mpihavana rahateo.

Rehefa nandeha hifindra monina amin'ny menakeliny vaovao tao atsimon'Ihazolava ry zareo sasany avy ao Tsirangaina, dia Andriampakatro no olona azony antoka ka nantsoiny hamaky lay izany faritra izany hanao famorian-ketra, toy ny isam-pangady, ny hajia, ny ila-vodihena; hiandry vavatany ka nipetraka teo amin'ny toerana farany avaratra indrindra amin'ny faritry ny menakely mba hanara-maso ny fidiran'ny olona honina ao; satria malalaka ny tany ary mahavokatra ka betsaka ireo avy aty Ambodirano sy Vakinisisaony no tonga nitady ravinahitra. Natao hoe ''Isoavina'' na ''Isoavinandriana'' io vohitra fiandrasana vavan-tany io tato aoriana. 

Niditra ny hetra, voaara-maso ara-dalàna ny fahatongavan'ny olona hanorom-ponenana, ary nitombo fatratra ny isan'ny vahoaka menakely. Afa-po tamin'ny asa nataon' Andriampakatro ny fianakaviana avy ao Tsirangaina. Ho fankasitrahana an' Andriampakatro tamin'ny asany dia nanome toky ry zareo ao Tsirangaina fa homena zara-tany honenany Andriampakatro, ho lovain-janaka aman-jafy.

Nihaona teo atsimon'ilay vohitra fonenany Andriampakatro sy ry zareo avy ao Tsirangaina niaraka namaritra ilay zaratany ho an'ny Zanamangarira. Tapaka tamin'izay fa ny renirano sy ony manodidina an'Isoavina no atao faritra mametra io zaratany io dia: ''Ionive'' no atsinanana, ''Imaromoka'' no ao atsimo, ''Ihazolava'' no ao avaratra, ary ''Ikelilalina'' no ao andrefana, izay no honenan' Andriampakatro sy ny taranany ka antsoina hoe ''Anjanamangarira faha-roa'', io faritra io, ka izay rehetra monina ivelan'io faritra io dia lasa menakelin'i Tsirangaina. Vita mazava tsara ny famaritana ka natao hoe ''Itsarafaritra'' ilay toerana nihaonana sy nizarana ny tany. Io valisoa nomena an' Andriampakatro io dia tsy azo natao menakelin'i Tsirangaina fa nahaleotena satria andriana Andriampakatro sy ny taranany ka natao nitovy fitondrana amin' Anjanamangarira taty Ankibonimerina ihany.

Tsy maintsy nampahafantarina ny Andriamanjaka tao Antananarivo anefa izany fifanarahana fanomezana izany satria nanova ny didin' Andrianampoinimerina tamin'izy nanao ny fizaran-tany.

Niakatra tao Anatirovan'Antananarivo ary izy roalahy Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika sy Andriamahandry, tompomenakely hilazalaza ny antony sy hangataka tso-drano amin-dRadama Rainy; faly tokoa ny Andriamanjaka ka nitso-drano nanao hoe:

« ''Havako ianareo, nahafoy ny ainareo hamoriako izao fanjakako izao araka ny finari-bavan' Andrianampoinimerina ka tsofiko rano izao fangatahanareo izao, hitombo ny taranakao Andriampakatro, hihamaro ny isanareo, ka izao tany ipetrahanareo izao tsy azonareo hampidirana ny hafa, ary na iza zanaka nampanambadiana any ivelany, na iza manana fanjakana any ivelany, tsy azo enti-mandeha ny tany ary tsy omena ny hafa fa izay mitoetra mamelomaso no tompony !'' 

''Ary levenam-bola omeko anao, na iza hanjaka handimby ahy, na iza havako hanapaka, tsy misy mahazo mampanompo anareo tahaka ny ataon'ny Folovohitra (Hova), fa tenako ianareo ary ny taranakareo dia taranako, ka tsy manompo tena ianareo ! Ho soavin' Andriamanitra sy ho tahin'ny Roambin'ny folo manjaka anie izao fonenanao sy ny taranakao izao ! ''»

Rehefa avy nisaotra nanao tratrantitra andriana sy nanasina andriana tamin'ny volatsivaky izy roalahy dia nitodi-doha niverina nody tamin-kafaliana sy haravoana. Ary tonga soa tany an-toerana dia novoriana ny vahoaka nilazana ny vaovao sy hafatra ary nanome anarana hoe ''Isoavinandriana'' ilay vohitra niandohana. Nitohy izany fifampitondrana izany nandritra ny fanjakan-dRanavalona I sy ireo mpanjaka nandimby azy ary tsy niova hatramin'ny faran'ny fanjakan'andriana na hatramin'izao fotoana izao aza.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Centre des Archives d’Outre Mer - Seria 2D5-2D6 (1895-1946), ''Rapport économique de la province de Tananarive'', Repoblika Frantsay, Aix-En-Provence.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Noho izany dia nodidin'ny mpanjaka Radama I ho lasa Vodivona « Anjanamangarira » ka i Andriampakatro, miaramila mpitari-tafika, no andriana niifehy izany faritany, izay valisoa azony izany.

==== Andriampakatro tao Isoavina, Anjanamangarira ====

[[Sary:Andriampakatro 2.png|vignette|397x397px|Fasan'Andriampakatro, miloloha &quot;Tranomanara&quot; ao Ambatoharanana / Ambohimandroso-Gara|alt=|ankavia]]

Raha tombanana fa tokony ho tany amin'ny fiantombohan'ny taonjato faha-19 tany ho any Andrianampoinimerina no nandeha nanafika tany Vakinankaratra sy tany amin'ny Betsileo, dia azo heverina fa efa tovolahy afaka niady Andriampakatro, tokony ho teraka tamin'ny taona 1770 tany ho any izy.

Taoriana kelin'ny taona 1805, izay nanaovan' Andrianampoinimerina ny fizarana ny tany tao antsinanana sy atsimon'Ankaratra ho valisoa nomena ireo andriana nitari-tafika tany Vakinankaratra sy ny faritanin'ny Betsileo, no nisy ilay fifanarahana nataon' Andriampakatro sy ry zareo Zanadrangorinimerina fa hiandry vavatany ao Isoavina i Andriampakatro.

Raha vao niamboho Andrianampoinimerina dia nikomy tsy nety nisaona azy ny Betsileo sasany toy ireo tao Ambositra sy ireo tany atsimon'i Matsiatra. Niverina nampanaiky azy ireo indray i Radama I tamin'ny taona 1811, ka mbola niaraka nanafika taminy hatrany Andriampakatro, rehefa naharesy dia niverina ka nitondra babo betsaka avy any amin'ny faritra Betsileo. Ny ankamaroan'izy ireto dia natao ankizy mpanampy ka niara-nonina tamin'ny Zanamangarira tao Anjanamangarira ihany ary nomena tany ivelomany rehefa rava ny fanandevozana.

Nijanona niandry vavatany tao Isoavina izy ka natao ''Amboninjato Dimy Voninahita'' sy nomena ny faritra Anjanamangarira ho lovain'ny zanaka aman-jafiny. Ny zana-drahalahiny kosa, ''Rainizakamanga'' avy ao Finaritra, dia natao lefitry ny Printsy Ramananolona tany Faradofay tamin'ny taona 1825.

Tamin'ny taona 1831, efa nanjaka Ranavalona I, dia nisy andian-tafika lehibe nentin-dRainiharo sy Rainimanonja nampandry tany tany atsimo atsinanana, Vangaindrano sy Ikongo; mbola voasoratra ho isan'ny miaramila nanafika tany koa Andriampakatro nifehy miaramila 100 lahy, na dia somary efa lehibe amin'ny taona aza.

Tato aoriana dia tsy nandeha nitari-tafika intsony izy fa natao Loholona Borozano. Lasa nanorim-ponenana vaovao teo antampon-kavoana i Andriampakatro, tao amin'ny tanàna izay nataony fitazanana ny faritra Anjanamangarira rehetra, izay vohitra nofeheziny; nomeny anarana hoe ''Ambatoharanana'', ilay toerana.

Nodimandry tao Isoavina tany amin'ny manodidina ny taona 1840 tany ho any Andriampakatro, rehefa heverina fa feno 70 taona; ary nentina nalevina tao Ankatsaka, Miadanimerina (Ambodirano Imerinatsimo) izy tamin'izay. Taty aoriana anefa, tokony ho tany amin'ny taona 1870, dia nalain'ireo zanany Andriampakatro ka nafindrany hanokatra fasana vaovao izay vao naorina teo Ambatoharanana (Ambohimandroso) ary ao izy no milevina hatram'izao.

== Rainizakamanga ==
Tamin'ny volana Desambra 1816 no tonga namangy an-d[[Radama I]] teto Antananarivo ny Kapiteny Anglisy atao hoe: Lesage, narahi-miaramila telopolo sy dokotera ary mpandika teny. Tamin'ny 5 Febroary 1817 vao nody ny vahiny. Ny roa lahy tamin'ny lefitry Lesage dia Brady sy Carren, dia nohazonin-dRadama hampianatra ny miaramilany araka ny fomban'ny miaramila vazaha. Samy nanana toerana fianarana matso Imerina enin-toko, ka Benasandratra atsimon'i Fenoarivo no fianaran' Ambodirano.

Ny nataon-dRadama mpifehy ambony indrindra tamin'ny miaramilan' Ambodirano, dia ny Printsy Ramananolona, zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama. Ny mpifehy roa lahy manaraka azy dia Andriandahy avy amin'ny Zanamangarira avy ao Finaritra atao hoe: '''Rainizakamanga''' sy ny hovalahy Ramanasina avy ao Ambohiborona.

==== Fanafihana be voninahitra ====
Tamin'ny taona 1825, dia nisy vahiny niorim-ponenana tany atsimo atsinanana, tao ''« Fort Dauphin »''. Dia hoy ny mpanjaka Radama I tamin'izany: « ''An' Andrianampoinimerina ny Nosy Madagasikara, fa ny ranomasina no valamparihiny. Izaho Ilaidama no fanovan'ny Ombalahibemaso, ka tompon'ny rean-tany aman-danitra ''»''.''

Namory miaramila ho any [[Tolagnaro|Fort Dauphin]] Ilaidama, ka ny lehiben' Ambodirano dia ny Printsy Ramananolona avy ao Ambohiborona.

Nampifaninanany ny miaramilan' Imerina enin-toko, ka Ambodirano no tafakatra voalohany tao Fort Dauphin. Nankasitraka fatratra ny Printsy Ramananolona sy ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina Ilaidalma. Tsy azo atao ho''e'' Fort Dauphin ity tanàna ity hoy Ilaidama. Antomboka no farany avaratara amin'ny taniko ary ity farany atsimo ity dia atao hoe: Faradofay.

Apetrako eto Faradofay ireto mpiady mahery fo ireto dia ny Printsy Ramananolona, ny andriana Rainizakamanga ary ny hovalahy Ramanasina. Nomen-dRadama sabatra tsara tarehy Rainizakamanga Zanamangarira avy eo Finaritra, noho izany fandresena be voninahitra tao Faradofay izany.

==== Ranavalona I sy ny Zanamangarira ====
Voalaza tamin'ny boky ''Radama I sy Ranavalona I'', boky nosoratan-dRabenjamina Androvakely eo amin'ny pejy faha-32 fa ny Printsy Rakotobe, zanak'anabavin' Ilaidama, no notendrena handimby azy, dia hampivadiana amin-dRaketadradama zanany vavy tokana. 

Hafatr' Andrianampoinimerina koa izany. Voalazan'ny bokin'ny andriana Rabary Pastora amin'ny ''Tantaran'ny Martiora'' izany.

Imavo tonga [[Ranavalona I]], iray tamin'ireo vadin' Ilaidama, dia nanao izay hahafoana izany didin' Ilaidama izany. Nahazo mpiandany aminy Imavo ka nibosesehany ny Rova nony niamboho Ilaidama. Nosatrohan'ireo mpiandany aminy satroka fito rantsana Imavo, dia nomeny anaram-baovao hoe: Ranavalona I.

Rehefa nitana ny tehim-panjakana Ranavalona I dia novonoina i Rakotobe, i Rabodosahondra renin'ny Printsy Rakotobe, ny Printsy Ratefinanahary, izay rain'ny Printsy Rakotobe, i Rambolamasoandro vadin' Andrianampoinimerina, izay reniben'ny Printsy Rakotobe, Ratafika, anadahin-drenin'ny Printsy Rakotobe, Printsy [[Ramanetaka]], zanak'olom-pirahavavy amin' Ilaidama, nanirahan'i Ranavalona mpamono tany [[Mahajanga]]; anefa afa-nandositra tany [[Kômôro]] ka lasa mpanjaka tany. Nanirahany mpamono ihany koa ny Printsy Ramananolona tao Faradofay, ka Rainizakamanga Zanamangarira sy Ramanasina no nasainy nanatanteraka izany. 

Niraiki-po tamin'ny Printsy Ramananolona ny andriana Rainizakamanga sy Ramanasina hovalahy; ka izao no nataony: Nanatona ny Printsy izy ka niloa-bava hoe: &quot;''Ratsy loatra ity trano ipetrahanao ity ny andriana, ka aoka Rainizakamanga hitondra ny miaramila haka hazo any an'ala&quot;'' hoy Ramanasina. Nanaiky Printsy Ramananolona: niditra maraina nitondra lefom-pohy tao an-tranon-dRamananolona, Ramanasina ka raha mbola nandry tao am-pandriana ny printsy dia nolefoniny ka maty. Faly Ranavalona I, ka nataony kômandy nisolo ny Printsy Ramananolona tao Faradofay Ramanasina. I Rainizakamanga Zanamangarira izay tsy mba nahafaty ny Printsy Ramananolona, dia tonga lefitr' ilay mpandraraka rà marina.

==== Fandevenana manetriketrika ====
Rehefa nodimandry tao anatirovan'Antananarivo i Rainizakamanga, dia nentina tany Fenoarivo Benasandratra aloha, ka nijanona indray alina teo, ary narahi-miaramila nanao rere. Niainga ho any Finaritra indray avy eo, anefa rehefa nandalo teo Androhibe, dia hoy ireo Andriamasinavalona taranak'Andriandambozozoro: « ''Angatahinay handry eto indray alina ny vatamangatsiakan'ny andriana Rainizakamanga fa Andriamasinavalona havanay ''», ka dia nijanona teo indray alina ary nanaovana rere indray. Rehefa izay, dia nandroso ho any Finaritra, narahi-miaramila sy tafondro roa ambiny folo vava izay napoaka tao Finaritra nandritry ny herinandro. Ary ilay sabatra nomen' Ilaidama an-dRainizakamanga tamin'ny fandresena be voninahitra tany Faradofay dia niara-nasitrika taminy tao Finaritra ihany koa.

{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoka ao amin'ny Vohitra Finaritra 
|[[File:Vavahady Finaritra 4.jpg|thumb|Vavahady ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|385x385px]]
|[[File:Vatomasina Finaritra 3.jpg|thumb|Vatomasina (fitsofan-drano) ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|200x200px]]
|[[File:Amontana Aviavy Finaritra.jpg|thumb|Amontana sy Aviavy ao Finaritra / Ambodirano Imerinatsimo|325x325px]]
|}

== Ny fomban'ny Zanamangarira ==
Amin'ny maha andriana ny firazanan'ny Zanamangarira dia manana ny fombany manokana toy ny andriana rehetra teto Imerina izy ireo, toy izao izany:

1) Mifampiarahaba « ''Tsara và, tompoko ''» izy samy izy;

2) Tsy manao ny fanompoana fanaon'ny Hova, izany hoe: 

* Tsy manao hazo lava (tsy maka hazo any an'ala hanaovana tranon'andriana),
* Tsy mibaby na milanja andriana,
* Tsy mitondra entan'andriana,
* Tsy miambina;

3) Tsy manao horom-potsy (izany hoe tsy mitaona tany mena hanotorana fasan'andriana);

4) Tsy hani-maty momba sy tsy hanim-bodihena;

5) Ary nandritry ny fotoana ela dia izy samy Zanamangarira ihany no nifanambady na ny avy ao avaratra (Ankibonimerina) na ny avy ao atsimo (Vakinankaratra), mba hiarovana ilay hoe « ''Lova tsy mifindra ''» teo amin'ny firazanana sy teo amin'ny fananana.

== Ny toerana nielezan'ny Zanamangarira ==
Ny vohitra lehibe nonenan'ny taranak'Andriambolamena, zanaka lahiaivon'Andriamangarira, tamin'ny voalohany dia Miadanimerina, Ambatomahabodo ary Finaritra izay samy misy vatomasina sy kianja avokoa. Nanomboka ho tery io faritra nonenan'izy ireo io rehefa nitombo isa ny taranaka; ny tany koa tsy dia nahavokatra firy ka nanjary sarotra ny fivelomana. Betsaka noho izany ireo taranaka no nifindra monina, lasa nitady toerana malalaka sy mahavokatra kokoa.

Ramboabe Andrianjakapingarivo no nifindra monina voalohany, izay nandeha nianatsimo tao akaikin'i Miantsoarivo, any amin'ny manodidina ny faritra misy an'i Behenjy ankehitriny, ary nanorina vohitra vaovao nataony hoe: «'' Itsarahavana ''» izy tany.

Nifindra monina ihany koa tato aoriana i Andriampakatro sy ireo zananany, naka toerana tany amoron'ny reniranon'Ionive, any atsinanan'Ankaratra ka nahazo faritra iray vaovao mihitsy nonenan'izy ireo, izay nantsoina hoe: « ''Anjanamangarira ''»; ary ny vohitra misy azy ireo dia Isoavina, Antetezambato, Itsarafaritra, Miadanimerina, Ambatoharanana, Ankotsaka, Antamika, ...

Nisy koa ireo lafin-kavan'Andriampakatro tonga nanorim-ponenana tao Anjanamangarira, toy ny tao Andohofarihy, Maromoka, ...

[[Antsirabe]] ihany koa dia isan'ny vohitra nofidin'ny taranak'Andriamangarira honenana, ary nisy maromaro aza no lasa mihitsy hatrany Soanindrariny sy Sahanivotry. Tsy lazaina intsony ireo nifindra tao Antananarivo. Mbola betsaka ihany koa anefa ireo taranaka no nijanona teo an-toerana ihany, tao « Imerina », araka ny fomba fitenin'ny ireo izay nifindra monina, toy ny valala fiandry fasana nitandrina ny soatoavina sy ny nanabe voa ny tanindrazana. 


{| align=&quot;center&quot;
|+Harem-bakoky ny taranak'Andriamangarira avy amin' Andriampakatro
|[[File:Ambatoharanana_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Ambatoharanana / Ambohimandroso|350x350px]]
|[[File:Miadanimerina_patrimoine.png|thumb|Vakoka ao Miadanimerina / Ambohimandroso|350x350px]]
|}

== Rohy ivelany ==

* [http://aviavy.atspace.com/story/andriamangarira.html http://aviavy.likesyou.org/]
*[http://www.royalark.net/Madagascar/imerina2.htm http://www.royalark.net/]

== Loharano ==
&lt;references /&gt;

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>et1iaf8z640v4wyfgey55i0itt7uoxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tolagnaro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278575</id>
    <revision>
      <id>1143273</id>
      <parentid>1119632</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13649" sha1="tp9b9f219ljbyccuqfxwaj91s1ot58q" xml:space="preserve">{{coord|-25.032490|46.983290}}

{{infobox tanàna
|anarana=Tolagnaro
|faritany= [[Faritanin' i Toliara|Toliara]]
|faritra = [[Faritra Anosy]]
|velarantany= 31.17
|isam-ponina=67284
|haavo =38
|firenena={{Madagasikara}}
|sary =Tolanaro.jpg|thumb|&lt;nowiki&gt;Valan-javaboaharin' Andohahela]]&lt;/nowiki&gt;
}}
I '''Tolagnaro''' na '''Fort-Dauphin''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan' i Tolagnaro]], ao amin' ny [[Faritra Anosy]] ao amin' ny [[Faritanin' i Toliara]] eto [[Madagasikara]], tanàna renivohitry ny [[Faritra Anosy]] any amin' ny tendro atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]]. 1&amp;nbsp;122 km any atsimon' [[Antananarivo]] no misy azy. Manana toeram-pitsangantsanganana maro sady tsara i Tolagnaro.

Niisa 67&amp;nbsp;284 ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2021&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.instat.mg/autres/rgph-3 Troisième Recensement Général de la Population et de l’Habitation (RGPH-3)]&quot;, Institut National de la Statistique Madagascar&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Anaran' ilay tanàna ==
[[Sary:Tolagnaro 01 - Madagascar.jpg|vignette|Ny tanànan' i Tolagnaro jerena avy eny ambony|283x283px]]
Ireto avy ny mety hanorantana na hanononana ny anaran' io tanàna io: Tolagnaro, Tolañaro, Tolanaro, Taolagnaro, Taolañaro, Taolanaro, Tôlagnaro, Tôlañaro, Tôlanaro,  Fort-Dauphin, Faradofay, Faradifay, Farady.

== Tantara ==
Tamin' ny taonjato faha-16–17 dia niezaka nefa tsy nahomby ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] sy ny [[Neerlandey (vahoaka)|Hôlandey]] mba hiorim-ponenana teto [[Madagasikara]], indrindra fa noho ny toe-piainana tsy ara-pahasalamana (ohatra, tao amin' ny Helodranon' Antongily). Tamin' ny taona 1642 i [[Jacques Pronis|Jacques de Pronis]] sy i [[Foucquembourg]] dia tonga teto Madagasikara mba hanangana tobim-barotana tamin' ny anaran’ ny Société de l’Orient ([[Compagnie française des Indes orientales]]).

Tamin' ny taona 1643 no nanorenana an' i Fort-Dauphin ao amin' ny tanjona Tholonga (nomena anarana ho fanomezam-boninahitra ny zanaky ny mpanjaka izay ho [[Louis XIV]] aty aoriana). Feno [[honahona]] sy tsy madio ilay faritra ka nahafaty olona maro ny aretina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.universalis.fr/encyclopedie/madagascar/ Madagascar]&quot;, ''Encyclopædia Universalis''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tamin' ny taona 1648 dia nosoloina an' i [[Étienne de Flacourt]],  izay nirakitra an-tsotatra ny fomba amam-panao sy ny biby ary ny zavamananaina teto [[Madagasikara]], i Pronis. Namoaka asasoratra  lehibe izy: ''Histoire de la Grande Isle Madagascar'' (&quot;Tantaran' ny Nosy Lehibe Madagasikara&quot;)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;''Histoire de la Grande Isle Madagascar'' nosoratan' i Étienne de Flacourt, 1661 ([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1047463 rohy] mankamin' ilay asasoratra ao amin' ny Gallica)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy nahavita nanangana sehatra ara-barotra maharitra izy, na dia teo aza ny fikasana hibodo ny Nosy.

Taorian' ny fandaozan' i Flacourt dia nampalemy ny zanatany ny disadisa sy ny fitokana-monina ary ny ady tamin' ny [[Antanosy]]. Tamin' ny taona 1674 dia nanafika ny Antanosy, namono olona maro; nitsoaka tany amin' ny Nosy Bourbon ([[La Réunion]]) ireo izay sisa velona.

Tamin' ny taona 1766–1771 dia nanao andrana vaovao miaraka amin' ny comte de Maudave ny Frantsay, noraisin' ny mponina tsara saingy nilaozana tamin' ny taona 1770. Nantsoina hoe &quot;Port-de-la-Loi&quot; i Fort-Dauphin nandritra ny Revôlisiôna Frantsay (1792–1795)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Figuères, &quot;[https://archive.org/details/lesnomsrvoluti00figuuoft?view=theater#page/72/mode/2up Les noms révolutionnaires des communes de France]&quot;,  ''Openlibrary.org'', 1901, p. 72&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin' ny taonjato faha-18 ka hatramin' ny taonjato faha-19 dia nijanona ho seranan-tsambo lehibe ara-barotra i Fort-Dauphin, indrindra fa ho an' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]].

== Jeôgrafia ==

=== Toerana misy azy ===
[[Sary:Lage-Tolagnaro-in-Madagaskar-dt.jpg|vignette|313x313px|Toerana misy an' i Tolagnaro eto Madagasikara|ankavia]]
Any amin' ny 620 km miala an’ i [[Toliara]] no misy azy ary eo amin’ ny 1 122 km miala an' [[Antananarivo]]. Mifandray amin' Antananarivo amin' ny alalan' ny [[lalam-pirenena faha-7]] sy [[lalam-pirenena faha-13|faha-13]] (Antananarivo – [[Ihosy]] – [[Betroka]] – [[Ambovombe]] – Tolagnaro) ity kaominina ity. Azo atao ihany koa ny manaraka ny lalam-pirenena faha-13 sy faha-10 avy any Toliara ([[Toliara]] - [[Betioky Atsimo|Betioky]] - [[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] - [[Beloha]] - Ambovombe - Tolagnaro). Noho ny fisian' ny lalam-pirenena faha-12a dia afaka mifandray amin' i [[Vangaindrano]], izay any amin' ny ilany atsinanan' ny Nosy, koa i Tolagnaro. Tsy azo aleha anefa io lalana io mandritra ny vanim-potoan' ny orana.

=== Toetany ===
Ny [[rotsak' orana]] any Tolagnaro dia 1 700 mm eo ho eo, noho ny tendrombohitra manakana ny rivotra mandro any andrefan' ilay tanàna. Noho izany, maitsomaitso kokoa noho ny faritra manodidina ny tanin' i Tolagnaro. Ny salan-kafanana any dia 23 °C ary miakatra hatrany amin' ny 26&amp;nbsp;°C na midina hatrany amin' ny 20&amp;nbsp;°C arakaraka ny volana.
=== Vohon' ny tany ===
[[Sary:Tolanaro.jpg|286x286px|ankavanana|thumb|Ny tanànan' i Tolagnaro tazanina avy eny an-tendrombohitra]]
Ny [[Pic Saint Louis]] no tendrombohitra avo indrindra ao Tolagnaro, ary any avaratry ny ny tanàna no misy azy.

== Fitantanana ==
Ny tanànan' i Tolagnaro no renivohitry ny [[Distrikan' i Tolagnaro]] sy ny [[Faritra Anosy]]. Iray amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] miisa 25 mandrafitra ny Distrikan' i Tolagnaro ny kaominina ambonivohitr' i Tolagnaro. Ao no ahitana ny fitaleavam-paritra miankina amin' ny ministera samihafa, izay endrika isehoan' ny [[fanapariaham-pahefana]] any amin' ilay faritra.
== Mponina ==
Ny faritanin' ny Tolagnaro dia onenan' ny [[Antanosy|foko antanosy]] indrindra. Tamin' ny fanisana tamin' ny 1975 dia 19&amp;nbsp;605 ny isan' ny mponina tao Tolagnaro. 30&amp;nbsp;690 izany tamin' ny taona 1993 ary 39&amp;nbsp;000 tamin' ny taona 2001. Tamin' ny taona 2010 dia 46&amp;nbsp;000 ny isan' ny mponina ao Tolagnaro. Niisa 67&amp;nbsp;284 ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2021&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Toekarena ==

=== Fitaterana ===
[[Sary:Fiantsonan' ny fiara fitaterana olona ao Tolagnaro.jpg|vignette|239x239px|Fiantsonan' ny fiara fitaterana olona ao Tolagnaro (taona 2024)]]
Mifandray amin' Antananarivo amin' ny alalan' ny lalam-pirenena faha-7 sy faha-13 (Antananarivo – [[Ihosy]] – [[Betroka]] – [[Ambovombe]] – Tolagnaro) ity kaominina ity. Azo atao ihany koa ny manaraka ny lalam-pirenena faha-13 sy faha-10 avy any Toliara (Toliara - [[Betioky Atsimo|Betioky]] - [[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] - [[Beloha]] - Ambovombe - Tolagnaro). Noho ny fisian' ny lalam-pirenena faha-12a dia afaka mifandray amin' i [[Vangaindrano]], izay any amin' ny ilany atsinanan' ny Nosy, koa i Tolagnaro. Tsy azo aleha anefa io lalana io mandritra ny vanim-potoan' ny orana.[[Sary:Aeroport de Tolagnaro.jpg|vignette|214x214px|[[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]]|ankavia]]Saro-dalana ny tanànan' i Tôlagnaro. Ny [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro|seranam-piaramanidina]], izay ao andrefan' ilay tanàna, dia mampifandray tsy tapaka amin' Antananarivo renivohitra. Vao tsy ela akory izay dia nisy ny fifandraisana ana habakabaka tsy tapaka amin' i [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] ao [[La Réunion]].

=== Harena an-kibon' ny tany ===
Na dia eo aza ny fisian' ny akora fanodina maro ao amin' ny faritra manodidina an' i Tolagnaro dia maro no mbola tsy voatrandraka firy ([[vatosoa]], [[baoksita]], [[titanina]]).
[[Sary:MG-ehoala-hafen.jpg|ankavia|vignette|Seranan-tsambon' Ehoala|242x242px]]
Na izany aza, ny fitrandrahana [[ilmenita]] (akora ahazoana ny  [[titanina]]) nataon' ny orinasa kanadianina [[QIT Madagascar Minerals]] (QMM), sampan' ny [[Rio Tinto]], ao amin' ny toeram-pitrandrahana ao Mandena, dia nitarika ny fanamboarana ny lalana ahafaha-miditra ao Tolagnaro sy ny [[Seranan-tsambon' Ehoala|seranan-tsambon' i Ehoala]] an-drano lalina any amin' ny 10 km atsimon' ilay tanàna, izay nisokatra tamin' ny taona 2009, any akaikin' ny seranam-piaramanidin' i Tolagnaro.

=== Fanafarana sy fanondranana ===
[[Sary:Port d'Ehoala in Fort Dauphin, Madagascar.jpg|vignette|244x244px|Seranan-tsambo tranainy]]Ny [[seranan-tsambo]] tranainy ao Tolagnaro dia vavahady misokatra amin' izao tontolo izao, izay ampiasaina voalohany indrindra amin' ny fanondranana [[Palinuridae|langosta]] sy [[drakaka]] ary [[ahidrano]] maina. 75 km miala an' i Tolagnaro, manodidina an' [[Amboasary-Atsimo]], dia misy toeram-pambolena taretra maro, izay aondrana ao amin' ny seranan-tsambon' i Tolagnaro.

=== Fanjonoana ===
Ny fanjonoana [[Palinuridae|langosta]] koa dia tena be mpanao any amin' ilay. Misy orinasa mpanondrana langosta betsaka mankany [[Eorôpa]] sy [[Azia]] ny any. Ireto ny zavamananaina tena jonoina ao Tolagnaro: 

* ny [[langosta]], indrindra ny ''Panulirus bürgeri'' sy ny ''Panulirus penicillatus''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers20-05/010026750.pdf Pêche à la langouste dans la région de Fort-Dauphin]&quot;, ''horizon.documentation.ird.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fao.org/4/AB820F/AB820F06.htm Ressources halieutiques marines de Toliara]&quot;, ''fao.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* karazan-[[trondro]] eny amin' ny haran-dranomasina sy ny amorontsiraka: ny fianakaviana toy ny ''Lutjanidae'' sy ny ''Sparidae'' ary ny ''Scorpaenidae''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* ny [[makamba]]: na dia tsy dia betsaka loatra noho ny any amin' ny faritra hafa toa an’ i [[Toliara]] aza, dia misy ihany koa ny fanjonoana makamba&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fao.org/fishery/docs/CDrom/aquaculture/a0845t/volume2/docrep/field/281637.HTM La pêche maritime à Madagascar]&quot;, ''www.fao.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fao.org/4/ab825f/AB825F09.htm Situations et perspectives du développement des pêches dans  le Faritany de Toliara]&quot;, ''www.fao.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* ny [[Horita (biby)|horita]] (''Octopus spp.'') sy ny [[angisy]] (''Sepia spp.'') dia vokatra lehibe, indrindra any amin' ny faritra be vato sy ny [[ahidrano]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
* ny [[drakaka]] na foza: ny fozan-konko (''[[Scylla serrata]]'') dia jonoina eny ain' ny faritra amoron-tsiraka indraindray&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
Sahirana ankehitriny ny mpanjono amin' ny fomba nentim-paharazana noho ny [[fandotoana]] ny ranomasina sy ny farihy vokatry ny fitrandrahana ny [[ilmenita]] izay mampihena ny isan' ny trondro sy ny biby hafa an-dranomasina azo jonoina. Miisa 27 ny karazana trondro nanjavona vokatr' izany, indrindra ny any amin' ny faritra Andrakaraka&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf L'impact négligé d'une exploitation à grande échell: le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar]&quot;, ''&lt;nowiki&gt;https://pwyp.mg&lt;/nowiki&gt;''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/ La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]&quot;, ''fr.[[mongabay]].com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tsikaritra imbetsaka ny fahafatesana faoben' ny trondro, indrindra tamin' ny volana Desambra 2018 sy Marsa 2022, taorian' ny fivoahan' ny rano maloto na ny fihoaram-pefin' ny rano maloto avy amin' ny dobo fampihabdronan' ny [[QIT Madagascar Minerals]] (QMM)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.pnae.mg/docs/ee/doc-qmm/rapport-investigation-one-cse-cnre-mission-expertise-eau-qmm-lanirano-evatraha-fd.pdf Mission d'expertise sur l'incertitude des eaux de débordements de QMM dans le système lagunaire de Lanirano-Evatraha à Fort-Dauphin]&quot;, ''www.pnae.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

=== Fizahan-tany ===
[[Sary:Libanona Beach - Tolagnaro - Madagascar.jpg|vignette|219x219px|Torapasik' i Libanona]]Anisan' ny hetsika goavana eto Tolagnaro ihany koa ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]]. Manana trano fandraisam-bahiny vitsivitsy koa ilay tanàna.[[Sary:The Bay of Wrecks02 Tolagnaro.jpg|vignette|230x230px|Helodrano ao Tolagnaro]]
== Jereo koa ==

* [[Madagasikara]]
** [[Faritanin' i Toliara]]
*** [[Faritra Anosy]]
**** [[Kaominina eto Madagasikara]]
***** Tolagnaro

'''Renivohi-paritany eto Madagasikara'''

* [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]]

'''Renivohi-paritra eto Madagasikara'''

* [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]]
'''Samihafa'''

* [[Seranan-tsambon' Ehoala|Seranan-tsambon' i Ehoala]]
* [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]]
* [[Abraham Samuel]]
* [[QIT Madagascar Minerals]]

[[sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]]

== Rohy ivelany ==
{{reflist}}
* {{fr}} [http://www.fort-dauphin.com/ Sehatra ofisialy] {{Wayback|url=http://www.fort-dauphin.com/ |date=20120706112527 }}
* {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080807133139/http://fortdauphin.ifrance.com/ Sehatra momban'ny Taolagnaro]
* {{fr}} [http://wikimapia.org/#lat=-25.0220731&amp;lon=46.9820881&amp;z=14&amp;l=0&amp;m=s&amp;v=2 Fort-Dauphin eo amin'ny Wikimapia]
{{Anosy}}
﻿{{commonscat|Fort Dauphin, Madagascar}}
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Anosy]]
[[Sokajy:Faritra Anosy]]
[[Sokajy:Distrikan' Tolagnaro]]</text>
      <sha1>tp9b9f219ljbyccuqfxwaj91s1ot58q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143279</id>
      <parentid>1143273</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13921" sha1="sfu239ftn0a68a39hyawp1r946fbqhg" xml:space="preserve">{{coord|-25.032490|46.983290}}

{{infobox tanàna
|anarana=Tolagnaro
|faritany= [[Faritanin' i Toliara|Toliara]]
|faritra = [[Faritra Anosy]]
|velarantany= 31.17
|isam-ponina=67284
|haavo =38
|firenena={{Madagasikara}}
|sary =Tolanaro.jpg|thumb|&lt;nowiki&gt;Valan-javaboaharin' Andohahela]]&lt;/nowiki&gt;
}}
I '''Tolagnaro''' na '''Fort-Dauphin''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan' i Tolagnaro]], ao amin' ny [[Faritra Anosy]] ao amin' ny [[Faritanin' i Toliara]] eto [[Madagasikara]], tanàna renivohitry ny [[Faritra Anosy]] any amin' ny tendro atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]]. 1&amp;nbsp;122 km any atsimon' [[Antananarivo]] no misy azy. Manana toeram-pitsangantsanganana maro sady tsara i Tolagnaro.

Niisa 67&amp;nbsp;284 ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2021&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.instat.mg/autres/rgph-3 Troisième Recensement Général de la Population et de l’Habitation (RGPH-3)]&quot;, Institut National de la Statistique Madagascar&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Anaran' ilay tanàna ==
[[Sary:Tolagnaro 01 - Madagascar.jpg|vignette|Ny tanànan' i Tolagnaro jerena avy eny ambony|283x283px]]
Ireto avy ny mety hanorantana na hanononana ny anaran' io tanàna io: Tolagnaro, Tolañaro, Tolanaro, Taolagnaro, Taolañaro, Taolanaro, Tôlagnaro, Tôlañaro, Tôlanaro,  Fort-Dauphin, Faradofay, Faradifay, Farady.

== Tantara ==
Tamin' ny taonjato faha-16–17 dia niezaka nefa tsy nahomby ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] sy ny [[Neerlandey (vahoaka)|Hôlandey]] mba hiorim-ponenana teto [[Madagasikara]], indrindra fa noho ny toe-piainana tsy ara-pahasalamana (ohatra, tao amin' ny Helodranon' Antongily). Tamin' ny taona 1642 i [[Jacques Pronis|Jacques de Pronis]] sy i [[Foucquembourg]] dia tonga teto Madagasikara mba hanangana tobim-barotana tamin' ny anaran’ ny Société de l’Orient ([[Compagnie française des Indes orientales]]).

Tamin' ny taona 1643 no nanorenana an' i Fort-Dauphin ao amin' ny tanjona Tholonga (nomena anarana ho fanomezam-boninahitra ny zanaky ny mpanjaka izay ho [[Louis XIV]] aty aoriana). Feno [[honahona]] sy tsy madio ilay faritra ka nahafaty olona maro ny aretina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.universalis.fr/encyclopedie/madagascar/ Madagascar]&quot;, ''Encyclopædia Universalis''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tamin' ny taona 1648 dia nosoloina an' i [[Étienne de Flacourt]],  izay nirakitra an-tsotatra ny fomba amam-panao sy ny biby ary ny zavamananaina teto [[Madagasikara]], i Pronis. Namoaka asasoratra  lehibe izy: ''Histoire de la Grande Isle Madagascar'' (&quot;Tantaran' ny Nosy Lehibe Madagasikara&quot;)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;''Histoire de la Grande Isle Madagascar'' nosoratan' i Étienne de Flacourt, 1661 ([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1047463 rohy] mankamin' ilay asasoratra ao amin' ny Gallica)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy nahavita nanangana sehatra ara-barotra maharitra izy, na dia teo aza ny fikasana hibodo ny Nosy.

Taorian' ny fandaozan' i Flacourt dia nampalemy ny zanatany ny disadisa sy ny fitokana-monina ary ny ady tamin' ny [[Antanosy]]. Tamin' ny taona 1674 dia nanafika ny Antanosy, namono olona maro; nitsoaka tany amin' ny Nosy Bourbon ([[La Réunion]]) ireo izay sisa velona.

Tamin' ny taona 1766–1771 dia nanao andrana vaovao miaraka amin' ny comte de Maudave ny Frantsay, noraisin' ny mponina tsara saingy nilaozana tamin' ny taona 1770. Nantsoina hoe &quot;Port-de-la-Loi&quot; i Fort-Dauphin nandritra ny Revôlisiôna Frantsay (1792–1795)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Figuères, &quot;[https://archive.org/details/lesnomsrvoluti00figuuoft?view=theater#page/72/mode/2up Les noms révolutionnaires des communes de France]&quot;,  ''Openlibrary.org'', 1901, p. 72&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin' ny taonjato faha-18 ka hatramin' ny taonjato faha-19 dia nijanona ho seranan-tsambo lehibe ara-barotra i Fort-Dauphin, indrindra fa ho an' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]].

== Jeôgrafia ==

=== Toerana misy azy ===
[[Sary:Lage-Tolagnaro-in-Madagaskar-dt.jpg|vignette|313x313px|Toerana misy an' i Tolagnaro eto Madagasikara|ankavia]]
Any amin' ny 620 km miala an’ i [[Toliara]] no misy azy ary eo amin’ ny 1 122 km miala an' [[Antananarivo]]. Mifandray amin' Antananarivo amin' ny alalan' ny [[lalam-pirenena faha-7]] sy [[lalam-pirenena faha-13|faha-13]] (Antananarivo – [[Ihosy]] – [[Betroka]] – [[Ambovombe]] – Tolagnaro) ity kaominina ity. Azo atao ihany koa ny manaraka ny lalam-pirenena faha-13 sy faha-10 avy any Toliara ([[Toliara]] - [[Betioky Atsimo|Betioky]] - [[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] - [[Beloha]] - Ambovombe - Tolagnaro). Noho ny fisian' ny [[lalam-pirenena faha-12a]] dia afaka mifandray amin' i [[Vangaindrano]], izay any amin' ny ilany atsinanan' ny Nosy, koa i Tolagnaro. Tsy azo aleha anefa io lalana io mandritra ny vanim-potoan' ny orana.  Rarivato tanteraka ny faritra 45 km mampitohy an’i Tolagnaro-Ebakika.&lt;ref&gt;[https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

=== Toetany ===
Ny [[rotsak' orana]] any Tolagnaro dia 1 700 mm eo ho eo, noho ny tendrombohitra manakana ny rivotra mandro any andrefan' ilay tanàna. Noho izany, maitsomaitso kokoa noho ny faritra manodidina ny tanin' i Tolagnaro. Ny salan-kafanana any dia 23 °C ary miakatra hatrany amin' ny 26&amp;nbsp;°C na midina hatrany amin' ny 20&amp;nbsp;°C arakaraka ny volana.
=== Vohon' ny tany ===
[[Sary:Tolanaro.jpg|286x286px|ankavanana|thumb|Ny tanànan' i Tolagnaro tazanina avy eny an-tendrombohitra]]
Ny [[Pic Saint Louis]] no tendrombohitra avo indrindra ao Tolagnaro, ary any avaratry ny ny tanàna no misy azy.

== Fitantanana ==
Ny tanànan' i Tolagnaro no renivohitry ny [[Distrikan' i Tolagnaro]] sy ny [[Faritra Anosy]]. Iray amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] miisa 25 mandrafitra ny Distrikan' i Tolagnaro ny kaominina ambonivohitr' i Tolagnaro. Ao no ahitana ny fitaleavam-paritra miankina amin' ny ministera samihafa, izay endrika isehoan' ny [[fanapariaham-pahefana]] any amin' ilay faritra.
== Mponina ==
Ny faritanin' ny Tolagnaro dia onenan' ny [[Antanosy|foko antanosy]] indrindra. Tamin' ny fanisana tamin' ny 1975 dia 19&amp;nbsp;605 ny isan' ny mponina tao Tolagnaro. 30&amp;nbsp;690 izany tamin' ny taona 1993 ary 39&amp;nbsp;000 tamin' ny taona 2001. Tamin' ny taona 2010 dia 46&amp;nbsp;000 ny isan' ny mponina ao Tolagnaro. Niisa 67&amp;nbsp;284 ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2021&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Toekarena ==

=== Fitaterana ===
[[Sary:Fiantsonan' ny fiara fitaterana olona ao Tolagnaro.jpg|vignette|239x239px|Fiantsonan' ny fiara fitaterana olona ao Tolagnaro (taona 2024)]]
Mifandray amin' Antananarivo amin' ny alalan' ny lalam-pirenena faha-7 sy faha-13 (Antananarivo – [[Ihosy]] – [[Betroka]] – [[Ambovombe]] – Tolagnaro) ity kaominina ity. Azo atao ihany koa ny manaraka ny lalam-pirenena faha-13 sy faha-10 avy any Toliara (Toliara - [[Betioky Atsimo|Betioky]] - [[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] - [[Beloha]] - Ambovombe - Tolagnaro). Noho ny fisian' ny lalam-pirenena faha-12a dia afaka mifandray amin' i [[Vangaindrano]], izay any amin' ny ilany atsinanan' ny Nosy, koa i Tolagnaro. Tsy azo aleha anefa io lalana io mandritra ny vanim-potoan' ny orana.[[Sary:Aeroport de Tolagnaro.jpg|vignette|214x214px|[[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]]|ankavia]]Saro-dalana ny tanànan' i Tôlagnaro. Ny [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro|seranam-piaramanidina]], izay ao andrefan' ilay tanàna, dia mampifandray tsy tapaka amin' Antananarivo renivohitra. Vao tsy ela akory izay dia nisy ny fifandraisana ana habakabaka tsy tapaka amin' i [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] ao [[La Réunion]].

=== Harena an-kibon' ny tany ===
Na dia eo aza ny fisian' ny akora fanodina maro ao amin' ny faritra manodidina an' i Tolagnaro dia maro no mbola tsy voatrandraka firy ([[vatosoa]], [[baoksita]], [[titanina]]).
[[Sary:MG-ehoala-hafen.jpg|ankavia|vignette|Seranan-tsambon' Ehoala|242x242px]]
Na izany aza, ny fitrandrahana [[ilmenita]] (akora ahazoana ny  [[titanina]]) nataon' ny orinasa kanadianina [[QIT Madagascar Minerals]] (QMM), sampan' ny [[Rio Tinto]], ao amin' ny toeram-pitrandrahana ao Mandena, dia nitarika ny fanamboarana ny lalana ahafaha-miditra ao Tolagnaro sy ny [[Seranan-tsambon' Ehoala|seranan-tsambon' i Ehoala]] an-drano lalina any amin' ny 10 km atsimon' ilay tanàna, izay nisokatra tamin' ny taona 2009, any akaikin' ny seranam-piaramanidin' i Tolagnaro.

=== Fanafarana sy fanondranana ===
[[Sary:Port d'Ehoala in Fort Dauphin, Madagascar.jpg|vignette|244x244px|Seranan-tsambo tranainy]]Ny [[seranan-tsambo]] tranainy ao Tolagnaro dia vavahady misokatra amin' izao tontolo izao, izay ampiasaina voalohany indrindra amin' ny fanondranana [[Palinuridae|langosta]] sy [[drakaka]] ary [[ahidrano]] maina. 75 km miala an' i Tolagnaro, manodidina an' [[Amboasary-Atsimo]], dia misy toeram-pambolena taretra maro, izay aondrana ao amin' ny seranan-tsambon' i Tolagnaro.

=== Fanjonoana ===
Ny fanjonoana [[Palinuridae|langosta]] koa dia tena be mpanao any amin' ilay. Misy orinasa mpanondrana langosta betsaka mankany [[Eorôpa]] sy [[Azia]] ny any. Ireto ny zavamananaina tena jonoina ao Tolagnaro: 

* ny [[langosta]], indrindra ny ''Panulirus bürgeri'' sy ny ''Panulirus penicillatus''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers20-05/010026750.pdf Pêche à la langouste dans la région de Fort-Dauphin]&quot;, ''horizon.documentation.ird.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fao.org/4/AB820F/AB820F06.htm Ressources halieutiques marines de Toliara]&quot;, ''fao.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* karazan-[[trondro]] eny amin' ny haran-dranomasina sy ny amorontsiraka: ny fianakaviana toy ny ''Lutjanidae'' sy ny ''Sparidae'' ary ny ''Scorpaenidae''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* ny [[makamba]]: na dia tsy dia betsaka loatra noho ny any amin' ny faritra hafa toa an’ i [[Toliara]] aza, dia misy ihany koa ny fanjonoana makamba&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fao.org/fishery/docs/CDrom/aquaculture/a0845t/volume2/docrep/field/281637.HTM La pêche maritime à Madagascar]&quot;, ''www.fao.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fao.org/4/ab825f/AB825F09.htm Situations et perspectives du développement des pêches dans  le Faritany de Toliara]&quot;, ''www.fao.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* ny [[Horita (biby)|horita]] (''Octopus spp.'') sy ny [[angisy]] (''Sepia spp.'') dia vokatra lehibe, indrindra any amin' ny faritra be vato sy ny [[ahidrano]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
* ny [[drakaka]] na foza: ny fozan-konko (''[[Scylla serrata]]'') dia jonoina eny ain' ny faritra amoron-tsiraka indraindray&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
Sahirana ankehitriny ny mpanjono amin' ny fomba nentim-paharazana noho ny [[fandotoana]] ny ranomasina sy ny farihy vokatry ny fitrandrahana ny [[ilmenita]] izay mampihena ny isan' ny trondro sy ny biby hafa an-dranomasina azo jonoina. Miisa 27 ny karazana trondro nanjavona vokatr' izany, indrindra ny any amin' ny faritra Andrakaraka&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf L'impact négligé d'une exploitation à grande échell: le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar]&quot;, ''&lt;nowiki&gt;https://pwyp.mg&lt;/nowiki&gt;''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/ La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]&quot;, ''fr.[[mongabay]].com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tsikaritra imbetsaka ny fahafatesana faoben' ny trondro, indrindra tamin' ny volana Desambra 2018 sy Marsa 2022, taorian' ny fivoahan' ny rano maloto na ny fihoaram-pefin' ny rano maloto avy amin' ny dobo fampihabdronan' ny [[QIT Madagascar Minerals]] (QMM)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.pnae.mg/docs/ee/doc-qmm/rapport-investigation-one-cse-cnre-mission-expertise-eau-qmm-lanirano-evatraha-fd.pdf Mission d'expertise sur l'incertitude des eaux de débordements de QMM dans le système lagunaire de Lanirano-Evatraha à Fort-Dauphin]&quot;, ''www.pnae.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

=== Fizahan-tany ===
[[Sary:Libanona Beach - Tolagnaro - Madagascar.jpg|vignette|219x219px|Torapasik' i Libanona]]Anisan' ny hetsika goavana eto Tolagnaro ihany koa ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]]. Manana trano fandraisam-bahiny vitsivitsy koa ilay tanàna.[[Sary:The Bay of Wrecks02 Tolagnaro.jpg|vignette|230x230px|Helodrano ao Tolagnaro]]
== Jereo koa ==

* [[Madagasikara]]
** [[Faritanin' i Toliara]]
*** [[Faritra Anosy]]
**** [[Kaominina eto Madagasikara]]
***** Tolagnaro

'''Renivohi-paritany eto Madagasikara'''

* [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]]

'''Renivohi-paritra eto Madagasikara'''

* [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]]
'''Samihafa'''

* [[Seranan-tsambon' Ehoala|Seranan-tsambon' i Ehoala]]
* [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]]
* [[Abraham Samuel]]
* [[QIT Madagascar Minerals]]

[[sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]]

== Rohy ivelany ==
{{reflist}}
* {{fr}} [http://www.fort-dauphin.com/ Sehatra ofisialy] {{Wayback|url=http://www.fort-dauphin.com/ |date=20120706112527 }}
* {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080807133139/http://fortdauphin.ifrance.com/ Sehatra momban'ny Taolagnaro]
* {{fr}} [http://wikimapia.org/#lat=-25.0220731&amp;lon=46.9820881&amp;z=14&amp;l=0&amp;m=s&amp;v=2 Fort-Dauphin eo amin'ny Wikimapia]
{{Anosy}}
﻿{{commonscat|Fort Dauphin, Madagascar}}
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Anosy]]
[[Sokajy:Faritra Anosy]]
[[Sokajy:Distrikan' Tolagnaro]]</text>
      <sha1>sfu239ftn0a68a39hyawp1r946fbqhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143332</id>
      <parentid>1143279</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1143332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13950" sha1="0gdztp6no6t2p87oekgi5c79621sgwd" xml:space="preserve">{{coord|-25.032490|46.983290}}

{{infobox tanàna
|anarana=Tolagnaro
|faritany= [[Faritanin' i Toliara|Toliara]]
|faritra = [[Faritra Anosy]]
|velarantany= 31.17
|isam-ponina=67284
|haavo =38
|firenena={{Madagasikara}}
|sary =Tolanaro.jpg|thumb|&lt;nowiki&gt;Valan-javaboaharin' Andohahela]]&lt;/nowiki&gt;
}}
I '''Tolagnaro''' na '''Fort-Dauphin''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan' i Tolagnaro]], ao amin' ny [[Faritra Anosy]] ao amin' ny [[Faritanin' i Toliara]] eto [[Madagasikara]], tanàna renivohitry ny [[Faritra Anosy]] any amin' ny tendro atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]]. 1&amp;nbsp;122 km any atsimon' [[Antananarivo]] no misy azy. Manana toeram-pitsangantsanganana maro sady tsara i Tolagnaro.

Niisa 67&amp;nbsp;284 ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2021&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.instat.mg/autres/rgph-3 Troisième Recensement Général de la Population et de l’Habitation (RGPH-3)]&quot;, Institut National de la Statistique Madagascar&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Anaran' ilay tanàna ==
[[Sary:Tolagnaro 01 - Madagascar.jpg|vignette|Ny tanànan' i Tolagnaro jerena avy eny ambony|283x283px]]
Ireto avy ny mety hanorantana na hanononana ny anaran' io tanàna io: Tolagnaro, Tolañaro, Tolanaro, Taolagnaro, Taolañaro, Taolanaro, Tôlagnaro, Tôlañaro, Tôlanaro,  Fort-Dauphin, Faradofay, Faradifay, Farady.

== Tantara ==
Tamin' ny taonjato faha-16–17 dia niezaka nefa tsy nahomby ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] sy ny [[Neerlandey (vahoaka)|Hôlandey]] mba hiorim-ponenana teto [[Madagasikara]], indrindra fa noho ny toe-piainana tsy ara-pahasalamana (ohatra, tao amin' ny Helodranon' Antongily). Tamin' ny taona 1642 i [[Jacques Pronis|Jacques de Pronis]] sy i [[Foucquembourg]] dia tonga teto Madagasikara mba hanangana tobim-barotana tamin' ny anaran’ ny Société de l’Orient ([[Compagnie française des Indes orientales]]).

Tamin' ny taona 1643 no nanorenana an' i Fort-Dauphin ao amin' ny tanjona Tholonga (nomena anarana ho fanomezam-boninahitra ny zanaky ny mpanjaka izay ho [[Louis XIV]] aty aoriana). Feno [[honahona]] sy tsy madio ilay faritra ka nahafaty olona maro ny aretina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.universalis.fr/encyclopedie/madagascar/ Madagascar]&quot;, ''Encyclopædia Universalis''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tamin' ny taona 1648 dia nosoloina an' i [[Étienne de Flacourt]],  izay nirakitra an-tsotatra ny fomba amam-panao sy ny biby ary ny zavamananaina teto [[Madagasikara]], i Pronis. Namoaka asasoratra  lehibe izy: ''Histoire de la Grande Isle Madagascar'' (&quot;Tantaran' ny Nosy Lehibe Madagasikara&quot;)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;''Histoire de la Grande Isle Madagascar'' nosoratan' i Étienne de Flacourt, 1661 ([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1047463 rohy] mankamin' ilay asasoratra ao amin' ny Gallica)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy nahavita nanangana sehatra ara-barotra maharitra izy, na dia teo aza ny fikasana hibodo ny Nosy.

Taorian' ny fandaozan' i Flacourt dia nampalemy ny zanatany ny disadisa sy ny fitokana-monina ary ny ady tamin' ny [[Antanosy]]. Tamin' ny taona 1674 dia nanafika ny Antanosy, namono olona maro; nitsoaka tany amin' ny Nosy Bourbon ([[La Réunion]]) ireo izay sisa velona.

Tamin' ny taona 1766–1771 dia nanao andrana vaovao miaraka amin' ny comte de Maudave ny Frantsay, noraisin' ny mponina tsara saingy nilaozana tamin' ny taona 1770. Nantsoina hoe &quot;Port-de-la-Loi&quot; i Fort-Dauphin nandritra ny Revôlisiôna Frantsay (1792–1795)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Figuères, &quot;[https://archive.org/details/lesnomsrvoluti00figuuoft?view=theater#page/72/mode/2up Les noms révolutionnaires des communes de France]&quot;,  ''Openlibrary.org'', 1901, p. 72&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tamin' ny taonjato faha-18 ka hatramin' ny taonjato faha-19 dia nijanona ho seranan-tsambo lehibe ara-barotra i Fort-Dauphin, indrindra fa ho an' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]].

== Jeôgrafia ==

=== Toerana misy azy ===
[[Sary:Lage-Tolagnaro-in-Madagaskar-dt.jpg|vignette|313x313px|Toerana misy an' i Tolagnaro eto Madagasikara|ankavia]]
Any amin' ny 620 km miala an’ i [[Toliara]] no misy azy ary eo amin’ ny 1 122 km miala an' [[Antananarivo]]. Mifandray amin' Antananarivo amin' ny alalan' ny [[lalam-pirenena faha-7]] sy [[lalam-pirenena faha-13|faha-13]] (Antananarivo – [[Ihosy]] – [[Betroka]] – [[Ambovombe]] – Tolagnaro) ity kaominina ity. Azo atao ihany koa ny manaraka ny lalam-pirenena faha-13 sy faha-10 avy any Toliara ([[Toliara]] - [[Betioky Atsimo|Betioky]] - [[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] - [[Beloha]] - Ambovombe - Tolagnaro). Noho ny fisian' ny [[lalam-pirenena faha-12a]] dia afaka mifandray amin' i [[Vangaindrano]], izay any amin' ny ilany atsinanan' ny Nosy, koa i Tolagnaro. Tsy azo aleha anefa io lalana io mandritra ny vanim-potoan' ny orana.  Rarivato tanteraka ny faritra 45 km mampitohy an’i Tolagnaro-Ebakika.&lt;ref&gt;[https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

=== Toetany ===
Ny [[rotsak' orana]] any Tolagnaro dia 1 700 mm eo ho eo, noho ny tendrombohitra manakana ny rivotra mandro any andrefan' ilay tanàna. Noho izany, maitsomaitso kokoa noho ny faritra manodidina ny tanin' i Tolagnaro. Ny salan-kafanana any dia 23 °C ary miakatra hatrany amin' ny 26&amp;nbsp;°C na midina hatrany amin' ny 20&amp;nbsp;°C arakaraka ny volana.
=== Vohon' ny tany ===
[[Sary:Tolanaro.jpg|286x286px|ankavanana|thumb|Ny tanànan' i Tolagnaro tazanina avy eny an-tendrombohitra]]
Ny [[Pic Saint Louis]] no tendrombohitra avo indrindra ao Tolagnaro, ary any avaratry ny ny tanàna no misy azy.

== Fitantanana ==
Ny tanànan' i Tolagnaro no renivohitry ny [[Distrikan' i Tolagnaro]] sy ny [[Faritra Anosy]]. Iray amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] miisa 25 mandrafitra ny Distrikan' i Tolagnaro ny kaominina ambonivohitr' i Tolagnaro. Ao no ahitana ny fitaleavam-paritra miankina amin' ny ministera samihafa, izay endrika isehoan' ny [[fanapariaham-pahefana]] any amin' ilay faritra.
== Mponina ==
Ny faritanin' ny Tolagnaro dia onenan' ny [[Antanosy|foko antanosy]] indrindra. Tamin' ny fanisana tamin' ny 1975 dia 19&amp;nbsp;605 ny isan' ny mponina tao Tolagnaro. 30&amp;nbsp;690 izany tamin' ny taona 1993 ary 39&amp;nbsp;000 tamin' ny taona 2001. Tamin' ny taona 2010 dia 46&amp;nbsp;000 ny isan' ny mponina ao Tolagnaro. Niisa 67&amp;nbsp;284 ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2021&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Toekarena ==

=== Fitaterana ===
[[Sary:Fiantsonan' ny fiara fitaterana olona ao Tolagnaro.jpg|vignette|239x239px|Fiantsonan' ny fiara fitaterana olona ao Tolagnaro (taona 2024)]]
Mifandray amin' Antananarivo amin' ny alalan' ny lalam-pirenena faha-7 sy faha-13 (Antananarivo – [[Ihosy]] – [[Betroka]] – [[Ambovombe]] – Tolagnaro) ity kaominina ity. Azo atao ihany koa ny manaraka ny lalam-pirenena faha-13 sy faha-10 avy any Toliara (Toliara - [[Betioky Atsimo|Betioky]] - [[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] - [[Beloha]] - Ambovombe - Tolagnaro). Noho ny fisian' ny lalam-pirenena faha-12a dia afaka mifandray amin' i [[Vangaindrano]], izay any amin' ny ilany atsinanan' ny Nosy, koa i Tolagnaro. Tsy azo aleha anefa io lalana io mandritra ny vanim-potoan' ny orana.[[Sary:Aeroport de Tolagnaro.jpg|vignette|214x214px|[[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]]|ankavia]]Saro-dalana ny tanànan' i Tôlagnaro. Ny [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro|seranam-piaramanidina]], izay ao andrefan' ilay tanàna, dia mampifandray tsy tapaka amin' Antananarivo renivohitra. Vao tsy ela akory izay dia nisy ny fifandraisana ana habakabaka tsy tapaka amin' i [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] ao [[La Réunion]].

=== Harena an-kibon' ny tany ===
Na dia eo aza ny fisian' ny akora fanodina maro ao amin' ny faritra manodidina an' i Tolagnaro dia maro no mbola tsy voatrandraka firy ([[vatosoa]], [[baoksita]], [[titanina]]).
[[Sary:MG-ehoala-hafen.jpg|ankavia|vignette|Seranan-tsambon' Ehoala|242x242px]]
Na izany aza, ny fitrandrahana [[ilmenita]] (akora ahazoana ny  [[titanina]]) nataon' ny orinasa kanadianina [[QIT Madagascar Minerals]] (QMM), sampan' ny [[Rio Tinto]], ao amin' ny toeram-pitrandrahana ao Mandena, dia nitarika ny fanamboarana ny lalana ahafaha-miditra ao Tolagnaro sy ny [[Seranan-tsambon' Ehoala|seranan-tsambon' i Ehoala]] an-drano lalina any amin' ny 10 km atsimon' ilay tanàna, izay nisokatra tamin' ny taona 2009, any akaikin' ny seranam-piaramanidin' i Tolagnaro.

=== Fanafarana sy fanondranana ===
[[Sary:Port d'Ehoala in Fort Dauphin, Madagascar.jpg|vignette|244x244px|Seranan-tsambo tranainy]]Ny [[seranan-tsambo]] tranainy ao Tolagnaro dia vavahady misokatra amin' izao tontolo izao, izay ampiasaina voalohany indrindra amin' ny fanondranana [[Palinuridae|langosta]] sy [[drakaka]] ary [[ahidrano]] maina. 75 km miala an' i Tolagnaro, manodidina an' [[Amboasary-Atsimo]], dia misy toeram-pambolena taretra maro, izay aondrana ao amin' ny seranan-tsambon' i Tolagnaro.

=== Fanjonoana ===
Ny fanjonoana [[Palinuridae|langosta]] koa dia tena be mpanao any amin' ilay. Misy orinasa mpanondrana langosta betsaka mankany [[Eorôpa]] sy [[Azia]] ny any. Ireto ny zavamananaina tena jonoina ao Tolagnaro: 

* ny [[langosta]], indrindra ny ''Panulirus bürgeri'' sy ny ''Panulirus penicillatus''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers20-05/010026750.pdf Pêche à la langouste dans la région de Fort-Dauphin]&quot;, ''horizon.documentation.ird.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fao.org/4/AB820F/AB820F06.htm Ressources halieutiques marines de Toliara]&quot;, ''fao.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* karazan-[[trondro]] eny amin' ny haran-dranomasina sy ny amorontsiraka: ny fianakaviana toy ny ''Lutjanidae'' sy ny ''Sparidae'' ary ny ''Scorpaenidae''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
* ny [[makamba]]: na dia tsy dia betsaka loatra noho ny any amin' ny faritra hafa toa an’ i [[Toliara]] aza, dia misy ihany koa ny fanjonoana makamba&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fao.org/fishery/docs/CDrom/aquaculture/a0845t/volume2/docrep/field/281637.HTM La pêche maritime à Madagascar]&quot;, ''www.fao.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.fao.org/4/ab825f/AB825F09.htm Situations et perspectives du développement des pêches dans  le Faritany de Toliara]&quot;, ''www.fao.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* ny [[Horita (biby)|horita]] (''Octopus spp.'') sy ny [[angisy]] (''Sepia spp.'') dia vokatra lehibe, indrindra any amin' ny faritra be vato sy ny [[ahidrano]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
* ny [[drakaka]] na foza: ny fozan-konko (''[[Scylla serrata]]'') dia jonoina eny ain' ny faritra amoron-tsiraka indraindray&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
Sahirana ankehitriny ny mpanjono amin' ny fomba nentim-paharazana noho ny [[fandotoana]] ny ranomasina sy ny farihy vokatry ny fitrandrahana ny [[ilmenita]] izay mampihena ny isan' ny trondro sy ny biby hafa an-dranomasina azo jonoina. Miisa 27 ny karazana trondro nanjavona vokatr' izany, indrindra ny any amin' ny faritra Andrakaraka&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf L'impact négligé d'une exploitation à grande échell: le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar]&quot;, ''&lt;nowiki&gt;https://pwyp.mg&lt;/nowiki&gt;''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/ La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]&quot;, ''fr.[[mongabay]].com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Tsikaritra imbetsaka ny fahafatesana faoben' ny trondro, indrindra tamin' ny volana Desambra 2018 sy Marsa 2022, taorian' ny fivoahan' ny rano maloto na ny fihoaram-pefin' ny rano maloto avy amin' ny dobo fampihabdronan' ny [[QIT Madagascar Minerals]] (QMM)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.pnae.mg/docs/ee/doc-qmm/rapport-investigation-one-cse-cnre-mission-expertise-eau-qmm-lanirano-evatraha-fd.pdf Mission d'expertise sur l'incertitude des eaux de débordements de QMM dans le système lagunaire de Lanirano-Evatraha à Fort-Dauphin]&quot;, ''www.pnae.mg''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

=== Fizahan-tany ===
[[Sary:Libanona Beach - Tolagnaro - Madagascar.jpg|vignette|219x219px|Torapasik' i Libanona]]Anisan' ny hetsika goavana eto Tolagnaro ihany koa ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]]. Manana trano fandraisam-bahiny vitsivitsy koa ilay tanàna.[[Sary:The Bay of Wrecks02 Tolagnaro.jpg|vignette|230x230px|Helodrano ao Tolagnaro]]
== Jereo koa ==

* [[Madagasikara]]
** [[Faritanin' i Toliara]]
*** [[Faritra Anosy]]
**** [[Kaominina eto Madagasikara]]
***** Tolagnaro

*[[Helodranon'i Faradofay]]

'''Renivohi-paritany eto Madagasikara'''

* [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]]

'''Renivohi-paritra eto Madagasikara'''

* [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]]
'''Samihafa'''

* [[Seranan-tsambon' Ehoala|Seranan-tsambon' i Ehoala]]
* [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]]
* [[Abraham Samuel]]
* [[QIT Madagascar Minerals]]

[[sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]]

== Rohy ivelany ==
{{reflist}}
* {{fr}} [http://www.fort-dauphin.com/ Sehatra ofisialy] {{Wayback|url=http://www.fort-dauphin.com/ |date=20120706112527 }}
* {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080807133139/http://fortdauphin.ifrance.com/ Sehatra momban'ny Taolagnaro]
* {{fr}} [http://wikimapia.org/#lat=-25.0220731&amp;lon=46.9820881&amp;z=14&amp;l=0&amp;m=s&amp;v=2 Fort-Dauphin eo amin'ny Wikimapia]
{{Anosy}}
﻿{{commonscat|Fort Dauphin, Madagascar}}
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Anosy]]
[[Sokajy:Faritra Anosy]]
[[Sokajy:Distrikan' Tolagnaro]]</text>
      <sha1>0gdztp6no6t2p87oekgi5c79621sgwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pergamôsy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280336</id>
    <revision>
      <id>1143220</id>
      <parentid>1089593</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="966" sha1="b6hz9b3bkyn2xaos21slj09u56ub132" xml:space="preserve">[[Sary:Modell Pergamonmuseum.jpg|vignette|333x333px|Kisary maneho ny tanànan' i Pergamôsy tamin' ny [[Andro Taloha]]]]
[[Sary:Seven churches of asia.svg|vignette|Ireo tanàna misy ny fiangonana fiton' ny Apôkalipsy ao Asia Minora (na Anatôlia)]]
I '''Pergamôsy''' na '''Pergama''' dia tanàna tranainy ao [[Azia Minora]], ao Eolida izay miorina ao avaratr' i [[Smirna]], ao amin' ny fihaonan' ny renirano Caïque sy Cétios, 25 km miala amin' ny [[Ranomasina Egea]]. Ankehitriny dia atao hoe ''Bergama'' izy ao  [[Torkia]] (faritanin' i [[Izmir]]). Amin' ny [[teny grika]] dia atao hoe Πέργαμον / ''Pérgamon'' io tanàna io.

== Jereo koa ==
'''Tanàna misy ireo fiangonana fiton' ny [[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]:'''

* [[Efesôsy]] (na Efezy)
* [[Smirna]]
* [[Pergamôsy]] (na Pergama)
* [[Tiatira]]
* [[Sardisy]] (na Sarda)
* [[Filadelfia (Azia Minora)|Filadelfia]]
* [[Laôdikea]] (na Laôdikea na Laôdisea)

[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]</text>
      <sha1>b6hz9b3bkyn2xaos21slj09u56ub132</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tiatira</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280337</id>
    <revision>
      <id>1143219</id>
      <parentid>1013090</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="918" sha1="g7ek07iutesw9f7pe8jaanl0bsnn9a3" xml:space="preserve">[[Sary:Ruins of Thyateira.jpg|vignette|311x311px|Siasam-paharacàn' i Tiatira]]
[[Sary:Seven churches of asia.svg|vignette|Ireo tanàna misy ny fiangonana fiton' ny Apôkalipsy ao Asia Minora (na Anatôlia)]]
I '''Tiatira''' dia tanàna tao [[Azia Minora]] tamin' ny [[Andro Taloha]] izay nahazo anarana vaovao ao [[Torkia]] atao hoe ''Akhisar'', izay niorina 80 km miala ny [[Ranomasina Egea]]. Atao hoe Θυάτειρα / ''Thuateira'' izy amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]]. I [[Seleokosy I|Seleokôsy I Nikatôra]] no nanome anarana (358-280 tal. J.K.) io tanàna io.

== Jereo koa ==
'''Tanàna misy ireo fiangonana fiton' ny [[Apôkalipsin' i Joany|Apôkalipsy]]:'''

* [[Efesôsy]] (na Efezy)
* [[Smirna]]
* [[Pergamôsy]] (na Pergama)
* [[Tiatira]]
* [[Sardisy]] (na Sarda)
* [[Filadelfia (Azia Minora)|Filadelfia]]
* [[Laôdikea]] (na Laôdikiza na Laôdisea)

== Jereo koa ==
[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]</text>
      <sha1>g7ek07iutesw9f7pe8jaanl0bsnn9a3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Euphorbia milii</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281032</id>
    <revision>
      <id>1143191</id>
      <parentid>1139811</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34922-90</username>
        <id>40018</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy hadisoam-pitendrena</comment>
      <origin>1143191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4608" sha1="nsfna43oi63tiyny4uas2p859x8ffcp" xml:space="preserve">[[Sary:Euphorbia milii var. splendens IM5656 C.JPG|vignette|363x363px|''Euphorbia milii'']]
Ny '''''Euphorbia milii''''' dia [[zavamaniry]] dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Euphorbiaceae]],'' izay miseho amin' ny endrika [[kirihitra]] manana taho feno tsilo, maniry mandavan-taona, izay manana haavo mety mahatratra 1,5 m, sady misy ditiny mandronono. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''somaña''', '''somo''', '''somona''', '''somosomona''', '''songo''', '''songosongo''', '''songosongofotsy''', '''songosongomena'''. Atao hoe '''''Euphorbia splendens''''' koa izy io teo aloha. Misy voniny mandavan-taona mena, fotsy, volon-daoranjy, na mavo izy io. Mety mahatratra 4 sm ny tsilo eny aminy.

== Fampiasana azy ==
[[Sary:Euphorbia Milii flowers.jpg|vignette|''Euphorbia milii'']]
Amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] eny ambanivohitra dia fanao fefim-boly ny ''Euphorbia milii''. Itsaboana ny aretina [[Angatra (aretina)|angatra]] sy ny tsy fahalevonan-kanina ny fitanehana azy. Itsaboana ny [[Mony (aretina)|mony]] sy anamboarana dity fisamborana vorona ny [[Ranon-javamaniry|ranony]].

Voaporofo fa famonoana [[sifotra]] mahomby ity zavamaniry ity sady fitaovana voajanahary amin' ny fifehezana an' io biby io. Ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana]] [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (OMS) dia nanoro hevitra ny fampiasana ''Euphorbia milii'' amin' ny fampihenana isa ny sifotra. Aretina avy amin' ny katsentsitra anaty [[ranomamy]] entin' ny sifotra mantsy ny [[takilodrano]] na [[Takilodrano|bilariziôzy]]. Ny zavatra azo avy amin' ny songonsongo dia ampiasaina mba hifehezana ny habetsahan' ny sifotra mba ho fiarovana amin' io [[katsentsitra]] io ([[kankandio]] na [[Kankandio|sokoraty]]).

== Fiaviany sy toerana aniriany ==
Avy any amin' ny faritra maina any amin' ny tapany atsimon' i [[Madagasikara]] ([[Faritra Androy|Androy]] sy [[Faritra Anosy|Anosy]]) io zavamaniry io izay mifanaraka amin' ny toetany mafana sy maina any. Any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] dia atao haingon-tanàna izy. 

== Ovan-karazana ao aminy ==
Ny ''Euphorbia'' ''milii'' dia karazan-javamaniry miovaova, ary kinovany maro efa voafaritra; ny sasany amin' ireo dia raisin' ny mpanoratra sasany ho karazana miavaka. Ny ''Euphorbia'' ''milii var. splendens'' (← ''Euphorbia'' ''splendens'') no heverina ho fiseho ara-batan' ny andriamanitra fara tampony ao amin' ny [[batoisma]], fivavahan' ny vitsy anisa arahin' ny foko Bodo any [[India]] Atsinanana sy any [[Nepaly]].

Indreto ny ovan-karazana ao aminy ao amin' ity karazana zavamaniry ity:

* ''Euphorbia milii'' var. ''bevilaniensis'' &lt;small&gt;(Croizat) Ursch &amp; Leandri 1955&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia milii'' var. ''hislopii'' &lt;small&gt;(N.E.Br.) Ursch &amp; Leandri 1955&lt;/small&gt; (← ''Euphorbia hislopii'')
* ''Euphorbia milii'' var. ''imperatae'' &lt;small&gt;(Leandri) Ursch &amp; Leandri 1955&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia milii'' var. ''longifolia'' &lt;small&gt;Rauh 1967&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia milii'' var. ''milii''
* ''Euphorbia milii'' var. ''roseana'' &lt;small&gt;Marn.-Lap. 1962&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia milii'' var. ''splendens'' &lt;small&gt;(Bojer ex Hook.) Ursch &amp; Leandri 1955&lt;/small&gt; (← ''Euphorbia splendens'' &lt;small&gt;Bojer ex Hook.&lt;/small&gt;)
* ''Euphorbia milii'' var. ''tananarivae'' &lt;small&gt;(Leandri) Ursch &amp; Leandri 1955&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia milii'' var. ''tenuispina'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Razaf. 1991&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia milii'' var. ''tulearensis'' &lt;small&gt;Ursch &amp; Leandri 1955&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia milii'' var. ''vulcanii'' &lt;small&gt;(Leandri) Ursch &amp; Leandri 1955&lt;/small&gt;

== Jereo koa ==

* ''[[Euphorbia]]''
* [[Songosongo]] (''Euphorbia milii'' &lt;small&gt;Des Moul.&lt;/small&gt; ''[[Pachypodium rosulatum]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;, ''[[Pachypodium ambongense]]'' &lt;small&gt;Poiss&lt;/small&gt;., ''[[Pachypodium densiflorum]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;.)
* [[Somana]] (''Euphorbia milii, [[Euphorbia splendens]]'' &lt;small&gt;Bojer ex Hook.&lt;/small&gt;, ''[[Pachypodium rosulatum]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;)
* [[Somona]] (''[[Euphorbia bojeri]]'' &lt;small&gt;Hook&lt;/small&gt;., ''Euphorbia milii'' &lt;small&gt;Des Moul.&lt;/small&gt; (na ''Euphorbia splendens'' &lt;small&gt;Bojer&lt;/small&gt;), ''[[Pachypodium densiflorum]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;, ''[[Pachypodium rosulatum]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;)
* [[Somosomona]] (''[[Euphorbia bojeri]]'' &lt;small&gt;Hook&lt;/small&gt;., ''Euphorbia milii'' &lt;small&gt;Des&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Moulins&lt;/small&gt;)
* [[Songo (zavamaniry)|Songo]] (''[[Alluaudia ascendens]]'' &lt;small&gt;(Drake) Drake&lt;/small&gt;, ''[[Cereus grandiflorus]]'' &lt;small&gt;Haworth&lt;/small&gt;, ''Euphorbia milii'' &lt;small&gt;Des&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Moulins&lt;/small&gt;)</text>
      <sha1>nsfna43oi63tiyny4uas2p859x8ffcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lidia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281063</id>
    <revision>
      <id>1143218</id>
      <parentid>1040102</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1259" sha1="sopzbawjpc9n93ilf9evhs0ly58levi" xml:space="preserve">[[Sary:Lydia_map_es.svg|thumb|271x271px]]

I '''Lidia''' (𐤮𐤱𐤠𐤭𐤣𐤠, ''Śfarda''; [[Fiteny arameana|aramianina]]: ''Lydia''; [[Fiteny grika|grika]]: Λυδία, ''Lȳdíā''; [[Fiteny tiorka|Tiorka]]: ''Lidya'') dia fanjakana any amin' ny tapany andrefan'i [[Azia Minora]] , tamin' ny [[Andron'ny Vy|Andron' ny Vy]], tany atsinanan' i [[Iônia]] fahiny sy any andrefan' ny faritanin' i Uşland sy i Manisa ary i [[İzmir]] any [[Torkia]] ankehitriny. Ny fitenin'ny mponina ao aminy, fantatra amin'ny anarana hoe Lidiana, dia ao amin'ny [[Fiteny anatôliana|sampam-piteny anatôlianina]] ao amin'ny [[Fiteny indô-eorôpeanina|fianakaviambem-piteny indô-eorôpeana]].

Ny fanjakan'i Lidia dia nisy nanomboka tamin' ny taona 1200 tal. J.K. ka hatramin' ny 546 tal. J.K. Tamin'ny habeny lehibe indrindra, nandritra ny taonjato faha-7 tal. J.K, dia nandrakotra ny faritra andrefana amin' i [[Anatôlia]] manontolo. Tamin'ny 546 tal. J.K, dia lasa faritanin'ny [[Akemenida|Fanjakana Persianina Akemenida]] izy io, fantatra amin'ny anarana hoe [[satrapa]]&lt;nowiki/&gt;n'i Lidia na ''Sparda'' amin'ny [[fiteny persana taloha]]. Lasa anisan’ny Faritaniny Rômaninan' i Azia izy io tamin’ny 133 tal. J.K.

== Jereo koa ==
[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]</text>
      <sha1>sopzbawjpc9n93ilf9evhs0ly58levi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diôkletiano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284177</id>
    <revision>
      <id>1143205</id>
      <parentid>1141717</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6085" sha1="bk5vl5pgeg6uc55jcm1dgi4az1e5u0y" xml:space="preserve">[[Sary:Istanbul - Museo archeol. - Diocleziano (284-305 d.C.) - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006 (cropped).jpg|vignette|I Diôkletiano]]
I '''Diôkletiano''', na '''Kaio Aorelio Valerio Diokletiano Aogosto''', dia [[Empira Rômana|emperora rômana]] nanjaka tamin' ny 20 Nôvambra 284 ka hatramin' ny 1 Mey 305. Teraka tamin' ny 22 Desambra 244 tany Dalmatia ary maty tamin' ny 3 Desambra 311/312 izy. Atao hoe '''''Diocletianus''''' na '''''Caius Aurelius Valerius Diocletianus Augustus''''' izy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]]. ary '''Διοκλητιανός''', / ''Dioklêtanos'' amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]].

Teraka tao amin' ny fianakaviana tsotsotra tao Dalmatia i Diôkletiano. Tafakatra tamin' ny laharan' ny tafika ka lasa kômandin' ny mpitaingin-tsoavalin' ny emperora Karo na Karosy (''Carus'') izy. Taorian' ny nahafatesan' i Karo sy ny zanany lahy Nomeriano (''Numerianus'') nandritra ny ady maharitra tany [[Persia]] na Persa, dia nambara ho emperora izy. Io toerana io dia notakin' i Karino (''Carinus'') zanak' i Karosy sisa velona, ​​saingy resin' i Diôkletiano izy tamin' ny ady tao Margus.

Tamin' ny nandraisany ny fahefana dia namarana ny fahasahiranana lehibe tamin' ny taonjato fahatelo i Diôkletiano. Notendreny ho emperora miara-manapaka aminy i Maksimiano Herkolio (''Maximianus Herculius'') mpiara-miasa aminy (Kaisara aloha, avy eo Aogosto) mpiara-miasa aminy tamin’ ny taona 286. Nifidy Kaisara vaovao ny Aogosto tsirairay, Kaisara izay tompon’ andraikitra tamin’ ny fanampiana azy tao amin’ ny faritra nisy azy ao amin’ ny [[Empira Rômana|Empira]] sy natao handimby ny Aogosto izay nampiany tamin’ ny voalohany. Tamin’ ny 1 Marsa 293 ny jeneraly roa voafidy dia i [[Galerio]] (''Galerius''), nofidin' i Diôkletiano, sy Kônstantio Klôro (''Constantius Chlorus''), nofidin' i Maksimiano. Noho io &quot;[[Tetrarkia]]&quot; (fiarahan' olona efatra mitondra) io dia nanjaka amin' ny ampahefatry ny [[Empira Rômana]] ny emperora tsirairay.

Nanamafy ny sisin-tanin' ny Empira sy niady amin' ny zavatra rehetra nandrahona ny fahefany i Diôkletiano. Resiny ny [[Sarmatiana (vahoaka)|Sarmatiana]] sy ny [[Karpiana (vahoaka)|Karpiana]] nandritra ny ady maharitra maromaro teo anelanelan' ny taona 285 sy 299, resiny koa ny [[Alamàna (vahoaka)|Alamàna]] tamin' ny taona 288 ary ny mpisandoka fitondrana tany [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta]] teo anelanelan' ny taona 297 sy 298. I Galerio, nampian' i Diôkletiano, dia nahomby tamin' ny ady maharitra nifanaovany tamin' ny [[Empira Sasanida|Sasanida]], fahavalon' ny Empira Rômana. Tamin' ny taona 299 dia nataony fahirano ka azony i [[Ktesifôna]] renivohitr' izy ireo. Nitarika fifampiraharahana sady nahazo [[fandriam-pahalemana]] maharitra izy. Nanasaraka sy nanitatra ny sampan-draharaha sivily sy miaramila tao amin' ny Empira i Diôkletiano, ary namaritra indray ny fari-piadidiana ara-pitantanana tao amin' ny Empira, tamin' ny alalan' ny fametrahana governemanta manan-danja sy nanjakan' ny mpiasa birao (biraorôkraty) indrindra tamin' ny tantaran' ny [[Empira Rômana]]. Namorona foibem-pitantanana vaovao ao Nikômedia, tao Mediôlanoma, tao [[Antiôkia]] ary tao Treverisy (''[[Trier]]'' na ''Trêves'' any [[Alemaina]] ankehitriny) izy, akaikin' ny sisin-tanin' ny Empira raha mitaha amin' i [[Rôma Taloha|Rôma]] renivohitra. Niorina amin' ny fironana amin' ny fanjakana tsy refesi-mandidy tamin' ny taonjato faha-3 izy ka nanao ny tenany ho [[Aotôkrasia|aotôkraty]], niakatra ambonin' ny vahoakan' ny Empira rehetra ary nametraka ny fombafomba fanao ao an-dapa sy ny maritrano ôfisialy. Ny fitomboan' ny rafi-pitantanana anaty birao sy ny miaramila, ny ady maharitra maro tsy tapaka ary ny tetik' asa fanorenana dia nampitombo ny fandaniana tao amin' ilay Empira ka nitaky fanavaozana ny [[hetra]] amin' ny ankapobeny. Tamin' ny manodidina ny taona 297, ny hetran' ny empira dia nampanarahina fenitra, natao ara-drariny kokoa, saingy amin' ny tahany ambony kokoa.

Tsy ny fanavaozana rehetra nataon' i Diôkletiano no nahitam-pahombiazana; ohatra, ny &quot;Didin' i  Diôkletiano&quot; (fanavaozana ara-bola tamin' ny taona 301) sy ny fiezahany hisakana ny [[fidangan' ny vidim-piainana]] amin' ny alalan' ny fanaraha-maso ny vidin-javatra dia tsy niteraka an' ilay vokatra nandrasa ka navela haingana. Na dia nahomby aza ny [[tetrarkia]] dia nirodana taorian' ny nialany tamin' ny fitondrana noho ny fitakiana ny fitondrana nifaninanan' i [[Maksentio]] (''Maxentius'') sy i [[Kônstantino I|Kônstantino]] (''Constantinus''), izay zanak' i Maksimiano (''Maximianus'') sy i Kônstantio (''Constantius''). Ny fanenjehana nataon' i Diôkletiano ny Kristiana (taona 303-311), izay fanenjehana ôfisialy farany sy feno rà mandriaka tamin' ny [[kristianisma]], dia tsy namarana ny fiangonana kristiana tao amin' ny Empira Rômana.

Na dia teo aza ny tsy fahombiazan' ny fanavaozana nataon' i Diôkletiano dia nanova tanteraka ny rafitry ny governemantan' ny [[Empira Rômana]] izany ary nanampy tamin' ny fahamarin-toeran' ny Empira, ara-toekarena sy ara-tafika, ka nahatonga an' ilay Empira haharitra nandritra ny taonjato roa hafa, Empira izay saika rava tamin’ ny fahatanoran’ i Diôkletiano. Reraky ny aretina i Diôkletiano ka nandao ny fahefana tamin’ ny 1 Mey 305, ary noho izany dia izy irery no emperora rômanina niala an-tsitrapo. Nisintaka tao an-dapany teo amin’ ny morontsirak’ i [[Dalmatia]] izy. Ity lapany ity no lasa ivon' ny tanànan' i Split any [[Krôasia]] ankehitriny.

== Emperora romanina ==
{|border=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF&quot;
|-align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;DDEEFF&quot;
!nodimbiasany
![[Sary:Vexilloid of the Roman Empire.svg|40px]] [[Empira Rômana|Emperora romanina]] 
!mpandimby
|-align=&quot;center&quot; 
| [[Karinus (emperora)|Karinus]]&lt;br/&gt; 283–285 || [[Diôkletiano]]&lt;br/&gt;  284-305 || [[Maximianus]]&lt;br/&gt; 285/286–305, 307–308, 310&lt;br/&gt; sy [[Galerius]] 293/305–311
|-bgcolor=&quot;#DDEEFF&quot;
|-
|}

[[Sokajy:Emperora romanina]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 312]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 244]]</text>
      <sha1>bk5vl5pgeg6uc55jcm1dgi4az1e5u0y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143206</id>
      <parentid>1143205</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6072" sha1="sigq3ov2yfv13hoz2uumudzfms2r237" xml:space="preserve">[[Sary:Istanbul - Museo archeol. - Diocleziano (284-305 d.C.) - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006 (cropped).jpg|vignette|I Diôkletiano]]
I '''Diôkletiano''', na '''Kaio Aorelio Valerio Diokletiano Aogosto''', dia [[Empira Rômana|emperora rômana]] nanjaka tamin' ny 20 Nôvambra 284 ka hatramin' ny 1 Mey 305. Teraka tamin' ny 22 Desambra 244 tany Dalmatia ary maty tamin' ny 3 Desambra 311/312 izy. Atao hoe '''''Diocletianus''''' na '''''Caius Aurelius Valerius Diocletianus Augustus''''' izy amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]]. ary '''Διοκλητιανός''', / ''Dioklêtanos'' amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]].

Teraka tao amin' ny fianakaviana tsotsotra tao Dalmatia i Diôkletiano. Tafakatra tamin' ny laharan' ny tafika ka lasa kômandin' ny mpitaingin-tsoavalin' ny emperora Karo na Karosy (''Carus'') izy. Taorian' ny nahafatesan' i Karo sy ny zanany lahy Nomeriano (''Numerianus'') nandritra ny ady maharitra tany [[Persia]] na Persa, dia nambara ho emperora izy. Io toerana io dia notakin' i Karino (''Carinus'') zanak' i Karosy sisa velona, ​​saingy resin' i Diôkletiano izy tamin' ny ady tao Margus.

Tamin' ny nandraisany ny fahefana dia namarana ny fahasahiranana lehibe tamin' ny taonjato fahatelo i Diôkletiano. Notendreny ho emperora miara-manapaka aminy i Maksimiano Herkolio (''Maximianus Herculius'') mpiara-miasa aminy (Kaisara aloha, avy eo Aogosto) mpiara-miasa aminy tamin’ ny taona 286. Nifidy Kaisara vaovao ny Aogosto tsirairay, Kaisara izay tompon’ andraikitra tamin’ ny fanampiana azy tao amin’ ny faritra nisy azy ao amin’ ny [[Empira Rômana|Empira]] sy natao handimby ny Aogosto izay nampiany tamin’ ny voalohany. Tamin’ ny 1 Marsa 293 ny jeneraly roa voafidy dia i [[Galerius]]), nofidin' i Diôkletiano, sy Kônstantio Klôro (''Constantius Chlorus''), nofidin' i Maksimiano. Noho io &quot;[[Tetrarkia]]&quot; (fiarahan' olona efatra mitondra) io dia nanjaka amin' ny ampahefatry ny [[Empira Rômana]] ny emperora tsirairay.

Nanamafy ny sisin-tanin' ny Empira sy niady amin' ny zavatra rehetra nandrahona ny fahefany i Diôkletiano. Resiny ny [[Sarmatiana (vahoaka)|Sarmatiana]] sy ny [[Karpiana (vahoaka)|Karpiana]] nandritra ny ady maharitra maromaro teo anelanelan' ny taona 285 sy 299, resiny koa ny [[Alamàna (vahoaka)|Alamàna]] tamin' ny taona 288 ary ny mpisandoka fitondrana tany [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta]] teo anelanelan' ny taona 297 sy 298. I Galerio, nampian' i Diôkletiano, dia nahomby tamin' ny ady maharitra nifanaovany tamin' ny [[Empira Sasanida|Sasanida]], fahavalon' ny Empira Rômana. Tamin' ny taona 299 dia nataony fahirano ka azony i [[Ktesifôna]] renivohitr' izy ireo. Nitarika fifampiraharahana sady nahazo [[fandriam-pahalemana]] maharitra izy. Nanasaraka sy nanitatra ny sampan-draharaha sivily sy miaramila tao amin' ny Empira i Diôkletiano, ary namaritra indray ny fari-piadidiana ara-pitantanana tao amin' ny Empira, tamin' ny alalan' ny fametrahana governemanta manan-danja sy nanjakan' ny mpiasa birao (biraorôkraty) indrindra tamin' ny tantaran' ny [[Empira Rômana]]. Namorona foibem-pitantanana vaovao ao Nikômedia, tao Mediôlanoma, tao [[Antiôkia]] ary tao Treverisy (''[[Trier]]'' na ''Trêves'' any [[Alemaina]] ankehitriny) izy, akaikin' ny sisin-tanin' ny Empira raha mitaha amin' i [[Rôma Taloha|Rôma]] renivohitra. Niorina amin' ny fironana amin' ny fanjakana tsy refesi-mandidy tamin' ny taonjato faha-3 izy ka nanao ny tenany ho [[Aotôkrasia|aotôkraty]], niakatra ambonin' ny vahoakan' ny Empira rehetra ary nametraka ny fombafomba fanao ao an-dapa sy ny maritrano ôfisialy. Ny fitomboan' ny rafi-pitantanana anaty birao sy ny miaramila, ny ady maharitra maro tsy tapaka ary ny tetik' asa fanorenana dia nampitombo ny fandaniana tao amin' ilay Empira ka nitaky fanavaozana ny [[hetra]] amin' ny ankapobeny. Tamin' ny manodidina ny taona 297, ny hetran' ny empira dia nampanarahina fenitra, natao ara-drariny kokoa, saingy amin' ny tahany ambony kokoa.

Tsy ny fanavaozana rehetra nataon' i Diôkletiano no nahitam-pahombiazana; ohatra, ny &quot;Didin' i  Diôkletiano&quot; (fanavaozana ara-bola tamin' ny taona 301) sy ny fiezahany hisakana ny [[fidangan' ny vidim-piainana]] amin' ny alalan' ny fanaraha-maso ny vidin-javatra dia tsy niteraka an' ilay vokatra nandrasa ka navela haingana. Na dia nahomby aza ny [[tetrarkia]] dia nirodana taorian' ny nialany tamin' ny fitondrana noho ny fitakiana ny fitondrana nifaninanan' i [[Maksentio]] (''Maxentius'') sy i [[Kônstantino I|Kônstantino]] (''Constantinus''), izay zanak' i Maksimiano (''Maximianus'') sy i Kônstantio (''Constantius''). Ny fanenjehana nataon' i Diôkletiano ny Kristiana (taona 303-311), izay fanenjehana ôfisialy farany sy feno rà mandriaka tamin' ny [[kristianisma]], dia tsy namarana ny fiangonana kristiana tao amin' ny Empira Rômana.

Na dia teo aza ny tsy fahombiazan' ny fanavaozana nataon' i Diôkletiano dia nanova tanteraka ny rafitry ny governemantan' ny [[Empira Rômana]] izany ary nanampy tamin' ny fahamarin-toeran' ny Empira, ara-toekarena sy ara-tafika, ka nahatonga an' ilay Empira haharitra nandritra ny taonjato roa hafa, Empira izay saika rava tamin’ ny fahatanoran’ i Diôkletiano. Reraky ny aretina i Diôkletiano ka nandao ny fahefana tamin’ ny 1 Mey 305, ary noho izany dia izy irery no emperora rômanina niala an-tsitrapo. Nisintaka tao an-dapany teo amin’ ny morontsirak’ i [[Dalmatia]] izy. Ity lapany ity no lasa ivon' ny tanànan' i Split any [[Krôasia]] ankehitriny.

== Emperora romanina ==
{|border=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF&quot;
|-align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;DDEEFF&quot;
!nodimbiasany
![[Sary:Vexilloid of the Roman Empire.svg|40px]] [[Empira Rômana|Emperora romanina]] 
!mpandimby
|-align=&quot;center&quot; 
| [[Karinus (emperora)|Karinus]]&lt;br/&gt; 283–285 || [[Diôkletiano]]&lt;br/&gt;  284-305 || [[Maximianus]]&lt;br/&gt; 285/286–305, 307–308, 310&lt;br/&gt; sy [[Galerius]] 293/305–311
|-bgcolor=&quot;#DDEEFF&quot;
|-
|}

[[Sokajy:Emperora romanina]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 312]]
[[Sokajy:Maty tamin'ny taona 244]]</text>
      <sha1>sigq3ov2yfv13hoz2uumudzfms2r237</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nikômedia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285175</id>
    <revision>
      <id>1143203</id>
      <parentid>1113092</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1532" sha1="qx6gdnsb4gy08qz72i2jveug5p7p4zd" xml:space="preserve">[[Sary:Nicomedia Aqueduct, Izmit, Turkey (39171950052).jpg|vignette|241x241px|Sisam-paharavan' ny fantsona lakandranon' i Nikômedia ao İzmit]]
I '''Nikômedia''' dia tanàna grika tranainy tany [[Anatôlia|Azia Minora]], renivohitry ny fanjakan' i Bitinia. Any [[Torkia]] no misy azy ankehitriny ary antsoina hoe [[Izmit]]. Amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] izy dia atao hoe Νικομήδεια / ''Nikomedeia''.

Namono tena tany i Hanibala tamin' ny taona 183 tal. J.K.  Teraka tany amin' ny taona 90 taor. J.K. tany ho any ny mpahay tantara atao hoe Arrian. Tamin' ny taona 286 i Nikômedia dia lasa renivohitra atsinanana sy zokiny indrindra tao amin' ny Empira Rômana (nofidin' ny emperora [[Diôkletiano]] izay nanjaka tany atsinanana), sata izay notazonin' ilay tanàna nandritra ny rafitra nisy [[Tetrarkia]] (taona 293–324).

Nifarana tamin' ny ady tao Krisôpôlisy (Üsküdar) ilay Tetrarkia tamin’ ny tana 324, rehefa nandresy an’ i Likinio i Kônstantino ary lasa mpanjaka tokana. Tamin' ny tana 330 i Kônstantino dia nifidy ho azy i [[Bizantioma]] teo akaiky teo (izay nantsoina hoe [[Kônstantinôpôlisy]], [[Istanbul]] ankehitriny) ho renivohitra vaovaon' ny [[Empira Rômana]].

Nampidirina tao amin' ny [[Empira Ôtômana]] ilay tanàna tamin' ny fandresen' ny soltana Orhan Gazi  ny [[Empira Bizantina]]. Ny Bizantina dia nandresy ka naka azy indray taorian' ny ady tao Ankara,  nefa lasan' ny ny Ôtômana tanteraka izy tamin' ny taona 1419.

==jereo koa==
*[[Izmit]]


[[Sokajy:Tanàna ao Grisy]]</text>
      <sha1>qx6gdnsb4gy08qz72i2jveug5p7p4zd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143204</id>
      <parentid>1143203</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1535" sha1="9383pg9egt5mdvtb3qj0klhfi2s8ssd" xml:space="preserve">[[Sary:Nicomedia Aqueduct, Izmit, Turkey (39171950052).jpg|vignette|241x241px|Sisam-paharavan' ny fantsona lakandranon' i Nikômedia ao İzmit]]
I '''Nikômedia''' dia tanàna grika tranainy tany [[Anatôlia|Azia Minora]], renivohitry ny fanjakan' i Bitinia. Any [[Torkia]] no misy azy ankehitriny ary antsoina hoe [[Izmit]]. Amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] izy dia atao hoe Νικομήδεια / ''Nikomedeia''.

Namono tena tany i Hanibala tamin' ny taona 183 tal. J.K.  Teraka tany amin' ny taona 90 taor. J.K. tany ho any ny mpahay tantara atao hoe Arrian. Tamin' ny taona 286 i Nikômedia dia lasa renivohitra atsinanana sy zokiny indrindra tao amin' ny Empira Rômana (nofidin' ny emperora [[Diôkletiano]] izay nanjaka tany atsinanana), sata izay notazonin' ilay tanàna nandritra ny rafitra nisy [[Tetrarkia]] (taona 293–324).

Nifarana tamin' ny ady tao Krisôpôlisy (Üsküdar) ilay Tetrarkia tamin’ ny tana 324, rehefa nandresy an’ i Likinio i Kônstantino ary lasa mpanjaka tokana. Tamin' ny tana 330 i Kônstantino dia nifidy ho azy i [[Bizantioma]] teo akaiky teo (izay nantsoina hoe [[Kônstantinôpôlisy]] (= [[Istanbul]]) ankehitriny) ho renivohitra vaovaon' ny [[Empira Rômana]].

Nampidirina tao amin' ny [[Empira Ôtômana]] ilay tanàna tamin' ny fandresen' ny soltana Orhan Gazi  ny [[Empira Bizantina]]. Ny Bizantina dia nandresy ka naka azy indray taorian' ny ady tao Ankara,  nefa lasan' ny ny Ôtômana tanteraka izy tamin' ny taona 1419.

==jereo koa==
*[[Izmit]]


[[Sokajy:Tanàna ao Grisy]]</text>
      <sha1>9383pg9egt5mdvtb3qj0klhfi2s8ssd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143207</id>
      <parentid>1143204</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1460" sha1="h1yb1kgzi38g7h2a3i9xlp74ynj9x4x" xml:space="preserve">[[Sary:Karte Nikomedia.png|vignette|241x241px| Nikômedia ao İzmit]]
I '''Nikômedia''' dia tanàna grika tranainy tany [[Anatôlia|Azia Minora]], renivohitry ny fanjakan' i Bitinia. Any [[Torkia]] no misy azy ankehitriny ary antsoina hoe [[Izmit]]. Amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] izy dia atao hoe Νικομήδεια / ''Nikomedeia''.

Namono tena tany i Hanibala tamin' ny taona 183 tal. J.K.  Teraka tany amin' ny taona 90 taor. J.K. tany ho any ny mpahay tantara atao hoe Arrian. Tamin' ny taona 286 i Nikômedia dia lasa renivohitra atsinanana sy zokiny indrindra tao amin' ny Empira Rômana (nofidin' ny emperora [[Diôkletiano]] izay nanjaka tany atsinanana), sata izay notazonin' ilay tanàna nandritra ny rafitra nisy [[Tetrarkia]] (taona 293–324).

Nifarana tamin' ny ady tao Krisôpôlisy (Üsküdar) ilay Tetrarkia tamin’ ny tana 324, rehefa nandresy an’ i Likinio i Kônstantino ary lasa mpanjaka tokana. Tamin' ny tana 330 i Kônstantino dia nifidy ho azy i [[Bizantioma]] teo akaiky teo (izay nantsoina hoe [[Kônstantinôpôlisy]] (= [[Istanbul]]) ankehitriny) ho renivohitra vaovaon' ny [[Empira Rômana]].

Nampidirina tao amin' ny [[Empira Ôtômana]] ilay tanàna tamin' ny fandresen' ny soltana Orhan Gazi  ny [[Empira Bizantina]]. Ny Bizantina dia nandresy ka naka azy indray taorian' ny ady tao Ankara,  nefa lasan' ny ny Ôtômana tanteraka izy tamin' ny taona 1419.

==jereo koa==
*[[Izmit]]


[[Sokajy:Tanàna ao Grisy]]</text>
      <sha1>h1yb1kgzi38g7h2a3i9xlp74ynj9x4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143208</id>
      <parentid>1143207</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="mjc2grap451u7dc0wjtjneejiwkk5j1" xml:space="preserve">[[Sary:Karte Nikomedia.png|vignette|241x241px| Nikômedia ao İzmit]]
I '''Nikômedia''' dia tanàna grika tranainy tany [[Anatôlia|Azia Minora]], renivohitry ny fanjakan' i Bitinia. Any [[Torkia]] no misy azy ankehitriny ary antsoina hoe [[Izmit]]. Amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] izy dia atao hoe Νικομήδεια / ''Nikomedeia''.

Namono tena tany i Hanibala tamin' ny taona 183 tal. J.K.  Teraka tany amin' ny taona 90 taor. J.K. tany ho any ny mpahay tantara atao hoe Arrian. Tamin' ny taona 286 i Nikômedia dia lasa renivohitra atsinanana sy zokiny indrindra tao amin' ny Empira Rômana (nofidin' ny emperora [[Diôkletiano]] izay nanjaka tany atsinanana), sata izay notazonin' ilay tanàna nandritra ny rafitra nisy [[Tetrarkia]] (taona 293–324).

Nifarana tamin' ny ady tao Krisôpôlisy (Üsküdar) ilay Tetrarkia tamin’ ny tana 324, rehefa nandresy an’ i Likinio i Kônstantino ary lasa mpanjaka tokana. Tamin' ny tana 330 i Kônstantino dia nifidy ho azy i [[Bizantioma]] teo akaiky teo (izay nantsoina hoe [[Kônstantinôpôlisy]] (= [[Istanbul]]) ankehitriny) ho renivohitra vaovaon' ny [[Empira Rômana]].

Nampidirina tao amin' ny [[Empira Ôtômana]] ilay tanàna tamin' ny fandresen' ny soltana Orhan Gazi  ny [[Empira Bizantina]]. Ny Bizantina dia nandresy ka naka azy indray taorian' ny ady tao Ankara,  nefa lasan' ny ny Ôtômana tanteraka izy tamin' ny taona 1419.

==jereo koa==
*[[Izmit]]

[[Sokajy:Tanàna ao Torkia]]
[[Sokajy:Tanàna ao Grisy]]</text>
      <sha1>mjc2grap451u7dc0wjtjneejiwkk5j1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143209</id>
      <parentid>1143208</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1638" sha1="370trz2xctmip3o1m22b1il8jhetnfh" xml:space="preserve">[[Sary:Karte Nikomedia.png|vignette|241x241px| Nikômedia ao İzmit]]
[[Sary:Nicomedia Aqueduct, Izmit, Turkey (39171950052).jpg|vignette|241x241px|left|Sisam-paharavan' ny fantsona lakandranon' i Nikômedia ao İzmit]]
I '''Nikômedia''' dia tanàna grika tranainy tany [[Anatôlia|Azia Minora]], renivohitry ny fanjakan' i Bitinia. Any [[Torkia]] no misy azy ankehitriny ary antsoina hoe [[Izmit]]. Amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] izy dia atao hoe Νικομήδεια / ''Nikomedeia''.

Namono tena tany i Hanibala tamin' ny taona 183 tal. J.K.  Teraka tany amin' ny taona 90 taor. J.K. tany ho any ny mpahay tantara atao hoe Arrian. Tamin' ny taona 286 i Nikômedia dia lasa renivohitra atsinanana sy zokiny indrindra tao amin' ny Empira Rômana (nofidin' ny emperora [[Diôkletiano]] izay nanjaka tany atsinanana), sata izay notazonin' ilay tanàna nandritra ny rafitra nisy [[Tetrarkia]] (taona 293–324).

Nifarana tamin' ny ady tao Krisôpôlisy (Üsküdar) ilay Tetrarkia tamin’ ny tana 324, rehefa nandresy an’ i Likinio i Kônstantino ary lasa mpanjaka tokana. Tamin' ny tana 330 i Kônstantino dia nifidy ho azy i [[Bizantioma]] teo akaiky teo (izay nantsoina hoe [[Kônstantinôpôlisy]] (= [[Istanbul]]) ankehitriny) ho renivohitra vaovaon' ny [[Empira Rômana]].

Nampidirina tao amin' ny [[Empira Ôtômana]] ilay tanàna tamin' ny fandresen' ny soltana Orhan Gazi  ny [[Empira Bizantina]]. Ny Bizantina dia nandresy ka naka azy indray taorian' ny ady tao Ankara,  nefa lasan' ny ny Ôtômana tanteraka izy tamin' ny taona 1419.

==jereo koa==
*[[Izmit]]

[[Sokajy:Tanàna ao Torkia]]
[[Sokajy:Tanàna ao Grisy]]</text>
      <sha1>370trz2xctmip3o1m22b1il8jhetnfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143210</id>
      <parentid>1143209</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1641" sha1="30odu9ixp71sq6bu03prajyudmpbw0q" xml:space="preserve">[[Sary:Karte Nikomedia.png|vignette|241x241px| Nikômedia ao [[Izmit]]]]
[[Sary:Nicomedia Aqueduct, Izmit, Turkey (39171950052).jpg|vignette|241x241px|left|Sisam-paharavan' ny fantsona lakandranon' i Nikômedia ao İzmit]]
I '''Nikômedia''' dia tanàna grika tranainy tany [[Anatôlia|Azia Minora]], renivohitry ny fanjakan' i Bitinia. Any [[Torkia]] no misy azy ankehitriny ary antsoina hoe [[Izmit]]. Amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] izy dia atao hoe Νικομήδεια / ''Nikomedeia''.

Namono tena tany i Hanibala tamin' ny taona 183 tal. J.K.  Teraka tany amin' ny taona 90 taor. J.K. tany ho any ny mpahay tantara atao hoe Arrian. Tamin' ny taona 286 i Nikômedia dia lasa renivohitra atsinanana sy zokiny indrindra tao amin' ny Empira Rômana (nofidin' ny emperora [[Diôkletiano]] izay nanjaka tany atsinanana), sata izay notazonin' ilay tanàna nandritra ny rafitra nisy [[Tetrarkia]] (taona 293–324).

Nifarana tamin' ny ady tao Krisôpôlisy (Üsküdar) ilay Tetrarkia tamin’ ny tana 324, rehefa nandresy an’ i Likinio i Kônstantino ary lasa mpanjaka tokana. Tamin' ny tana 330 i Kônstantino dia nifidy ho azy i [[Bizantioma]] teo akaiky teo (izay nantsoina hoe [[Kônstantinôpôlisy]] (= [[Istanbul]]) ankehitriny) ho renivohitra vaovaon' ny [[Empira Rômana]].

Nampidirina tao amin' ny [[Empira Ôtômana]] ilay tanàna tamin' ny fandresen' ny soltana Orhan Gazi  ny [[Empira Bizantina]]. Ny Bizantina dia nandresy ka naka azy indray taorian' ny ady tao Ankara,  nefa lasan' ny ny Ôtômana tanteraka izy tamin' ny taona 1419.

==jereo koa==
*[[Izmit]]

[[Sokajy:Tanàna ao Torkia]]
[[Sokajy:Tanàna ao Grisy]]</text>
      <sha1>30odu9ixp71sq6bu03prajyudmpbw0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143211</id>
      <parentid>1143210</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1641" sha1="ga02zf24lbltx5grchklyg1w79me9yb" xml:space="preserve">[[Sary:Karte Nikomedia.png|vignette|241x241px| Nikômedia na [[Izmit]]]]
[[Sary:Nicomedia Aqueduct, Izmit, Turkey (39171950052).jpg|vignette|241x241px|left|Sisam-paharavan' ny fantsona lakandranon' i Nikômedia ao İzmit]]
I '''Nikômedia''' dia tanàna grika tranainy tany [[Anatôlia|Azia Minora]], renivohitry ny fanjakan' i Bitinia. Any [[Torkia]] no misy azy ankehitriny ary antsoina hoe [[Izmit]]. Amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] izy dia atao hoe Νικομήδεια / ''Nikomedeia''.

Namono tena tany i Hanibala tamin' ny taona 183 tal. J.K.  Teraka tany amin' ny taona 90 taor. J.K. tany ho any ny mpahay tantara atao hoe Arrian. Tamin' ny taona 286 i Nikômedia dia lasa renivohitra atsinanana sy zokiny indrindra tao amin' ny Empira Rômana (nofidin' ny emperora [[Diôkletiano]] izay nanjaka tany atsinanana), sata izay notazonin' ilay tanàna nandritra ny rafitra nisy [[Tetrarkia]] (taona 293–324).

Nifarana tamin' ny ady tao Krisôpôlisy (Üsküdar) ilay Tetrarkia tamin’ ny tana 324, rehefa nandresy an’ i Likinio i Kônstantino ary lasa mpanjaka tokana. Tamin' ny tana 330 i Kônstantino dia nifidy ho azy i [[Bizantioma]] teo akaiky teo (izay nantsoina hoe [[Kônstantinôpôlisy]] (= [[Istanbul]]) ankehitriny) ho renivohitra vaovaon' ny [[Empira Rômana]].

Nampidirina tao amin' ny [[Empira Ôtômana]] ilay tanàna tamin' ny fandresen' ny soltana Orhan Gazi  ny [[Empira Bizantina]]. Ny Bizantina dia nandresy ka naka azy indray taorian' ny ady tao Ankara,  nefa lasan' ny ny Ôtômana tanteraka izy tamin' ny taona 1419.

==jereo koa==
*[[Izmit]]

[[Sokajy:Tanàna ao Torkia]]
[[Sokajy:Tanàna ao Grisy]]</text>
      <sha1>ga02zf24lbltx5grchklyg1w79me9yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Melitopol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286368</id>
    <revision>
      <id>1143250</id>
      <parentid>1097394</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="801" sha1="hbkz25xhna3thcqq9ury1hvze6ku23b" xml:space="preserve">{{Coord|46|50|N|35|22|E}}
{{infobox tanàna
|tanàna=Melitopol
|firenena= {{Okraina}}
|isam-ponina=148.851
|velarantany=49.66
|ben'ny tanàna=
|sary=Melitopol.jpg
}}
[[File:Митинг в Мелитополе.jpg|thumb|left|Khohol Putin ao Melitopol]]
[[Sary:Flag Map Of Melitopol (Ukraine).png|thumb|left|Melitopol (Ukraine)]]
I '''Melitopol''' dia tanàna any atsimo amin' i {{Okraina}}, ary 60 km eo ho eo avaratry ny [[Ranomasin'i Azov]]. Ny isan' ny mponina tao Melitopol dia 148.851 tamin' ny taona 2022.

== Jereo Koa==
* [[Okraina]]
Tanàna hafa any Okraina: [[Chernobyl]], [[Cherson]], [[Donetsk]], [[Kharkiv]], [[Lugansk]] [[Melitopol]], [[Odessa]], [[Sevastopol]], [[Zaporizhia]]

{{reflist}}
{{commonscat}}
{{Tanàna Okraina}}
[[Sokajy:Tanàna ao Okraina]]
[[Sokajy:Kaominina ao Okraina]]</text>
      <sha1>hbkz25xhna3thcqq9ury1hvze6ku23b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Okrainiana (vahoaka)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287897</id>
    <revision>
      <id>1143233</id>
      <parentid>1081865</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3128" sha1="5ic8c87dkimqjdv37xloje7pemlonid" xml:space="preserve">[[Sary:Ukrainians en.svg|vignette|262x262px|Ny Okrainiana sy ny vahoaka hafa manodidina azy]]
Ny '''Okrainiana''' dia vahoakam-pirenena sy vondrom-poko teratanin' i [[Okraina]]. Ny fiteny okrainiana no fitenin-drazany, ary manaraka ny [[Fiangonana ôrtôdôksa atsinanana|Fiangonana Ôrtôdôksa Atsinanana]] ny ankamaroany. Amin' ny fitambaran' ny mponina, ny Okrainiana no vondrom-poko [[Slava (vahoaka)|slava]] faharoa lehibe indrindra aorian' ny [[Rosiana (vahoaka)|Rosiana]]. Amin' ny teny okrainiana dia atao hoe українці / ''ukraintsi''.

Ara-tantara dia teo ambany fitondran' ny fanjakana isan-karazany ny Okrainiana, ka nomen' ny mpitondra azy ireo anarana isan-karazany. Ao anatin' ny fizaràn-tanin' ny Repoblika Pôlôney-Litoaniana, ny Fanjakan' i Habsburg, ny Empira Aotrisiana, ary avy eo i Aotrisy-Hôngria, ny vahoaka slava tatsinanana nonina ao amin' ny faritra misy an' i Okraina ankehitriny dia fantatra amin' ny anarana hoe [[Roteniana]] na Rotena, izay manondro ny faritanin' i Rotenia (''Ruthenia''); ny Okrainiana monina eo ambany fitondran' ny [[Empira Rosiana]] dia fantatra amin' ny anarana hoe Rosiana Kely, nomena avy amin' ny anaran' ny tanin' i Rosia Kely (amin' ny [[Fiteny rosiana|teny rosiana]] : Малороссия ''/ Malorossiya'' na Малая Россия ''/ Malaya Rossiya'').

Ny anaram-poko hoa Okrainiana, izay teny mifandray amin' ny Kôsaka Hetmanata, dia noraisina taorian' ny Fifohazana nasiônaly okrainiana. Ny fifandraisan' izy ireo amin' ny [[Kôzàka (vahoaka)|Kôsaka]] dia notsindriana matetika, ohatra amin' ny hiram-pirenena okrainiana. Antsoina hoe Okrainiana ihany koa ny olom-pirenen' i Okraina na inona na inona fiaviany ara-poko. Ankehitriny izy ireo dia miisa eo anelanelan' ny 37&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 sy 40&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 maneran-tany.

== Fitsinjarana ara-jeôgrafia ==
Ny ankamaroan' ny vahoaka okrainiana (amin' ny hevitr' io teny io ara-poko) dia monina ao Okraina izay ahitana ny telo ampahefany. Any ivelan' i Okraina, ny any am-pielezana okrainiana dia mifantoka indrindra any [[Rosia]] ny Okrainiana misy mponina 1,9 tapitrisa. Ankehitriny, olom-pirenena rosiana maro no manana fiaviana okrainiana.

Araka ny petra-kevitra sasany dia efa ho 2,1 tapitrisa ny olona manam-piaviabna okrainiana any [[Amerika Avaratra]] (1,2 tapitrisa any [[Kanada]] ary 890&amp;nbsp;000 any [[Etazonia]]). Okrainiana maro koa no monina any [[Brezila]] (500&amp;nbsp;000), any [[Môldavia]] (375&amp;nbsp;000), any [[Kazakstàna|Kazakstana]] (333&amp;nbsp;000 eo ho eo), any [[Pôlônia]] (tombanana eo anelanelan' ny 300&amp;nbsp;000 sy 400&amp;nbsp;000), [[Arjentina|Arzentina]] (300&amp;nbsp;000), [[Bielôrosia|Belôrosia]] (eo anelanelan' ny 250&amp;nbsp;000 sy 300&amp;nbsp;000), [[Pôrtogaly]] (100&amp;nbsp;000), [[Romania]] (eo anelanelan' ny 60&amp;nbsp;000 sy 90&amp;nbsp;000) ary [[Slôvakia]] (55&amp;nbsp;000). Misy koa diaspôra okrainiana any amin' ny [[Fanjakana Mitambatra]], any  [[Aostralia]], any [[Alemaina]], any [[Letônia|Letonia]], any [[Soisa]], any [[Aotrisy]], any [[Italia]], any [[Irlanda|Irlandy]], any [[Soeda]] ary any [[Iogôslavia]] teo aloha.


[[Sokajy:Okraina]]
[[Sokajy:vahoaka]]</text>
      <sha1>5ic8c87dkimqjdv37xloje7pemlonid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpilalao baolina kitra okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>288631</id>
    <revision>
      <id>1143236</id>
      <parentid>1083500</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="cu9oslce32c5d10q9feqq2zqqujy8f1" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpanao fanatanjahan-tena okrainiana]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra]]</text>
      <sha1>cu9oslce32c5d10q9feqq2zqqujy8f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Hannover 96</title>
    <ns>14</ns>
    <id>288940</id>
    <revision>
      <id>1143108</id>
      <parentid>1085822</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="r75pk6jnnvg4llg8cv56dybo7if9cwy" xml:space="preserve">[[Sokajy:Klioba baolina kitra ao Alemaina‎]]
[[Sokajy:Hannover‎]]
[[Sokajy:Bundesliga]]</text>
      <sha1>r75pk6jnnvg4llg8cv56dybo7if9cwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanao politika romaniana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>289428</id>
    <revision>
      <id>1143187</id>
      <parentid>1088883</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="043dx4cjpa69lpn2k2ryifefvkxtg1j" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpanao politika]]
[[Sokajy:Mpanao romaniana]]</text>
      <sha1>043dx4cjpa69lpn2k2ryifefvkxtg1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Empira Mpanjanaka Neerlandey</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290040</id>
    <revision>
      <id>1143170</id>
      <parentid>1124855</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T18:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4421" sha1="14usyh0yg4foe45eak8l3zbwfqs7zu3" xml:space="preserve">[[Sary:DutchEmpire4.png|vignette|428x428px|Sarintany tsy manaja fotoana maneho ny tany nozanahin' ny Faritany Mitambatr' i Nederlandy.]]
Ny '''Empira Mpanjanaka Neerlandey''' dia ahitana fizaràn-tany ampitan-dranomasina sy toeram-barotra nofehezin' ny kômpania neerlandey misy fifanekena voasoratra — indrindra ny ''Vereenigde Oostindische Compagnie'' (Kôpania Nerlandein' i India Atsinanana) sy ny ''Geoctrooieerde Westindische Compagnie'' (Kôpania Nerlandein' i India Andrefana) — avy eo nofehezin' ny Repoblikan' ny Faritany Fito Mitambatr' i Nederlandy (''Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden'') (1581–1795), ary taty aoriana nofehezin' ny [[Nederlandy|Fanjakan' i Nederlandy]] ankehitriny taorian' ny taona 1815.

Tamin' ny fahatongavan' i &lt;u&gt;Jan van Riebeeck&lt;/u&gt; tao amin' ny &lt;u&gt;Cape of Good Hope&lt;/u&gt; (ao [[Afrika Atsimo]]) tamin' ny taona 1652, dia nanana faritany zanatany tany amin' ny ilany atsinanan' i [[Amerika Avaratra]], tany [[Karaîba|Karaiba]], tany [[Amerika Atsimo]] ([[Sorinama|Sorinamy]] sy [[Brezila]]), taty [[Afrika]] (tao amin' ny Gold Coast sy tao Cape), tany amin' ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Zana-kôntinenta Indiana]], tany [[Srilanka]], tany [[Indônezia]] ary tany [[Taioàna|Taioana]], ilay empira. Izy io koa dia nanofa tany vaovao tany [[Aostralia]] sy tany [[Zelandy Vaovao]].

Ity empira ity rafitra niorina amin' ny varotra tamin' ny voalohany izay nahazo hery indrindra tamin' ny orinasa mpisahana raharaham-barotra sy tamin' ny fifehezana ny lalan-tsambo iraisam-pirenena amin' ny alalan' ny toerana stratejika, fa tsy avy amin' ny fanitaran-tany.

Satria matetika tsy manana renivola na mpiasa ho an' ny hetsika goavana ny kôpaniam-barotra madinika eorôpeana, dia nanofa fikambanana lehibe kokoa ny parlemantan' ny Fanjakan' i Nederlandy (atao amin' ny teny neerlandey hoe ''Staten-Generaal'') — dia ny Kôpania Nerlandein' i India Atsinanana sy ny Kôpania Nerlandein' i India Andrefana — tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-17, izay nifototra tamin' ny môdelin' i [[Angletera]] izay nivoatra miadana taonjato iray talohan' izay. Nandray anjara betsaka tamin' ny revôlisiôna ara-barotra sy tamin' ny firoboroboana ara-kolontsaina tany Nederlandy tamin' ny taonjato faha-17 ny fanjakazakan' ny orinasa mmaro tamin' ny raharaham-barotra eran-tany, fantatra amin' ny anarana hoe Andro Volamena Neerlandey (neerlandey: ''Gouden Eeuw'').

Teo am-pitadiavana lalam-barotra vaovao teo anelanelan' i [[Azia]] sy [[Eorôpa]] dia nikaroka sy nanofa faritra lavitra toa an' i [[Aostralia]], i [[Zelandy Vaovao]], i [[Tasmania]], ary ny ampahany amin' ny morontsiraka atsinanan' i [[Amerika Avaratra]], ny mpandeha an-tsambo neerlandey. Nandritra ny fampandrosoana voalohany ny indostria tany Eorôpa dia nahazo 50&amp;nbsp;% amin' ny [[Lamba (akora)|lamba]] sy 80&amp;nbsp;% amin' ny [[landy]] nohafarana avy any amin' ny [[Empira Môgôly|Empira Mogaly]] (na [[Empira Môgôly]]) ao India ilay empira, indrindra avy amin' ny faritra mandroso indrindra fantatra amin' ny anarana hoe Bengal Subah.

Tamin' ny taonjato faha-18 dia nanomboka nihena hery ny Empira Mpanjanaka Neerlandey noho ny fahasahiranany nateraky ny &lt;u&gt;Ady Anglô-Neerlandey fahefatra&lt;/u&gt; tamin' ny taona 1780-1784, izay namoizan' ny &lt;u&gt;Repoblika Neerlandey&lt;/u&gt; amin' ny ampahany ny zanataniny (&quot;fananany&quot;) sy namoizany ny ampihimamba ara-barotra izay lasan' ny &lt;u&gt;[[Empira Mpanjanaka Britanika]]&lt;/u&gt; sy ny [[Empira Mpanjanaka Frantsay]], miaraka amin' ny fandresen' ny Kômpania Britanikan' i India Atsinanana ([[Fiteny anglisy|anglisy]]: ''British East India Company'') an' i Mughal Bengal tamin' ny ady tao Plassey. Na izany aza dia tafavoaka velona hatramin' ny fahatongan' ny fanafoanana ny fanjanahantany maneran-tany taorian' ny [[Ady Lehibe Faharoa]] ny ampahany be amin' ilay empira, dia i &lt;u&gt;India Atsinanana sy i Goiana Neerlandey&lt;/u&gt; izany. Fizaràn-tany zanatany telo taloha tany amin' ny [[Antilia|Vondronosy Antilia]] manodidina ny [[Ranomasina Karaîba|Ranomasina Karaiba]] — i [[Aruba]] sy i [[Curaçao]] ary i Sint Maarten — no mbola mijanona ho firenena mandrafitra ny Fanjakan' i Nederlandy.

== Jereo koa ==

* [[Empira]]
* [[Fanjanahantany]]
* [[Zanatany]]

* [[Empira Mpanjanaka Frantsay]]

* [[Empira Mpanjanaka Britanika]]

* [[Empira Mpanjanaka Pôrtogey]]

* [[Empira Mpanjanaka Espaniôla]]
* [[Empira Mpanjanaka Belza]]
* [[Nederlandy]]
[[Sokajy:Tantaran'i Nederlandy]]</text>
      <sha1>14usyh0yg4foe45eak8l3zbwfqs7zu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Likaônia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291253</id>
    <revision>
      <id>1143214</id>
      <parentid>1097291</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="918" sha1="1llypkj1f0so196xno7vd577yaf4ulf" xml:space="preserve">[[Sary:Carte Lycaonie.png|vignette|301x301px|Sarintany maneho ny faritra misy an' i Lokaônia ao [[Anatôlia|Azia Minora]] (amin' ny teny frantsay)]]
I '''Likaônia''' dia faritra ara-tantara tany [[Anatôlia|Azia Minora]], voafaritr' i [[Kapadôkia]] ao avaratra-atsinanana, i [[Galatia]] ao avaratra, i [[Frigia]] any avaratra-andrefana, i Isaria ao andrefana, ary i [[Kilikia]] ao atsimo-atsinanana. I Ikôniôna na Ikônioma no renivohiny, izay atao hoe ''Konya'' ankehitriny. Tanàna roa hafa any Likaônia i Listra sy i Derbe.

== Ny anarany ==
Ny anarana hoe ''Likaônia'' dia hita ao amin' ny loharanon-kevitra mifandray amin' ny diabe fanafihana nataon' i Kirôsy Zanany. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe ''Λυκαωνία'' = ''Lykaônia'' dia midika hoe &quot;tanin' ny amboadia&quot; na &quot;tanin' ny lopa&quot;. Amin' ny Grika dia an' i Frigia Lehibe io fizaràn-tany io.

==Jereo koa ==
[[Sokaky:Jeografian'i Torkia]]</text>
      <sha1>1llypkj1f0so196xno7vd577yaf4ulf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143215</id>
      <parentid>1143214</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="918" sha1="62ncwrsas58q9taui9yia63rp0c2277" xml:space="preserve">[[Sary:Carte Lycaonie.png|vignette|301x301px|Sarintany maneho ny faritra misy an' i Lokaônia ao [[Anatôlia|Azia Minora]] (amin' ny teny frantsay)]]
I '''Likaônia''' dia faritra ara-tantara tany [[Anatôlia|Azia Minora]], voafaritr' i [[Kapadôkia]] ao avaratra-atsinanana, i [[Galatia]] ao avaratra, i [[Frigia]] any avaratra-andrefana, i Isaria ao andrefana, ary i [[Kilikia]] ao atsimo-atsinanana. I Ikôniôna na Ikônioma no renivohiny, izay atao hoe ''Konya'' ankehitriny. Tanàna roa hafa any Likaônia i Listra sy i Derbe.

== Ny anarany ==
Ny anarana hoe ''Likaônia'' dia hita ao amin' ny loharanon-kevitra mifandray amin' ny diabe fanafihana nataon' i Kirôsy Zanany. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe ''Λυκαωνία'' = ''Lykaônia'' dia midika hoe &quot;tanin' ny amboadia&quot; na &quot;tanin' ny lopa&quot;. Amin' ny Grika dia an' i Frigia Lehibe io fizaràn-tany io.

==Jereo koa ==
[[Sokajy:Jeografian'i Torkia]]</text>
      <sha1>62ncwrsas58q9taui9yia63rp0c2277</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Euphorbia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292011</id>
    <revision>
      <id>1143245</id>
      <parentid>1130856</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1143245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11619" sha1="knyn7ewgv4w9c6psi5gw7micq2upmh9" xml:space="preserve">[[Sary:Euphorbia cooperi, Malelanehek.jpg|vignette|350x350px|''Euphorbia confinalis'']][[Sary:Euphorbia dendroides kz04.jpg|vignette|230x230px| ''Euphorbia dendroides'']]
[[Sary:Euphorbia February 2008-2.jpg|vignette|214x214px|''Euphorbia serrata'']]
Ny '''''Euphorbia''''' dia antokon-[[Angiospermae|javamaniry mamony]], [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Euphorbiaceae]]''. Manana [[Vondrombony|vondrom-bony]] miavaka izy ireo, toetra itovian' ny ''Euphorbia'' amin' ny antokon-javamairy akaiky azy vitsivitsy ihany. Tahaka ny antoko rehetra ao amin' ny ''Euphorbiaceae'', izy ireo dia zavamaniry misy poizina, misy [[lateksa]] (ranoka toa ronono) izay mety hampalailay na hampangirifiry be indraindray. Miseho amin' ny endrika maro samihafa ity antoko ity, ahitana karazana misy rantsana miboridana sy kely na manify sy raviny mivelatra sy mitombo haingana (zanak' antoko ''[[Esula]]'' sy ''[[Chamaesyce]]''). Ny hafa, mifanohitra amin' izany, dia misy [[Ranon-javamaniry|ranony]] betsaka sy matevin-dravina, mitovy amin' ny ''[[Cactaceae]]'', manana ravina kely dia kely sy tsilo mafy na tsia (zanak' antoko ''[[Athymalus]]'' (na ''[[Rhizanthium]]'' taloha sy zanak' antoko ''Euphorbia'' hafa). Mety hiseho amin' ny endrika [[zavamaniry ahitra]] na [[hazobotry]] na [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] izy ireo arakaraka ny karazana. Misy karazana miisa 2&amp;nbsp;000 ity vondron-karazana ity.

== Karazana ==

=== Karazana notsongaina ===
[[Sary:Euphorbia obesa (38235247826).jpg|vignette|222x222px|''Euphorbia obesa'']]
[[Sary:Euphorbia caput-medusae 01.JPG|vignette|220x220px|''Euphorbia caput-medusae'']]
[[Sary:Euphorbia resinifera.jpg|vignette|289x289px|''Euphorbia resinifera'']]Indreto misy karazana ''Euphorbia'' miavaka:

* ''Euphorbia abdelkuri'' Vierh.
* ''Euphorbia abyssinica'' J.F.Gmel.
* ''Euphorbia ammak'' Schweinf.
* ''Euphorbia antiquorum'' L.
* ''Euphorbia caducifolia'' Haines
* ''Euphorbia caput-medusae'' L.
* ''Euphorbia decaryi'' Guillaumin
* ''Euphorbia echinus'' Hook.f. &amp; Coss.
* ''Euphorbia esula'' L.
* ''Euphorbia francoisii'' Leandri
* ''Euphorbia grandicornis'' Blanco
* ''Euphorbia heterophylla'' L.
* ''Euphorbia hirta'' L.
* ''Euphorbia horrida'' Boiss.
* ''Euphorbia humifusa'' Willd. ex Schltdl.
* ''Euphorbia ingens'' E.Mey. ex Boiss.
* ''Euphorbia lactea'' Haw.
* ''Euphorbia lathyris'' L.
* ''Euphorbia mellifera'' Aiton
* ''Euphorbia milii'' Des Moul.
* ''Euphorbia nicaeensis'' All.
* ''Euphorbia obesa'' Hook.f.
* ''Euphorbia officinarum'' L.
* ''Euphorbia parviflora'' L.
* ''Euphorbia piscidermis'' Marn.-Lap.
* ''Euphorbia pulcherrima'' Willd. ex Klotzsch
* ''Euphorbia resinifera'' O.Berg
* ''Euphorbia royleana'' Boiss.
* ''Euphorbia stenoclada'' Baill.
* ''Euphorbia tirucalli'' L.
* ''Euphorbia virosa'' Willd.

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
[[Sary:Detailaufnahme Weihnachtsstern - groß.jpg|vignette|Zavamaniry [[Madagasikara (zavamaniry)|madagasikara]] (''Euphorbia pulcherrima'')|209x209px]]
[[Sary:Starr 080604-5935 Chamaesyce hirta.jpg|vignette|211x211px|[[Euphorbia hirta|''Euphorbia'' ''hirta'']]]]
Eto [[Madagasikara]], be dia be ny karazana ao amin' ny ''Euphorbia'', izay miisa 150 hatramin' ny 170 eo ho eo, ary tsy fahita afa-tsy eto amin' ny Nosy ny ankamaroany. Maro ny karazana nefa vitsy ny anarana malagasy anondroana azy ireo: ohatra, ny hoe &quot;famata&quot; dia manondro karazana fito fara fahavitsiny ([[Euphorbia alluaudii|''Euphorbia'' ''alluaudii'']]'', [[Euphorbia decorsei]], [[Euphorbia enterophora]], [[Euphorbia laro]], [[Euphorbia stenoclada]], [[Euphorbia tetraptera]]'' ary [[Euphorbia tirucalli|''Euphorbia'' ''tirucalli'']]); ny hoe &quot;matahotrantsy&quot; manondro karazana telo fara fahavitsny ([[Euphorbia bakeriana|''Euphorbia'' ''bakeriana'']]'', [[Euphorbia boivinii]], [[Euphorbia erythroxyloides]]''), ny hoe &quot;famatafoty&quot; (''Euphorbia'' ''decorsei'' sy [[Euphorbia geayi|''Euphorbia'' ''geayi'']]) manindro karazana roa.

Inty misy lisitry ny karazana notsongaina:

* ''Euphorbia agatheae'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt; -- 
* ''[[Euphorbia alcicornis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; -- tsiankoditra
* ''Euphorbia alluaudii'' &lt;small&gt;Drake&lt;/small&gt; (= ''Euphorbia leucodendron'') -- befohetsy, befotsy, betondro, famata, famatambotsy, rohondro
** ''Euphorbia alluaudii'' subsp. ''oncoclada'' (= ''Euphorbia'' ''oncoclada'') -- betondro, famata, famatabetondro
* ''Euphorbia ambovombensis'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Razaf.&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia analalavensis'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia ankarafantsiensis'' &lt;small&gt;Huft&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia ankarensis'' &lt;small&gt;Boiteau&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia ankazobensis'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Hofstätter&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia annamarieae'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia antakasina'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia anthonyi'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia antsingiensis'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia antso]]'' &lt;small&gt;Denis&lt;/small&gt; -- antso, kapo
* ''Euphorbia aprica'' &lt;small&gt;Baill&lt;/small&gt;.
* ''[[Euphorbia arahaka]]'' &lt;small&gt;Poiss&lt;/small&gt;. -- arahaka
* ''Euphorbia arbuscula'' &lt;small&gt;Guillaumin&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia atimovatae'' &lt;small&gt;Aubrév&lt;/small&gt;.
* ''Euphorbia aureoviridiflora'' &lt;small&gt;(Rauh) Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia badenii'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Bard.-Vauc.&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia bakeriana]]'' &lt;small&gt;Baillon&lt;/small&gt; -- matahotrantsy
* ''Euphorbia baroni'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; -- tsindakandakana
* ''Euphorbia bemarahaensis'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Mangelsdorff&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia berorohae'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Hofstätter&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia beuginii'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia biaculeata'' &lt;small&gt;Denis&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia bianaensis'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia boinensis'' &lt;small&gt;Denis&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia boiteaui'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia boivinii'' &lt;small&gt;Boiss&lt;/small&gt;. -- matahotrantsy
* ''Euphorbia bongolavensis'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia bosseri'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia brachyphylla'' &lt;small&gt;Denis&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia bulbispina'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Razaf.&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia capmanambatoensis'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia capsaintemariensis'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia capuronii'' &lt;small&gt;Ursch &amp; Leandri&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia castillonii'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia cedrorum'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Hebendinger&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia commersonii'' &lt;small&gt;Baillon&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia compressicaulis'' &lt;small&gt;P.R.O.Bally&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia conferta'' &lt;small&gt;Benth&lt;/small&gt;.
* ''Euphorbia crassa'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia cremersii'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Razaf.&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia croizatii'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia cylindrifolia'' &lt;small&gt;Marn.-Lap. &amp; Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia decaryi'' Guillaumin
* ''Euphorbia decorsei'' Drake -- famata, famatafotsy
* ''Euphorbia delphinensis'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia denisiana'' Guillaumin
* ''Euphorbia didiereoides'' Denis
* ''Euphorbia duranii'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia elliotii'' Leandri
* ''Euphorbia emirnensis'' Baker -- fanorimena, fanoromena, malalalahy, malalany, malalialahy, soamalo, zokintsikalo, zokintsilaky
* ''[[Euphorbia enterophora]]'' Drake -- betinay, famata
* ''Euphorbia erythroxyloides'' Baillon -- betondrandra, fandefana, matahotrantsy
* ''Euphorbia famatamboay'' F.Friedmann &amp; Cremers
* ''Euphorbia fianarantsoae'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia fiherenensis'' Poiss.
* ''Euphorbia francoisii'' Leandri
* ''Euphorbia geayi'' Costantin &amp; Gallaud -- famatafotsy
* ''Euphorbia genoudiana'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia geroldii'' Rauh
* ''Euphorbia gottlebei'' Rauh
* ''Euphorbia guillauminiana'' Boiteau
* ''Euphorbia hadramautica'' Baker
* ''Euphorbia haevermansii'' Rauh &amp; Gerold
* ''Euphorbia hedyotoides'' N.E.Br.
* ''Euphorbia hernaezii'' Rauh
* ''[[Euphorbia hirta]]'' L. -- ahidinono, ahidronono, aidinono, fampinonoana, kironono, tambavy, tanampotsihelika, tsimenamena, zanraobera
* ''Euphorbia hoffstaetteri'' Rauh
* ''Euphorbia horombensis'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia iharanae'' Rauh
* ''Euphorbia imerina'' Guillaumin
* ''Euphorbia indica'' Lam.
* ''Euphorbia intisy'' Drake -- amata intisy, herobay, herokazo, herolahy, herotrazo, herotse, herotsy, intisy, pira, pirabe
* ''[[Euphorbia isaloensis]]'' Drake -- fantsiholitra
* ''Euphorbia itremensis'' Kimnach &amp; Lavranos
* ''Euphorbia kamponii'' Rauh
* ''Euphorbia kondoi'' Rauh &amp; Razaf.
* ''Euphorbia labatii'' Rauh &amp; Bard.-Vauc.
* ''[[Euphorbia laro]]'' Drake -- famata, famatalaro, famataletandro
* ''Euphorbia leandriana'' Boiteau
* ''Euphorbia leuconeura'' Boiv. ex Boiss.
* ''Euphorbia lophogona'' Lam. -- betanana
* ''Euphorbia loricata'' Lam.
* ''Euphorbia mahafalensis'' Denis
* ''Euphorbia mainty'' (Rauh) Rauh -- famatamainty
* ''Euphorbia makayensis'' Lehureau
* ''Euphorbia mangokyensis'' Denis
* ''Euphorbia mangorensis'' Leandri
* ''Euphorbia melanacantha'' Drake -- elakelaka
* ''Euphorbia melleri'' Baker
* ''[[Euphorbia milii]]'' Des Moul. -- somo, somona, somosomona, songosongomena, songosonso // somaña, somo, somona, somosomona, songo, songosongofotsy, songosongomena, songosonso
** ''Euphorbia milii'' var. ''bojeri'' (= ''Euphorbia bojeri'') -- somo, somona, somosomona, songosongomena, songosonso
** ''Euphorbia milii'' var. ''splendens'' (= ''Euphorbia splendens'') -- somaña, somo, somona, somosomona, songo, songosongofotsy, songosongomena, songosonso
* ''Euphorbia millotii'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia moratii'' Rauh
* ''Euphorbia neobosseri'' Rauh
* ''Euphorbia neoelliotii'' Rauh
* ''Euphorbia neohumbertii'' Boiteau
* ''Euphorbia obtusifolia'' Poir.
* ''Euphorbia oncoclada'' Drake -- betondro, famata, famatabetondro
* ''[[Euphorbia orthoclada]]'' Baker -- tranonkary
* ''Euphorbia pachypodioides'' Boiteau
* ''Euphorbia pachysantha'' Baillon -- samata
* ''Euphorbia parvicyathophora'' Rauh
* ''Euphorbia paulianii'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia pedilanthoides'' Denis
* ''Euphorbia peplus'' L.
* ''Euphorbia perrieri'' Drake
* ''Euphorbia pervillei'' Baillon (= ''Euphorbia pervilleana'' Baillon) -- fandrivotsy
* ''Euphorbia petricola'' Guillaumin
* ''Euphorbia pirahazo'' Baillon -- pirahazo, pirakakazo
* ''Euphorbia plagiantha'' Drake (''Euphorbia fiha'' Baillon) -- famatafiha, fiha
* ''Euphorbia platyacantha'' Drake -- agavo
* ''Euphorbia platyclada'' Rauh
* ''Euphorbia primulifolia'' Baker -- 
* ''Euphorbia pseudodidiereoides'' Rauh
* ''Euphorbia pulcherrima'' Willd. ex Klotzsch -- [[Madagasikara (zavamaniry)|madagasikara]]
* ''Euphorbia pyrifolia'' Lam.
* ''Euphorbia quartziticola'' Leandri
* ''Euphorbia rangovalensis'' Rauh
* ''Euphorbia razafindratsirae'' Lavranos
* ''Euphorbia razafinjohanyi'' Rauh
* ''Euphorbia robivelonae'' Rauh
* ''Euphorbia rossii'' Rauh &amp; Buchloh
* ''Euphorbia rubrostriata'' Drake
* ''Euphorbia sakarahaensis'' Rauh
* ''Euphorbia sambiranensis'' Talata &amp; Cremers
* ''[[Euphorbia stenoclada]]'' Baillon -- famata, famatabotribotrika, famatabotrika, famata-hamatse, hamatra, hamatse, hamatsy, hamotse, loko-famata, mosotse
* ''Euphorbia suzannae-marnierae'' Rauh &amp; Petignat
* ''Euphorbia tanaensis'' Rauh
* ''[[Euphorbia tetraptera]]'' Baker -- famata
* ''Euphorbia tholicola'' Rauh
* ''Euphorbia thouarsiana'' Baillon
* ''Euphorbia thymifolia'' L.
* ''Euphorbia tirucalli'' L. -- famata
* ''Euphorbia trichophylla'' Baker -- fampiadianaketa, tandrantany, tandromaty, tandrotany
* ''Euphorbia tulearensis'' (Rauh) Rauh
* ''Euphorbia viguieri'' Denis
* ''Euphorbia xylophylloides'' Brongn. ex Lem.

== Jereo koa ==

* ''[[Euphorbiaceae]]''
** ''[[Croton]]''
** ''[[Benoistia]]''
** ''[[Sphaerostylis]]''
** ''[[Tannodia]]''
** ''[[Omphalea]]''

* [[Lisitry ny karazana Euphorbia|Lisitry ny karazana ''Euphorbia'']]
* [[Famata]]

== Loharano sy fanaarihana ==</text>
      <sha1>knyn7ewgv4w9c6psi5gw7micq2upmh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143252</id>
      <parentid>1143245</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1143252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11926" sha1="7abv55rctr6mq56o3jlkdvrkefy2n9y" xml:space="preserve">[[Sary:Euphorbia cooperi, Malelanehek.jpg|vignette|350x350px|''Euphorbia confinalis'']][[Sary:Euphorbia dendroides kz04.jpg|vignette|230x230px| ''Euphorbia dendroides'']]
[[Sary:Euphorbia February 2008-2.jpg|vignette|214x214px|''Euphorbia serrata'']]
Ny '''''Euphorbia''''' dia antokon-[[Angiospermae|javamaniry mamony]], [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Euphorbiaceae]]''. Manana [[Vondrombony|vondrom-bony]] miavaka izy ireo, toetra itovian' ny ''Euphorbia'' amin' ny antokon-javamairy akaiky azy vitsivitsy ihany. Tahaka ny antoko rehetra ao amin' ny ''Euphorbiaceae'', izy ireo dia zavamaniry misy poizina, misy [[lateksa]] (ranoka toa ronono) izay mety hampalailay na hampangirifiry be indraindray. Miseho amin' ny endrika maro samihafa ity antoko ity, ahitana karazana misy rantsana miboridana sy kely na manify sy raviny mivelatra sy mitombo haingana (zanak' antoko ''[[Esula]]'' sy ''[[Chamaesyce]]''). Ny hafa, mifanohitra amin' izany, dia misy [[Ranon-javamaniry|ranony]] betsaka sy matevin-dravina, mitovy amin' ny ''[[Cactaceae]]'', manana ravina kely dia kely sy tsilo mafy na tsia (zanak' antoko ''[[Athymalus]]'' (na ''[[Rhizanthium]]'' taloha sy zanak' antoko ''Euphorbia'' hafa). Mety hiseho amin' ny endrika [[zavamaniry ahitra]] na [[hazobotry]] na [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] izy ireo arakaraka ny karazana. Misy karazana miisa 2&amp;nbsp;000 ity vondron-karazana ity.

== Karazana ==

=== Karazana notsongaina ===
[[Sary:Euphorbia obesa (38235247826).jpg|vignette|222x222px|''Euphorbia obesa'']]
[[Sary:Euphorbia caput-medusae 01.JPG|vignette|220x220px|''Euphorbia caput-medusae'']]
[[Sary:Euphorbia resinifera.jpg|vignette|289x289px|''Euphorbia resinifera'']]Indreto misy karazana ''Euphorbia'' miavaka:

* ''Euphorbia abdelkuri'' Vierh.
* ''Euphorbia abyssinica'' J.F.Gmel.
* ''Euphorbia ammak'' Schweinf.
* ''Euphorbia antiquorum'' L.
* ''Euphorbia caducifolia'' Haines
* ''Euphorbia caput-medusae'' L.
* ''Euphorbia decaryi'' Guillaumin
* ''Euphorbia echinus'' Hook.f. &amp; Coss.
* ''Euphorbia esula'' L.
* ''Euphorbia francoisii'' Leandri
* ''Euphorbia grandicornis'' Blanco
* ''Euphorbia heterophylla'' L.
* ''Euphorbia hirta'' L.
* ''Euphorbia horrida'' Boiss.
* ''Euphorbia humifusa'' Willd. ex Schltdl.
* ''Euphorbia ingens'' E.Mey. ex Boiss.
* ''Euphorbia lactea'' Haw.
* ''Euphorbia lathyris'' L.
* ''Euphorbia mellifera'' Aiton
* ''Euphorbia milii'' Des Moul.
* ''Euphorbia nicaeensis'' All.
* ''Euphorbia obesa'' Hook.f.
* ''Euphorbia officinarum'' L.
* ''Euphorbia parviflora'' L.
* ''Euphorbia piscidermis'' Marn.-Lap.
* ''Euphorbia pulcherrima'' Willd. ex Klotzsch
* ''Euphorbia resinifera'' O.Berg
* ''Euphorbia royleana'' Boiss.
* ''Euphorbia stenoclada'' Baill.
* ''Euphorbia tirucalli'' L.
* ''Euphorbia virosa'' Willd.

=== Karazana misy eto Madagasikara ===
[[Sary:Detailaufnahme Weihnachtsstern - groß.jpg|vignette|Zavamaniry [[Madagasikara (zavamaniry)|madagasikara]] (''Euphorbia pulcherrima'')|209x209px]]
[[Sary:Starr 080604-5935 Chamaesyce hirta.jpg|vignette|211x211px|[[Euphorbia hirta|''Euphorbia'' ''hirta'']]]]
Eto [[Madagasikara]], be dia be ny karazana ao amin' ny ''Euphorbia'', izay miisa 150 hatramin' ny 170 eo ho eo, ary tsy fahita afa-tsy eto amin' ny Nosy ny ankamaroany. Maro ny karazana nefa vitsy ny anarana malagasy anondroana azy ireo: ohatra, ny hoe &quot;famata&quot; dia manondro karazana fito fara fahavitsiny ([[Euphorbia alluaudii|''Euphorbia'' ''alluaudii'']]'', [[Euphorbia decorsei]], [[Euphorbia enterophora]], [[Euphorbia laro]], [[Euphorbia stenoclada]], [[Euphorbia tetraptera]]'' ary [[Euphorbia tirucalli|''Euphorbia'' ''tirucalli'']]); ny hoe &quot;matahotrantsy&quot; manondro karazana telo fara fahavitsny ([[Euphorbia bakeriana|''Euphorbia'' ''bakeriana'']]'', [[Euphorbia boivinii]], [[Euphorbia erythroxyloides]]''), ny hoe &quot;famatafoty&quot; (''Euphorbia'' ''decorsei'' sy [[Euphorbia geayi|''Euphorbia'' ''geayi'']]) manindro karazana roa.

Inty misy lisitry ny karazana notsongaina:

* ''&lt;u&gt;Euphorbia agatheae&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt; -- 
* ''[[Euphorbia alcicornis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; -- tsiankoditra
* ''&lt;u&gt;[[Euphorbia alluaudii]]&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;Drake&lt;/small&gt; (= ''Euphorbia leucodendron'') -- befohetsy, befotsy, betondro, famata, famatambotsy, rohondro
** ''Euphorbia alluaudii'' subsp. ''oncoclada'' (= ''Euphorbia'' ''oncoclada'') -- betondro, famata, famatabetondro
* ''[[Euphorbia ambovombensis]]'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Razaf.&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia analalavensis]]'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''&lt;u&gt;Euphorbia ankarafantsiensis&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;Huft&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia ankarensis]]'' &lt;small&gt;Boiteau&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia ankazobensis]]'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Hofstätter&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia annamarieae]]'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''&lt;u&gt;Euphorbia antakasina&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia anthonyi]]'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''&lt;u&gt;Euphorbia antsingiensis&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia antso]]'' &lt;small&gt;Denis&lt;/small&gt; -- antso, kapo
* ''[[Euphorbia aprica]]'' &lt;small&gt;Baill&lt;/small&gt;.
* ''[[Euphorbia arahaka]]'' &lt;small&gt;Poiss&lt;/small&gt;. -- arahaka
* ''[[Euphorbia arbuscula]]'' &lt;small&gt;Guillaumin&lt;/small&gt;
* ''&lt;u&gt;Euphorbia atimovatae&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;Aubrév&lt;/small&gt;.
* ''[[Euphorbia aureoviridiflora]]'' &lt;small&gt;(Rauh) Rauh&lt;/small&gt;
* ''&lt;u&gt;Euphorbia badenii&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Bard.-Vauc.&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia bakeriana]]'' &lt;small&gt;Baillon&lt;/small&gt; -- matahotrantsy
* ''&lt;u&gt;Euphorbia baroni&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; -- tsindakandakana
* ''[[Euphorbia bemarahaensis]]'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Mangelsdorff&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia berorohae]]'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Hofstätter&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia beuginii]]'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia biaculeata]]'' &lt;small&gt;Denis&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia bianaensis]]'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia boinensis]]'' &lt;small&gt;Denis&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia boiteaui]]'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia boivinii]]'' &lt;small&gt;Boiss&lt;/small&gt;. -- matahotrantsy
* ''[[Euphorbia bongolavensis]]'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia bosseri]]'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia brachyphylla]]'' &lt;small&gt;Denis&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia bulbispina]]'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Razaf.&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia capmanambatoensis]]'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia capsaintemariensis]]'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia capuronii]]'' &lt;small&gt;Ursch &amp; Leandri&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia castillonii'' &lt;small&gt;Rauh&lt;/small&gt; (''Euphorbia castillonii'' &lt;small&gt;Lavranos&lt;/small&gt; / → ''[[Euphorbia rangovalensis]]'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;)
* ''[[Euphorbia cedrorum]]'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Hebendinger&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia commersonii]]'' &lt;small&gt;Baillon&lt;/small&gt;
* ''&lt;u&gt;Euphorbia compressicaulis&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;P.R.O.Bally&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia conferta]]'' &lt;small&gt;Benth&lt;/small&gt;.
* ''&lt;u&gt;Euphorbia crassa&lt;/u&gt;'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia cremersii]]'' &lt;small&gt;Rauh &amp; Razaf.&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia croizatii]]'' &lt;small&gt;Leandri&lt;/small&gt;
* ''[[Euphorbia cylindrifolia]]'' &lt;small&gt;Marn.-Lap. &amp; Rauh&lt;/small&gt;
* ''Euphorbia decaryi'' Guillaumin
* ''Euphorbia decorsei'' Drake -- famata, famatafotsy
* ''Euphorbia delphinensis'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia denisiana'' Guillaumin
* ''Euphorbia didiereoides'' Denis
* ''Euphorbia duranii'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia elliotii'' Leandri
* ''Euphorbia emirnensis'' Baker -- fanorimena, fanoromena, malalalahy, malalany, malalialahy, soamalo, zokintsikalo, zokintsilaky
* ''[[Euphorbia enterophora]]'' Drake -- betinay, famata
* ''Euphorbia erythroxyloides'' Baillon -- betondrandra, fandefana, matahotrantsy
* ''Euphorbia famatamboay'' F.Friedmann &amp; Cremers
* ''Euphorbia fianarantsoae'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia fiherenensis'' Poiss.
* ''Euphorbia francoisii'' Leandri
* ''Euphorbia geayi'' Costantin &amp; Gallaud -- famatafotsy
* ''Euphorbia genoudiana'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia geroldii'' Rauh
* ''Euphorbia gottlebei'' Rauh
* ''Euphorbia guillauminiana'' Boiteau
* ''Euphorbia hadramautica'' Baker
* ''Euphorbia haevermansii'' Rauh &amp; Gerold
* ''Euphorbia hedyotoides'' N.E.Br.
* ''Euphorbia hernaezii'' Rauh
* ''[[Euphorbia hirta]]'' L. -- ahidinono, ahidronono, aidinono, fampinonoana, kironono, tambavy, tanampotsihelika, tsimenamena, zanraobera
* ''Euphorbia hoffstaetteri'' Rauh
* ''Euphorbia horombensis'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia iharanae'' Rauh
* ''Euphorbia imerina'' Guillaumin
* ''Euphorbia indica'' Lam.
* ''Euphorbia intisy'' Drake -- amata intisy, herobay, herokazo, herolahy, herotrazo, herotse, herotsy, intisy, pira, pirabe
* ''[[Euphorbia isaloensis]]'' Drake -- fantsiholitra
* ''Euphorbia itremensis'' Kimnach &amp; Lavranos
* ''Euphorbia kamponii'' Rauh
* ''Euphorbia kondoi'' Rauh &amp; Razaf.
* ''Euphorbia labatii'' Rauh &amp; Bard.-Vauc.
* ''[[Euphorbia laro]]'' Drake -- famata, famatalaro, famataletandro
* ''Euphorbia leandriana'' Boiteau
* ''Euphorbia leuconeura'' Boiv. ex Boiss.
* ''Euphorbia lophogona'' Lam. -- betanana
* ''Euphorbia loricata'' Lam.
* ''Euphorbia mahafalensis'' Denis
* ''Euphorbia mainty'' (Rauh) Rauh -- famatamainty
* ''Euphorbia makayensis'' Lehureau
* ''Euphorbia mangokyensis'' Denis
* ''Euphorbia mangorensis'' Leandri
* ''Euphorbia melanacantha'' Drake -- elakelaka
* ''Euphorbia melleri'' Baker
* ''[[Euphorbia milii]]'' Des Moul. -- somo, somona, somosomona, songosongomena, songosonso // somaña, somo, somona, somosomona, songo, songosongofotsy, songosongomena, songosonso
** ''Euphorbia milii'' var. ''bojeri'' (= ''Euphorbia bojeri'') -- somo, somona, somosomona, songosongomena, songosonso
** ''Euphorbia milii'' var. ''splendens'' (= ''Euphorbia splendens'') -- somaña, somo, somona, somosomona, songo, songosongofotsy, songosongomena, songosonso
* ''Euphorbia millotii'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia moratii'' Rauh
* ''Euphorbia neobosseri'' Rauh
* ''Euphorbia neoelliotii'' Rauh
* ''Euphorbia neohumbertii'' Boiteau
* ''Euphorbia obtusifolia'' Poir.
* ''Euphorbia oncoclada'' Drake -- betondro, famata, famatabetondro
* ''[[Euphorbia orthoclada]]'' Baker -- tranonkary
* ''Euphorbia pachypodioides'' Boiteau
* ''Euphorbia pachysantha'' Baillon -- samata
* ''Euphorbia parvicyathophora'' Rauh
* ''Euphorbia paulianii'' Ursch &amp; Leandri
* ''Euphorbia pedilanthoides'' Denis
* ''Euphorbia peplus'' L.
* ''Euphorbia perrieri'' Drake
* ''Euphorbia pervillei'' Baillon (= ''Euphorbia pervilleana'' Baillon) -- fandrivotsy
* ''Euphorbia petricola'' Guillaumin
* ''Euphorbia pirahazo'' Baillon -- pirahazo, pirakakazo
* ''Euphorbia plagiantha'' Drake (''Euphorbia fiha'' Baillon) -- famatafiha, fiha
* ''Euphorbia platyacantha'' Drake -- agavo
* ''Euphorbia platyclada'' Rauh
* ''Euphorbia primulifolia'' Baker -- 
* ''Euphorbia pseudodidiereoides'' Rauh
* ''Euphorbia pulcherrima'' Willd. ex Klotzsch -- [[Madagasikara (zavamaniry)|madagasikara]]
* ''Euphorbia pyrifolia'' Lam.
* ''Euphorbia quartziticola'' Leandri
* ''Euphorbia rangovalensis'' Rauh
* ''Euphorbia razafindratsirae'' Lavranos
* ''Euphorbia razafinjohanyi'' Rauh
* ''Euphorbia robivelonae'' Rauh
* ''Euphorbia rossii'' Rauh &amp; Buchloh
* ''Euphorbia rubrostriata'' Drake
* ''Euphorbia sakarahaensis'' Rauh
* ''Euphorbia sambiranensis'' Talata &amp; Cremers
* ''[[Euphorbia stenoclada]]'' Baillon -- famata, famatabotribotrika, famatabotrika, famata-hamatse, hamatra, hamatse, hamatsy, hamotse, loko-famata, mosotse
* ''Euphorbia suzannae-marnierae'' Rauh &amp; Petignat
* ''Euphorbia tanaensis'' Rauh
* ''[[Euphorbia tetraptera]]'' Baker -- famata
* ''Euphorbia tholicola'' Rauh
* ''Euphorbia thouarsiana'' Baillon
* ''Euphorbia thymifolia'' L.
* ''Euphorbia tirucalli'' L. -- famata
* ''Euphorbia trichophylla'' Baker -- fampiadianaketa, tandrantany, tandromaty, tandrotany
* ''Euphorbia tulearensis'' (Rauh) Rauh
* ''Euphorbia viguieri'' Denis
* ''Euphorbia xylophylloides'' Brongn. ex Lem.

== Jereo koa ==

* ''[[Euphorbiaceae]]''
** ''[[Croton]]''
** ''[[Benoistia]]''
** ''[[Sphaerostylis]]''
** ''[[Tannodia]]''
** ''[[Omphalea]]''

* [[Lisitry ny karazana Euphorbia|Lisitry ny karazana ''Euphorbia'']]
* [[Famata]]

== Loharano sy fanaarihana ==</text>
      <sha1>7abv55rctr6mq56o3jlkdvrkefy2n9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leroy Sané</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292197</id>
    <revision>
      <id>1143225</id>
      <parentid>1101192</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1446" sha1="qcz3y4qapbozqjz11yenis1qejpbc81" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 20180602 FIFA Friendly Match Austria vs. Germany Leroy Sané 850 0668.jpg
|anarana=Leroy Sané
|teraka=11 Janoary 1996
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
[[File:2019-06-11 Fußball, Männer, Länderspiel, Deutschland-Estland StP 2068 LR10 by Stepro.jpg|thumb|left|Leroy Sané]]
'''Leroy Sané''' dia mpilalao baolina kitra mizaka alemainy ny zom-pirenen'i {{Alemaina}} teraka ny 11 Janoary 1996 tao [[Essen]]

==Klioba==
*2014–2016 [[FC Schalke 04]]
*2016–2020 [[Manchester City]]
*2020– [[FC Bayern München]]

==Fahazazana sy fianakaviana==
Teraka tao Essen i Sané tamin'ny naha-zanak'ilay mpilalao baolina kitra nasionalin'i [[Senegaly]] teo aloha [[Souleymane Sané]] sy [[Regina Weber]], mpanao gymnasta alemà. Lehibe tany Frantsa i Souleymane rainy ary nipetraka tany Alemaina nandritra ny herintaona tamin'ny 1982 ho anisan'ny miaramilany niaraka tamin'ny [[tafika]] frantsay. Nanomboka ny asany ho mpilalao baolina matihanina any Alemaina [4] izy ary nilalao, ankoatry ny hafa, tamin'ny taona 1990 tao amin'ny [[SG Wattenscheid 09]]; Nandritra izany fotoana izany dia nihaona tamin'ny renin'i Leroy i Souleymane, izay nahazo ny medaly alimo tamin'ny [[Lalao Olimpika]] 1984 tany [[Los Angeles]].

== Jereo koa ==
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1996]]</text>
      <sha1>qcz3y4qapbozqjz11yenis1qejpbc81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nosy Rhodos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292231</id>
    <revision>
      <id>1143224</id>
      <parentid>1102863</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:41:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="776" sha1="22pfqte3z7l0hjjwwn1xmuqpkkgjt6n" xml:space="preserve">{{coord|36|11|N|27|58|E}}
{{infobox tanàna
|tanàna= Nosy Rhodos
|firenena={{Grisy}}
|isam-ponina=115.490
|velarantany=  1401
|ben'ny tanàna=
|sary=Rhodes from the city walls (30678081508).jpg
}}
'''Nosy Rhodos''' ([[Fiteny grika|grika]]: Ρόδος - Ródos) dia miaraka amin'ny 1401 kilometatra toradroa ny nosy fahefatra lehibe indrindra any {{Grisy}} araka ny velarantany, fa ny fahatelo lehibe indrindra amin'ny mponina sy ny nosy lehibe amin'ny vondrona nosy grika Dodecanese ao amin'ny [[Ranomasina Egea ]] atsimo atsinanana. Araka ny fanisam-bahoaka tamin'ny taona 2011, dia nisy mponina 115.490. Saika ny antsasany no mipetraka ao amin’ny tanànan’i Rhodos, tanàna lehibe


{{commonscat|Rhodos}}
{{reflist}}
[[sokajy:Tanàna ao Grisy]]
[[sokajy:Nosy ao Grisy]]</text>
      <sha1>22pfqte3z7l0hjjwwn1xmuqpkkgjt6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mpanoratra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293316</id>
    <revision>
      <id>1143054</id>
      <parentid>1142788</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T12:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hariniaina14</username>
        <id>34924</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ny anjara toerany, andraikiny, lanjany */</comment>
      <origin>1143054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1967" sha1="rp89e6541iwe9qofjlkfjwsqsoy4i4e" xml:space="preserve">Ny mpanoratra malagasy dia ireo olona avy eto Madagasikara na manana fifandraisana amin’ny kolontsaina malagasy izay mamorona asa soratra toy ny tononkalo, tantara, tantara foronina, lahatsoratra ara-pomba fijery, ary boky ho an’ny ankizy. Ireo mpanoratra ireo dia mitana anjara toerana lehibe amin’ny fampandrosoana sy fitehirizana ny literatiora malagasy, sady manampy amin’ny fampitana ny soatoavina, ny tantara, ary ny kolontsaina malagasy amin’ny taranaka mifandimby.


== Famaritana ==
- [[[[Jean Nalisoa Ravalitera]]:]] &quot;[[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] tapany ny mpanoratra satria hainy ny mamorona ny tsy misy mba hisy... Raha zohiana anefa dia toa mpandrafitra ihany izy fa tsy mpamorona akory satria ny zava-misy eo amin'ny manodidina ihany no hatambany&quot;.

- [[Clarisse Ratsifandrihamanana]]: &quot;Azo isaina ho isan'ny zava-mahagagan'ny fisiana ny mpanoratra&quot;.

Fehiny: Ny mpanoratra izany dia [[Olombelona|olona]] toy ny olona rehetra ihany, saingy nomena [[Fahasoavana (finoana)|fahasoavana]] manokana handinika akaiky sy lalina kokoa ny zava-misy ka mitatitra izany ho an'ny hafa.

== Ny anjara toerany, andraikiny, lanjany ==
- Milaza ny zava-misy,

- Miaro ny hevitry ny olona, miaro ny [[soatoavina]],

- Mitaiza sy manabe ny mpiara-belona,

- Manome [[Hasina (hery tsy hita maso)|hasina]] ny tenin-drazana,

- Manefy ny toe-tsain'ny tsirairay...
-manampy amin’ny fanabeazana amin’ny alalan’ny boky, [[lahatsoratra, sy asa soratra |lahatsoratra, sy asa soratra .]]
-Manazava zavatra sarotra amin’ny fomba mora azo
-Manampy amin’ny fianarana any an-tsekoly sy anjerimanontolo
Mampiely fahalalana ara-tsiansa, ara-tantara, sy ara-kolontsaina

== Mampiavaka azy ==

- Ny fahaizany: hoy i [[Randza Zanamihoatra]] ao amin'ny [[gazety]] Aingam-pivoarana, lah46:&quot; Tsy maintsy manana [[Fahalalana ny zava-drehetra|fahalalana]] be dia be mihitsy ny mpanoratra&quot;.

- Ny talentany,

-Ny aingam-panahiny


[[Sokajy:Fampianarana]]</text>
      <sha1>rp89e6541iwe9qofjlkfjwsqsoy4i4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143055</id>
      <parentid>1143054</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T12:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hariniaina14</username>
        <id>34924</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny anjara toerany, andraikiny, lanjany */ nanampy fitenenana sy rohy</comment>
      <origin>1143055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1976" sha1="j4ofa0z843819z5na42djq1jjqhfdkf" xml:space="preserve">Ny mpanoratra malagasy dia ireo olona avy eto Madagasikara na manana fifandraisana amin’ny kolontsaina malagasy izay mamorona asa soratra toy ny tononkalo, tantara, tantara foronina, lahatsoratra ara-pomba fijery, ary boky ho an’ny ankizy. Ireo mpanoratra ireo dia mitana anjara toerana lehibe amin’ny fampandrosoana sy fitehirizana ny literatiora malagasy, sady manampy amin’ny fampitana ny soatoavina, ny tantara, ary ny kolontsaina malagasy amin’ny taranaka mifandimby.


== Famaritana ==
- [[[[Jean Nalisoa Ravalitera]]:]] &quot;[[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] tapany ny mpanoratra satria hainy ny mamorona ny tsy misy mba hisy... Raha zohiana anefa dia toa mpandrafitra ihany izy fa tsy mpamorona akory satria ny zava-misy eo amin'ny manodidina ihany no hatambany&quot;.

- [[Clarisse Ratsifandrihamanana]]: &quot;Azo isaina ho isan'ny zava-mahagagan'ny fisiana ny mpanoratra&quot;.

Fehiny: Ny mpanoratra izany dia [[Olombelona|olona]] toy ny olona rehetra ihany, saingy nomena [[Fahasoavana (finoana)|fahasoavana]] manokana handinika akaiky sy lalina kokoa ny zava-misy ka mitatitra izany ho an'ny hafa.

== Ny anjara toerany, andraikiny, lanjany ==
- Milaza ny zava-misy,

- Miaro ny hevitry ny olona, miaro ny [[soatoavina]],

- Mitaiza sy manabe ny mpiara-belona,

- Manome [[Hasina (hery tsy hita maso)|hasina]] ny tenin-drazana,

- Manefy ny toe-tsain'ny tsirairay...
-manampy amin’ny fanabeazana amin’ny alalan’ny boky, [[lahatsoratra, sy asa soratra |lahatsoratra, sy asa soratra .]]
-Manazava zavatra sarotra amin’ny fomba mora azo
-Manampy amin’ny fianarana any an-tsekoly sy anjerimanontolo
Mampiely fahalalana ara-tsiansa, ara-tantara, sy ara-kolontsaina malagasy

== Mampiavaka azy ==

- Ny fahaizany: hoy i [[Randza Zanamihoatra]] ao amin'ny [[gazety]] Aingam-pivoarana, lah46:&quot; Tsy maintsy manana [[Fahalalana ny zava-drehetra|fahalalana]] be dia be mihitsy ny mpanoratra&quot;.

- Ny talentany,

-Ny aingam-panahiny


[[Sokajy:Fampianarana]]</text>
      <sha1>j4ofa0z843819z5na42djq1jjqhfdkf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143056</id>
      <parentid>1143055</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T13:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hariniaina14</username>
        <id>34924</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny anjara toerany, andraikiny, lanjany */ Nanampy fitenanana</comment>
      <origin>1143056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1977" sha1="1vxit7uru9o9bjeah0p6p8jru414mj8" xml:space="preserve">Ny mpanoratra malagasy dia ireo olona avy eto Madagasikara na manana fifandraisana amin’ny kolontsaina malagasy izay mamorona asa soratra toy ny tononkalo, tantara, tantara foronina, lahatsoratra ara-pomba fijery, ary boky ho an’ny ankizy. Ireo mpanoratra ireo dia mitana anjara toerana lehibe amin’ny fampandrosoana sy fitehirizana ny literatiora malagasy, sady manampy amin’ny fampitana ny soatoavina, ny tantara, ary ny kolontsaina malagasy amin’ny taranaka mifandimby.


== Famaritana ==
- [[[[Jean Nalisoa Ravalitera]]:]] &quot;[[Zanahary (finoan-drazana malagasy)|Zanahary]] tapany ny mpanoratra satria hainy ny mamorona ny tsy misy mba hisy... Raha zohiana anefa dia toa mpandrafitra ihany izy fa tsy mpamorona akory satria ny zava-misy eo amin'ny manodidina ihany no hatambany&quot;.

- [[Clarisse Ratsifandrihamanana]]: &quot;Azo isaina ho isan'ny zava-mahagagan'ny fisiana ny mpanoratra&quot;.

Fehiny: Ny mpanoratra izany dia [[Olombelona|olona]] toy ny olona rehetra ihany, saingy nomena [[Fahasoavana (finoana)|fahasoavana]] manokana handinika akaiky sy lalina kokoa ny zava-misy ka mitatitra izany ho an'ny hafa.

== Ny anjara toerany, andraikiny, lanjany ==
- Milaza ny zava-misy,

- Miaro ny hevitry ny olona, miaro ny [[soatoavina]],

- Mitaiza sy manabe ny mpiara-belona,

- Manome [[Hasina (hery tsy hita maso)|hasina]] ny tenin-drazana,

- Manefy ny toe-tsain'ny tsirairay...
-manampy amin’ny fanabeazana amin’ny alalan’ny boky, [[lahatsoratra, sy asa soratra |lahatsoratra, sy asa soratra .]]
-Manazava zavatra sarotra amin’ny fomba mora azo
-Manampy amin’ny fianarana any an-tsekoly sy anjerimanontolo
-Mampiely fahalalana ara-tsiansa, ara-tantara, sy ara-kolontsaina malagasy

== Mampiavaka azy ==

- Ny fahaizany: hoy i [[Randza Zanamihoatra]] ao amin'ny [[gazety]] Aingam-pivoarana, lah46:&quot; Tsy maintsy manana [[Fahalalana ny zava-drehetra|fahalalana]] be dia be mihitsy ny mpanoratra&quot;.

- Ny talentany,

-Ny aingam-panahiny


[[Sokajy:Fampianarana]]</text>
      <sha1>1vxit7uru9o9bjeah0p6p8jru414mj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bodo Illgner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294056</id>
    <revision>
      <id>1143119</id>
      <parentid>1136361</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T16:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11471" sha1="5xqprkrhoqjummqx35yu1n2vlezq5p1" xml:space="preserve">{{Infobox olona|nom=Bodo Illgner|image=6640Bodo Illgner.JPG|taille image=200|légende=Bodo Illgner en 2012.|période pro=[[1985 en football|1985]]-[[2001 en football|2001]]|date de naissance={{date|7|4|1967|en football|âge=oui}}|lieu de naissance=[[Koblenz]] ([[Alemainy]])|nationalité={{GER-d}} [[Allemagne|Allemand]]|date de décès=|lieu de décès=|taille={{Taille|m=1.92}}|position=[[Gardien de but (football)|Gardien de but]]|parcours junior={{deux colonnes
	               |[[1973 en football|1973]]-[[1983 en football|1983]]|{{GER-d}} FC Hardtberg
	               |[[1983 en football|1983]]-[[1985 en football|1985]]|{{GER-d}} [[1.FC Cologne|FC Cologne]]
	               }}|parcours pro={{trois colonnes
	               |[[1985 en football|1985]]-[[1996 en football|1996]]|{{GER-d}} [[1.FC Cologne|FC Cologne]]|372 {{0}}(0)
	               |[[1996 en football|1996]]-[[2001 en football|2001]]|{{ESP-d}} [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]]|119 {{0}}(0)
	               }}|sélection nationale={{trois colonnes
                       ||{{GER-d}} Allemagne -16 ans|{{0|00}}3 {{0}}(0)
                       ||{{GER-d}} [[Équipe d'Allemagne des moins de 18 ans de football|Allemagne -18 ans]]|{{0}}19 {{0}}(0)
                       ||{{GER-d}} [[Équipe d'Allemagne espoirs de football|Allemagne espoirs]]|{{0|00}}7 {{0}}(0)
	               |[[1987 en football|1987]]-[[1990 en football|1990]]|{{RFA football}}|{{0}}22 {{0}}(0)
                       |[[1990 en football|1990]]-[[1994 en football|1994]]|{{GER football}}|{{0}}34 {{0}}(0)
	               }}}}

'''Teraka tamin'ny Aprily 7, 1967 tao [[Koblenz]] i Bodo Illgner'''    izay mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i {{Alemaina}}. Nilalao toy ny mpiandry tsatokazo izy.

Nisongadina i Bodo Illgner tamin'ny naha mpiandry tsatokazo an'i {{Alemaina}} Andrefana izay nahazo ny Fiadiana ny Amboara Eran-tany 1990 tany Italia. Izy no voalohany amin'ireo mpiandry tsatokazo tsy nahafaty baolina na iray aza nandritra ny lalao famaranana tamin'ny fiadiana ny ho tompondaka eran-tany, ary tamin'ny faha-23 taonany, izy no mpiandry tsatokazo zandriny indrindra nahazo ny fifaninanana. Teo amin'ny asany tao amin'ny klioba, nilalao ho an'ny FC Cologne izy aloha, ary avy eo nifindra tany amin'ny Real Madrid, izay nahazoany ny Ligy Champions tamin'ny taona 1998.

Taorian'ny nisotroany ronono tamin'ny fanatanjahantena, dia lasa mpanolotsaina amin'ny fahitalavitra izy.

== Lalam-piainana ==

=== Mpilalao ===
Teraka tany [[Koblenz]] i Bodo Illgner ary lehibe tany Westerburg sy [[Bonn]] taty aoriana. Nanomboka nilalao baolina teo amin'ny FC Hardtberg izy, izay nahitana azy ka nentina tao amin'ny 1. FC Cologne tamin'ny 1983, fony izy 16 taona.

Tamin'ny 1984, nahazo ny Tompondaka Eoropeana latsaky ny 16 taona niaraka tamin'ny ekipam-pirenena alemà izy, ary nanao sonia ny fifanarahana matihanina voalohany tamin'ny 1985. Nandimby an'i [[Harald Schumacher]], ilay mpiandry tsatokazon'ny ekipam-pirenena alemà, i Illgner. Nanao ny lalao voalohany nataony izy tamin'ny 22 Febroary 1986, taorian'ny nandroahana an'i Schumacher tamin'ny lalao nifanandrinana tamin'ny [[Bayern München]]. Nanatrika ny fiadiana ny amboara UEFA 1986 ihany koa izy, izay resy nanoloana ny [[Real Madrid]]

Nandritra ny vanim-potoanan'ny 1986-1987, mbola tsy feno roapolo taona i Illgner raha nantsoina hisolo an'i Schumacher, noroahin'ny klioba taorian'ny famoahana ny tantaram-piainany manambara ny fanao amin'ny doping amin'ny tontolon'ny baolina kitra &lt;ref name=&quot;where&quot;&gt;{{En icon}} [https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/germany2006/news/newsid=18159/index.html Where are they now: Bodo Illgner], FIFA.com, 27 mai 2005&lt;/ref&gt; . Fanamby lehibe noho izany ny handimby ny mpilalao iray heverina ho mpiandry tsatokazo tsara indrindra hatramin'ny [[Sepp Maier]] . Na izany aza, ilay mpilalao dia nanatanteraka ny asa miaraka amin'ny talenta ampy mba hiantsoana impito ho amin'ny fifantenana Alemana latsaky ny 21 taona &lt;ref name=&quot;rsssf&quot;&gt;{{En icon}} [http://www.rsssf.com/players/duit-players-i.html Bodo Illgner Data], RSSSF&lt;/ref&gt;, avy eo ho an'i [[Franz Beckenbauer]], mpanazatra ny ekipan'ny FRG, hanolotra azy ny fifantenana voalohany tamin'ny 23 septembre 1987 tamin'i [[Danemark]] &lt;ref&gt;{{En icon}} [http://www.rsssf.com/miscellaneous/illgner-intl.html Bodo Illgner - International Appearances], RSSSF&lt;/ref&gt; .

Voafantina ho voafidy hilalao amin'ny Euro 1988 i Bodo Illgner no mpianatr'i [[Eike Immel]] nandritra ny fifaninanana. Nanamarika ny fiafaran'ny asan'i Immel niaraka tamin'ny ekipam-pirenena ny fanafoanana ny ''Nationalmannschaft'' tamin'ny lalao manasa-dalana. Illgner dia nampidirina ho eo amin'ny laharana voalohany amin'ny fihodinana savaranonando amin'ny fiadiana ny amboara eran-tany 1990 . Roa taona taty aoriana, ny mpiandry tsatokazo [[Köln]], tamin'ny faha-23 taonany, no mpiandry tsatokazo voalohany tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany . Nampian'ny fiarovan-tena tsy voafehy voaforon'ireo mpilalao toa an'i [[Jürgen Kohler]], [[Klaus Augenthaler]] ary [[Guido Buchwald]] izy, dia iray amin'ireo mpanao mari-trano lehibe tamin'ny fandresen'ny Alemà. Ny penalty novonjeny tamin’ny lalao manasa-dalana nifanandrina tamin’i Angletera no nanosika an’i Alemaina ho any amin’ny famaranana. Arzantina, resy tamin’ny isa 1 noho 0 teo amin’ny famaranana, dia tsy nahavita nahatafiditra baolina tamin’ny famaranana, ka tsy nisy tratra intsony ny tanjon’i Illgner, voalohany teo amin’ny tantaran’ny fifaninanana. Nilaza ny mpiandry tsatoby alemà fa ny lalao mampidi-doza indrindra ho azy dia ny lohatenin'i [[Andreas Brehme]] &lt;ref&gt;{{Pdf}} [http://fr.fifa.com/mm/document/fanfest/magazine/magazine03-06p.4fr_3257.pdf Fifa Magazine de la Coupe du monde 2006] {{Wayback|url=http://fr.fifa.com/mm/document/fanfest/magazine/magazine03-06p.4fr_3257.pdf |date=20140826115849 }} (p.59), FIFA.com&lt;/ref&gt; .

Tsy miova hatrany, i Bodo Illgner dia voatendry indray tamin'ny fifantenana ho an'ny Euro 1992, izay nandresen'i Alemaina tamin'ny famaranana, avy eo tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany 1994 . Ratsy ny fiafarany tamin'ny fifantenana Alemana izay lavon'i Bolgaria tamin'ny ampahefa-dalana. Illgner, izay nifandona tamin'ny mpanazatra Berti Vogts, dia nanambara ny fisotroan-dronono iraisam-pirenena teo amin'ny faha-27 taonany, taona somary tanora ho an'ny mpiandry tsatokazo iraisam-pirenena &lt;ref name=&quot;where&quot;/&gt; ,  . Tsy hilalao amin’ny ekipam-pirenena intsony i Illgner  .

Mbola tsy tapitra anefa ny asa maha matihanina an’i Bodo Illgner. Nijanona ho marina tamin'ny [[1.FC Köln|1.]] [[1.FC Köln|Ny FC Cologne]] dia tsy mbola nahazo amboara hatramin'ny nananganana azy, na dia teo aza ny roa tamin'ny laharana faharoa tamin'ny 1989 sy 1990, ary avy eo ny faharesena farany tamin'ny fiadiana ny amboara Alemana tamin'ny 1991 tamin'ny penalty. Mihena ny vokatra azon’ny klioba : tamin'ny taona 1995-1996, tsy maintsy niady ho amin'ny fahavelomany izy, izay nandraisan'i Illgner anjara betsaka tamin'ny fibaikoana ny fiarovana mafy indrindra tamin'ny fiadiana ny ho tompondaka (miaraka amin'ny baolina 35).

Rehefa nanomboka ny vanim-potoana 1996-1997 dia nafindra tany amin'ny klioba Espaniola malaza Real Madrid izy tamin'ny sarany 4 tapitrisa DM . Tao no nahazoany ny fiadiana ny ho tompondaka espaniola tamin'ny 1997, avy eo ny Ligin'ny Tompondaka tamin'ny 1998 ary farany ny fiadiana ny amboara Intercontinental tamin'ny 1998, na dia teo aza ny fifaninanana tamin'i [[Santiago Cañizares]], izay tiany nandritra ny fotoana ela.

Tao amin'ny 1999, i Illgner dia naratra mafy tamin'ny soroka ary nosoloina mpiandry tsatokazo valo ambin'ny folo taona, [[Iker Casillas]] . Ity farany no lasa mpanentana ary i Illgner no mpiara-mianatra aminy. Nanampy teo amin'ny dabilio izy tamin'ny fandresena vaovaon'ny Real Madrid tamin'ny Ligy Champions tamin'ny 2000, avy eo tamin'ny fikatsahana ny tompondaka tamin'ny 2001 . Ny tsy fahampian'ny fotoana nilalaovany dia nitarika azy hisotro ronono tamin'ny 2001, teo amin'ny faha-34 taonany, herintaona talohan'ny nifaranan'ny fifanarahana nataony tao Madrid.

=== Fomba filalaovana ===
Illgner dia mpitifitra niavaka. Tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany dia nisongadina tamin'ny fahaizany nitarika ny fiarovany tamin'ny fomba feno fahefana sy mahomby izy. Nalaza ho tsy manaiky lembenana ihany koa izy amin'ny ady tokana. [ ref. ilaina ] .

=== Fampiofanana indray ===
Ity mpilalao malina ity, izay matetika nihatakataka tamin'ny haino aman-jery ary nanorim-ponenana tany Espaina taorian'ny fisotroan-drononony tamin'ny fanatanjahantena, dia namoaka tantaram-piainany tamin'ny 2005 mitondra ny lohateny hoe ' {{Lang|de|Alles}} ''en    &lt;ref name=&quot;where&quot;/&gt; .''

Tamin'ny avril 2013, notononin'ny gazety Marca ho anisan'ny &quot;11 vahiny tsara indrindra teo amin'ny tantaran'ny Real Madrid&quot;  .

== mari-pankasitrahana ==

=== Ao amin'ny Club ===

* Nandresy ny Ligue des champions tamin'ny 1998 sy 2000 niaraka tamin'ny Real Madrid
* Mpandresy tamin'ny fiadiana ny amboaran'ny Intercontinental tamin'ny 1998 niaraka tamin'ny Real Madrid
* Tompondakan'ny Espaniola tamin'ny 1997 sy 2001 niaraka tamin'ny Real Madrid
* UEFA Cup finalist tamin'ny 1986 niaraka tamin'ny [[1.FC Köln]]
* Tamin'ny taona 1991 niaraka tamin'ny  [[1.FC Köln]] (FC Cologne) ny famaranana ny amboara Alemana

=== Ao amin'ny ekipam-pirenena ===

* 22 safidy ho an'ny R. F. MISY. nanomboka tamin'ny 1987 ka hatramin'ny 1990
* 32 caps ho an'i Alemaina nanomboka tamin'ny 1987 ka hatramin'ny 1994
* Mpandresy amin'ny Mondial 1990
* Lefitry ny Tompondakan'ny Firenena Eoropeana tamin'ny 1992
* Tompondakan'ny Eoropeana Under-16 tamin'ny 1984
* Fandraisana anjara tamin'ny fiadiana ny amboara eran-tany tamin'ny taona 1990 (mpandresy) ary tamin'ny taona 1994 (fomba famaranana)
* Fandraisana anjara tamin'ny fiadiana ny ho tompondakan'ny firenena eoropeanina tamin'ny 1988 (semi-finaliste) ary tamin'ny 1992 (finaliste)

=== Fanavahana manokana ===

* Mpiambina baolina alemana tamin'ny taona 1989, 1990, 1991 ary 1992
* Eoropeana mpiandry tsatokazo tamin'ny taona 1991

== Ny antontan'isa tsirairay ==
{| class=&quot;wikitable alternance&quot; style=&quot;text-align: center; display:inline-table;&quot;
|+Statistiques de Bodo Illgner en championnat 
! scope=&quot;col&quot; |Saison
! scope=&quot;col&quot; |Club
! scope=&quot;col&quot; |Championnat
! scope=&quot;col&quot; |Matchs
! scope=&quot;col&quot; |Buts
|-
|1985-1986
| rowspan=&quot;12&quot; |[[1.FC Köln|1. FC Cologne]]
| rowspan=&quot;12&quot; |{{GER-d}} [[Bundesliga]]
|2
|0
|-
|1986-1987
|16
|0
|-
|1987-1988
|34
|0
|-
|1988-1989
|33
|0
|-
|1989-1990
|34
|0
|-
|1990-1991
|34
|0
|-
|1991-1992
|37
|0
|-
|1992-1993
|31
|0
|-
|1993-1994
|33
|0
|-
|1994-1995
|34
|0
|-
|1995-1996
|34
|0
|-
|1996-1997
|4
|0
|-
|1996-1997
| rowspan=&quot;5&quot; |Real Madrid
| rowspan=&quot;5&quot; |{{ESP-d}} [[Championnat d'Espagne de football|La Liga]]
|40
|0
|-
|1997-1998
|12
|0
|-
|1998-1999
|34
|0
|-
|1999-2000
|5
|0
|-
|2000-2001
|0
|0
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Total
!417
!0
|}
{| class=&quot;wikitable alternance&quot; style=&quot;text-align:center; display:inline-table; margin-left:2em;&quot;
|+{{Nowrap|Statistiques en sélection}}
!Année
! width=&quot;40&quot; |Matchs
! width=&quot;40&quot; |Buts
|-
|1987
|3
|0
|-
|1988
|3
|0
|-
|1989
|6
|0
|-
|1990
|13
|0
|-
|1991
|7
|0
|-
|1992
|8
|0
|-
|1993
|5
|0
|-
|1994
|9
|0
|-
!Total
!54
!0
|}
[[Sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1967]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Illgner, Bodo}}
[[Sokajy:Mpiandry tsatokazo alemà]]</text>
      <sha1>5xqprkrhoqjummqx35yu1n2vlezq5p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paul Rapatsalahy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294237</id>
    <revision>
      <id>1143253</id>
      <parentid>1141479</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fiainany */</comment>
      <origin>1143253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2275" sha1="mezfkn2b3tkvm4j334jetllvjtj12o4" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, mpanoratra, mpanonta boky ary mpandraharaha ara-kolontsaina malagasy, teraka tamin'ny taona '''1911''' tao '''Ambidivato, Antananarivo''', ary nodimandry tamin'ny volana '''Febroary 1988''' tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny kolontsaina malagasy nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>mezfkn2b3tkvm4j334jetllvjtj12o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143254</id>
      <parentid>1143253</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2277" sha1="91efvnqwgfklla63hzll1ce1sjjrtea" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>91efvnqwgfklla63hzll1ce1sjjrtea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143255</id>
      <parentid>1143254</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1143255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2922" sha1="sxkdm92moj28nwglkwdjbst2btbwt7h" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe '''Idealy-Soa''' na '''Paul Kambetty''' i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto Madagasikara. Izy no nanorina ny '''trano pirinty Takariva''' sy ny '''gazety Takariva''', izay isan'ireo gazety nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety malagasy. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>sxkdm92moj28nwglkwdjbst2btbwt7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143256</id>
      <parentid>1143255</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fiainana sy asa */</comment>
      <origin>1143256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2898" sha1="4mfuignwvl5jkpy63p4o8wq2oz4pb7h" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto Madagasikara. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo gazety nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety malagasy. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>4mfuignwvl5jkpy63p4o8wq2oz4pb7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143257</id>
      <parentid>1143256</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fiainana sy asa */</comment>
      <origin>1143257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2929" sha1="r0v9hjhyqavvnl2jyd779ezh8lld0jo" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto Madagasikara. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>r0v9hjhyqavvnl2jyd779ezh8lld0jo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143258</id>
      <parentid>1143257</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fiainana sy asa */</comment>
      <origin>1143258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3540" sha1="68w1xvxtegoal286129ro0kj5t38o86" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto Madagasikara. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny '''trano famokarana kapila malagasy voalohany''', ny fikarakarana ny '''fifaninanana Miss Madagascar voalohany''' izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana '''Miss World''', ary ny fananganana ny '''tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara'''. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny '''UNESCO''' azy teto Madagasikara sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny fiteny '''Esperanto'''.

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>68w1xvxtegoal286129ro0kj5t38o86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143259</id>
      <parentid>1143258</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fiainana sy asa */</comment>
      <origin>1143259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3512" sha1="auhj0x76mgyv0uxtlbx2z881oxgiggu" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto Madagasikara. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila malagasy voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny fiteny Esperanto.

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>auhj0x76mgyv0uxtlbx2z881oxgiggu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143260</id>
      <parentid>1143259</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fiainana sy asa */</comment>
      <origin>1143260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4062" sha1="ad911b0lrbqv2zvkw1xyignyhtf47iq" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila malagasy voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny fiteny Esperanto.

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny '''Akademia Malagasy''' i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana ara-kolontsaina sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny kolontsaina sy ny fiarahamonina malagasy.

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>ad911b0lrbqv2zvkw1xyignyhtf47iq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143261</id>
      <parentid>1143260</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fiainana sy asa */</comment>
      <origin>1143261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4159" sha1="7iem2pnww7ppnyr4gew3fy0uwn2tirq" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>7iem2pnww7ppnyr4gew3fy0uwn2tirq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143262</id>
      <parentid>1143261</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Asa soratra */</comment>
      <origin>1143262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4482" sha1="8i3oto7o97k8gidnj7g2pt5w75a1i08" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fiainany ==
I Paul Rapatsalahy dia teraka tamin' ny 1911 tao Ambidivato [[Antananarivo]]. Fantatra amin' ny solon' anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty izy. Mpanorina ny trano pirinty Takariva izy ary namorona ny gazety ''Takariva'' sy ny gazety amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]] maro hafa sy onjam-peo. Izy no rain' i José Rapatsalahy, mpanoratra [[malagasy]] ihany koa izay maty tamin' ny taona 1984.

Anisan' ny hetsika nataony, dia izy no nanorina ny trano famoahana kapila malagasy voalohany, ny fifaninanana ''Miss Madagascar'' voalohany nandray anjara tamin' ny fifaninanana ''Miss Monde'', ny [[tranombakoka]] tsy miankina voalohany teto Madagasikara, sns. Izy koa dia solontenan' ny [[UNESCO]] teto Madagasikara ary mpiaro ny [[fiteny esperantô]].

Mpikambana ao amin' ny [[Akademia Malagasy]], mpanoratra sanganasa manodidina ny enimpolo (''Ilay tsipika mena'', ''Myra'', sns.).

Somary tafasaraka amin' ny fisahiranana [[Fanindrahindram-pirenena|nasiônalista]]&lt;nowiki/&gt;n' ny manam-pahaizana malagasy izy, nefa fantatra amin' ny maha mpanoratra be mpitia azy noho ny fiarovany ny [[kolontsaina malagasy]], miaraka amin' ny fandraisana anjaran' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]] sy ny dia lavitra maro nataony. Fanadihadiana akademika maro no raketin' ny asany manontolo.

Nakarina ho Commandeur de l'Ordre National Malgache izy.  Maty tamin' ny Febroary 1988 tao Antananarivo izy. Tamin' ny taona 2002 no nampitondraina ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>8i3oto7o97k8gidnj7g2pt5w75a1i08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143263</id>
      <parentid>1143262</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fiainany */</comment>
      <origin>1143263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2915" sha1="7c9bs98kx809o6yhy617enks99spyir" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>7c9bs98kx809o6yhy617enks99spyir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143264</id>
      <parentid>1143263</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1143264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3158" sha1="tgizpmjrgoe8m95gspumyx8u0culnd1" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo mpanoratra nanana ny lazany teo amin'ny literatiora malagasy talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>tgizpmjrgoe8m95gspumyx8u0culnd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143265</id>
      <parentid>1143264</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fianakaviana */</comment>
      <origin>1143265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3394" sha1="0v1l7yirux8r9g1epg412csjpw51fgr" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo mpanoratra nanana ny lazany teo amin'ny literatiora malagasy talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Voninahitra ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny kolontsaina sy ny fampahalalam-baovao teto Madagasikara dia nomena ny mari-boninahitra '''Commandeur de l'Ordre National Malgache''' i Paul Rapatsalahy.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>0v1l7yirux8r9g1epg412csjpw51fgr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143266</id>
      <parentid>1143265</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Voninahitra */</comment>
      <origin>1143266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3593" sha1="6ge54y5reh4x77fgdekdqgd4qvah188" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo mpanoratra nanana ny lazany teo amin'ny literatiora malagasy talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Voninahitra ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny kolontsaina sy ny fampahalalam-baovao teto Madagasikara dia nomena ny mari-boninahitra '''Commandeur de l'Ordre National Malgache''' i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>6ge54y5reh4x77fgdekdqgd4qvah188</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143267</id>
      <parentid>1143266</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Voninahitra */</comment>
      <origin>1143267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3587" sha1="5bwb1yh6b3g0v37epzv8eq3ncdog91g" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo mpanoratra nanana ny lazany teo amin'ny literatiora malagasy talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Voninahitra ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny kolontsaina sy ny fampahalalam-baovao teto Madagasikara dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>5bwb1yh6b3g0v37epzv8eq3ncdog91g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143268</id>
      <parentid>1143267</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Voninahitra */</comment>
      <origin>1143268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3595" sha1="l2cz19ecaugcb13222oc0ree2jxq44w" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo mpanoratra nanana ny lazany teo amin'ny literatiora malagasy talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny kolontsaina sy ny fampahalalam-baovao teto Madagasikara dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>l2cz19ecaugcb13222oc0ree2jxq44w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143269</id>
      <parentid>1143268</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Marim-pakasitrahana */</comment>
      <origin>1143269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3661" sha1="dhkb7zj9kgd6zsqfnqyvfw42rptr6p9" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo [[mpanoratra]] nanana ny lazany teo amin'ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]] talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny fampahalalam-baovao teto [[Madagasikara]] dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Jereo koa ==

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>dhkb7zj9kgd6zsqfnqyvfw42rptr6p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143270</id>
      <parentid>1143269</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1143270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3737" sha1="dy93kot9h00ihvc01hlvjzist5nsi8b" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo [[mpanoratra]] nanana ny lazany teo amin'ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]] talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny fampahalalam-baovao teto [[Madagasikara]] dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Jereo koa ==

* José Rapatsalahy
* Akademia Malagasy
* Lisitry ny mpanoratra malagasy

* Asa fanaovan-gazety eto Madagasikara

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>dy93kot9h00ihvc01hlvjzist5nsi8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143271</id>
      <parentid>1143270</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1143271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3745" sha1="hafow95vasafy8akvj52mklab5lzadm" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo [[mpanoratra]] nanana ny lazany teo amin'ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]] talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny fampahalalam-baovao teto [[Madagasikara]] dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Jereo koa ==

* José Rapatsalahy
* [[Akademia Malagasy]]
* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

* Asa fanaovan-gazety eto Madagasikara

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>hafow95vasafy8akvj52mklab5lzadm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143272</id>
      <parentid>1143271</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1143272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4328" sha1="2t92ea6geyaika9h2wbdquhdse2uc2b" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo [[mpanoratra]] nanana ny lazany teo amin'ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]] talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny fampahalalam-baovao teto [[Madagasikara]] dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Jereo koa ==

* [[Akademia Malagasy]]

* [[Ralaimongo Jean|Jean Ralaimongo]]
* [[Ravoahangy-Andrianavalona Joseph|Joseph Ravoahangy]]
* [[Raseta Joseph Delphin|Joseph Raseta]]
* [[David Jaomanoro]]
* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]
* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]
* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]
* [[Esther Nirina]]
* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]
* [[Samuel Ratany]]
* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]</text>
      <sha1>2t92ea6geyaika9h2wbdquhdse2uc2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143274</id>
      <parentid>1143272</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1143274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4359" sha1="bz8sxjqbfyrl4umg9lecra8odjvbsnh" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo [[mpanoratra]] nanana ny lazany teo amin'ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]] talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny fampahalalam-baovao teto [[Madagasikara]] dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Jereo koa ==

* [[Akademia Malagasy]]

* [[Ralaimongo Jean|Jean Ralaimongo]]
* [[Ravoahangy-Andrianavalona Joseph|Joseph Ravoahangy]]
* [[Raseta Joseph Delphin|Joseph Raseta]]
* [[David Jaomanoro]]
* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]
* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]
* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]
* [[Esther Nirina]]
* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]
* [[Samuel Ratany]]
* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]
[[Sokajy:Mpanoratra Malagasy]]</text>
      <sha1>bz8sxjqbfyrl4umg9lecra8odjvbsnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143275</id>
      <parentid>1143274</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1143275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4375" sha1="304lfusgmv1astji1l2haiksocx5gy2" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo [[mpanoratra]] nanana ny lazany teo amin'ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]] talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny fampahalalam-baovao teto [[Madagasikara]] dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Loharano ==

== Jereo koa ==

* [[Akademia Malagasy]]

* [[Ralaimongo Jean|Jean Ralaimongo]]
* [[Ravoahangy-Andrianavalona Joseph|Joseph Ravoahangy]]
* [[Raseta Joseph Delphin|Joseph Raseta]]
* [[David Jaomanoro]]
* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]
* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]
* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]
* [[Esther Nirina]]
* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]
* [[Samuel Ratany]]
* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]
[[Sokajy:Mpanoratra Malagasy]]</text>
      <sha1>304lfusgmv1astji1l2haiksocx5gy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143276</id>
      <parentid>1143275</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Loharano */</comment>
      <origin>1143276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4620" sha1="l5n4xm6sht5zxdqjf05vhn503iacbt5" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo [[mpanoratra]] nanana ny lazany teo amin'ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]] talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny fampahalalam-baovao teto [[Madagasikara]] dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Loharano ==
* https://www.akademia-malagasy.mg
* https://www.unesco.org/fr/countries/mg
* https://fr.wikipedia.org/wiki/Paul_Rapatsalahy
* https://www.nocomment.mg/storage/app/public/edito/0ovKGP88488687c649d5161280f24580253101.pdf
* https://www.inalco.fr/

== Jereo koa ==

* [[Akademia Malagasy]]

* [[Ralaimongo Jean|Jean Ralaimongo]]
* [[Ravoahangy-Andrianavalona Joseph|Joseph Ravoahangy]]
* [[Raseta Joseph Delphin|Joseph Raseta]]
* [[David Jaomanoro]]
* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]
* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]
* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]
* [[Esther Nirina]]
* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]
* [[Samuel Ratany]]
* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]
[[Sokajy:Mpanoratra Malagasy]]</text>
      <sha1>l5n4xm6sht5zxdqjf05vhn503iacbt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143277</id>
      <parentid>1143276</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fiainana sy asa */</comment>
      <origin>1143277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4694" sha1="dns3ot2p46g6uvobmx7rbf61twbnw9r" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.[https://www.akademia-malagasy.mg]

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].[https://www.unesco.org/fr/countries/mg]

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo [[mpanoratra]] nanana ny lazany teo amin'ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]] talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny fampahalalam-baovao teto [[Madagasikara]] dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Loharano ==
* https://www.akademia-malagasy.mg
* https://www.unesco.org/fr/countries/mg
* https://fr.wikipedia.org/wiki/Paul_Rapatsalahy
* https://www.nocomment.mg/storage/app/public/edito/0ovKGP88488687c649d5161280f24580253101.pdf
* https://www.inalco.fr/

== Jereo koa ==

* [[Akademia Malagasy]]

* [[Ralaimongo Jean|Jean Ralaimongo]]
* [[Ravoahangy-Andrianavalona Joseph|Joseph Ravoahangy]]
* [[Raseta Joseph Delphin|Joseph Raseta]]
* [[David Jaomanoro]]
* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]
* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]
* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]
* [[Esther Nirina]]
* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]
* [[Samuel Ratany]]
* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]
[[Sokajy:Mpanoratra Malagasy]]</text>
      <sha1>dns3ot2p46g6uvobmx7rbf61twbnw9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143278</id>
      <parentid>1143277</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Loharano */</comment>
      <origin>1143278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4645" sha1="q8buncpe7vj0dsr56t26huhr9dvn4ct" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Paul Rapatsalahy|teraka=Taona 1911|toerana=Ambidivato, Antananarivo|maty=Febroary 1988|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanao gazety|asa hafa=Mpanoratra}}

'''Paul Rapatsalahy''' dia mpanao gazety, [[mpanoratra]], mpanonta boky ary mpandraharaha ara-[[kolontsaina malagasy]], teraka tamin'ny taona 1911 tao [[Ambidivato]], [[Antananarivo]], ary nodimandry tamin'ny volana Febroary 1988 tao Antananarivo. Anisan'ireo olo-malaza nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny asa fanaovan-gazety, ny literatiora ary ny [[kolontsaina malagasy]] nandritra ny taonjato faha-20 izy.[https://www.akademia-malagasy.mg]

== Fiainana sy asa ==
Fantatra tamin'ny solon'anarana hoe Idealy-Soa na Paul Kambetty i Paul Rapatsalahy. Nanomboka teo amin'ny sehatry ny asa [[fanaovan-gazety]] sy ny famoaham-boky izy, ary lasa iray amin'ireo mpisava lalana tamin'izany sehatra izany teto [[Madagasikara]]. Izy no nanorina ny trano pirinty Takariva sy ny gazety Takariva, izay isan'ireo [[gazety]] nahitana fiantraikany teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]]. Ankoatra izany dia namoaka gazety maro tamin'ny teny malagasy sy teny frantsay ary nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fampahalalam-baovao tamin'ny alalan'ny onjam-peo ihany koa izy.

Tsy voafetra tamin'ny asa fanaovan-gazety ny fandraisany anjara. Anisan'ireo tetikasa lehibe notanterahiny ny fananganana ny trano famokarana kapila [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] voalohany, ny fikarakarana ny fifaninanana Miss Madagascar voalohany izay nahafahan'ny kandidà malagasy nandray anjara tamin'ny fifaninanana Miss World, ary ny fananganana ny tranombakoka tsy miankina voalohany teto Madagasikara. Naneho ny fahalianany tamin'ny fifandraisana iraisam-pirenena koa izy tamin'ny naha-solontenan'ny [[UNESCO]] azy teto [[Madagasikara]] sy tamin'ny fanohanany ny fampiasana ny [[Fiteny esperantô|fiteny Esperanto]].[https://www.unesco.org/fr/countries/mg]

== Asa soratra ==
Mpikambana tao amin'ny [[Akademia Malagasy]] i Paul Rapatsalahy. Namokatra sanganasa maro izy, izay tombanana ho maherin'ny enimpolo. Ny asa sorany dia nahitana tantara foronina, lahatsoratra ary fanadihadiana [[Kolontsaina malagasy|ara-kolontsaina]] sy ara-tsosialy. Anisan'ireo sanganasany malaza ny:

* &lt;nowiki&gt;''Ilay tsipika mena''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Myra''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Fara''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Voahangy''&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;''Lilia''&lt;/nowiki&gt;
* lahatsoratra sy fanadihadiana maro momba ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny [[fiarahamonina malagasy]].
Nampifangaro ny fitiavany ny kolontsaina malagasy sy ny traikefa azony nandritra ny dia maro nataony tany ivelany ny asa sorany. Na dia tsy dia nandray anjara mivantana tamin'ireo hetsika nasiônalista sasany aza izy, dia nankasitrahana noho ny ezaka nataony tamin'ny fiarovana sy fampiroboroboana ny kolontsaina malagasy.

== Fianakaviana ==
Paul Rapatsalahy dia rain'i José Rapatsalahy, izay mpanoratra malagasy ihany koa. José Rapatsalahy dia anisan'ireo [[mpanoratra]] nanana ny lazany teo amin'ny [[Literatioran' i Madagasikara|literatiora malagasy]] talohan'ny nahafatesany tamin'ny taona 1984.

== Marim-pakasitrahana ==
Noho ny asa sy ny fandraisany anjara tamin'ny fampandrosoana ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] sy ny fampahalalam-baovao teto [[Madagasikara]] dia nomena ny mari-boninahitra Commandeur de l'Ordre National Malgache i Paul Rapatsalahy.

Taorian'ny nahafatesany tamin'ny volana Febroary 1988 dia notsaroana hatrany ny lova navelany. Tamin'ny taona 2002 dia nomena ny anarany ny lalana iray ao Antananarivo ho fanomezam-boninahitra azy.

== Loharano ==
* https://www.akademia-malagasy.mg
* https://www.unesco.org/fr/countries/mg
* https://www.nocomment.mg/storage/app/public/edito/0ovKGP88488687c649d5161280f24580253101.pdf
* https://www.inalco.fr/

== Jereo koa ==

* [[Akademia Malagasy]]

* [[Ralaimongo Jean|Jean Ralaimongo]]
* [[Ravoahangy-Andrianavalona Joseph|Joseph Ravoahangy]]
* [[Raseta Joseph Delphin|Joseph Raseta]]
* [[David Jaomanoro]]
* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]
* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]
* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]
* [[Esther Nirina]]
* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]
* [[Samuel Ratany]]
* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1911]]
[[Sokajy:Mpanoratra Malagasy]]</text>
      <sha1>q8buncpe7vj0dsr56t26huhr9dvn4ct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>José María Balcázar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>298226</id>
    <revision>
      <id>1143064</id>
      <parentid>1142161</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T13:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1774" sha1="6oydxz5g6pwemqaok7gq79vumkwmxgm" xml:space="preserve">[[File:José María Balcázar (cropped 1).jpg|thumb|José María Balcázar]]
'''José María Balcázar Zelada''' dia teraka ny 17 Janoary 1943 tao Nánchoc, faritra [[Cajamarca]], 
dia [[mpisolovava]] sy [[mpanao politika]] {{Pero}}viana. Izy no filohan'i Però nanomboka ny 18 febroary 2026.

==Biografia==
Nianatra lalàna tao amin'ny ''Universidad Nacional de Trujillo'' i Balcázar. Nahavita ny fianarany izy tamin’ny taona 1972. Nahazo ny doctorat momba ny lalàna sy ny siansa politika tao amin’ny ''Universidad Nacional Pedro Ruiz Gallo'' izy tamin’ny 2005.

Tamin'ny fifidianana parlemantera tamin'ny 2021, voafidy tao amin'ny Kongresy i Balcázar ho an'ny antoko ''Perú Libre''. Tamin'ny 2022 dia nandao an'i Perú Libre izy ary nanangana ny spinoff Perú Bicentenario.
Tamin'ny 2024 dia niditra tao amin'ny ankolafy Perú Libre indray izy nefa tsy lasa mpikambana ao amin'ny antoko indray. Tsy hirotsaka intsony amin’ny fifidianana depiote amin’ny taona 2026 izy.

Tamin'ny 18 Febroary 2026, voafidy ho Filohan'ny Kongresy i Balcázar ary noho izany dia Filoha vonjimaika ao Però ihany koa, ny ampitson'ny nanonganana ny filoha [[José Jerí]]. Maharitra hatramin'ny 28 Jolay 2026 ny fe-potoam-piasany.

== Filohan'i Pero ==
{|border=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF&quot;
|-align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;DDEEFF&quot;
!nodimbiasany
![[Sary:Flag_of_Peru.svg|40px]] Filohan'i [[Pero]] faha-??
!mpandimby
|-align=&quot;center&quot; 
|[[José Jerí]]&lt;br/&gt;Okt.2025-Feb.2026 ||  [[José María Balcázar]]&lt;br/&gt;Feb.2026 -Jona 2026 || [[Keiko Fujimori]] 2026-
|-bgcolor=&quot;#DDEEFF&quot;
|-
|}

===Jereo koa===
{{Filoha Pero}}
{{commonscat}}

[[Sokajy:Mpanao politika peroa|Balcazar]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1943]]
[[Sokajy:Filohan'i Pero|Pero]]</text>
      <sha1>6oydxz5g6pwemqaok7gq79vumkwmxgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143065</id>
      <parentid>1143064</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T13:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1775" sha1="lllsr7f9h5g9yof1kqltbamzw6z3tms" xml:space="preserve">[[File:José María Balcázar (cropped 1).jpg|thumb|José María Balcázar]]
'''José María Balcázar Zelada''' dia teraka ny 17 Janoary 1943 tao Nánchoc, faritra [[Cajamarca]], 
dia [[mpisolovava]] sy [[mpanao politika]] {{Pero}}viana. Izy no filohan'i Però nanomboka ny 18 febroary 2026.

==Biografia==
Nianatra lalàna tao amin'ny ''Universidad Nacional de Trujillo'' i Balcázar. Nahavita ny fianarany izy tamin’ny taona 1972. Nahazo ny doctorat momba ny lalàna sy ny siansa politika tao amin’ny ''Universidad Nacional Pedro Ruiz Gallo'' izy tamin’ny 2005.

Tamin'ny fifidianana parlemantera tamin'ny 2021, voafidy tao amin'ny Kongresy i Balcázar ho an'ny antoko ''Perú Libre''. Tamin'ny 2022 dia nandao an'i Perú Libre izy ary nanangana ny spinoff Perú Bicentenario.
Tamin'ny 2024 dia niditra tao amin'ny ankolafy Perú Libre indray izy nefa tsy lasa mpikambana ao amin'ny antoko indray. Tsy hirotsaka intsony amin’ny fifidianana depiote amin’ny taona 2026 izy.

Tamin'ny 18 Febroary 2026, voafidy ho Filohan'ny Kongresy i Balcázar ary noho izany dia Filoha vonjimaika ao Però ihany koa, ny ampitson'ny nanonganana ny filoha [[José Jerí]]. Maharitra hatramin'ny 28 Jolay 2026 ny fe-potoam-piasany.

== Filohan'i Pero ==
{|border=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF&quot;
|-align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;DDEEFF&quot;
!nodimbiasany
![[Sary:Flag_of_Peru.svg|40px]] Filohan'i [[Pero]] faha-??
!mpandimby
|-align=&quot;center&quot; 
|[[José Jerí]]&lt;br/&gt;Okt.2025-Feb.2026 ||  [[José María Balcázar]]&lt;br/&gt;Feb.2026 -Jolay 2026 || [[Keiko Fujimori]] 2026-
|-bgcolor=&quot;#DDEEFF&quot;
|-
|}

===Jereo koa===
{{Filoha Pero}}
{{commonscat}}

[[Sokajy:Mpanao politika peroa|Balcazar]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1943]]
[[Sokajy:Filohan'i Pero|Pero]]</text>
      <sha1>lllsr7f9h5g9yof1kqltbamzw6z3tms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Tarika okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>298478</id>
    <revision>
      <id>1143232</id>
      <parentid>1133450</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="8rpywgbwhaxdomxjlj9eqpe7av0j4is" xml:space="preserve">[[Sokajy:Tarika]]
[[Sokajy:Mozika okrainiana]]</text>
      <sha1>8rpywgbwhaxdomxjlj9eqpe7av0j4is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Esther Razanadrasoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299697</id>
    <revision>
      <id>1143306</id>
      <parentid>1138984</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1143306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4279" sha1="8ca65ixwmkmlrf6cjdeca0w4ttsfxql" xml:space="preserve">

'''Esther Razanadrasoa, fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao gazety malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny literatiora malagasy tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny teny malagasy avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny kolontsaina malagasy.'''

== tantaram-piainany ==
I Esther Razanadrasoa ihany no fantatray fa teraka1Ny 1 janoary 1892 dia nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson tara izy, fa niteraka vavy izy mivady — Esther Ny Lisy Ravaoarisoa — ary maty tamin'ny 14 avril 1931 [ 1 ] , [ 2 ] .

Ny anaran'ny penina Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny. ; Ny an-drainy kosa, araka ny nambaran’i Jean-Joseph Rabearivelo, « poeta, mpanao gazety, mpanoratra tantara, mpikabary, mpamoron-kira » [ 3 ] .

Nandritra ny androm-piainany, izy koa dia lehiben'ny tonian'ny gazety ''Tsara Hafatra'' (&quot; Vaovao mahafaly »)  ,  .

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe « kindriandina »  , [ 7 ] . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .

Rohy

* (mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Fanamarihana sy references ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>8ca65ixwmkmlrf6cjdeca0w4ttsfxql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143307</id>
      <parentid>1143306</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4279" sha1="3cj7crtvu8lsqg3jxxgl3zu8zigl690" xml:space="preserve">

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao gazety malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny literatiora malagasy tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny teny malagasy avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny kolontsaina malagasy.

== Tantaram-piainany ==
I Esther Razanadrasoa ihany no fantatray fa teraka1Ny 1 janoary 1892 dia nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson tara izy, fa niteraka vavy izy mivady — Esther Ny Lisy Ravaoarisoa — ary maty tamin'ny 14 avril 1931 [ 1 ] , [ 2 ] .

Ny anaran'ny penina Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny. ; Ny an-drainy kosa, araka ny nambaran’i Jean-Joseph Rabearivelo, « poeta, mpanao gazety, mpanoratra tantara, mpikabary, mpamoron-kira » [ 3 ] .

Nandritra ny androm-piainany, izy koa dia lehiben'ny tonian'ny gazety ''Tsara Hafatra'' (&quot; Vaovao mahafaly »)  ,  .

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe « kindriandina »  , [ 7 ] . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .

Rohy

* (mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Fanamarihana sy references ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>3cj7crtvu8lsqg3jxxgl3zu8zigl690</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143309</id>
      <parentid>1143307</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tantaram-piainany */</comment>
      <origin>1143309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4128" sha1="0o482kd6c089pls9uw9ifht1ce23dgh" xml:space="preserve">

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao gazety malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny literatiora malagasy tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny teny malagasy avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny kolontsaina malagasy.

== Tantaram-piainany ==
eraka teto Madagasikara i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i '''Dokotera Joseph Rakotoson''' izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe '''Esther Ny Lisy Ravaoarisoa'''. Nampiasa ny solon'anarana hoe '''Anja-Z''' izy tamin'ny famoahana ny tononkalony sy ny lahatsorany. Araka ny voalazan'ny mpanoratra '''Jean-Joseph Rabearivelo''', ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe « kindriandina »  , [ 7 ] . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .

Rohy

* (mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Fanamarihana sy references ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>0o482kd6c089pls9uw9ifht1ce23dgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143311</id>
      <parentid>1143309</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fanamarihana sy references */</comment>
      <origin>1143311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4110" sha1="h5eela6z0pvbu8rir2rmkxf12d01xv8" xml:space="preserve">

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao gazety malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny literatiora malagasy tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny teny malagasy avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny kolontsaina malagasy.

== Tantaram-piainany ==
eraka teto Madagasikara i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i '''Dokotera Joseph Rakotoson''' izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe '''Esther Ny Lisy Ravaoarisoa'''. Nampiasa ny solon'anarana hoe '''Anja-Z''' izy tamin'ny famoahana ny tononkalony sy ny lahatsorany. Araka ny voalazan'ny mpanoratra '''Jean-Joseph Rabearivelo''', ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe « kindriandina »  , [ 7 ] . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .

Rohy

* (mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>h5eela6z0pvbu8rir2rmkxf12d01xv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143315</id>
      <parentid>1143311</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* taranany */</comment>
      <origin>1143315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4154" sha1="lzoa7287m4f08kdqnbra9lv7yw8x448" xml:space="preserve">

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe « kindriandina »  , [ 7 ] . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .

Rohy

* (mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>lzoa7287m4f08kdqnbra9lv7yw8x448</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143316</id>
      <parentid>1143315</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tantaram-piainany */</comment>
      <origin>1143316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4516" sha1="re7d9d0rwvgi7yklclz1sh3p88vh3q8" xml:space="preserve">

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe « kindriandina »  , [ 7 ] . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .

Rohy

* (mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>re7d9d0rwvgi7yklclz1sh3p88vh3q8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143318</id>
      <parentid>1143316</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4709" sha1="ts4he43bhdln6zz4b4pxwogyhiz3bhs" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Razanadrasoa|teraka=11 Janoary 1892|maty=14 Aprily 1931.|firenena=Madagasikara|asa=mpanoratra malagasy|asa hafa=niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety}}

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe « kindriandina »  , [ 7 ] . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .

Rohy

* (mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>ts4he43bhdln6zz4b4pxwogyhiz3bhs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143322</id>
      <parentid>1143318</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* taranany */</comment>
      <origin>1143322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4709" sha1="oz9zuukq6wy82ofla7dpuc64twa7z1n" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Razanadrasoa|teraka=11 Janoary 1892|maty=14 Aprily 1931.|firenena=Madagasikara|asa=mpanoratra malagasy|asa hafa=niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety}}

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe « kindriandina »  , [ 7 ] . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .&lt;ref&gt;(mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)&lt;/ref&gt;

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>oz9zuukq6wy82ofla7dpuc64twa7z1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143323</id>
      <parentid>1143322</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Asa soratrany */</comment>
      <origin>1143323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5360" sha1="7l97tb5d7qarlezrzqpqnwsrt0mbhsw" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Razanadrasoa|teraka=11 Janoary 1892|maty=14 Aprily 1931.|firenena=Madagasikara|asa=mpanoratra malagasy|asa hafa=niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety}}

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe « kindriandina »  , [ 7 ] . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .&lt;ref&gt;(mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)&lt;/ref&gt;

Ny sanganasan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra manontolo amin'ny teny malagasy. Ny tononkalony dia nahitana lohahevitra maro toy ny fitiavana, ny fiainana andavanandro, ny maha-olona ary ny hasin'ny teny malagasy.

Voataonan'ny endrika tononkalo malagasy nentim-paharazana izy, indrindra ireo tononkira sy haisoratra am-bava avy amin'ny faritra Imerina. Nandray anjara tamin'ny fitahirizana sy fanavaozana ireo endrika literatiora malagasy ireo ny asa sorany.

Taorian'ny nahafatesany dia navoaka tao amin'ny boky '''Rasolihanta''' (1931) ny ampahany tamin'ireo tononkalony, izay anisan'ny loharano lehibe ahafantarana ny asa sorany ankehitriny.

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>7l97tb5d7qarlezrzqpqnwsrt0mbhsw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143325</id>
      <parentid>1143323</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Asa soratrany */</comment>
      <origin>1143325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5304" sha1="csxdieio2lip913ti7vhqsqhfjamg7r" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Razanadrasoa|teraka=11 Janoary 1892|maty=14 Aprily 1931.|firenena=Madagasikara|asa=mpanoratra malagasy|asa hafa=niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety}}

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe «kindriandina» . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .&lt;ref&gt;(mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)&lt;/ref&gt;

Ny tononkalony dia nahitana lohahevitra maro toy ny fitiavana, ny fiainana andavanandro, ny maha-olona ary ny hasin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]].

Voataonan'ny endrika [[tononkalo]] malagasy nentim-paharazana izy, indrindra ireo tononkira sy [[Haisoratra|haisoratra am-bava]] avy amin'ny faritra Imerina. Nandray anjara tamin'ny fitahirizana sy fanavaozana ireo endrika literatiora malagasy ireo ny asa sorany.

Taorian'ny nahafatesany dia navoaka tao amin'ny boky '''Rasolihanta''' (1931) ny ampahany tamin'ireo tononkalony, izay anisan'ny loharano lehibe ahafantarana ny asa sorany ankehitriny.

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>csxdieio2lip913ti7vhqsqhfjamg7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143326</id>
      <parentid>1143325</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:19:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* taranany */</comment>
      <origin>1143326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5642" sha1="p2xqarm3g9c9yn8v5qs0yu22wu8wq63" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Razanadrasoa|teraka=11 Janoary 1892|maty=14 Aprily 1931.|firenena=Madagasikara|asa=mpanoratra malagasy|asa hafa=niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety}}

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe «kindriandina» . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .&lt;ref&gt;(mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)&lt;/ref&gt;

Ny tononkalony dia nahitana lohahevitra maro toy ny fitiavana, ny fiainana andavanandro, ny maha-olona ary ny hasin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]].

Voataonan'ny endrika [[tononkalo]] malagasy nentim-paharazana izy, indrindra ireo tononkira sy [[Haisoratra|haisoratra am-bava]] avy amin'ny faritra Imerina. Nandray anjara tamin'ny fitahirizana sy fanavaozana ireo endrika literatiora malagasy ireo ny asa sorany.

Taorian'ny nahafatesany dia navoaka tao amin'ny boky '''Rasolihanta''' (1931) ny ampahany tamin'ireo tononkalony, izay anisan'ny loharano lehibe ahafantarana ny asa sorany ankehitriny.

== Lova navelany ==
Nisy fiantraikany lehibe tamin'ny poeta malagasy maro i Esther Razanadrasoa, indrindra tamin'i '''Jean-Joseph Rabearivelo''', izay naneho fankasitrahana lehibe ny talentany sy ny toetrany. Rabearivelo dia nanoratra tononkalo ho fahatsiarovana azy taorian'ny nahafatesany ary nandika ny sasany tamin'ireo tononkalony.

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>p2xqarm3g9c9yn8v5qs0yu22wu8wq63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143327</id>
      <parentid>1143326</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Lova navelany */</comment>
      <origin>1143327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5865" sha1="su1dodcuw48tuuw7pr054vlmo7uh782" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Razanadrasoa|teraka=11 Janoary 1892|maty=14 Aprily 1931.|firenena=Madagasikara|asa=mpanoratra malagasy|asa hafa=niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety}}

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe «kindriandina» . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .&lt;ref&gt;(mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)&lt;/ref&gt;

Ny tononkalony dia nahitana lohahevitra maro toy ny fitiavana, ny fiainana andavanandro, ny maha-olona ary ny hasin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]].

Voataonan'ny endrika [[tononkalo]] malagasy nentim-paharazana izy, indrindra ireo tononkira sy [[Haisoratra|haisoratra am-bava]] avy amin'ny faritra Imerina. Nandray anjara tamin'ny fitahirizana sy fanavaozana ireo endrika literatiora malagasy ireo ny asa sorany.

Taorian'ny nahafatesany dia navoaka tao amin'ny boky '''Rasolihanta''' (1931) ny ampahany tamin'ireo tononkalony, izay anisan'ny loharano lehibe ahafantarana ny asa sorany ankehitriny.

== Lova navelany ==
Nisy fiantraikany lehibe tamin'ny poeta malagasy maro i Esther Razanadrasoa, indrindra tamin'i '''Jean-Joseph Rabearivelo''', izay naneho fankasitrahana lehibe ny talentany sy ny toetrany. Rabearivelo dia nanoratra tononkalo ho fahatsiarovana azy taorian'ny nahafatesany ary nandika ny sasany tamin'ireo tononkalony.

Ankehitriny dia heverina ho iray amin'ireo vehivavy mpisava lalana teo amin'ny literatiora malagasy izy, ary mbola resahina ao anatin'ny tantaran'ny tononkalo sy ny asa fanaovan-gazety eto Madagasikara ny anjara birikiny.

== taranany ==
Nanan-kery lehibe teo amin’ny poeta [[Jean-Joseph Rabearivelo]] i Esther Razanadrasoa, izay nankafiziny fatratra noho ny asany sy ny safidy manokana nataony nandritra ny fiainany  . Ity farany dia namorona ''fasana'' (mitovy amin'ny threnody ) ho azy tamin'ny fahafatesany , izay, tamin'ny alalan'ny andininy « ny poeta dia hanoratra ny hirany raha mbola velona &quot;, dia maneho ny finoany ny fahaterahana indray ny fanahin'ny muse-ny  ; Ambonin’izany, Rabearivelo dia mandika ny ampahany amin’ny sanganasan’i Esther Razanadrasoa  , [ 11 ] .

Araka ny fieken-keloka an-tsoratra nataon-dRabearivelo, dia maty noho ny fihinanana fanalan-jaza i Esther Razanadrasoa, rehefa avy nandry taminy, mba tsy ho bevohoka &lt;ref name=&quot;Deux poètes sous l’occupation française&quot;&gt; {{Cite journal |issn=2275-1742}}.&lt;/ref&gt; . Nanoratra lahatsoratra naneho hevitra momba ny fahafatesany izy ary nandika ny tononkalony sasany tao amin'ny ''Le Journal des Poètes'' [ 13 ] .

Ao amin’ny talata nandoavana azy tamin’ny taona 1931 dia voalaza fa nahazo ny ravaka malagasy manana voninahitra folo i Esther Razanadrasoa, ary etsy ankilany kosa dia heverina ho « iray amin’ireo olo-malaza indrindra eto amin’ny gazety malagasy »  .

Fanomezam-boninahitra no nanomezan'ilay mpanoratra tantara Soisa Douna Loup azy tao amin'ny tantarany ''L'oragé'', nivoaka tamin'ny taona 2015, izay nanehoan'ilay mpanoratra tantara an-tsaina ny fiainan'ilay poeta mifototra amin'ireo singa biografika tsy fahita firy izay nidina taminy  . Ao amin’ity tantara ity, i Estera dia mitendry an-dRabearivelo ny toeran’ny mpifankatia, mpiangaly mozika, ary manana toetra tsy mety levona, tsy manaiky lembenana amin’ny fampiasana manokana ny teny malagasy ho teny fanehoana, mifanohitra amin’ny mpianany sy ny olon-tiany  .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==
Ao anatiny lahatsoratra ny wikipédia :
Estera Razanandeasoa  

Portail de poésie 

Portail de Madagascar 

Portail de la littérature africaine{{Portail|Poésie|Madagascar|Littérature africaine}}

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>su1dodcuw48tuuw7pr054vlmo7uh782</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143328</id>
      <parentid>1143327</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* taranany */</comment>
      <origin>1143328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5873" sha1="sfczo1476ilxc5z3u97gi8p94isqyu8" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Razanadrasoa|teraka=11 Janoary 1892|maty=14 Aprily 1931.|firenena=Madagasikara|asa=mpanoratra malagasy|asa hafa=niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety}}

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.&lt;ref&gt;{{Article|langue=fr|prénom1=Lisbeth|nom1=Koutchoumoff|lien auteur1=|titre=Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer|périodique=Le Temps|lien périodique=Le Temps (quotidien suisse)|éditeur=|numéro=|année=2015|mois=août|jour=23|pages=|issn=1423-3967|url texte=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web|langue=mg|auteur=Nangonin'i Hanitr'Ony|titre=Anja-Z|jour=15|mois=mai|année=2018|url=http://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-38.html|consulté le=2 octobre 2020}}.&lt;/ref&gt;

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.&lt;ref&gt;{{Article|titre=Nouvelles et potins|périodique=Chantecler|jour=20|mois=avril|année=1931|url texte=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5595636x/f2.item.zoom|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.&lt;ref&gt;{{Article|auteur1=Maminirina Rado|titre=Littérature : Les écrivains malgaches du début du {{s-|XX}}|périodique=[[Midi Madagasikar]]|jour=19|mois=juin|année=2019|url texte=http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2019/06/19/litterature-les-ecrivains-malgaches-du-debut-du-xxeme-siecle/|consulté le=13 janvier 2020}}.&lt;/ref&gt;

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe «kindriandina» . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .&lt;ref&gt;(mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)&lt;/ref&gt;

Ny tononkalony dia nahitana lohahevitra maro toy ny fitiavana, ny fiainana andavanandro, ny maha-olona ary ny hasin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]].&lt;ref&gt;{{Lien web|auteur=|titre=Poètes d'outre-mer - Madagascar|jour=4|mois=janvier|année=2009|url=http://lieucommun.canalblog.com/archives/2009/01/04/20421159.html|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;

Voataonan'ny endrika [[tononkalo]] malagasy nentim-paharazana izy, indrindra ireo tononkira sy [[Haisoratra|haisoratra am-bava]] avy amin'ny faritra Imerina. Nandray anjara tamin'ny fitahirizana sy fanavaozana ireo endrika literatiora malagasy ireo ny asa sorany.

Taorian'ny nahafatesany dia navoaka tao amin'ny boky '''Rasolihanta''' (1931) ny ampahany tamin'ireo tononkalony, izay anisan'ny loharano lehibe ahafantarana ny asa sorany ankehitriny.

== Lova navelany ==
Nisy fiantraikany lehibe tamin'ny poeta malagasy maro i Esther Razanadrasoa, indrindra tamin'i '''Jean-Joseph Rabearivelo''', izay naneho fankasitrahana lehibe ny talentany sy ny toetrany. Rabearivelo dia nanoratra tononkalo ho fahatsiarovana azy taorian'ny nahafatesany ary nandika ny sasany tamin'ireo tononkalony.&lt;ref&gt;{{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alain|nom1=Ricard|titre=Littératures d'Afrique noire|sous-titre=des langues aux livres|éditeur=[[CNRS Éditions]]|lieu=Paris|année=1995|pages totales=304|passage=125|isbn=978-2-271-05172-1|oclc=406582269|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Article|langue=fr|prénom1=Marie-Christine|nom1=Rochmann|titre=Jean-Joseph Rabearivelo : Poète de la mort|périodique=Présence Africaine|éditeur=Éditions Présence Africaine|volume=N° 145|numéro=1|jour=1|mois=mars|année=1988|pages=165-172|ISSN=0032-7638|url texte=http://www.cairn.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=PRESA_145_0165|résumé=http://www.cairn.info/resume.php?ID_ARTICLE=PRESA_145_0165|consulté le=22 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;

Ankehitriny dia heverina ho iray amin'ireo vehivavy mpisava lalana teo amin'ny literatiora malagasy izy, ary mbola resahina ao anatin'ny tantaran'ny tononkalo sy ny asa fanaovan-gazety eto Madagasikara ny anjara birikiny.

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>sfczo1476ilxc5z3u97gi8p94isqyu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143329</id>
      <parentid>1143328</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1143329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6432" sha1="7cjzcp4qcohzuhcq268su6kjaezsloy" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Razanadrasoa|teraka=11 Janoary 1892|maty=14 Aprily 1931.|firenena=Madagasikara|asa=mpanoratra malagasy|asa hafa=niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety}}

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.&lt;ref&gt;{{Article|langue=fr|prénom1=Lisbeth|nom1=Koutchoumoff|lien auteur1=|titre=Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer|périodique=Le Temps|lien périodique=Le Temps (quotidien suisse)|éditeur=|numéro=|année=2015|mois=août|jour=23|pages=|issn=1423-3967|url texte=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web|langue=mg|auteur=Nangonin'i Hanitr'Ony|titre=Anja-Z|jour=15|mois=mai|année=2018|url=http://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-38.html|consulté le=2 octobre 2020}}.&lt;/ref&gt;

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.&lt;ref&gt;{{Article|titre=Nouvelles et potins|périodique=Chantecler|jour=20|mois=avril|année=1931|url texte=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5595636x/f2.item.zoom|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.&lt;ref&gt;{{Article|auteur1=Maminirina Rado|titre=Littérature : Les écrivains malgaches du début du {{s-|XX}}|périodique=[[Midi Madagasikar]]|jour=19|mois=juin|année=2019|url texte=http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2019/06/19/litterature-les-ecrivains-malgaches-du-debut-du-xxeme-siecle/|consulté le=13 janvier 2020}}.&lt;/ref&gt;

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe «kindriandina» . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .&lt;ref&gt;(mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)&lt;/ref&gt;

Ny tononkalony dia nahitana lohahevitra maro toy ny fitiavana, ny fiainana andavanandro, ny maha-olona ary ny hasin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]].&lt;ref&gt;{{Lien web|auteur=|titre=Poètes d'outre-mer - Madagascar|jour=4|mois=janvier|année=2009|url=http://lieucommun.canalblog.com/archives/2009/01/04/20421159.html|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;

Voataonan'ny endrika [[tononkalo]] malagasy nentim-paharazana izy, indrindra ireo tononkira sy [[Haisoratra|haisoratra am-bava]] avy amin'ny faritra Imerina. Nandray anjara tamin'ny fitahirizana sy fanavaozana ireo endrika literatiora malagasy ireo ny asa sorany.

Taorian'ny nahafatesany dia navoaka tao amin'ny boky '''Rasolihanta''' (1931) ny ampahany tamin'ireo tononkalony, izay anisan'ny loharano lehibe ahafantarana ny asa sorany ankehitriny.

== Lova navelany ==
Nisy fiantraikany lehibe tamin'ny poeta malagasy maro i Esther Razanadrasoa, indrindra tamin'i '''Jean-Joseph Rabearivelo''', izay naneho fankasitrahana lehibe ny talentany sy ny toetrany. Rabearivelo dia nanoratra tononkalo ho fahatsiarovana azy taorian'ny nahafatesany ary nandika ny sasany tamin'ireo tononkalony.&lt;ref&gt;{{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alain|nom1=Ricard|titre=Littératures d'Afrique noire|sous-titre=des langues aux livres|éditeur=[[CNRS Éditions]]|lieu=Paris|année=1995|pages totales=304|passage=125|isbn=978-2-271-05172-1|oclc=406582269|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Article|langue=fr|prénom1=Marie-Christine|nom1=Rochmann|titre=Jean-Joseph Rabearivelo : Poète de la mort|périodique=Présence Africaine|éditeur=Éditions Présence Africaine|volume=N° 145|numéro=1|jour=1|mois=mars|année=1988|pages=165-172|ISSN=0032-7638|url texte=http://www.cairn.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=PRESA_145_0165|résumé=http://www.cairn.info/resume.php?ID_ARTICLE=PRESA_145_0165|consulté le=22 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;

Ankehitriny dia heverina ho iray amin'ireo vehivavy mpisava lalana teo amin'ny literatiora malagasy izy, ary mbola resahina ao anatin'ny tantaran'ny tononkalo sy ny asa fanaovan-gazety eto Madagasikara ny anjara birikiny.

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==

* [[David Jaomanoro]]

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]

* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]

* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]

* [[Esther Nirina]]

* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Ny Avana Ramanantoanina]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* {{Cite journal |pages=80-83 |issn=0775-0668}}</text>
      <sha1>7cjzcp4qcohzuhcq268su6kjaezsloy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143330</id>
      <parentid>1143329</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Lahatsoratra mifandraika */</comment>
      <origin>1143330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6543" sha1="lofug2zb4e8ezufefflpz6zcxtgezuo" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Razanadrasoa|teraka=11 Janoary 1892|maty=14 Aprily 1931.|firenena=Madagasikara|asa=mpanoratra malagasy|asa hafa=niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety}}

'''Esther Razanadrasoa,''' fantatra kokoa amin'ny solon'anarana hoe Anja-Z, dia poeta sy mpanao [[gazety]] malagasy, teraka tamin'ny 11 Janoary 1892 ary nodimandry tamin'ny 14 Aprily 1931. Anisan'ireo vehivavy nisongadina teo amin'ny tontolon'ny [[literatiora malagasy]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-20 izy. Ny tononkalony sy ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] avokoa, ka nandray anjara lehibe tamin'ny fampiroboroboana ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]].

== Tantaram-piainany ==
Teraka teto [[Madagasikara]] i Esther Razanadrasoa tamin'ny 11 Janoary 1892. Nanambady an'i Dokotera Joseph Rakotoson izy ary niteraka zanakavavy iray nantsoina hoe Esther Ny Lisy Ravaoarisoa. Nampiasa ny solon'anarana hoe Anja-Z izy tamin'ny famoahana ny [[Tononkalo|tononkalony]] sy ny [[Lahatsoratra|lahatsorany]]. Araka ny voalazan'ny mpanoratra Jean-Joseph Rabearivelo, ny anarana Anja-Z dia fanomezam-boninahitra ny reniny.&lt;ref&gt;{{Article|langue=fr|prénom1=Lisbeth|nom1=Koutchoumoff|lien auteur1=|titre=Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer|périodique=Le Temps|lien périodique=Le Temps (quotidien suisse)|éditeur=|numéro=|année=2015|mois=août|jour=23|pages=|issn=1423-3967|url texte=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web|langue=mg|auteur=Nangonin'i Hanitr'Ony|titre=Anja-Z|jour=15|mois=mai|année=2018|url=http://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/page-38.html|consulté le=2 octobre 2020}}.&lt;/ref&gt;

Ankoatra ny asa soratra dia niasa teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety ihany koa izy ary isan'ireo vehivavy vitsy nitana andraikitra ambony tamin'izany fotoana izany. Izy no tonian-dahatsoratry ny gazety '''Tsara Hafatra''', gazety iray navoaka tamin'ny teny malagasy.&lt;ref&gt;{{Article|titre=Nouvelles et potins|périodique=Chantecler|jour=20|mois=avril|année=1931|url texte=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5595636x/f2.item.zoom|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;

Nodimandry tao Antananarivo tamin'ny 14 Aprily 1931 izy teo amin'ny faha-39 taonany.&lt;ref&gt;{{Article|auteur1=Maminirina Rado|titre=Littérature : Les écrivains malgaches du début du {{s-|XX}}|périodique=[[Midi Madagasikar]]|jour=19|mois=juin|année=2019|url texte=http://www.midi-madagasikara.mg/culture/2019/06/19/litterature-les-ecrivains-malgaches-du-debut-du-xxeme-siecle/|consulté le=13 janvier 2020}}.&lt;/ref&gt;

== Asa soratrany ==
Ny sangan'asan'i Esther Razanadrasoa dia voasoratra amin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] manontolo &lt;ref name=&quot;Douna Loup, la liberté d’écrire et d’aimer&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|title=kopian'ny arisiva|archive-date=2016-03-10|access-date=2026-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213918/http://www.letemps.ch/culture/2015/08/23/douna-loup-liberte-ecrire-aimer|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;, raha ny marimarina kokoa amin'ny fitenin'ny foko [[Hova]] . Ampahany amin’ity sanganasa ity ny fitambaran’ny fampivoarana tononkira nataon’ireo tovovavy avy eto an-drenivohitra, antsoina hoe «kindriandina» . Nanoratra boky maromaro koa izy. Nijanona ho tsiambaratelo sy tsy nisy fanovana ny ankamaroan'ny vokatra nataony  .&lt;ref&gt;(mg) Esther Razanadrasoa, Rasolihanta, Antananarivo, Jean Paoli et Fils, 1931, 20 p. (lire en ligne)&lt;/ref&gt;

Ny tononkalony dia nahitana lohahevitra maro toy ny fitiavana, ny fiainana andavanandro, ny maha-olona ary ny hasin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]].&lt;ref&gt;{{Lien web|auteur=|titre=Poètes d'outre-mer - Madagascar|jour=4|mois=janvier|année=2009|url=http://lieucommun.canalblog.com/archives/2009/01/04/20421159.html|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;

Voataonan'ny endrika [[tononkalo]] malagasy nentim-paharazana izy, indrindra ireo tononkira sy [[Haisoratra|haisoratra am-bava]] avy amin'ny faritra Imerina. Nandray anjara tamin'ny fitahirizana sy fanavaozana ireo endrika literatiora malagasy ireo ny asa sorany.

Taorian'ny nahafatesany dia navoaka tao amin'ny boky '''Rasolihanta''' (1931) ny ampahany tamin'ireo tononkalony, izay anisan'ny loharano lehibe ahafantarana ny asa sorany ankehitriny.

== Lova navelany ==
Nisy fiantraikany lehibe tamin'ny poeta malagasy maro i Esther Razanadrasoa, indrindra tamin'i '''Jean-Joseph Rabearivelo''', izay naneho fankasitrahana lehibe ny talentany sy ny toetrany. Rabearivelo dia nanoratra tononkalo ho fahatsiarovana azy taorian'ny nahafatesany ary nandika ny sasany tamin'ireo tononkalony.&lt;ref&gt;{{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alain|nom1=Ricard|titre=Littératures d'Afrique noire|sous-titre=des langues aux livres|éditeur=[[CNRS Éditions]]|lieu=Paris|année=1995|pages totales=304|passage=125|isbn=978-2-271-05172-1|oclc=406582269|consulté le=10 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Article|langue=fr|prénom1=Marie-Christine|nom1=Rochmann|titre=Jean-Joseph Rabearivelo : Poète de la mort|périodique=Présence Africaine|éditeur=Éditions Présence Africaine|volume=N° 145|numéro=1|jour=1|mois=mars|année=1988|pages=165-172|ISSN=0032-7638|url texte=http://www.cairn.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=PRESA_145_0165|résumé=http://www.cairn.info/resume.php?ID_ARTICLE=PRESA_145_0165|consulté le=22 mars 2016}}.&lt;/ref&gt;

Ankehitriny dia heverina ho iray amin'ireo vehivavy mpisava lalana teo amin'ny literatiora malagasy izy, ary mbola resahina ao anatin'ny tantaran'ny tononkalo sy ny asa fanaovan-gazety eto Madagasikara ny anjara birikiny.

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Jereo koa ==

* [[David Jaomanoro]]

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]

* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]

* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]

* [[Esther Nirina]]

* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Ny Avana Ramanantoanina]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]

=== Lahatsoratra mifandraika ===

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]

=== Lorano nikarohana azy ===

* Jean-Joseph Rabearivelo, «  », ''Le Journal des Poètes'',‎ 12 mars 1932, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 80-83 &lt;small&gt;(ISSN 0775-0668, lire en ligne [archive])&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>lofug2zb4e8ezufefflpz6zcxtgezuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lantosoa Rakotomalala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299871</id>
    <revision>
      <id>1143338</id>
      <parentid>1141125</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/235305275|Lantosoa Rakotomalala]]&quot;</comment>
      <origin>1143338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3587" sha1="8ahbr9jjo6htjnjotpv9x3vidw3npfn" xml:space="preserve"> 

'''Lantosoa Rakotomalala''' dia lehiben'ny oronasa sy vevavy mpanao politika malagasy.

== tantaram-piainany ==
Lantosoa Rakotomalala is a chartered comptable by training &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Membres du Gouvernement {{!}} Primature |url=https://www.primature.gov.mg/index.php/gouvernement/membres-du-gouvernement/ |access-date=2022-01-21 |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; . Nandritra ny fanavaozana ny kabinetra nataon’ny filoha malagasy [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] ny29 janvier 2020 Voatendry ho lehiben'ny departemantan'ny minisitra miandraikitra ny Indostria, ny Varotra ary ny Asa Tanana &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nouveau remaniement ministériel à Madagascar, un an après l’élection d’Andry Rajoelina – Jeune Afrique |url=https://www.jeuneafrique.com/888886/politique/nouveau-remaniement-ministeriel-a-madagascar-un-an-apres-lelection-dandry-rajoelina/ |access-date=2022-01-21 |website=JeuneAfrique.com |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Madagascar : 32 ministres nommés dont 22 arrivants |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-le-nouveau-gouvernement-comprend-22-nouveaux-ministres-et-10-reconduits-1081165.html |access-date=2022-01-21 |website=Réunion la 1ère |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ranjalahy |first=Eric |date=2021-07-08 |title=Lantosoa Rakotomalala - Des mesures pour atténuer la hausse des prix |url=https://lexpress.mg/08/07/2021/lantosoa-rakotomalala-des-mesures-pour-attenuer-la-hausse-des-prix/ |access-date=2022-01-21 |website=L'Express de Madagascar |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Lantosoa Rakotomalala : «La pandémie a bousculé les schémas traditionnels à la faveur des circuits courts» |url=https://afrique.latribune.fr/think-tank/entretiens/2020-09-25/lantosoa-rakotomalala-la-pandemie-a-bouscule-les-schemas-traditionnels-a-la-faveur-des-circuits-courts-858173.html |access-date=2022-01-21 |website=La Tribune |language=fr}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-03 |title=Lantosoa Rakotomalala : Sa démission exigée ! |url=http://www.lagazette-dgi.com/?p=60904 |access-date=2022-01-21 |website=La Gazette de la Grande Ile |language=fr}}&lt;/ref&gt; izy. Talohan'ny nanendrena azy ho Minisitry ny Indostria, ny Varotra ary ny Asa Tanana, niasa tao amin'ny fikambanana iraisam-pirenena isan-karazany sy tany amin'ny firenena &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Lantosoa Rakokômalala.

Taorian'ny nanendrena azy ho Masoivoho Manokana sady Feno fahefana ho an'i Madagasikara any [[Etazonia]] nataon'ny Filankevitry ny Minisitra,6 novembre 2024  Manao ny andraikiny izy amin'ny5 décembre 2024 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-06 |title=DIPLOMATIE – Lantosoa Rakotomalala prend officiellement ses fonctions à l’ambassade de Madagascar aux Etats-Unis |url=https://2424.mg/diplomatie-lantosoa-rakotomalala-prend-officiellement-ses-fonctions-a-lambassade-de-madagascar-aux-etats-unis/ |access-date=2025-01-16 |website=2424.mg - L'actualité à Madagascar en temps réel |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; ary manolotra ny taratasy fanomezan-dàlana ho an'ny Filoha Amerikana [[Joe Biden]] amin'ny15 janvier 2025 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-16 |title=DIPLOMATIE – Lantosoa Rakotomalala présente ses lettres de créances à Joe Biden |url=https://2424.mg/diplomatie-lantosoa-rakotomalala-presente-ses-lettres-de-creances-a-joe-biden/ |access-date=2025-01-16 |website=2424.mg - L'actualité à Madagascar en temps réel |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; .

== References ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Rohy ivelany ==
 {{Liens}}{{Liens}}{{Portail|politique|Madagascar}}</text>
      <sha1>8ahbr9jjo6htjnjotpv9x3vidw3npfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143339</id>
      <parentid>1143338</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* References */</comment>
      <origin>1143339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3585" sha1="mcthqzmy484qzwxir3gnd1z701eic8i" xml:space="preserve"> 

'''Lantosoa Rakotomalala''' dia lehiben'ny oronasa sy vevavy mpanao politika malagasy.

== tantaram-piainany ==
Lantosoa Rakotomalala is a chartered comptable by training &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Membres du Gouvernement {{!}} Primature |url=https://www.primature.gov.mg/index.php/gouvernement/membres-du-gouvernement/ |access-date=2022-01-21 |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; . Nandritra ny fanavaozana ny kabinetra nataon’ny filoha malagasy [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] ny29 janvier 2020 Voatendry ho lehiben'ny departemantan'ny minisitra miandraikitra ny Indostria, ny Varotra ary ny Asa Tanana &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nouveau remaniement ministériel à Madagascar, un an après l’élection d’Andry Rajoelina – Jeune Afrique |url=https://www.jeuneafrique.com/888886/politique/nouveau-remaniement-ministeriel-a-madagascar-un-an-apres-lelection-dandry-rajoelina/ |access-date=2022-01-21 |website=JeuneAfrique.com |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Madagascar : 32 ministres nommés dont 22 arrivants |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-le-nouveau-gouvernement-comprend-22-nouveaux-ministres-et-10-reconduits-1081165.html |access-date=2022-01-21 |website=Réunion la 1ère |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ranjalahy |first=Eric |date=2021-07-08 |title=Lantosoa Rakotomalala - Des mesures pour atténuer la hausse des prix |url=https://lexpress.mg/08/07/2021/lantosoa-rakotomalala-des-mesures-pour-attenuer-la-hausse-des-prix/ |access-date=2022-01-21 |website=L'Express de Madagascar |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Lantosoa Rakotomalala : «La pandémie a bousculé les schémas traditionnels à la faveur des circuits courts» |url=https://afrique.latribune.fr/think-tank/entretiens/2020-09-25/lantosoa-rakotomalala-la-pandemie-a-bouscule-les-schemas-traditionnels-a-la-faveur-des-circuits-courts-858173.html |access-date=2022-01-21 |website=La Tribune |language=fr}}&lt;/ref&gt; , &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-03 |title=Lantosoa Rakotomalala : Sa démission exigée ! |url=http://www.lagazette-dgi.com/?p=60904 |access-date=2022-01-21 |website=La Gazette de la Grande Ile |language=fr}}&lt;/ref&gt; izy. Talohan'ny nanendrena azy ho Minisitry ny Indostria, ny Varotra ary ny Asa Tanana, niasa tao amin'ny fikambanana iraisam-pirenena isan-karazany sy tany amin'ny firenena &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Lantosoa Rakokômalala.

Taorian'ny nanendrena azy ho Masoivoho Manokana sady Feno fahefana ho an'i Madagasikara any [[Etazonia]] nataon'ny Filankevitry ny Minisitra,6 novembre 2024  Manao ny andraikiny izy amin'ny5 décembre 2024 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-12-06 |title=DIPLOMATIE – Lantosoa Rakotomalala prend officiellement ses fonctions à l’ambassade de Madagascar aux Etats-Unis |url=https://2424.mg/diplomatie-lantosoa-rakotomalala-prend-officiellement-ses-fonctions-a-lambassade-de-madagascar-aux-etats-unis/ |access-date=2025-01-16 |website=2424.mg - L'actualité à Madagascar en temps réel |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; ary manolotra ny taratasy fanomezan-dàlana ho an'ny Filoha Amerikana [[Joe Biden]] amin'ny15 janvier 2025 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-16 |title=DIPLOMATIE – Lantosoa Rakotomalala présente ses lettres de créances à Joe Biden |url=https://2424.mg/diplomatie-lantosoa-rakotomalala-presente-ses-lettres-de-creances-a-joe-biden/ |access-date=2025-01-16 |website=2424.mg - L'actualité à Madagascar en temps réel |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; .

== Loharano ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Rohy ivelany ==
 {{Liens}}{{Liens}}{{Portail|politique|Madagascar}}</text>
      <sha1>mcthqzmy484qzwxir3gnd1z701eic8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abelardo de la Espriella</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299957</id>
    <revision>
      <id>1143066</id>
      <parentid>1141538</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T14:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1714" sha1="giqzjzvw7hh7pkev5hdqfh8hluwdyn9" xml:space="preserve">[[File:Abelardo De La Espriella 2026.jpg|thumb|left|Abelardo de la Espriella]]
'''Abelardo Gabriel de la Espriella Otero'''  (teraka ny 31 Jolay 1978 tao [[Bogotá]]) dia [[mpisolovava]], mpandraharaha ary [[mpanao politika]] [[Kolombia]]na, kandidà amin'ny fifidianana filoham-pirenena Kolombiana amin'ny taona 2026 ho an'ny hetsika ''Defensores de la Patria'' (''Mpiaro ny Tanindrazana'').

== Fijery ara-politika ==
Naneho fankasitrahana ireo mpitarika elatra havanana i De la Espriella. Manohana ny politika laissez-faire ara-toekarena sy ny fanafoanana ireo ministera izy. Nanohana ny fanapoahana baomba ireo &quot;toby mpampihorohoro zava-mahadomelina&quot; sy ny fandoroana ireo toeram-pambolena coca miaraka amin'ny fanampian'ny fiaramanidina amerikana ihany koa izy, ankoatra ny famaranana ny dingana fandriampahalemana miaraka amin'ireo vondrona mitam-piadiana Kolombiana.

Mpisolovava ny zo hitondra fitaovam-piadiana izy, misintona an'i Kolombia amin'ireo fikambanana iraisam-pirenena toy ny Fitsarana Iraisam-pirenena momba ny Zon'olombelona sy ny Firenena Mikambana, ary manatsara ny fifandraisana amin'i {{Israely}}.

== Filohan'i Kolombia ==
{|border=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF&quot;
|-align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;DDEEFF&quot;
!nodimbiasany
![[Sary:Flag of Colombia.svg|40px]] Filoham'i  [[Kolombia]] (faha-44)
!mpandimby
|-align=&quot;center&quot; 
|   [[Gustavo &quot;El Sapo&quot; Petro]]&lt;br/&gt;2022-2026   ||[[Abelardo de la Espriella]]&lt;br/&gt;2026-2030  ||
|-bgcolor=&quot;#DDEEFF&quot;
|-
|}


{{commonscat|Abelardo de la Espriella}}
[[en:Abelardo de la Espriella]]
[[es:Abelardo de la Espriella]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]]
[[Sokajy:Mpanao politika kolombiana]]
[[Sokajy:Filoham'i Kolombia]]</text>
      <sha1>giqzjzvw7hh7pkev5hdqfh8hluwdyn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sennen Andriamirado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300532</id>
    <revision>
      <id>1143280</id>
      <parentid>1142792</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="3ztmdu36tnjsflphvokeg3r5oc1vum0" xml:space="preserve">

== tantaram-piainany ==

* Niasa tao amin'ny ''Jeune Afrique'' nandritra ny 18 taona izy.
* Tamin'ny 1993, nanomboka niasa tamin'ny sehatry ny fifandraisana izy, ka namela ''ny Jeune Afrique'' tao anatin'ny rivo-piainana voalaza fa feno fifandirana 

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>3ztmdu36tnjsflphvokeg3r5oc1vum0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143281</id>
      <parentid>1143280</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1143281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="734" sha1="as4kvklv1ai1kw4ye342wam6459n8qe" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Bao Andriamanjato|teraka=21 Septambra 1929|toerana=Madagasikara|maty=1994|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy}}

== tantaram-piainany ==

* Niasa tao amin'ny ''Jeune Afrique'' nandritra ny 18 taona izy.
* Tamin'ny 1993, nanomboka niasa tamin'ny sehatry ny fifandraisana izy, ka namela ''ny Jeune Afrique'' tao anatin'ny rivo-piainana voalaza fa feno fifandirana 

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>as4kvklv1ai1kw4ye342wam6459n8qe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143282</id>
      <parentid>1143281</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="0i9gr82ao79jszeyee4z6tze2b7xxzv" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Bao Andriamanjato|teraka=21 Septambra 1929|toerana=Madagasikara|maty=1994|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=Injeniera, vehivavy mpanao poloitika}}

== tantaram-piainany ==

* Niasa tao amin'ny ''Jeune Afrique'' nandritra ny 18 taona izy.
* Tamin'ny 1993, nanomboka niasa tamin'ny sehatry ny fifandraisana izy, ka namela ''ny Jeune Afrique'' tao anatin'ny rivo-piainana voalaza fa feno fifandirana 

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>0i9gr82ao79jszeyee4z6tze2b7xxzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143283</id>
      <parentid>1143282</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* tantaram-piainany */</comment>
      <origin>1143283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1234" sha1="daxfd255g52cm293t6ogvrmgamkr18p" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Bao Andriamanjato|teraka=21 Septambra 1929|toerana=Madagasikara|maty=1994|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=Injeniera, vehivavy mpanao poloitika}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy mpanoratra malagasy, teraka tamin'ny taona '''1945''' teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny '''15 Jolay 1997'''. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra afrikanina sy iraisam-pirenena izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety '''Jeune Afrique'''. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i '''Thomas Sankara''', filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany ==

* Niasa tao amin'ny ''Jeune Afrique'' nandritra ny 18 taona izy.
* Tamin'ny 1993, nanomboka niasa tamin'ny sehatry ny fifandraisana izy, ka namela ''ny Jeune Afrique'' tao anatin'ny rivo-piainana voalaza fa feno fifandirana 

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>daxfd255g52cm293t6ogvrmgamkr18p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143284</id>
      <parentid>1143283</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1143284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1232" sha1="4wj234r3xr3av786lq0azg1ttlxe3r7" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=Injeniera, vehivavy mpanao poloitika}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy mpanoratra malagasy, teraka tamin'ny taona '''1945''' teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny '''15 Jolay 1997'''. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra afrikanina sy iraisam-pirenena izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety '''Jeune Afrique'''. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i '''Thomas Sankara''', filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany ==

* Niasa tao amin'ny ''Jeune Afrique'' nandritra ny 18 taona izy.
* Tamin'ny 1993, nanomboka niasa tamin'ny sehatry ny fifandraisana izy, ka namela ''ny Jeune Afrique'' tao anatin'ny rivo-piainana voalaza fa feno fifandirana 

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>4wj234r3xr3av786lq0azg1ttlxe3r7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143285</id>
      <parentid>1143284</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1269" sha1="hbzdpzq4qirae4nt7kkwv3ok8nals5y" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=Injeniera, vehivavy mpanao poloitika}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany ==

* Niasa tao amin'ny ''Jeune Afrique'' nandritra ny 18 taona izy.
* Tamin'ny 1993, nanomboka niasa tamin'ny sehatry ny fifandraisana izy, ka namela ''ny Jeune Afrique'' tao anatin'ny rivo-piainana voalaza fa feno fifandirana 

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>hbzdpzq4qirae4nt7kkwv3ok8nals5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143286</id>
      <parentid>1143285</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* tantaram-piainany */</comment>
      <origin>1143286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1420" sha1="64j28zq4ufqrtj5cc6dofh5dn4076no" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=Injeniera, vehivavy mpanao poloitika}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany ==
== Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona '''Jeune Afrique''' nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy. ==

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>64j28zq4ufqrtj5cc6dofh5dn4076no</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143287</id>
      <parentid>1143286</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona Jeune Afrique nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety i */</comment>
      <origin>1143287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1414" sha1="djx2mpmi395mzfwlq3hhmi4cpjpsjyo" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=Injeniera, vehivavy mpanao poloitika}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona '''Jeune Afrique''' nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>djx2mpmi395mzfwlq3hhmi4cpjpsjyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143288</id>
      <parentid>1143287</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* tantaram-piainany */</comment>
      <origin>1143288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1410" sha1="f376dd0tf84vsruohuxxn1s6a5bgk1k" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=Injeniera, vehivavy mpanao poloitika}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>f376dd0tf84vsruohuxxn1s6a5bgk1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143289</id>
      <parentid>1143288</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* tantaram-piainany */</comment>
      <origin>1143289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1401" sha1="kqlz5nkh6f3wdiiaqb0uatzumtx6vb2" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=Injeniera, mpanao poloitika}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>kqlz5nkh6f3wdiiaqb0uatzumtx6vb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143290</id>
      <parentid>1143289</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* tantaram-piainany */</comment>
      <origin>1143290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1694" sha1="987kmtg4t8wiswxvu2lyb7rq74mm54i" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=mpanao gazety malagasy}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

Noho ny kalitaon'ny asa sorany sy ny fahalalany lalina ny raharaha afrikanina dia lasa iray amin'ireo mpanao gazety manan-danja indrindra tao amin'ny Jeune Afrique izy. Tamin'ny taona 1993 dia niala tao amin'ny vondrona Jeune Afrique ary nitodika tamin'ny sehatry ny fifandraisana sy ny serasera.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>987kmtg4t8wiswxvu2lyb7rq74mm54i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143291</id>
      <parentid>1143290</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* tantaram-piainany */</comment>
      <origin>1143291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1706" sha1="rw3pj2ldq02689yxhydpumbngz7hrfy" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=mpanao gazety malagasy}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany sy ny asany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

Noho ny kalitaon'ny asa sorany sy ny fahalalany lalina ny raharaha afrikanina dia lasa iray amin'ireo mpanao gazety manan-danja indrindra tao amin'ny Jeune Afrique izy. Tamin'ny taona 1993 dia niala tao amin'ny vondrona Jeune Afrique ary nitodika tamin'ny sehatry ny fifandraisana sy ny serasera.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>rw3pj2ldq02689yxhydpumbngz7hrfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143292</id>
      <parentid>1143291</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* tantaram-piainany sy ny asany */</comment>
      <origin>1143292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1960" sha1="n951s4jae95plvl0zvl1kt1l0ii6204" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=mpanao gazety malagasy}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== tantaram-piainany sy ny asany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

Noho ny kalitaon'ny asa sorany sy ny fahalalany lalina ny raharaha afrikanina dia lasa iray amin'ireo mpanao gazety manan-danja indrindra tao amin'ny Jeune Afrique izy. Tamin'ny taona 1993 dia niala tao amin'ny vondrona Jeune Afrique ary nitodika tamin'ny sehatry ny fifandraisana sy ny serasera.

== Asa soratra ==
Anisan'ny asa soratra nahafantarana an'i Sennen Andriamirado indrindra ny boky nosoratany momba an'i Thomas Sankara. Ireo boky ireo dia heverina ho isan'ireo loharano manan-danja amin'ny fahafantarana ny fiainan'ilay filoha burkinabe.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>n951s4jae95plvl0zvl1kt1l0ii6204</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143293</id>
      <parentid>1143292</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* tantaram-piainany sy ny asany */</comment>
      <origin>1143293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1960" sha1="168ju58flr3kkwy5fzq92rkujheijug" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=mpanao gazety malagasy}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== Tantaram-piainany sy ny asany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

Noho ny kalitaon'ny asa sorany sy ny fahalalany lalina ny raharaha afrikanina dia lasa iray amin'ireo mpanao gazety manan-danja indrindra tao amin'ny Jeune Afrique izy. Tamin'ny taona 1993 dia niala tao amin'ny vondrona Jeune Afrique ary nitodika tamin'ny sehatry ny fifandraisana sy ny serasera.

== Asa soratra ==
Anisan'ny asa soratra nahafantarana an'i Sennen Andriamirado indrindra ny boky nosoratany momba an'i Thomas Sankara. Ireo boky ireo dia heverina ho isan'ireo loharano manan-danja amin'ny fahafantarana ny fiainan'ilay filoha burkinabe.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>168ju58flr3kkwy5fzq92rkujheijug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143295</id>
      <parentid>1143293</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Asa soratra */</comment>
      <origin>1143295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2364" sha1="pet8gwtyfdxjpqfzhg4cqnilz0nlet0" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=mpanao gazety malagasy}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== Tantaram-piainany sy ny asany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

Noho ny kalitaon'ny asa sorany sy ny fahalalany lalina ny raharaha afrikanina dia lasa iray amin'ireo mpanao gazety manan-danja indrindra tao amin'ny Jeune Afrique izy. Tamin'ny taona 1993 dia niala tao amin'ny vondrona Jeune Afrique ary nitodika tamin'ny sehatry ny fifandraisana sy ny serasera.

== Asa soratra ==
Anisan'ny asa soratra nahafantarana an'i Sennen Andriamirado indrindra ny boky nosoratany momba an'i Thomas Sankara. Ireo boky ireo dia heverina ho isan'ireo loharano manan-danja amin'ny fahafantarana ny fiainan'ilay filoha burkinabe.

=== Sanganasany ===

* &lt;nowiki&gt;''Sankara s'appelle Thomas''&lt;/nowiki&gt; (1987)
* &lt;nowiki&gt;''Sankara le rebelle''&lt;/nowiki&gt; (1989)
* &lt;nowiki&gt;''Le Mali aujourd'hui''&lt;/nowiki&gt; (1998)
* &lt;nowiki&gt;''Madagascar''&lt;/nowiki&gt; (2004)

Na dia navoaka taorian'ny nahafatesany aza ny sasany amin'ireo bokiny, dia mbola manaporofo ny anjara birikiny lehibe teo amin'ny fanadihadiana sy ny fanoratana momba an'i Afrika izany.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>pet8gwtyfdxjpqfzhg4cqnilz0nlet0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143296</id>
      <parentid>1143295</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sanganasany */</comment>
      <origin>1143296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2724" sha1="cw222gvianmt4l19pkczdeyb13vedfh" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=mpanao gazety malagasy}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== Tantaram-piainany sy ny asany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

Noho ny kalitaon'ny asa sorany sy ny fahalalany lalina ny raharaha afrikanina dia lasa iray amin'ireo mpanao gazety manan-danja indrindra tao amin'ny Jeune Afrique izy. Tamin'ny taona 1993 dia niala tao amin'ny vondrona Jeune Afrique ary nitodika tamin'ny sehatry ny fifandraisana sy ny serasera.

== Asa soratra ==
Anisan'ny asa soratra nahafantarana an'i Sennen Andriamirado indrindra ny boky nosoratany momba an'i Thomas Sankara. Ireo boky ireo dia heverina ho isan'ireo loharano manan-danja amin'ny fahafantarana ny fiainan'ilay filoha burkinabe.

=== Sanganasany ===

* &lt;nowiki&gt;''Sankara s'appelle Thomas''&lt;/nowiki&gt; (1987)
* &lt;nowiki&gt;''Sankara le rebelle''&lt;/nowiki&gt; (1989)
* &lt;nowiki&gt;''Le Mali aujourd'hui''&lt;/nowiki&gt; (1998)
* &lt;nowiki&gt;''Madagascar''&lt;/nowiki&gt; (2004)

Na dia navoaka taorian'ny nahafatesany aza ny sasany amin'ireo bokiny, dia mbola manaporofo ny anjara birikiny lehibe teo amin'ny fanadihadiana sy ny fanoratana momba an'i Afrika izany.

== Lova navelany ==
Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nanana fiantraikany lehibe teo amin'ny asa fanaovan-gazety afrikanina i Sennen Andriamirado. Mbola loharano ampiasain'ny mpikaroka sy ny mpanao gazety hatramin'izao ny asa sorany, indrindra ireo mifandraika amin'i Thomas Sankara sy ny tantara pôlitikan'i Afrika tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-20.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004

== References ==
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>cw222gvianmt4l19pkczdeyb13vedfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143297</id>
      <parentid>1143296</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* References */</comment>
      <origin>1143297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2982" sha1="88hkf432msclda31eyaewyqgwhxx4ah" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=mpanao gazety malagasy}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== Tantaram-piainany sy ny asany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

Noho ny kalitaon'ny asa sorany sy ny fahalalany lalina ny raharaha afrikanina dia lasa iray amin'ireo mpanao gazety manan-danja indrindra tao amin'ny Jeune Afrique izy. Tamin'ny taona 1993 dia niala tao amin'ny vondrona Jeune Afrique ary nitodika tamin'ny sehatry ny fifandraisana sy ny serasera.

== Asa soratra ==
Anisan'ny asa soratra nahafantarana an'i Sennen Andriamirado indrindra ny boky nosoratany momba an'i Thomas Sankara. Ireo boky ireo dia heverina ho isan'ireo loharano manan-danja amin'ny fahafantarana ny fiainan'ilay filoha burkinabe.

=== Sanganasany ===

* &lt;nowiki&gt;''Sankara s'appelle Thomas''&lt;/nowiki&gt; (1987)
* &lt;nowiki&gt;''Sankara le rebelle''&lt;/nowiki&gt; (1989)
* &lt;nowiki&gt;''Le Mali aujourd'hui''&lt;/nowiki&gt; (1998)
* &lt;nowiki&gt;''Madagascar''&lt;/nowiki&gt; (2004)

Na dia navoaka taorian'ny nahafatesany aza ny sasany amin'ireo bokiny, dia mbola manaporofo ny anjara birikiny lehibe teo amin'ny fanadihadiana sy ny fanoratana momba an'i Afrika izany.

== Lova navelany ==
Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nanana fiantraikany lehibe teo amin'ny asa fanaovan-gazety afrikanina i Sennen Andriamirado. Mbola loharano ampiasain'ny mpikaroka sy ny mpanao gazety hatramin'izao ny asa sorany, indrindra ireo mifandraika amin'i Thomas Sankara sy ny tantara pôlitikan'i Afrika tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-20.

== Bibliographie ==

* ''Sankara no anarany'', Jeune Afrique Livres, 1987
* ''Sankara, the rebel, 1987'', Jeune Afrique Livres, 1989
* ''Mali Today'', Jaguar, 1998, 2003
* ''Madagasikara'', Jaguar, 2004


== Loharano ==

* https://www.jeuneafrique.com
* https://www.universalis.fr
* https://www.jeuneafrique.com/auteur/sennen-andriamirado/
* https://www.worldcat.org/title/sankara-sappelle-thomas/oclc/489757281
* https://www.worldcat.org/title/sankara-le-rebelle/oclc/490431040
&lt;references /&gt;

== Rohy ivelany ==
{{liens}}{{Portail|journalisme|Madagascar}}
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]</text>
      <sha1>88hkf432msclda31eyaewyqgwhxx4ah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143299</id>
      <parentid>1143297</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bibliographie */</comment>
      <origin>1143299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3312" sha1="nmyexu8dqbf30qblkuqpmhpn72h6pb7" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|anarana=Sennen Andriamirado|teraka=1945|toerana=Madagasikara|maty=15 Jolay 1997|firenena=Madagasikara|asa=mpanotra malagasy|asa hafa=mpanao gazety malagasy}}

'''Sennen Andriamirado''' dia mpanao gazety sy [[Mpanoratra|mpanoratra malagasy]], teraka tamin'ny taona 1945 teto Madagasikara ary nodimandry tamin'ny 15 Jolay 1997. Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nahazo laza teo amin'ny sehatra [[Afrikana (vahoaka)|afrikanina]] sy [[Firenena Mikambana|iraisam-pirenena]] izy, indrindra tamin'ny asany tao amin'ny gazety Jeune Afrique. Fantatra manokana tamin'ny fanoratany ny tantaram-piainan'i Thomas Sankara, filoha revolisionera tao Burkina Faso.

== Tantaram-piainany sy ny asany ==
Taorian'ny fianarany dia niditra teo amin'ny sehatry ny asa fanaovan-gazety i Sennen Andriamirado. Niasa tao amin'ny vondrona tanora afrikana nandritra ny valo ambin'ny folo taona izy ary isan'ireo tonian-dahatsoratra lehibe tao amin'ity gazety ity. Nandritra izany fotoana izany dia nitatitra sy nandinika ny raharaha pôlitika sy ara-tsosialy maro teto Afrika izy.

Noho ny kalitaon'ny asa sorany sy ny fahalalany lalina ny raharaha afrikanina dia lasa iray amin'ireo mpanao gazety manan-danja indrindra tao amin'ny Jeune Afrique izy. Tamin'ny taona 1993 dia niala tao amin'ny vondrona Jeune Afrique ary nitodika tamin'ny sehatry ny fifandraisana sy ny serasera.

== Asa soratra ==
Anisan'ny asa soratra nahafantarana an'i Sennen Andriamirado indrindra ny boky nosoratany momba an'i Thomas Sankara. Ireo boky ireo dia heverina ho isan'ireo loharano manan-danja amin'ny fahafantarana ny fiainan'ilay filoha burkinabe.

=== Sanganasany ===

* &lt;nowiki&gt;''Sankara s'appelle Thomas''&lt;/nowiki&gt; (1987)
* &lt;nowiki&gt;''Sankara le rebelle''&lt;/nowiki&gt; (1989)
* &lt;nowiki&gt;''Le Mali aujourd'hui''&lt;/nowiki&gt; (1998)
* &lt;nowiki&gt;''Madagascar''&lt;/nowiki&gt; (2004)

Na dia navoaka taorian'ny nahafatesany aza ny sasany amin'ireo bokiny, dia mbola manaporofo ny anjara birikiny lehibe teo amin'ny fanadihadiana sy ny fanoratana momba an'i Afrika izany.

== Lova navelany ==
Anisan'ireo mpanao gazety malagasy nanana fiantraikany lehibe teo amin'ny asa fanaovan-gazety afrikanina i Sennen Andriamirado. Mbola loharano ampiasain'ny mpikaroka sy ny mpanao gazety hatramin'izao ny asa sorany, indrindra ireo mifandraika amin'i Thomas Sankara sy ny tantara pôlitikan'i Afrika tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-20
== Loharano ==

* https://www.jeuneafrique.com
* https://www.universalis.fr
* https://www.jeuneafrique.com/auteur/sennen-andriamirado/
* https://www.worldcat.org/title/sankara-sappelle-thomas/oclc/489757281
* https://www.worldcat.org/title/sankara-le-rebelle/oclc/490431040

== Jereo koa ==

* [[David Jaomanoro]]

* [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
* [[Jacques Rabemananjara]]
* [[Jean-Luc Raharimanana]]
* [[Michèle Rakotoson]]

* [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
* [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]

* [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]

* [[Esther Nirina]]

* [[Hajasoa Vololona Picard]]
* [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
* [[Pastora Rahajason]]
* [[Elie Rajaonarison]]
* [[Ny Avana Ramanantoanina]]
* [[Flavien Ranaivo]]
* [[Esther Razana]]

* [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]
&lt;references /&gt;
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1945]]
[[Sokajy:Mpanao gazety]]</text>
      <sha1>nmyexu8dqbf30qblkuqpmhpn72h6pb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mstyslav Tchernov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300566</id>
    <revision>
      <id>1143057</id>
      <timestamp>2026-06-14T13:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[File:MKr369361 Mstyslaw Tschernow (NRW-Empfang, Berlinale 2025).jpg|thumb|Mystyslav Tchernov]] '''Mstyslav Chernov''' ([[Fiteny okrainiana|Okrainiana]]:''Мстислав Андрійович Чернов'') dia mpaka sary, mpanao gazety, mpanao sarimihetsika, mpanao gazety momba ny ady, ary mpanoratra tantara Okrainiana, teraka tamin'ny 1985 tao [[Kharkiv]].  Nahazo ny Loka Knight ho an'ny Gazety Iraisam-pirenena izy, ny Loka Iraisam-pirenena ho an'ny Mpits... »</comment>
      <origin>1143057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2163" sha1="i6rty44rs86qxiupwvo0alj9n7shxvh" xml:space="preserve">[[File:MKr369361 Mstyslaw Tschernow (NRW-Empfang, Berlinale 2025).jpg|thumb|Mystyslav Tchernov]]
'''Mstyslav Chernov''' ([[Fiteny okrainiana|Okrainiana]]:''Мстислав Андрійович Чернов'') dia mpaka sary, mpanao gazety, mpanao sarimihetsika, mpanao gazety momba ny ady, ary mpanoratra tantara Okrainiana, teraka tamin'ny 1985 tao [[Kharkiv]].

Nahazo ny Loka Knight ho an'ny Gazety Iraisam-pirenena izy, ny Loka Iraisam-pirenena ho an'ny Mpitsara – Arte, France 24, France Télévisions – tao amin'ny Loka Bayeux-Calvados ho an'ny Mpanao Gazety momba ny Ady tamin'ny 2022, ny Loka Pulitzer ho an'ny Sary Momba ny Raharaha Ankehitriny tamin'ny 2023, ary ny [[Loka Oscar]] ho an'ny Lahatsary Fanadihadiana Tsara Indrindra nandritra ny 20 Andro tao Mariupol tamin'ny 2024.

Anisan'ireo [[mpanao gazety]] iraisam-pirenena farany nijanona tao amin'ny tanànan'i Mariupol any {{Okraina}} izy, izay nobodoin'ny tafika [[Rosia]]na.

Nanoratra momba ny zava-nitranga tao amin'ny sarimihetsika ''20 Andro tao Mariupol'' ([[fiteny frantsay|frantsay]]: ''20 Jours à Marioupol'') izy ireo. Manolotra topimaso mivantana momba ny fahirano an'io tanàna seranan-tsambo Okraina manan-danja io nandritra ny fanafihan'ny Rosiana ny sarimihetsika.

Natolotry ny Okraina ho mpandray anjara amin'ny [[Loka Oscar]] 2024 ity sarimihetsika ity ary nahazo ny Loka Akademia ho an'ny Lahatsary Fanadihadiana Tsara Indrindra.

Anisan'ireo mpanao gazety iraisam-pirenena farany nijanona tao amin'ny tanànan'i [[Mariupol]] izy, tanàna seranan-tsambo Okrainiana nofehezin'ny tafika Rosiana. Noho ny asa fanaovan-gazety nataony tao Mariupol, i Chernov sy ireo mpiara-miasa aminy Maloletka, Stepanenko ary Lori Hinnant dia nahazo ny [[Loka Pulitzer]] malaza ihany koa tao amin'ny sokajy ''Serivisy ho an'ny Daholobe''.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[de:Mstyslaw Tschernow]]
[[fr:Mstyslav Tchernov]]
{{CLEFDETRI:Chernov, Mstyslaw}}
[[sokajy:mpilalao sarimihetsika okrainiana]] 
[[sokajy:mpamokatra sarimihetsika okrainiana]]
[[Sokajy:mpanao gazety okrainiana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1985]]
[[Sokajy:Loka Oscar okrainiana]]
[[Sokajy:Loka Pulitzer okrainiana]]</text>
      <sha1>i6rty44rs86qxiupwvo0alj9n7shxvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143058</id>
      <parentid>1143057</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T13:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="89xcfokx2xviflq6fs8x8n6ew6k1nqb" xml:space="preserve">[[File:MKr369361 Mstyslaw Tschernow (NRW-Empfang, Berlinale 2025).jpg|thumb|Mystyslav Tchernov]]
'''Mstyslav Tchernov''' ([[Fiteny okrainiana|Okrainiana]]:''Мстислав Андрійович Чернов'') dia mpaka sary, mpanao gazety, mpanao sarimihetsika, mpanao gazety momba ny ady, ary mpanoratra tantara Okrainiana, teraka tamin'ny 1985 tao [[Kharkiv]].

Nahazo ny Loka Knight ho an'ny Gazety Iraisam-pirenena izy, ny Loka Iraisam-pirenena ho an'ny Mpitsara – Arte, France 24, France Télévisions – tao amin'ny Loka Bayeux-Calvados ho an'ny Mpanao Gazety momba ny Ady tamin'ny 2022, ny Loka Pulitzer ho an'ny Sary Momba ny Raharaha Ankehitriny tamin'ny 2023, ary ny [[Loka Oscar]] ho an'ny Lahatsary Fanadihadiana Tsara Indrindra nandritra ny 20 Andro tao Mariupol tamin'ny 2024.

Anisan'ireo [[mpanao gazety]] iraisam-pirenena farany nijanona tao amin'ny tanànan'i Mariupol any {{Okraina}} izy, izay nobodoin'ny tafika [[Rosia]]na.

Nanoratra momba ny zava-nitranga tao amin'ny sarimihetsika ''20 Andro tao Mariupol'' ([[fiteny frantsay|frantsay]]: ''20 Jours à Marioupol'') izy ireo. Manolotra topimaso mivantana momba ny fahirano an'io tanàna seranan-tsambo Okraina manan-danja io nandritra ny fanafihan'ny Rosiana ny sarimihetsika.

Natolotry ny Okraina ho mpandray anjara amin'ny [[Loka Oscar]] 2024 ity sarimihetsika ity ary nahazo ny Loka Akademia ho an'ny Lahatsary Fanadihadiana Tsara Indrindra.

Anisan'ireo mpanao gazety iraisam-pirenena farany nijanona tao amin'ny tanànan'i [[Mariupol]] izy, tanàna seranan-tsambo Okrainiana nofehezin'ny tafika Rosiana. Noho ny asa fanaovan-gazety nataony tao Mariupol, i Chernov sy ireo mpiara-miasa aminy Maloletka, Stepanenko ary Lori Hinnant dia nahazo ny [[Loka Pulitzer]] malaza ihany koa tao amin'ny sokajy ''Serivisy ho an'ny Daholobe''.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[de:Mstyslaw Tschernow]]
[[fr:Mstyslav Tchernov]]
{{CLEFDETRI:Chernov, Mstyslaw}}
[[sokajy:mpilalao sarimihetsika okrainiana]] 
[[sokajy:mpamokatra sarimihetsika okrainiana]]
[[Sokajy:mpanao gazety okrainiana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1985]]
[[Sokajy:Loka Oscar okrainiana]]
[[Sokajy:Loka Pulitzer okrainiana]]</text>
      <sha1>89xcfokx2xviflq6fs8x8n6ew6k1nqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143063</id>
      <parentid>1143058</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T13:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2165" sha1="ip9dhhl9ksz78pw7twx8j0daqhwknwi" xml:space="preserve">[[File:MKr369361 Mstyslaw Tschernow (NRW-Empfang, Berlinale 2025).jpg|thumb|Mystyslav Tchernov]]
'''Mstyslav Tchernov''' ([[Fiteny okrainiana|Okrainiana]]:''Мстислав Андрійович Чернов'') dia mpaka sary, mpanao gazety, mpanao sarimihetsika, mpanao gazety momba ny ady, ary mpanoratra tantara Okrainiana, teraka tamin'ny 1985 tao [[Kharkiv]].

Nahazo ny Loka Knight ho an'ny Gazety Iraisam-pirenena izy, ny Loka Iraisam-pirenena ho an'ny Mpitsara – Arte, France 24, France Télévisions – tao amin'ny Loka Bayeux-Calvados ho an'ny Mpanao Gazety momba ny Ady tamin'ny 2022, ny Loka Pulitzer ho an'ny Sary Momba ny Raharaha Ankehitriny tamin'ny 2023, ary ny [[Loka Oscar]] ho an'ny Lahatsary Fanadihadiana Tsara Indrindra nandritra ny 20 Andro tao Mariupol tamin'ny 2024.

Anisan'ireo [[mpanao gazety]] iraisam-pirenena farany nijanona tao amin'ny tanànan'i Mariupol any {{Okraina}} izy, izay nobodoin'ny tafika [[Rosia]]na.

Nanoratra momba ny zava-nitranga tao amin'ny sarimihetsika ''20 Andro tao Mariupol'' ([[fiteny frantsay|frantsay]]: ''20 Jours à Marioupol'') izy ireo. Manolotra topimaso mivantana momba ny fahirano an'io tanàna seranan-tsambo Okraina manan-danja io nandritra ny fanafihan'ny Rosiana ny sarimihetsika.

Natolotry ny Okraina ho mpandray anjara amin'ny [[Loka Oscar]] 2024 ity sarimihetsika ity ary nahazo ny Loka Akademia ho an'ny Lahatsary Fanadihadiana Tsara Indrindra.

Anisan'ireo mpanao gazety iraisam-pirenena farany nijanona tao amin'ny tanànan'i [[Mariupol]] izy, tanàna seranan-tsambo Okrainiana nofehezin'ny tafika Rosiana. Noho ny asa fanaovan-gazety nataony tao Mariupol, i Chernov sy ireo mpiara-miasa aminy Maloletka, Stepanenko ary Lori Hinnant dia nahazo ny [[Loka Pulitzer]] malaza ihany koa tao amin'ny sokajy ''Serivisy ho an'ny Daholobe''.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[de:Mstyslaw Tschernow]]
[[fr:Mstyslav Tchernov]]
{{CLEFDETRI:Tchernov, Mstyslaw}}
[[sokajy:mpilalao sarimihetsika okrainiana]] 
[[sokajy:mpamokatra sarimihetsika okrainiana]]
[[Sokajy:mpanao gazety okrainiana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1985]]
[[Sokajy:Loka Oscar okrainiana]]
[[Sokajy:Loka Pulitzer okrainiana]]</text>
      <sha1>ip9dhhl9ksz78pw7twx8j0daqhwknwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpilalao sarimihetsika okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300567</id>
    <revision>
      <id>1143059</id>
      <timestamp>2026-06-14T13:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:mpilalao sarimihetsika]]  [[sokajy:mpanao okrainiana]] »</comment>
      <origin>1143059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="j4ew62vrml21bjejav6r3izitr9x82e" xml:space="preserve">[[sokajy:mpilalao sarimihetsika]] 
[[sokajy:mpanao okrainiana]]</text>
      <sha1>j4ew62vrml21bjejav6r3izitr9x82e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpamokatra sarimihetsika okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300568</id>
    <revision>
      <id>1143060</id>
      <timestamp>2026-06-14T13:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny «  [[sokajy:mpamokatra sarimihetsika]] [[Sokajy:mpanao okrainiana]] »</comment>
      <origin>1143060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="2pxpscz0pvjrh5ziit1tuv4dv7y12z5" xml:space="preserve">
[[sokajy:mpamokatra sarimihetsika]]
[[Sokajy:mpanao okrainiana]]</text>
      <sha1>2pxpscz0pvjrh5ziit1tuv4dv7y12z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Loka Oscar okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300569</id>
    <revision>
      <id>1143061</id>
      <timestamp>2026-06-14T13:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Loka Oscar]] [[Sokajy:okraina]] »</comment>
      <origin>1143061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="oko0e7yt4e4ymdszgfr5bn23zm7yy3k" xml:space="preserve">[[Sokajy:Loka Oscar]]
[[Sokajy:okraina]]</text>
      <sha1>oko0e7yt4e4ymdszgfr5bn23zm7yy3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Loka Pulitzer okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300570</id>
    <revision>
      <id>1143062</id>
      <timestamp>2026-06-14T13:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Okraina]] [[Sokajy:Loka Pulitzer]] »</comment>
      <origin>1143062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="4nbxyxu93wfog2qqockozrbzf52oxew" xml:space="preserve">[[Sokajy:Okraina]]
[[Sokajy:Loka Pulitzer]]</text>
      <sha1>4nbxyxu93wfog2qqockozrbzf52oxew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maria das Graças Foster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300571</id>
    <redirect title="Graça Foster" />
    <revision>
      <id>1143090</id>
      <timestamp>2026-06-14T16:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sturm</username>
        <id>7442</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Maria das Graças Foster]] ho [[Graça Foster]] i Sturm : Better know as</comment>
      <origin>1143090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="bvb5xcq2qsv0aiv0thqgwgama0gnjn1" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Graça Foster]]</text>
      <sha1>bvb5xcq2qsv0aiv0thqgwgama0gnjn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Kapitenin'ny FC Bayern München</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300572</id>
    <revision>
      <id>1143098</id>
      <timestamp>2026-06-14T16:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Kapitenin'ny ekipa baolina kitra]] [[Sokajy:FC Bayern München]] »</comment>
      <origin>1143098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="3jnxtgyk7lqehy5rtdl87cil22ssrfv" xml:space="preserve">[[Sokajy:Kapitenin'ny ekipa baolina kitra]]
[[Sokajy:FC Bayern München]]</text>
      <sha1>3jnxtgyk7lqehy5rtdl87cil22ssrfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:FC Bayern München</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300573</id>
    <revision>
      <id>1143099</id>
      <timestamp>2026-06-14T16:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:München]] [[Sokajy:Bundesliga]] »</comment>
      <origin>1143099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="39ganpgj0v60l6sdv2x9apvvk3iy566" xml:space="preserve">[[Sokajy:München]]
[[Sokajy:Bundesliga]]</text>
      <sha1>39ganpgj0v60l6sdv2x9apvvk3iy566</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Kapitenin'ny ekipa baolina kitra</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300574</id>
    <revision>
      <id>1143101</id>
      <timestamp>2026-06-14T16:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy: baolina kitra]] »</comment>
      <origin>1143101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="nsj26q7vlp6m3utoozk42ncsqfksjcw" xml:space="preserve">[[Sokajy: baolina kitra]]</text>
      <sha1>nsj26q7vlp6m3utoozk42ncsqfksjcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Curaçao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300575</id>
    <revision>
      <id>1143169</id>
      <timestamp>2026-06-14T17:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[File:Facades of Handelskade, Willemstad, Curaçao - February 2020.jpg|thumb|[[Willemstad]], Curaçao]] '''Curaçao''' dia nosy iray any [[Karaiba]], mirefy 444 kilometatra toradroa eo ho eo, ary firenena mizaka tena ao anatin'ny Fanjakan'i {{Nederlandy}} (miaraka amin'ny nosy tsy misy mponina mifanila aminy Petit Curaçao).  Iray amin'ireo nosy ABC telo i Curaçao ary, noho izany, anisan'ny Nosy Leeward ([[Antilia]] Ambany Atsimo), izay ara-jeolojika dia ani... »</comment>
      <origin>1143169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1011" sha1="ropi4wk4w7xxcrkvulinw2ru5wwtb8o" xml:space="preserve">[[File:Facades of Handelskade, Willemstad, Curaçao - February 2020.jpg|thumb|[[Willemstad]], Curaçao]]
'''Curaçao''' dia nosy iray any [[Karaiba]], mirefy 444 kilometatra toradroa eo ho eo, ary firenena mizaka tena ao anatin'ny Fanjakan'i {{Nederlandy}} (miaraka amin'ny nosy tsy misy mponina mifanila aminy Petit Curaçao).

Iray amin'ireo nosy ABC telo i Curaçao ary, noho izany, anisan'ny Nosy Leeward ([[Antilia]] Ambany Atsimo), izay ara-jeolojika dia anisan'ny takelaka kontinanta [[Amerika Atsimo]].

Na dia anisan'ny Fanjakan'i Nederlandy aza i Curaçao, dia tsy mpikambana ao amin'ny [[Vondrona Eoropeana]] na anisan'ny Faritra Schengen izy. Na izany aza, miara-miasa amin'ny Vondrona Eoropeana i Curaçao.

Manana mponina eo amin'ny 160.000 eo ho eo i Curaçao, izay [[Katolika]] miteny Papiamentu ny ankamaroany. Olona 145.000 fanampiny avy any Curaçao no mipetraka any Holandy amin'izao fotoana izao.

[[Sokajy:Nosy nederlandey]]
[[Sokajy:Nosy ny Ranomasimbe Atlantika]]
[[Sokajy:Antilia Kely]]</text>
      <sha1>ropi4wk4w7xxcrkvulinw2ru5wwtb8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Felix Nmecha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300576</id>
    <revision>
      <id>1143173</id>
      <timestamp>2026-06-14T21:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary=Felix Nmecha 2021.jpg |anarana=Felix Nmecha |teraka=10 Oktobra 2000  |toerana = [[Hamburg]] |maty=  |firenena={{Alemaina}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Felix Kalu Nmecha''' (teraka ny 10 Oktobra 2000 tao [[Hamburg]], {{Alemaina}}) dia mpilalao baolina kitra [[Alemaina|Alemana]]-[[Angletera|Anglisy]].   Nilalao ho an'ny [[Manchester City]] izy fony izy mbola kely. Nandritra ny vanim-potoana 2021/22,... »</comment>
      <origin>1143173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1009" sha1="7h0mog22jr5de258xha9d6i2pdk35ev" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Felix Nmecha 2021.jpg
|anarana=Felix Nmecha
|teraka=10 Oktobra 2000 
|toerana = [[Hamburg]]
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
|taona niasàna=
}}
'''Felix Kalu Nmecha''' (teraka ny 10 Oktobra 2000 tao [[Hamburg]], {{Alemaina}}) dia mpilalao baolina kitra [[Alemaina|Alemana]]-[[Angletera|Anglisy]]. 

Nilalao ho an'ny [[Manchester City]] izy fony izy mbola kely. Nandritra ny vanim-potoana 2021/22, nifindra tany amin'ny [[VfL Wolfsburg]] tao amin'ny [[Bundesliga]] i Nmecha sy ny rahalahiny Lukas Nmecha. 

Nanao fifanarahana tamin'ny [[Borussia Dortmund]] nanomboka tamin'ny Jolay 2023 ilay mpilalao afovoany. Nilalao ho an'ny ekipa tanora anglisy sy alemà izy ary mpikambana tao amin'ny ekipa nasionaly zokiny alemà nanomboka tamin'ny Martsa 2023.


== Jereo koa ==
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Nmecha, Felix}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 200]]</text>
      <sha1>7h0mog22jr5de258xha9d6i2pdk35ev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143174</id>
      <parentid>1143173</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1051" sha1="fdbzq8zovbub0t545whu3mbg8jspm09" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Felix Nmecha 2021.jpg
|anarana=Felix Nmecha
|teraka=10 Oktobra 2000 
|toerana = [[Hamburg]]
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
|taona niasàna=
}}
'''Felix Kalu Nmecha''' (teraka ny 10 Oktobra 2000 tao [[Hamburg]], {{Alemaina}}) dia mpilalao baolina kitra [[Alemaina|Alemana]]-[[Angletera|Anglisy]]. 

Nilalao ho an'ny [[Manchester City]] izy fony izy mbola kely. Nandritra ny vanim-potoana 2021/22, nifindra tany amin'ny [[VfL Wolfsburg]] tao amin'ny [[Bundesliga]] i Nmecha sy ny rahalahiny Lukas Nmecha. 

Nanao fifanarahana tamin'ny [[Borussia Dortmund]] nanomboka tamin'ny Jolay 2023 ilay mpilalao afovoany. Nilalao ho an'ny ekipa tanora anglisy sy alemà izy ary mpikambana tao amin'ny ekipa nasionaly zokiny alemà nanomboka tamin'ny Martsa 2023.


== Jereo koa ==
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Nmecha, Felix}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra anglisy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 200]]</text>
      <sha1>fdbzq8zovbub0t545whu3mbg8jspm09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143175</id>
      <parentid>1143174</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1071" sha1="m9eibhokqzb8vjswvtervs5wjxlx75x" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Felix Nmecha 2021.jpg
|anarana=Felix Nmecha
|teraka=10 Oktobra 2000 
|toerana = [[Hamburg]]
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
|taona niasàna=
}}
'''Felix Kalu Nmecha''' (teraka ny 10 Oktobra 2000 tao [[Hamburg]], {{Alemaina}}) dia mpilalao baolina kitra [[Alemaina|Alemana]]-[[Angletera|Anglisy]]. 

Nilalao ho an'ny [[Manchester City]] izy fony izy mbola kely. Nandritra ny vanim-potoana 2021/22, nifindra tany amin'ny [[VfL Wolfsburg]] tao amin'ny [[Bundesliga]] i Nmecha sy ny rahalahiny Lukas Nmecha. 

Nanao fifanarahana tamin'ny [[Borussia Dortmund]] nanomboka tamin'ny Jolay 2023 ilay mpilalao afovoany. Nilalao ho an'ny ekipa tanora anglisy sy alemà izy ary mpikambana tao amin'ny ekipa nasionaly zokiny alemà nanomboka tamin'ny Martsa 2023.


== Jereo koa ==
{{commonscat}}
{{CLEFDETRI:Nmecha, Felix}}
[[en:Felix Nmecha]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra anglisy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 200]]</text>
      <sha1>m9eibhokqzb8vjswvtervs5wjxlx75x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adrian Veștea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300577</id>
    <revision>
      <id>1143176</id>
      <timestamp>2026-06-14T22:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary=  |anarana=Adrian Veștea |teraka=14 Desambra 1973 |maty=  |firenena={{Romania}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Adrian Ioan Veștea''' (teraka ny 14 Desambra 1973 tao Barcarozsnyó) dia mpanao politika romanianina avy amin'ny Antoko Liberaly Nasionaly (PNL) izay efa Minisitry ny Fampandrosoana tao amin'ny Kabinetran'i Ciolacu nanomboka ny 15 Jona 2023.   Benin'i Râșnov izy taloha. Notendren'ny Filoha Nicu... »</comment>
      <origin>1143176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="763" sha1="s5v2xn9rsl8ggw9c2ioma61lsj3nqtu" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Adrian Veștea
|teraka=14 Desambra 1973
|maty= 
|firenena={{Romania}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpanao politika]]
|taona niasàna=
}}
'''Adrian Ioan Veștea''' (teraka ny 14 Desambra 1973 tao Barcarozsnyó) dia mpanao politika romanianina avy amin'ny Antoko Liberaly Nasionaly (PNL) izay efa Minisitry ny Fampandrosoana tao amin'ny Kabinetran'i Ciolacu nanomboka ny 15 Jona 2023.


Benin'i Râșnov izy taloha. Notendren'ny Filoha Nicușor Dan ho Praiminisitra i Veștea tamin'ny 14 Jona 2026.

{{commonscat|Adrian Veștea}}
[[en:Adrian Veștea]]
{{CLEFDETRI:Veștea, Adrian}}
[[sokajy:mpanao politika romaniana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1973]]
[[Sokajy:Minisitry ny Fampandrosoana romaniana]]
[[Sokajy:Praiminisitra romaniana]]</text>
      <sha1>s5v2xn9rsl8ggw9c2ioma61lsj3nqtu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143181</id>
      <parentid>1143176</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="8tupguo8ng7mjr2v298b45z3qhgihqo" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Adrian Veștea
|teraka=14 Desambra 1973
|maty= 
|firenena={{Romania}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpanao politika]]
|taona niasàna=
}}
'''Adrian Ioan Veștea''' (teraka ny 14 Desambra 1973 tao Barcarozsnyó) dia mpanao politika romanianina avy amin'ny Antoko Liberaly Nasionaly (PNL) izay efa Minisitry ny Fampandrosoana tao amin'ny Kabinetran'i Ciolacu nanomboka ny 15 Jona 2023.&lt;ref&gt;[https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/cine-este-adrian-vestea-desemnara-lui-nicusor-dan-pentru-functia-de-premier-al-romaniei-3814367 Cine este Adrian Vestea desemara lui Nicusor Dan pentru functia de premier al]&lt;/ref&gt;


Benin'i Râșnov izy taloha. Notendren'ny Filoha Nicușor Dan ho Praiminisitra i Veștea tamin'ny 14 Jona 2026.

{{commonscat|Adrian Veștea}}
[[en:Adrian Veștea]]
{{CLEFDETRI:Veștea, Adrian}}
[[sokajy:mpanao politika romaniana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1973]]
[[Sokajy:Minisitry ny Fampandrosoana romaniana]]
[[Sokajy:Praiminisitra romaniana]]</text>
      <sha1>8tupguo8ng7mjr2v298b45z3qhgihqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143182</id>
      <parentid>1143181</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1038" sha1="eybl8xqdwtbbkb0s2b1wuybm8dm3nj0" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 
|anarana=Adrian Veștea
|teraka=14 Desambra 1973
|maty= 
|firenena={{Romania}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpanao politika]]
|taona niasàna=
}}
'''Adrian Ioan Veștea''' (teraka ny 14 Desambra 1973 tao Barcarozsnyó) dia mpanao politika romanianina avy amin'ny Antoko Liberaly Nasionaly (PNL) izay efa Minisitry ny Fampandrosoana tao amin'ny Kabinetran'i Ciolacu nanomboka ny 15 Jona 2023.&lt;ref&gt;[https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/cine-este-adrian-vestea-desemnara-lui-nicusor-dan-pentru-functia-de-premier-al-romaniei-3814367 Cine este Adrian Vestea desemara lui Nicusor Dan pentru functia de premier al]&lt;/ref&gt;


Benin'i [[Râșnov]] izy taloha. Notendren'ny Filoha Nicușor Dan ho Praiminisitra i Veștea tamin'ny 14 Jona 2026.

{{commonscat|Adrian Veștea}}
[[en:Adrian Veștea]]
{{CLEFDETRI:Veștea, Adrian}}
[[sokajy:mpanao politika romaniana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1973]]
[[Sokajy:Minisitry ny Fampandrosoana romaniana]]
[[Sokajy:Praiminisitra romaniana]]
[[sokajy:Ben'ny tanàna romaniana]]</text>
      <sha1>eybl8xqdwtbbkb0s2b1wuybm8dm3nj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143184</id>
      <parentid>1143182</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1074" sha1="fq50nwwhkcsboekl3uhnpw3b5lrn052" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= 3C1A0107 (53570344662) (cropped).jpg
|anarana=Adrian Veștea
|teraka=14 Desambra 1973
|maty= 
|firenena={{Romania}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpanao politika]]
|taona niasàna=
}}
'''Adrian Ioan Veștea''' (teraka ny 14 Desambra 1973 tao Barcarozsnyó) dia mpanao politika romanianina avy amin'ny Antoko Liberaly Nasionaly (PNL) izay efa Minisitry ny Fampandrosoana tao amin'ny Kabinetran'i Ciolacu nanomboka ny 15 Jona 2023.&lt;ref&gt;[https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/cine-este-adrian-vestea-desemnara-lui-nicusor-dan-pentru-functia-de-premier-al-romaniei-3814367 Cine este Adrian Vestea desemara lui Nicusor Dan pentru functia de premier al]&lt;/ref&gt;


Benin'i [[Râșnov]] izy taloha. Notendren'ny Filoha Nicușor Dan ho Praiminisitra i Veștea tamin'ny 14 Jona 2026.

{{commonscat|Adrian Veștea}}
[[en:Adrian Veștea]]
{{CLEFDETRI:Veștea, Adrian}}
[[sokajy:mpanao politika romaniana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1973]]
[[Sokajy:Minisitry ny Fampandrosoana romaniana]]
[[Sokajy:Praiminisitra romaniana]]
[[sokajy:Ben'ny tanàna romaniana]]</text>
      <sha1>fq50nwwhkcsboekl3uhnpw3b5lrn052</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Minisitry ny Fampandrosoana romaniana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300578</id>
    <revision>
      <id>1143177</id>
      <timestamp>2026-06-14T22:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Minisitry ny Fampandrosoana]] [[Sokajy:Minisitry romaniana]] »</comment>
      <origin>1143177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="mzhj52w4dsfij57y6442iyys6ay2o9a" xml:space="preserve">[[Sokajy:Minisitry ny Fampandrosoana]]
[[Sokajy:Minisitry romaniana]]</text>
      <sha1>mzhj52w4dsfij57y6442iyys6ay2o9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Praiminisitra romaniana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300579</id>
    <revision>
      <id>1143178</id>
      <timestamp>2026-06-14T22:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Praiminisitra]] [[Sokajy:Mpanao politika romaniana]] »</comment>
      <origin>1143178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="c3lx6efcvozvpsgixto2i26n49qyf47" xml:space="preserve">[[Sokajy:Praiminisitra]]
[[Sokajy:Mpanao politika romaniana]]</text>
      <sha1>c3lx6efcvozvpsgixto2i26n49qyf47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143179</id>
      <parentid>1143178</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="bf9zimb65cmi5mva866ejsm91k2bkf8" xml:space="preserve">[[Sokajy:Praiminisitra]]
[[Sokajy:Mpanao politika romaniana]]
[[Sokajy:Governamanta romaniana]]</text>
      <sha1>bf9zimb65cmi5mva866ejsm91k2bkf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Minisitry romaniana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300580</id>
    <revision>
      <id>1143180</id>
      <timestamp>2026-06-14T22:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Governamanta romaniana]] »</comment>
      <origin>1143180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="1hh6r6zqgsa8msddvec7an1z5vbirgk" xml:space="preserve">[[Sokajy:Governamanta romaniana]]</text>
      <sha1>1hh6r6zqgsa8msddvec7an1z5vbirgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Ben'ny tanàna romaniana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300581</id>
    <revision>
      <id>1143183</id>
      <timestamp>2026-06-14T22:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:mpanao politika romaniana]] »</comment>
      <origin>1143183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="ozbeb1n3b2zlcufzd8s4herddkuqyhl" xml:space="preserve">[[sokajy:mpanao politika romaniana]]</text>
      <sha1>ozbeb1n3b2zlcufzd8s4herddkuqyhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nicușor Dan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300582</id>
    <revision>
      <id>1143185</id>
      <timestamp>2026-06-14T22:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary= Nicușor Dan - Eastern Flank Summit 16 December 2025 (cropped).jpg |anarana=Nicușor Dan |teraka=20 Desambra 1969, |maty=  |firenena={{Romania}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Nicușor Daniel Dan''' (teraka ny 20 Desambra 1969, tao Făgăraș, Repoblika Sosialista Romania) dia [[mpanao politika]] romaniana sy [[matematika]] ary Filohan'i {{Romania}} nanomboka tamin'ny taona 2025.  Tamin'ny taona 2006, nanan... »</comment>
      <origin>1143185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="fht30yhxlcyjz1oby5k159yp5bp5e1t" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= Nicușor Dan - Eastern Flank Summit 16 December 2025 (cropped).jpg
|anarana=Nicușor Dan
|teraka=20 Desambra 1969,
|maty= 
|firenena={{Romania}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpanao politika]]
|taona niasàna=
}}
'''Nicușor Daniel Dan''' (teraka ny 20 Desambra 1969, tao Făgăraș, Repoblika Sosialista Romania) dia [[mpanao politika]] romaniana sy [[matematika]] ary Filohan'i {{Romania}} nanomboka tamin'ny taona 2025.

Tamin'ny taona 2006, nanangana ny fikambanana eo an-toerana &quot;Save Bucharest&quot; izy, izay niaro ny fiarovana ireo tranobe manan-tantara sy toerana maitso. Niova ho antoko nasionaly Uniunea Salvați România (USR; Vonjeo ny Firaisankinan'i Romania) ity fikambanana ity tamin'ny taona 2016, izay notarihin'i Dan nanomboka tamin'ny nanorenana azy ka hatramin'ny taona 2017. 

Nanomboka tamin'ny taona 2016 ka hatramin'ny taona 2020, dia niasa ho mpikambana tao amin'ny Parlemanta Romaniana izy. Hatramin'ny nandaozany ny USR tamin'ny taona 2017, dia tsy nifandray tamin'ny antoko politika intsony izy.

Nanomboka tamin'ny taona 2020 ka hatramin'ny taona 2025, dia Ben'ny tanànan'i [[Bucharest]] izy.

==Asa amin'ny maha-Mpahay Matematika azy ==
Nandray anjara indroa tamin'ny Lalao Olaimpika Matematika Iraisam-pirenena (1987 sy 1988) i Nicușor Dan fony izy mbola tanora, ary nahazo ny medaly volamena ho an'i Romania isaky ny nahazo izany. Tamin'ny faha-18 taonany, nifindra tany [[Bucharest]] izy ary nanomboka nianatra matematika tao amin'ny [[Oniversite]]n'i Bucharest. 

Tamin'ny 1992, nifindra tany {{Frantsa}} izy mba hanohy ny fianarany matematika tao amin'ny ''École Normale Supérieure''. Nahazo ny mari-pahaizana Master izy tamin'ny 1993 ary ny PhD tamin'ny 1998 avy amin'ny Oniversiten'i Paris-Nord.

{{commonscat}}
[[en:Nicușor Dan]]
{{CLEFDETRI:Dan, Nicușor}}
[[sokajy:mpanao politika romaniana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1973]]
[[Sokajy:Filohan'i Romania]]
[[sokajy:Ben'ny tanàna romaniana]]
[[Sokajy:Mpanao matematika romaniana]]</text>
      <sha1>fht30yhxlcyjz1oby5k159yp5bp5e1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanao matematika romaniana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300583</id>
    <revision>
      <id>1143186</id>
      <timestamp>2026-06-14T22:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpanao matematika]] [[Sokajy:Mpanao romaniana]] »</comment>
      <origin>1143186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="54i80hp2lv1r6xsme4eb5gro3g2emu0" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpanao matematika]]
[[Sokajy:Mpanao romaniana]]</text>
      <sha1>54i80hp2lv1r6xsme4eb5gro3g2emu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Izmit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300584</id>
    <revision>
      <id>1143201</id>
      <timestamp>2026-06-15T04:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « {{Coord|41|40|N|26|34|E}} {{infobox tanàna |tanàna=Izmit |firenena={{Torkia}} |isam-ponina =168.680 |velarantany= |haavo      =	42 |faritra =[[Faritra Marmara|Marmara]] |ben'ny tanàna= |sary= }} '''İzmit''' (''[[Nikômedia]]'' fahiny), izay matetika antsoina hoe [[Kocaeli]] amin'ny fomba diso, dia tanàna {{Torkia}} ao amin'ny faritanin'i Kocaeli. Manana mponina maherin'ny 365.000 izy amin'izao fotoana izao, ary mitombo hatrany ny mponina. Eo amoron'ny R... »</comment>
      <origin>1143201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="997" sha1="19i21zozrxuk6pnn6j60dylzela95s3" xml:space="preserve">{{Coord|41|40|N|26|34|E}}
{{infobox tanàna
|tanàna=Izmit
|firenena={{Torkia}}
|isam-ponina =168.680
|velarantany=
|haavo      =	42
|faritra =[[Faritra Marmara|Marmara]]
|ben'ny tanàna=
|sary=
}}
'''İzmit''' (''[[Nikômedia]]'' fahiny), izay matetika antsoina hoe [[Kocaeli]] amin'ny fomba diso, dia tanàna {{Torkia}} ao amin'ny faritanin'i Kocaeli. Manana mponina maherin'ny 365.000 izy amin'izao fotoana izao, ary mitombo hatrany ny mponina. Eo amoron'ny [[Ranomasin'i Marmara]] no misy an'i İzmit.

== Tantara == 
Niorina tamin'ny anarana hoe Nikômedeia ny tanàna nataon'ny mpanjakan'i Bithynia Nicomedes I tamin'ny taona 264 talohan'i JK ho renivohitr'i Bithynia. 
Tamin'ny taona 74 talohan'i JK, taorian'ny nahafatesan'ny Mpanjaka [[Nikomedes IV]], dia nomena ny [[Empira Rômana]] izy io.


==Jereo koa==
*[[Istanbul]], [[Ankara]], [[Edirne]], [[Kayseri]], [[Diyarbakır]]
* [[Hadriano]]
* [[Kônstantino I]]
* [[Nikômedia]]

{{reflist}}
{{commonscat}}

[[Sokajy:Tanàna ao Torkia]]</text>
      <sha1>19i21zozrxuk6pnn6j60dylzela95s3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143202</id>
      <parentid>1143201</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1058" sha1="0xftpzyan24jise2zvoyzcagbargitu" xml:space="preserve">{{Coord|40|46|N|29|57|E}}
{{infobox tanàna
|tanàna=Izmit
|firenena={{Torkia}}
|isam-ponina =365.893
|velarantany= 480
|haavo      =	4
|faritra =[[Faritra Marmara|Marmara]]
|ben'ny tanàna=
|sary=Fevziye mosque &amp; minaret *©Abdullah Kiyga - panoramio.jpg
}}
'''İzmit''' (''[[Nikômedia]]'' fahiny), izay matetika antsoina hoe [[Kocaeli]] amin'ny fomba diso, dia tanàna {{Torkia}} ao amin'ny faritanin'i Kocaeli. Manana mponina maherin'ny 365.000 izy amin'izao fotoana izao, ary mitombo hatrany ny mponina. Eo amoron'ny [[Ranomasin'i Marmara]] no misy an'i İzmit.

== Tantara == 
Niorina tamin'ny anarana hoe Nikômedeia ny tanàna nataon'ny mpanjakan'i Bithynia Nicomedes I tamin'ny taona 264 talohan'i JK ho renivohitr'i Bithynia. 
Tamin'ny taona 74 talohan'i JK, taorian'ny nahafatesan'ny Mpanjaka [[Nikomedes IV]], dia nomena ny [[Empira Rômana]] izy io.


==Jereo koa==
*[[Istanbul]], [[Ankara]], [[Edirne]], [[Kayseri]], [[Diyarbakır]]
* [[Hadriano]]
* [[Kônstantino I]]
* [[Nikômedia]]

{{reflist}}
{{commonscat}}

[[Sokajy:Tanàna ao Torkia]]</text>
      <sha1>0xftpzyan24jise2zvoyzcagbargitu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kai Havertz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300585</id>
    <revision>
      <id>1143226</id>
      <timestamp>2026-06-15T06:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary=2019-06-11 Fußball, Männer, Länderspiel, Deutschland-Estland StP 2059 LR10 by Stepro.jpg |anarana=Kai Havertz |teraka= 11 Jona 1999  |toerana = [[Aachen]] |maty=  |firenena={{Alemaina}} |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Kai Lukas Havertz''' (teraka ny 11 Jona 1999 tao [[Aachen]]) dia mpilalao baolina kitra [[Alemaina|alemà]]. Nanomboka ny asany matihanina tamin'ny taona 2016 niaraka tamin'ny klioba [... »</comment>
      <origin>1143226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="6telbzgznynz2u0i13kedxir6lvh8iq" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=2019-06-11 Fußball, Männer, Länderspiel, Deutschland-Estland StP 2059 LR10 by Stepro.jpg
|anarana=Kai Havertz
|teraka= 11 Jona 1999 
|toerana = [[Aachen]]
|maty= 
|firenena={{Alemaina}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]
|taona niasàna=
}}
'''Kai Lukas Havertz''' (teraka ny 11 Jona 1999 tao [[Aachen]]) dia mpilalao baolina kitra [[Alemaina|alemà]]. Nanomboka ny asany matihanina tamin'ny taona 2016 niaraka tamin'ny klioba [[Bundesliga]] [[Bayer 04 Leverkusen]] izy.

Matetika izy no milalao ho mpilalao afovoany mpanafika na mpanafika afovoany.

Nanomboka tamin'ny Septambra 2020, nilalao nandritra ny telo taona teo ho eo niaraka tamin'ny klioban'ny Ligy Premier [[Angletera|anglisy]] [[Chelsea FC]] i Havertz, nandresy ny UEFA Champions League tamin'ny vanim-potoana voalohany nilalaovany ary nahafaty baolina nandresy tamin'ny lalao famaranana.

Hatramin'ny Jolay 2023, dia nifanarahana tamin'ny [[Arsenal FC]] izy. Niaraka tamin'ny ''Gunners'', ity mpilalao afovoany mpanafika ity dia nandrombaka ny anaram-boninahitra anglisy Premier League tamin'ny taona 2026 ary nahatratra ny lalao famaranana Champions League indray, izay nahafaty baolina indray, ka lasa Alemana voalohany nahafaty baolina tamin'ny lalao famaranana Champions League roa.

Tamin'ny Septambra 2018, nanao ny lalao voalohany ho an'ny ekipam-pirenena alemà i Havertz, rehefa avy nilalao ho an'ny ekipam-pirenena tanora tao amin'ny fikambanana nanomboka tamin'ny taona 2014. Nanomboka teo, nandray anjara tamin'ny fiadiana ny ho tompondaka Eoropeana roa (2021, 2024) sy fiadiana ny ho tompondaka eran-tany roa (2022, 2026) izy.

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[de:Kai Havertz]]
[[sokajy:Arsenal FC]]
[[sokajy:Chelsea FC]]
[[sokajy:Bayer 04 Leverkusen]]
[[sokajy:mpilalao baolina kitra alemainy]]
[[Sokajy:Mpilalao baolina kitra nasionaly alemà]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1999]]</text>
      <sha1>6telbzgznynz2u0i13kedxir6lvh8iq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Bayer 04 Leverkusen</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300586</id>
    <revision>
      <id>1143227</id>
      <timestamp>2026-06-15T06:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Leverkusen]] [[sokajy:Bundesliga]] »</comment>
      <origin>1143227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="lwhrvjmlrdvgiak6pae1fc90sfxi3l6" xml:space="preserve">[[sokajy:Leverkusen]]
[[sokajy:Bundesliga]]</text>
      <sha1>lwhrvjmlrdvgiak6pae1fc90sfxi3l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tafika Okrainiana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300587</id>
    <revision>
      <id>1143228</id>
      <timestamp>2026-06-15T06:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[File:Ensign of the Ukrainian Armed Forces.svg|thumb|]] [[File:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|thumb|Emblem of the Ukrainian Armed Forces]] Ny '''Tafika Okrainiana''' ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]]: ''Збройні си́ли України/Sbrojni syly Ukrajiny na Zbroini syly Ukrainy'', fanafohezana: ''ЗСУ''), noho izany matetika fantatra amin'ny anarana hoe ZSU, dia ahitana ny sampan'ny tafika:  *Tafika/Tafika (Fiteny okrainiana|okrainian... »</comment>
      <origin>1143228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2929" sha1="d4gvp1qo0v9o3rdiqjhb1tzie8h9sj9" xml:space="preserve">[[File:Ensign of the Ukrainian Armed Forces.svg|thumb|]]
[[File:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|thumb|Emblem of the Ukrainian Armed Forces]]
Ny '''Tafika Okrainiana''' ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]]: ''Збройні си́ли України/Sbrojni syly Ukrajiny na Zbroini syly Ukrainy'', fanafohezana: ''ЗСУ''), noho izany matetika fantatra amin'ny anarana hoe ZSU, dia ahitana ny sampan'ny tafika:

*Tafika/Tafika ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Сухопутні війська''),
*Air Force ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Повітряні сили''),
*Tafika an-dranomasina/Tafika an-dranomasina ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Військово-морські сили'') miaraka amin'ny tantsambo.
ireo sampana mahaleo tena (stratejika) an'ny tafika manokana

* Tafika an'habakabaka/fanafihana an'habakabaka ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Десантно-штурмові війська''),
* Tafika manokana (Okrainiana: ''Сили спеціальних операцій'') sy
* Tafika tsy misy mpanamory (Okrainiana: ''Сили безпілотних систем'')
* Tafika mpanohana (Okrainiana: ''Сили підтримки'')
ary ny
*Fiarovana ny faritany ao {{Okraina}}

Komandy faratampony (Okrainiana: ''Верховний головнокомандувач'') Ny Filohan'i Okraina, araka ny Lalàm-panorenana Okrainiana (Andininy 106.17/19), no komandin'ny Tafika Mitam-piadiana ao {{Okraina}}. Afaka manambara lalàna [[miaramila]] sy fanentanana ankapobeny ihany koa izy amin'ny fotoan-tsarotra na ady.

Ny iraka sy ny asan'ny Tafika Mitam-piadiana ao Okraina dia voafaritra tao amin'ny antontan-taratasin'ny fanjakana (''Tetikady Miaramila ao Okraina'') tamin'ny taona 2007, 2012, 2015, ary 2020. Ny ''Tetikady Fiarovana Miaramila ao Okraina'' (''Tetikady Miaramila 2021'') dia nanan-kery nanomboka ny 24 Febroary 2021. Talohan'izay, ny Didim-panjakana laharana 117/2021 momba ny ''Tetikady ho an'ny Famerenana an'i Krimea sy Sevastopol'' dia neken'ny Filohan'i Okraina.

Ny iraka sy ny asan'ny Tafika Mitam-piadiana ao Okraina dia voafaritra tao amin'ny antontan-taratasin'ny fanjakana (''Tetikady Miaramila ao Okraina'') tamin'ny taona 2007, 2012, 2015, ary 2020. Tsy maintsy manao miaramila ny lehilahy, manomboka amin'ny faha-18 taonany ary maharitra roa ambin'ny folo volana.

Hatramin'ny nanafihan'i {{Rosia}} an'i {{Okraina}} tamin'ny taona 2022, dia nandray anjara tamin'ny fanosehana ny fahavalo hiverina any amin'ny sisin-tanin'i Okraina-Rosiana sy ny fakana indray ny faritany ao [[Donbass]] sy [[Krimea]] izay latsaka teo ambany fifehezan'i Rosia ny tafika.

Na dia teo aza teo amin'ny toetry ny fiarovany, dia tsy nanao fanentanana ankapobeny i Okraina tamin'ny voalohany ary niezaka naka mpilatsaka an-tsitrapo. Taorian'ny nipoahan'ny ady, dia tsy navela hiala ny firenena intsony ireo lehilahy matanjaka.

==Jereo koa ==
[[Sokajy:Tafika okrainiana]]</text>
      <sha1>d4gvp1qo0v9o3rdiqjhb1tzie8h9sj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143230</id>
      <parentid>1143228</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3028" sha1="clmr1fvbhz37rjgno1rnxpdxvf5kyei" xml:space="preserve">[[File:Ensign of the Ukrainian Armed Forces.svg|thumb|]]
[[File:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|thumb|Emblem of the Ukrainian Armed Forces]]
Ny '''Tafika Okrainiana''' ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]]: ''Збройні си́ли України/Sbrojni syly Ukrajiny na Zbroini syly Ukrainy'', fanafohezana: ''ЗСУ''), noho izany matetika fantatra amin'ny anarana hoe ZSU, dia ahitana ny sampan'ny tafika:

*Tafika/Tafika ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Сухопутні війська''),
*Air Force ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Повітряні сили''),
*Tafika an-dranomasina/Tafika an-dranomasina ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Військово-морські сили'') miaraka amin'ny tantsambo.
ireo sampana mahaleo tena (stratejika) an'ny tafika manokana

* Tafika an'habakabaka/fanafihana an'habakabaka ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Десантно-штурмові війська''),
* Tafika manokana (Okrainiana: ''Сили спеціальних операцій'') sy
* Tafika tsy misy mpanamory (Okrainiana: ''Сили безпілотних систем'')
* Tafika mpanohana (Okrainiana: ''Сили підтримки'')
ary ny
*Fiarovana ny faritany ao {{Okraina}}

Komandy faratampony (Okrainiana: ''Верховний головнокомандувач'') Ny Filohan'i Okraina, araka ny Lalàm-panorenana Okrainiana (Andininy 106.17/19), no komandin'ny Tafika Mitam-piadiana ao {{Okraina}}. Afaka manambara lalàna [[miaramila]] sy fanentanana ankapobeny ihany koa izy amin'ny fotoan-tsarotra na ady.

Ny iraka sy ny asan'ny Tafika Mitam-piadiana ao Okraina dia voafaritra tao amin'ny antontan-taratasin'ny fanjakana (''Tetikady Miaramila ao Okraina'') tamin'ny taona 2007, 2012, 2015, ary 2020. Ny ''Tetikady Fiarovana Miaramila ao Okraina'' (''Tetikady Miaramila 2021'') dia nanan-kery nanomboka ny 24 Febroary 2021. Talohan'izay, ny Didim-panjakana laharana 117/2021 momba ny ''Tetikady ho an'ny Famerenana an'i Krimea sy Sevastopol'' dia neken'ny Filohan'i Okraina.

Ny iraka sy ny asan'ny Tafika Mitam-piadiana ao Okraina dia voafaritra tao amin'ny antontan-taratasin'ny fanjakana (''Tetikady Miaramila ao Okraina'') tamin'ny taona 2007, 2012, 2015, ary 2020. Tsy maintsy manao miaramila ny lehilahy, manomboka amin'ny faha-18 taonany ary maharitra roa ambin'ny folo volana.

Hatramin'ny nanafihan'i {{Rosia}} an'i {{Okraina}} tamin'ny taona 2022, dia nandray anjara tamin'ny fanosehana ny fahavalo hiverina any amin'ny sisin-tanin'i Okraina-Rosiana sy ny fakana indray ny faritany ao [[Donbass]] sy [[Krimea]] izay latsaka teo ambany fifehezan'i Rosia ny tafika.

Na dia teo aza teo amin'ny toetry ny fiarovany, dia tsy nanao fanentanana ankapobeny i Okraina tamin'ny voalohany ary niezaka naka mpilatsaka an-tsitrapo. Taorian'ny nipoahan'ny ady, dia tsy navela hiala ny firenena intsony ireo lehilahy matanjaka.

{{comminscat|Military_of_Ukraine}}
==Jereo koa ==
[[de:Ukrainische Streitkräfte]]
[[en:Armed Forces of Ukraine]]
[[Sokajy:Tafika okrainiana]]</text>
      <sha1>clmr1fvbhz37rjgno1rnxpdxvf5kyei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143231</id>
      <parentid>1143230</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3028" sha1="5p9x42sqo0cgg7xyniln7fdfertai86" xml:space="preserve">[[File:Ensign of the Ukrainian Armed Forces.svg|thumb|]]
[[File:Emblem of the Ukrainian Armed Forces.svg|thumb|Emblem of the Ukrainian Armed Forces]]
Ny '''Tafika Okrainiana''' ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]]: ''Збройні си́ли України/Sbrojni syly Ukrajiny na Zbroini syly Ukrainy'', fanafohezana: ''ЗСУ''), noho izany matetika fantatra amin'ny anarana hoe ZSU, dia ahitana ny sampan'ny tafika:

*Tafika/Tafika ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Сухопутні війська''),
*Air Force ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Повітряні сили''),
*Tafika an-dranomasina/Tafika an-dranomasina ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Військово-морські сили'') miaraka amin'ny tantsambo.
ireo sampana mahaleo tena (stratejika) an'ny tafika manokana

* Tafika an'habakabaka/fanafihana an'habakabaka ([[Fiteny okrainiana|okrainiana]] ''Десантно-штурмові війська''),
* Tafika manokana (Okrainiana: ''Сили спеціальних операцій'') sy
* Tafika tsy misy mpanamory (Okrainiana: ''Сили безпілотних систем'')
* Tafika mpanohana (Okrainiana: ''Сили підтримки'')
ary ny
*Fiarovana ny faritany ao {{Okraina}}

Komandy faratampony (Okrainiana: ''Верховний головнокомандувач'') Ny Filohan'i Okraina, araka ny Lalàm-panorenana Okrainiana (Andininy 106.17/19), no komandin'ny Tafika Mitam-piadiana ao {{Okraina}}. Afaka manambara lalàna [[miaramila]] sy fanentanana ankapobeny ihany koa izy amin'ny fotoan-tsarotra na ady.

Ny iraka sy ny asan'ny Tafika Mitam-piadiana ao Okraina dia voafaritra tao amin'ny antontan-taratasin'ny fanjakana (''Tetikady Miaramila ao Okraina'') tamin'ny taona 2007, 2012, 2015, ary 2020. Ny ''Tetikady Fiarovana Miaramila ao Okraina'' (''Tetikady Miaramila 2021'') dia nanan-kery nanomboka ny 24 Febroary 2021. Talohan'izay, ny Didim-panjakana laharana 117/2021 momba ny ''Tetikady ho an'ny Famerenana an'i Krimea sy Sevastopol'' dia neken'ny Filohan'i Okraina.

Ny iraka sy ny asan'ny Tafika Mitam-piadiana ao Okraina dia voafaritra tao amin'ny antontan-taratasin'ny fanjakana (''Tetikady Miaramila ao Okraina'') tamin'ny taona 2007, 2012, 2015, ary 2020. Tsy maintsy manao miaramila ny lehilahy, manomboka amin'ny faha-18 taonany ary maharitra roa ambin'ny folo volana.

Hatramin'ny nanafihan'i {{Rosia}} an'i {{Okraina}} tamin'ny taona 2022, dia nandray anjara tamin'ny fanosehana ny fahavalo hiverina any amin'ny sisin-tanin'i Okraina-Rosiana sy ny fakana indray ny faritany ao [[Donbass]] sy [[Krimea]] izay latsaka teo ambany fifehezan'i Rosia ny tafika.

Na dia teo aza teo amin'ny toetry ny fiarovany, dia tsy nanao fanentanana ankapobeny i Okraina tamin'ny voalohany ary niezaka naka mpilatsaka an-tsitrapo. Taorian'ny nipoahan'ny ady, dia tsy navela hiala ny firenena intsony ireo lehilahy matanjaka.

{{commonscat|Military_of_Ukraine}}
==Jereo koa ==
[[de:Ukrainische Streitkräfte]]
[[en:Armed Forces of Ukraine]]
[[Sokajy:Tafika okrainiana]]</text>
      <sha1>5p9x42sqo0cgg7xyniln7fdfertai86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Tafika okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300588</id>
    <revision>
      <id>1143229</id>
      <timestamp>2026-06-15T06:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Tafika]] [[Sokajy:Okraina]] »</comment>
      <origin>1143229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="n4ytb3od4icdfi9qhj4dwaopurh2o7j" xml:space="preserve">[[Sokajy:Tafika]]
[[Sokajy:Okraina]]</text>
      <sha1>n4ytb3od4icdfi9qhj4dwaopurh2o7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanao fanatanjahan-tena okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300589</id>
    <revision>
      <id>1143235</id>
      <timestamp>2026-06-15T07:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Mpanao fanatanjahantena]] [[sokajy:Mpanao okrainiana]] »</comment>
      <origin>1143235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="pvsrrn6dgf61n2i7ls513zm0nakb0mr" xml:space="preserve">[[sokajy:Mpanao fanatanjahantena]]
[[sokajy:Mpanao okrainiana]]</text>
      <sha1>pvsrrn6dgf61n2i7ls513zm0nakb0mr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143249</id>
      <parentid>1143235</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="nzzsfipkj19dvs0aoe8dapbo8i31p26" xml:space="preserve">[[sokajy:Mpanao fanatanjahantena]]
[[sokajy:Mpanao okrainiana]]
[[Sokajy:Fanatanjahantena any Okraina]]</text>
      <sha1>nzzsfipkj19dvs0aoe8dapbo8i31p26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Atleta okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300590</id>
    <revision>
      <id>1143238</id>
      <timestamp>2026-06-15T07:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpanao fanatanjahan-tena okrainiana]] [[Sokajy:Atleta]] »</comment>
      <origin>1143238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="8xm5dbferqx5ki797hb1mq24xb69zxe" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpanao fanatanjahan-tena okrainiana]]
[[Sokajy:Atleta]]</text>
      <sha1>8xm5dbferqx5ki797hb1mq24xb69zxe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143248</id>
      <parentid>1143238</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="h7ifx885s3b8jqdbz9ao22fx0bd4qn5" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpanao fanatanjahan-tena okrainiana]]
[[Sokajy:Atleta]]
[[Sokajy:Fanatanjahantena any Okraina]]</text>
      <sha1>h7ifx885s3b8jqdbz9ao22fx0bd4qn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpahay fizika okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300591</id>
    <revision>
      <id>1143241</id>
      <timestamp>2026-06-15T07:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:mpahay fizika]] [[sokajy:mpanao okrainiana]] »</comment>
      <origin>1143241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="fep6fzlcjw72jh3jq1lb4odny8m5u18" xml:space="preserve">[[sokajy:mpahay fizika]]
[[sokajy:mpanao okrainiana]]</text>
      <sha1>fep6fzlcjw72jh3jq1lb4odny8m5u18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpamorona okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300592</id>
    <revision>
      <id>1143242</id>
      <timestamp>2026-06-15T07:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:mpanao okrainiana]] [[sokajy:mpamorona]] »</comment>
      <origin>1143242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="pw7ee2p19ehk2c1rjot8r7uefwnbyfw" xml:space="preserve">[[sokajy:mpanao okrainiana]]
[[sokajy:mpamorona]]</text>
      <sha1>pw7ee2p19ehk2c1rjot8r7uefwnbyfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanoratra okrainiana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>300593</id>
    <revision>
      <id>1143244</id>
      <timestamp>2026-06-15T07:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Mpanao okrainiana]] [[sokajy:mpanoratra]] »</comment>
      <origin>1143244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="emcng91flf5cugp2xkmmdrbr26binij" xml:space="preserve">[[sokajy:Mpanao okrainiana]]
[[sokajy:mpanoratra]]</text>
      <sha1>emcng91flf5cugp2xkmmdrbr26binij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lalam-pirenena faha-12a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300594</id>
    <revision>
      <id>1143294</id>
      <timestamp>2026-06-15T09:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « Lalambe lehibe indrindra eto Madagasikara ny '''lalana nasionaly 12a''' (RN 12a) izay mirefy 232 km, manomboka any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] (Fort Dauphin). Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.  Trano 10 no tsy maintsy ampiasaina amin'ity lalana ity.  == Fanavaozana == Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://m... »</comment>
      <origin>1143294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1166" sha1="g40z35cxtfb4kfrng4v2qid5kwcd5gn" xml:space="preserve">Lalambe lehibe indrindra eto Madagasikara ny '''lalana nasionaly 12a''' (RN 12a) izay mirefy 232 km, manomboka any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] (Fort Dauphin). Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.

Trano 10 no tsy maintsy ampiasaina amin'ity lalana ity.

== Fanavaozana ==
Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

==Kaominina eny an-dalana==
(avaratra mankany atsimo)

*[[Vangaindrano]]
*[[Masianaka]] - 30 km - ferry
*Befasy, Anosy
*[[Manambondro]] - Ferry faha-9 amin'ny renirano Mamandro (186 km miala an'i [[Fort-Dauphin]])
*[[Manantenina]] - sambo manamorona ny reniranon'i Soavary; (107 km de Fort-Dauphin)
*[[Esama, Anosy]] - (ferry amin'ny reniranon' [[Esama]])
*Manambato, Ansoy]]
*Ebakika Atsimo (45 km alohan'ny Fort-Dauphin)
*[[Mahatalaky]]
*[[Mandromodromotra]] (17 km alohan'ny Fort-Dauphi)
*[[Tôlanaro]] (Fort Dauphin)</text>
      <sha1>g40z35cxtfb4kfrng4v2qid5kwcd5gn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143298</id>
      <parentid>1143294</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>abakika</comment>
      <origin>1143298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1608" sha1="4iv3pgmvey5epws0jtnf41fxsv7say1" xml:space="preserve">[[File:Madagascar national road 12a ferry.JPG|thumb|National road 12a]]
Lalambe lehibe indrindra eto Madagasikara ny '''lalana nasionaly 12a''' (RN 12a) izay mirefy 232 km, manomboka any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] (Fort Dauphin). Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.

Trano 10 no tsy maintsy ampiasaina amin'ity lalana ity.

== Fanavaozana ==
Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

==Kaominina eny an-dalana==
(avaratra mankany atsimo)

*[[Vangaindrano]]
*[[Masianaka]] - 30 km - ferry
*Befasy, Anosy
*[[Manambondro]] - Ferry faha-9 amin'ny renirano Mamandro (186 km miala an'i [[Fort-Dauphin]])
*[[Manantenina]] - sambo manamorona ny reniranon'i Soavary; (107 km de Fort-Dauphin)
*[[Esama, Anosy]] - (ferry amin'ny reniranon' [[Esama]])
*Manambato, Ansoy]]
*Ebakika Atsimo (45 km alohan'ny Fort-Dauphin)
*[[Mahatalaky]]
*[[Mandromodromotra]] (17 km alohan'ny Fort-Dauphi)
*[[Tôlanaro]] (Fort Dauphin)


== Jereo koa ==
* [[Lalam-pirenena eto Madagasikara|Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara]]
* [[Fitaterana eto Madagasikara]]
{{reflist}}
{{commonscat|Route nationale 12a (Madagascar)}}
[[fr:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[en:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Atsimo-Atsinanana]] 
[[Sokajy:Faritra Anosy]]</text>
      <sha1>4iv3pgmvey5epws0jtnf41fxsv7say1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143300</id>
      <parentid>1143298</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1586" sha1="5m2lw40h6xy456y3qezdign5eop6grs" xml:space="preserve">[[File:Madagascar national road 12a ferry.JPG|thumb|National road 12a]]
Lalambe lehibe indrindra eto Madagasikara ny '''lalana nasionaly 12a''' (RN 12a) izay mirefy 232 km, manomboka any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] (Fort Dauphin). Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.

Renirano 10 no niampitan'ny sambo

== Fanavaozana ==
Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

==Kaominina eny an-dalana==
(avaratra mankany atsimo)

*[[Vangaindrano]]
*[[Masianaka]] - 30 km - ferry
*Befasy, Anosy
*[[Manambondro]] - Ferry faha-9 amin'ny renirano Mamandro (186 km miala an'i [[Fort-Dauphin]])
*[[Manantenina]] - sambo manamorona ny reniranon'i Soavary; (107 km de Fort-Dauphin)
*[[Esama, Anosy]] - (ferry amin'ny reniranon' [[Esama]])
*Manambato, Ansoy]]
*Ebakika Atsimo (45 km alohan'ny Fort-Dauphin)
*[[Mahatalaky]]
*[[Mandromodromotra]] (17 km alohan'ny Fort-Dauphi)
*[[Tôlanaro]] (Fort Dauphin)


== Jereo koa ==
* [[Lalam-pirenena eto Madagasikara|Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara]]
* [[Fitaterana eto Madagasikara]]
{{reflist}}
{{commonscat|Route nationale 12a (Madagascar)}}
[[fr:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[en:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Atsimo-Atsinanana]] 
[[Sokajy:Faritra Anosy]]</text>
      <sha1>5m2lw40h6xy456y3qezdign5eop6grs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143301</id>
      <parentid>1143300</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1551" sha1="0pzsef3hcrtx67u9dnh7e1q9mqr4zrg" xml:space="preserve">[[File:Madagascar national road 12a ferry.JPG|thumb|National road 12a]]
Ny '''Lalam-pirenena faha-12a''' (N 12a) dia lalam-pirenena mivelatra avy any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] any Madagasikara.
Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.

Renirano 10 no niampitan'ny sambo

== Fanavaozana ==
Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

==Kaominina eny an-dalana==
(avaratra mankany atsimo)

*[[Vangaindrano]]
*[[Masianaka]] - 30 km - ferry
*Befasy, Anosy
*[[Manambondro]] - Ferry faha-9 amin'ny renirano Mamandro (186 km miala an'i [[Fort-Dauphin]])
*[[Manantenina]] - sambo manamorona ny reniranon'i Soavary; (107 km de Fort-Dauphin)
*[[Esama, Anosy]] - (ferry amin'ny reniranon' [[Esama]])
*Manambato, Ansoy]]
*Ebakika Atsimo (45 km alohan'ny Fort-Dauphin)
*[[Mahatalaky]]
*[[Mandromodromotra]] (17 km alohan'ny Fort-Dauphi)
*[[Tôlanaro]] (Fort Dauphin)


== Jereo koa ==
* [[Lalam-pirenena eto Madagasikara|Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara]]
* [[Fitaterana eto Madagasikara]]
{{reflist}}
{{commonscat|Route nationale 12a (Madagascar)}}
[[fr:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[en:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Atsimo-Atsinanana]] 
[[Sokajy:Faritra Anosy]]</text>
      <sha1>0pzsef3hcrtx67u9dnh7e1q9mqr4zrg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143302</id>
      <parentid>1143301</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kaominina eny an-dalana */</comment>
      <origin>1143302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1552" sha1="ckvvjq2pl7p85pqg1plj768lfgs6d8c" xml:space="preserve">[[File:Madagascar national road 12a ferry.JPG|thumb|National road 12a]]
Ny '''Lalam-pirenena faha-12a''' (N 12a) dia lalam-pirenena mivelatra avy any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] any Madagasikara.
Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.

Renirano 10 no niampitan'ny sambo

== Fanavaozana ==
Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

==Kaominina eny an-dalana==
(avaratra mankany atsimo)

*[[Vangaindrano]]
*[[Masianaka]] - 30 km - ferry
*Befasy, Anosy
*[[Manambondro]] - Ferry faha-9 amin'ny renirano Mamandro (186 km miala an'i [[Fort-Dauphin]])
*[[Manantenina]] - sambo manamorona ny reniranon'i Soavary; (107 km de Fort-Dauphin)
*[[Esama, Anosy]] - (ferry amin'ny reniranon' [[Esama]])
*Manambato, [[Ansoy]]
*Ebakika Atsimo (45 km alohan'ny Fort-Dauphin)
*[[Mahatalaky]]
*[[Mandromodromotra]] (17 km alohan'ny Fort-Dauphi)
*[[Tôlanaro]] (Fort Dauphin)

== Jereo koa ==
* [[Lalam-pirenena eto Madagasikara|Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara]]
* [[Fitaterana eto Madagasikara]]
{{reflist}}
{{commonscat|Route nationale 12a (Madagascar)}}
[[fr:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[en:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Atsimo-Atsinanana]] 
[[Sokajy:Faritra Anosy]]</text>
      <sha1>ckvvjq2pl7p85pqg1plj768lfgs6d8c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143314</id>
      <parentid>1143302</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1545" sha1="ji04uxe6eqf9wzftu06m2ruw3slzjjy" xml:space="preserve">[[File:Madagascar national road 12a ferry.JPG|thumb|National road 12a]]
Ny '''Lalam-pirenena faha-12a''' (N 12a) dia lalam-pirenena mivelatra avy any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] any Madagasikara.
Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.

Renirano 10 no niampitan'ny sambo

== Fanavaozana ==
Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

==Kaominina eny an-dalana==
(avaratra mankany atsimo)

*[[Vangaindrano]]
*[[Masianaka]] - 30 km - ferry
*Befasy
*[[Manambondro]] - Ferry faha-9 amin'ny renirano Mamandro (186 km miala an'i [[Fort-Dauphin]])
*[[Manantenina]] - sambo manamorona ny reniranon'i Soavary; (107 km de Fort-Dauphin)
*[[Esama, Anosy]] - (ferry amin'ny reniranon' [[Esama]])
*Manambato, [[Ansoy]]
*Ebakika Atsimo (45 km alohan'ny Fort-Dauphin)
*[[Mahatalaky]]
*[[Mandromodromotra]] (17 km alohan'ny Fort-Dauphi)
*[[Tôlanaro]] (Fort Dauphin)

== Jereo koa ==
* [[Lalam-pirenena eto Madagasikara|Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara]]
* [[Fitaterana eto Madagasikara]]
{{reflist}}
{{commonscat|Route nationale 12a (Madagascar)}}
[[fr:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[en:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Atsimo-Atsinanana]] 
[[Sokajy:Faritra Anosy]]</text>
      <sha1>ji04uxe6eqf9wzftu06m2ruw3slzjjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143319</id>
      <parentid>1143314</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1682" sha1="nw6zzkudt7tyj8csbt8ttjsq171dsqg" xml:space="preserve">[[File:Madagascar national road 12a ferry.JPG|thumb|National road 12a]]
[[File:Madagascar Route nationale 12a, ferry over the Esama river.JPG|thumb|Madagascar Route nationale 12a, ferry over the Esama river]]
Ny '''Lalam-pirenena faha-12a''' (N 12a) dia lalam-pirenena mivelatra avy any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] any Madagasikara.
Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.

Renirano 10 no niampitan'ny sambo

== Fanavaozana ==
Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

==Kaominina eny an-dalana==
(avaratra mankany atsimo)

*[[Vangaindrano]]
*[[Masianaka]] - 30 km - ferry
*Befasy
*[[Manambondro]] - Ferry faha-9 amin'ny renirano Mamandro (186 km miala an'i [[Fort-Dauphin]])
*[[Manantenina]] - sambo manamorona ny reniranon'i Soavary; (107 km de Fort-Dauphin)
*[[Esama, Anosy]] - (ferry amin'ny reniranon' [[Esama]])
*Manambato, [[Ansoy]]
*Ebakika Atsimo (45 km alohan'ny Fort-Dauphin)
*[[Mahatalaky]]
*[[Mandromodromotra]] (17 km alohan'ny Fort-Dauphi)
*[[Tôlanaro]] (Fort Dauphin)

== Jereo koa ==
* [[Lalam-pirenena eto Madagasikara|Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara]]
* [[Fitaterana eto Madagasikara]]
{{reflist}}
{{commonscat|Route nationale 12a (Madagascar)}}
[[fr:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[en:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Atsimo-Atsinanana]] 
[[Sokajy:Faritra Anosy]]</text>
      <sha1>nw6zzkudt7tyj8csbt8ttjsq171dsqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143320</id>
      <parentid>1143319</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1686" sha1="ass3pitseoippltefl24pb0xlxluwtm" xml:space="preserve">[[File:Madagascar national road 12a ferry.JPG|thumb|National road 12a]]
[[File:Madagascar Route nationale 12a, ferry over the Esama river.JPG|thumb|Madagascar Route nationale 12a, ferry over the [[Esama]] river]]
Ny '''Lalam-pirenena faha-12a''' (N 12a) dia lalam-pirenena mivelatra avy any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] any Madagasikara.
Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.

Renirano 10 no niampitan'ny sambo

== Fanavaozana ==
Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

==Kaominina eny an-dalana==
(avaratra mankany atsimo)

*[[Vangaindrano]]
*[[Masianaka]] - 30 km - ferry
*Befasy
*[[Manambondro]] - Ferry faha-9 amin'ny renirano Mamandro (186 km miala an'i [[Fort-Dauphin]])
*[[Manantenina]] - sambo manamorona ny reniranon'i Soavary; (107 km de Fort-Dauphin)
*[[Esama, Anosy]] - (ferry amin'ny reniranon' [[Esama]])
*Manambato, [[Ansoy]]
*Ebakika Atsimo (45 km alohan'ny Fort-Dauphin)
*[[Mahatalaky]]
*[[Mandromodromotra]] (17 km alohan'ny Fort-Dauphi)
*[[Tôlanaro]] (Fort Dauphin)

== Jereo koa ==
* [[Lalam-pirenena eto Madagasikara|Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara]]
* [[Fitaterana eto Madagasikara]]
{{reflist}}
{{commonscat|Route nationale 12a (Madagascar)}}
[[fr:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[en:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Atsimo-Atsinanana]] 
[[Sokajy:Faritra Anosy]]</text>
      <sha1>ass3pitseoippltefl24pb0xlxluwtm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143321</id>
      <parentid>1143320</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <origin>1143321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1686" sha1="frvvzt5ur375qe01vn7vm5ctwksbf1t" xml:space="preserve">[[File:Madagascar national road 12a ferry.JPG|thumb|National road 12a]]
[[File:Madagascar Route nationale 12a, ferry over the Esama river.JPG|thumb|Madagascar Route nationale 12a, ferry over the [[Esama]] river]]
Ny '''Lalam-pirenena faha-12a''' (N 12a) dia lalam-pirenena mivelatra avy any [[Vangaindrano]] mankany [[Tôlanaro]] any Madagasikara.
Mamakivaky ny faritr'i [[Anosy]] sy [[Atsimo-Atsinanana]] izy io.

Renirano 10 no niampitan'ny sambo

== Fanavaozana ==
Nohavaozina ny ampahany eo anelanelan'i [[Tolagnaro]] (Fort Dauphin) sy Ebakika Atsimo (45km) ary vita rarivato tanteraka ny lalana.&lt;ref&gt;(fr) [https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]&lt;/ref&gt;

==Kaominina eny an-dalana==
(avaratra mankany atsimo)

*[[Vangaindrano]]
*[[Masianaka]] - 30 km - ferry
*Befasy
*[[Manambondro]] - Ferry faha-9 amin'ny renirano Mamandro (186 km miala an'i [[Fort-Dauphin]])
*[[Manantenina]] - sambo manamorona ny reniranon'i Soavary; (107 km de Fort-Dauphin)
*[[Esama, Anosy]] - (ferry amin'ny reniranon' [[Esama]])
*Manambato, [[Anosy]]
*Ebakika Atsimo (45 km alohan'ny Fort-Dauphin)
*[[Mahatalaky]]
*[[Mandromodromotra]] (17 km alohan'ny Fort-Dauphi)
*[[Tôlanaro]] (Fort Dauphin)

== Jereo koa ==
* [[Lalam-pirenena eto Madagasikara|Lisiry ny lalam-pirenena eto Madagasikara]]
* [[Fitaterana eto Madagasikara]]
{{reflist}}
{{commonscat|Route nationale 12a (Madagascar)}}
[[fr:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[en:Route nationale 12a (Madagascar)]]
[[Sokajy:Lalana eto Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Atsimo-Atsinanana]] 
[[Sokajy:Faritra Anosy]]</text>
      <sha1>frvvzt5ur375qe01vn7vm5ctwksbf1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Helodranon'i Faradofay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300595</id>
    <revision>
      <id>1143331</id>
      <timestamp>2026-06-15T10:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HarryWurst</username>
        <id>36292</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[File:Port d'Ehoala in Fort Dauphin, Madagascar.jpg|thumb|Seranan-tsambo tranainy, [[Tolagnaro]]]] {{coord|-25.042090|46.980090}} '''Helodranon'i Faradofay''', fantatra ihany koa amin'ny hoe '''Anse Dauphine''' na '''Baie des Épaves''' (Helodranon'ny Sambo Vaky) noho ireo sambo vaky maro izay lasan'ny rano teny amoron-dranomasina tany, dia helodrano iray ao [[Fort Dauphin]], [[Anosy]], {{Madagasikara}}.  Ao no misy ny tora-pasika lehibe indrindra ao Fort-Dau... »</comment>
      <origin>1143331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589" sha1="awx28ggu05a9fp6muheh94p680hmxpm" xml:space="preserve">[[File:Port d'Ehoala in Fort Dauphin, Madagascar.jpg|thumb|Seranan-tsambo tranainy, [[Tolagnaro]]]]
{{coord|-25.042090|46.980090}}
'''Helodranon'i Faradofay''', fantatra ihany koa amin'ny hoe '''Anse Dauphine''' na '''Baie des Épaves''' (Helodranon'ny Sambo Vaky) noho ireo sambo vaky maro izay lasan'ny rano teny amoron-dranomasina tany, dia helodrano iray ao [[Fort Dauphin]], [[Anosy]], {{Madagasikara}}.

Ao no misy ny tora-pasika lehibe indrindra ao Fort-Dauphin sy ny seranan-tsambo taloha.

== Jereo koa ==
* [[Tolagnaro]]

[[Sokajy:Tolagnaro]]
[[Sokajy:Helodranon'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>awx28ggu05a9fp6muheh94p680hmxpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Esther Ranirinaharitafika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300596</id>
    <revision>
      <id>1143333</id>
      <timestamp>2026-06-15T10:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « {{Infobox olona|anarana=Esther Nirina |asa=[[Mpanoratra]] |teraka=17 Novambra 1932 |toerana=Ambohimifangitra |firenena=Madagasikara |anarana hafa=Esther Ranirinaharitafika |Sary=}}  == Mombamomba Azy ==  '''Esther Nirina''' dia teraka tamin'ny 17 Novambra 1932 tany amin'ny Faritanin'[[Antananarivo]] izy. Nandany 30 taona teo ho eo tany Frantsa (Orléans) izy, nanomboka tamin'ny 1953 ka hatramin'ny 1983, ary niasa tamin'ny fitantanana trano famakiam-boky. Tamin... »</comment>
      <origin>1143333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4849" sha1="hwfdhf33s6czix7x24va7u5eoxti82o" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Esther Nirina
|asa=[[Mpanoratra]]
|teraka=17 Novambra 1932
|toerana=Ambohimifangitra
|firenena=Madagasikara
|anarana hafa=Esther Ranirinaharitafika
|Sary=}}

== Mombamomba Azy == 
'''Esther Nirina''' dia teraka tamin'ny 17 Novambra 1932 tany amin'ny Faritanin'[[Antananarivo]] izy. Nandany 30 taona teo ho eo tany Frantsa (Orléans) izy, nanomboka tamin'ny 1953 ka hatramin'ny 1983, ary niasa tamin'ny fitantanana trano famakiam-boky. Tamin'ny taona 1990 dia niverina nipetraka teto Madagasikara izy, ary nodimandry tamin'ny 2004. 
Nantsoina hoe '''Esther Ranirinaharitafika''' tamin'izy mbola tanora, dia iray tamin'ireo '''mpanoratra sy poeta malagasy''' namirapiratra indrindra tamin'ny ''literatiora frankofona''. Na dia matetika tamin'ny teny frantsay aza no nosoratany, dia tsy mba niala tamin'ny kolontsaina sy ny toe-tsain'ny Malagasy ny aingam-panahiny.
https://ecritures.univ-lorraine.fr/publications/divers-editeurs/esther-nirina.-oeuvres-completes {{Wayback|url=https://ecritures.univ-lorraine.fr/publications/divers-editeurs/esther-nirina.-oeuvres-completes |date=20260519140230 }}


== Ny fototra fiaviany ==
Zanak'i Rabetafika sy reniny teratany frantsay izy, ary nanambady an'i Guy Rabemananjara tamin'ny 1952. Nanana zanaka telo izy mivady: Franck, Nicole, ary Josiane. Nandany 37 taona tany Frantsa izy ireo talohan'ny niverenany teto Madagasikara tamin'ny 1990. Tsy nionona tamin'ny fanoratana fotsiny anefa izy, fa nampandroso ny ambanivohitra koa, indrindra tao Ambohimifangitra, ny tanindrazany.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-10.html Nanangana sekoly, tranomboky, ary dispensaire tao izy. Mpikambana tao amin'ny Akademia Malagasy izy ary filoha mpanorina ny fikambanana mpanoratra S.E.R.O.I. (Société des Écrivains de la Région de l'Océan Indien) sampana Madagasikara. Nodimandry tamin'ny 19 jona 2004 teto Antananarivo izy, rehefa namela lova sarobidy ho an'ny haisoratra malgache.https://ile-en-ile.org/nirina/


== Ny asa soratra nataony == 
Ireo Boky Tononkalo (''Recueils de poèmes'')
Ny ankamaroan'ny asa sorany dia nosoratany tamin'ny teny frantsay, nefa tena feno toe-tsaina sy fomba fisainana malagasy. Indro ny sasany:

* ''Silencieuse respiration (1975)'' : Boky voalohany navoakany tany [[Frantsa]] tao [[Orléans]]. Tamin'io no nanombohan'ny olona nahafantatra ny fomba fanoratany fohy nefa lalina.
* ''Simple voyelle (1980)'' : Maneho ny fikarohany ny lanjan'ny feo sy ny teny ao anatin'ny tononkalo.
* ''L’arrêt du jour (1991)'' : Nosoratany tamin'ny fotoana niverenany teto Madagasikara, misy ny fahatsiarovany ny tanindrazany.
* ''Mivolana an-tsoratra / Le dire par écrit'' (2004) : Boky farany navoakany talohan'ny nahafatesany. 

===Ny Fomba Fanoratany===
*'''Fohy nefa lalina''': Tsy tia tononkalo lava izy. Ny teny iray na roa fotsiny dia efa mitondra hevitra lalina.
* '''Ny Teny''': Nilaza izy fa ''mpindrana ny teny frantsay fotsiny mba hanehoana ny maha-malagasy azy''.
* '''Ny Mangina''' fanehoanan ny fahanginana ao anaty lahatsoratra.

==Ireo loka sy fankasitrahana==
Nahazo ny Loka lehiben'ny literatiora tany amin'ny Faritry ny Ranomasimbe Indiana. Ny sanganasany dia nadika tamin'ny fiteny maro (Anglisy, Alemanina, sns) ary ampianarina any amin'ny Oniversite ho an'ireo mandalina ny literatiora frankofona.

== Ny Fianarana Nataony ==
Teraka tao Antsirabe izy tamin'ny 1932, ary io rahalahin-drainy mpitsabo io no nitaiza azy teto Antananarivo. Nianatra tany amin'ny sekoly frantsay izy tamin'ny fotoana nahazahoany azy, ka izany no nahatonga ny fianarany teto Madagasikara tamin'ny voalohany. Rehefa nifindra tany Frantsa izy tamin'ny 1953, dia nanohy nianatra ho mpitahiry boky. Niasa tao amin'ny tranombokim-panjakana tao Orléans izy nanomboka tamin'ny 1953 ka hatramin'ny 1983, ary tao no nifankahita tamin'ny tontolon'ny haisoratra sy ny boky, izay nanampy azy betsaka tamin'ny fahaizany manoratra.
https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-10.html

== Mampiavaka Azy == 
Mpikambana tao amin'ny Académie Malgache izy ary filoha mpanorina ny sendikan'ny mpanoratra teto Madagasikara. Ny fomba fanoratany dia fohy nefa lalina, matetika mampifandray ny traikefa tany am-pielezana sy ny fakan-drazana malagasy.https://hal.science/hal-02968313/

== Loharano ==
{{Reflist}}
# https://ecritures.univ-lorraine.fr/publications/divers-editeurs/esther-nirina.-oeuvres-completes{{Wayback|1=url
# https://ecritures.univ-lorraine.fr/publications/divers-editeurs/esther-nirina.-oeuvres-completes |date=20260519140230 |url=https://ecritures.univ-lorraine.fr/publications/divers-editeurs/esther-nirina.-oeuvres-completes }}
# https://ile-en-ile.org/nirina/
# https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-10.html
# https://hal.science/hal-02968313/


== Hijery ihany koa ==
[[Christine Razanamahasoa]]

[[Ranavalona I]]</text>
      <sha1>hwfdhf33s6czix7x24va7u5eoxti82o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pierre Randrianarisoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300597</id>
    <revision>
      <id>1143335</id>
      <timestamp>2026-06-15T10:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/235664142|Pierre Randrianarisoa]]&quot;</comment>
      <origin>1143335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="416" sha1="asr35jrpxcqbzuv91tp19socuzu590h" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|image=Pierre Randrianarisoa en 2000.jpg}}'''Pierre Randrianarisoa''' dia [[Madagasikara|mpahay]] tantara, mpanoratra, [[Pôeta|poeta]], diplaomaty ary mpanao politika teraka tany Tsianaloka ( [[Toliara|Tuléar]] – [[Madagasikara|Madagascar]] ) tamin'ny29 août 1932 ary maty22 septembre 2010 in Ambohijanaka ( [[Antananarivo]] – [[Madagasikara|Madagascar]] ).
[[Sokajy:Mpanao politika malagasy]]</text>
      <sha1>asr35jrpxcqbzuv91tp19socuzu590h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143336</id>
      <parentid>1143335</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/235664142|Pierre Randrianarisoa]]&quot;</comment>
      <origin>1143336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="437" sha1="hze1f37jhc7sjpin5no9cy8x1zyf792" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|image=Pierre Randrianarisoa en 2000.jpg}}'''Pierre Randrianarisoa''' dia [[Madagasikara|mpahay]] tantara, mpanoratra, [[Pôeta|poeta]], diplaomaty ary mpanao politika teraka tany Tsianaloka ( [[Toliara|Tuléar]] – [[Madagasikara|Madagascar]] ) tamin'ny29 août 1932 ary maty22 septembre 2010 in Ambohijanaka ( [[Antananarivo]] – [[Madagasikara|Madagascar]] ).

== FIANAKAVIANY ==

[[Sokajy:Mpanao politika malagasy]]</text>
      <sha1>hze1f37jhc7sjpin5no9cy8x1zyf792</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143337</id>
      <parentid>1143336</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/235664142|Pierre Randrianarisoa]]&quot;</comment>
      <origin>1143337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21961" sha1="bwhrc1xzlq45u9igbsg8apodcosxce7" xml:space="preserve">
{{Infobox olona|image=Pierre Randrianarisoa en 2000.jpg}}'''Pierre Randrianarisoa''' dia [[Madagasikara|mpahay]] tantara, mpanoratra, [[Pôeta|poeta]], diplaomaty ary mpanao politika teraka tany Tsianaloka ( [[Toliara|Tuléar]] – [[Madagasikara|Madagascar]] ) tamin'ny29 août 1932 ary maty22 septembre 2010 in Ambohijanaka ( [[Antananarivo]] – [[Madagasikara|Madagascar]] ).

== FIANAKAVIANY ==
Avy any [[Sahamadio (Fandriana)]] i Pierre Randrianarisoa, tanàna kely iray ao amin'ny distrikan'i [[Fandriana]], ao amin'ny faritr'i [[Faritra Amoron' i Mania|Amoron'i Mania]], ary noho izany dia anisan'ny vondrom-poko [[Betsileo]] . Izy no zokiny indrindra amin'ny rahalahy dimy sy anabavy iray, ary avy amin'ny fianakaviana malaza izay efa olo-malaza tao amin'ny faritr'i [[Fisakàna]] nandritra ny taranaka maro izy, ary nanome olo-malaza, manam-pahaizana ary indrindra fa olo-malaza ara-politika ho an'ny Nosy Lehibe.

=== Fiaviany ===
Ny raibeny avy amin'ny rainy, Rainitsimba Rapetera, avy any amin'ny tanànan'i Voainana, taranak'i Printsy [[Ramitombo]] avy any Vohitsoa (faran'ny taonjato 17 ), zafikelin'i [[Andrianantara Ier|Andrianantara I]] avy any [[Manandriana|Manandriana,]] dia iray amin'ireo manam-pahaizana sy manam-pahaizana voalohany tao amin'ny faritra, toa an'i Rafahely Ramahaleo sy Rajohanesa (fantatra amin'ny anarana hoe &quot;... Mahaibe Rehefa lasa mpampianatra ho an'ny Misiona Protestanta Norveziana (NMS) tao Ambohipo izy, dia lasa mpitory teny taty aoriana ary vato fehizoron'ny Fiangonana Protestanta [[Loteranisma|Loterana]] tao [[Sahamadio (Fandriana)]] (Miadanimerina). Lehilahy tena marina izay niady mafy ho an'ny finoany i Rainitsimba Rapetera, ary tsy nisalasala nanolo-tena hanameloka ny tsy rariny sy ny fanararaotana nataon'ny fitondran'ny mpanjaka Merina (ny Raharaha [[Sahamadio (Fandriana)]] Irà sy Avà), izay nitarika azy haneho tsy nisy fihambahambana ny fitarainany teo anatrehan'ny Mpanjakavavy [[Ranavalona III]], ary nandresy izy. Noho ny zava-bitany, dia nanendry azy ho Governora tao Ambohimitombo tao amin'ny faritanin'i [[Zafimaniry]] ny fitondrana mpanjanaka tamin'ny [[Ôktôbra|Oktobra]] [[1902]] .

Ny renibeny, Rasoanarivony, antsoina koa hoe Rasoanary, dia avy ao amin'ny tanànan'Ampandrotrarana, izay nanambady an'i Rainitsimba ho vadiny faharoa, avy amin'ny [[Famille royale du Fisakàna|fianakavian'ny mpanjaka fahiny tao Fisakàna]], avy amin'ny sampana Tsiakarandambo atsimon'i [[Sahamadio (Fandriana)]], ary 13 taranaky ny Mpanjaka Rafovato Rivoekembahoaka I tao [[Fisakàna]], taranaky ny Printsy Randriandratrimo .

Raha ny amin'ny reniny, ny raibeny, Pasitera [[Rasimona]], taranak'i Andriaminahy izay nitarika ny mpamory hetra teo ambany fitondran'ny Mpanjaka [[Rivoekembahoaka II]], dia teolojiana malaza tao amin'ny [[Fiangonana Loterana Malagasy|fiangonana loterana Malagasy]] . Ny renibeny, Rasoarivony, dia zafikelin'i Rainivelo Rainimboafiringa, olo-malaza tao amin'ny tanànan'i Ambohimanandriana ary taranak'i Printsy [[Ramitombo]] avy any Vohitsoa ihany koa.

=== Ray aman-dreny ===
Ny rainy, Rapierre Daniel, dia manampahefana ambony tao amin'ny fitondrana mpanjanaka (Inspektera Lehiben'ny Tahirimbolam-panjakana ), sady mpanoratra sy poeta, tahaka ny zandriny lahy, Rakotomalala Rabarijaona, izay malaza kokoa, ary nanao sonia ny asany tamin'ny solonanarana hoe &quot;... Lapam-panjakana Dactyl Mpankafy tantara izy, indrindra fa avy any amin'ny faritra niaviany, ary nandray anjara tamin'ny famoahana zava-misy sy tantara efa hadino hatry ny ela tamin'ny alalan'ny fanadihadiana tsy tambo isaina. Anisan'ireo mpikambana mpanorina ny Fikambanan'ny Teratany ao Fisakàna ihany koa izy, niaraka tamin'i Dr. Philémon Rajaonarivelo sy Ratsimba-Rajaonary. Taorian'ny nanendrena azy tany [[Ambositra]], dia nanitatra ny asa fiantrana sy sosialy (famerenana amin'ny laoniny ny fiangonana [[Prôtestantisma|protestanta]], fanampiana ny [[Hetsika Vokovoko Mena sy Tsinambolana Mena Iraisam-Pirenena|Vokovoko Mena]], sns.) i Rapierre Daniel.

== fianarana ==

=== Ambaratonga fototra sy faharoa ===
Rehefa avy nandany ny fahazazany teo anelanelan'i [[Toliara|Tuléar]] sy [[Antananarivo]] i Pierre Randrianarisoa dia nahavita ny fianarany ambaratonga voalohany tao [[Mahajanga|Majunga]] (tao amin'ny sekolim-panjakana), avy eo tao [[Ambositra]] (tao amin'ny Benjamin Escande College), izay nahazoany ny CEPE ( [[Certificat d’Etudes du Second Degré|Primary School Leaving Certificate) sy ny CESD (Secondary School Leaving Certificate]] ). Nifindra tany [[Antananarivo]] izy mba hanohy ny fianarany ambaratonga faharoa tao amin'ny Lycée Gallieni d'Andohalo, saingy nolavina satria ny zanaky ny [[Voanjo (olona)|mpanjanaka]] sy ny olom-pirenena [[Frantsa|frantsay]] ihany no nandray ny sekoly tamin'izany fotoana izany. Ho setrin'izany tsy rariny izany dia nanapa-kevitra ny handefa azy hanohy ny fianarany mivantana tany [[Frantsa]] ny rainy. Noho izany, tonga tao Sète izy tamin'ny [[1951]] ary nanohy ny fianarany tao Bagnères-de-Bigorre, avy eo tao amin'ny Lycée Paul Valéry tao Sète . Nahavita ny fianarany ambaratonga faharoa izy tamin'ny nahazoany ny mari-pahaizana bakalorea momba ny Fianarana Maoderina sy ny Filozofia.

=== Ambaratong  ambony ===
Rehefa afaka kelikely dia nanapa-kevitra ny hifantoka bebe kokoa amin'ny raharaham-pirenena i Pierre Randrianarisoa, indrindra fa [[Diplômasia|ny diplaomasia]], ary ny [[tantara]] . Tsy nahazo vatsim-pianarana mihitsy izy, ka voatery nanao asa vonjimaika na ara-potoana (manomboka amin'ny asa sambo ka hatramin'ny fanasokajiana paositra sy fijinjana voaloboka) hatramin'ny [[1966|taona 1966]] (taona niarovany ny [[Tsangan-kevitra|disertasio]] doctorat ) mba hahafahany mianatra. Niditra tao amin'ny Fakiolten'ny Lalàna sy Toekarena tao amin'ny Oniversiten'i Rennes izy tamin'ny voalohany, izay nahazoany diplaoma avy amin'ny [[Institut des Hautes Études Administratives et Sociales|Institute of Advanced Administrative and Social Studies]] (manam-pahaizana manokana momba ny Lalàna momba ny Fiaramanidina sy ny Toekarena any ivelany ) tamin'ny [[1961|taona 1961]] .

Taorian'izay dia niditra tao amin'ny sampana diplaomatika tao amin'ny Institute of Advanced Overseas Studies (IHEOM) tao Paris izy, izay nahazoany diplaoma tamin'nydécembre 1963 Nahazo ny diplaomany momba ny Fiofanana momba ny Raharaham-barotra Iraisam-pirenena izy fotoana fohy taorian'izay.


Tamin'ny [[1966]], nanomboka ny fiarovany ny tesis momba ny Tantara izy ( 3 tsingerina ) amin'ny lohahevitra iray izay ho lohahevitry ny iray amin'ireo asa lehibe nataony : ''Diplomasia Malagasy niatrika ny Politikan'ireo Firenena Lehibe (1882-1895)'' ary lasa Dokotera Tantara Malagasy voalohany.

== Lalan'asa ==

* [[1967]] - [[1968]] Mpikaroka ao amin'ny CNRS any Paris (Fizarana Tantara Maoderina sy Ankehitriny)
* [[1968]] - [[1972]] Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy dia lasa mpampianatra tao amin'ny Sekoly Ambaratonga Faharoa Le Myre de Vilers tao [[Antananarivo]] .
* [[1970]] (Martsa-Aprily) Mpikambana ao amin'ny delegasiona Malagasy any Paris hamita ny fananganana ny Agency for Cultural and Technical Cooperation (ACCT), fikambanana governemanta frantsay voalohany izay nanambara mialoha ny fananganana ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenen' ny Frankôfônia|Fikambanana Iraisam-pirenena momba ny Frankofonia]] (OIF) ankehitriny.
* [[1973]] - [[1976]] Mpiasam-panjakana iraisam-pirenena niaraka tamin'ny ACCT (quota an'i Madagasikara) sady mpampianatra tao amin'ny Sekoly Iraisam-pirenena ao Bordeaux - Talence.
* [[1977]] - [[1979]] Taorian'ny fialan'ny ACCT avy any Madagasikara, dia notohanan'ny Governemanta Malagasy tao amin'ny [[Institut d’Histoire des Pays d’Outre-Mer|Ivontoerana Momba ny Tantaran'ny Firenena any Ampitan-dranomasina]] ao amin'ny Oniversiten'i Aix en Provence i Pierre Randrianarisoa mba hanao asa fikarohana tao amin'ny Nosy Lehibe.
* Martsa [[1980]] - Febroary [[1984]] Lehiben'ny departemantan'i Eoropa ao amin'ny Tale Jeneralin'ny fifandraisana roa tonta eo amin'i Madagasikara sy Eoropa (Atsinanana - Andrefana).

[[Sary:Pierre_Randrianarisoa_et_Helmut_Kohl_en_1986.jpg|vignette|Pierre Randrianarisoa noraisin’i Helmut Kohl tamin’ny taona 1986]]
Nanomboka ny Febroary [[1984]] ka hatramin'ny Febroary [[1990]], izy no Mpanolotsaina Voalohany tao amin'ny Masoivohon'i Madagasikara tao [[Bonn]] ( [[Alemaina|Repoblika Federalin'i Alemaina]] ) &lt;ref&gt;Liste der diplomatischen Missionen und anderen Vertretungen in Bonn (Liste des Missions diplomatiques et autres Représentations à Bonn), Stand : Dezember 1989, Bundesanzeiger, Thenée Druck, Bonn, 1989, 128 S. {{ISBN|388784226X}}&lt;/ref&gt;, avy eo dia niasa ho Mpiandraikitra vonjimaika, indrindra tany amin'ireo firenena niadidiany dia [[Soeda|i Soeda]], [[Nôrvezy|Norvezy]] , Danemark, [[Finlandy|Failandy]] ary ny Fiketrahana Masina ( [[Vatikàna|Vatican]] )  .

Rehefa niverina teto Madagasikara izy tamin'ny [[1990]], dia voatendry ho mpampianatra sady mpikaroka tao amin'ny [[Oniversiten' i Toamasina|Oniversiten'i Toamasimbe]] .

== Asa ara-politika ==

=== Ny fiandohana ===
Saika kisendrasendra no nifandraisan'i Pierre Randrianarisoa voalohany tamin'ny sehatra politika, nandritra ny hetsika nataon'ny mpianatra tamin'ny Mey [[1972]] (ny &quot; Mey 1968 (Malagasy). Ny jeneraly [[Ramanantsoa Gabriel|Gabriel Ramanantsoa]], rehefa nomen'ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] fahefana feno18 mai18 Mey Nomena andraikitra hanangana governemanta vaovao ihany koa izy  . Taorian'ny fifampidinihana, ary niantehitra tamin'ireo tanora manam-pahaizana tamin'izany fotoana izany, dia niantso an'i Pierre Randrianarisoa ho any Ampahibe (foiben'ny Minisiteran'ny Fiarovam-pirenena) izy.25 mai25 Mey Tamin'io hariva io, dia natolotra azy ny andraikitry ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena. Nolaviny ny tolotra roa andro taty aoriana, noho ny fahatsapana ho saro-pady tao amin'ny departemanta tamin'izany fotoana izany, ary koa satria naleony nitady toerana mifanaraka amin'ny asany, dia ny Minisiteran'ny Raharaham-bahiny. Ho an'ny miaramila ny raharaham-bahiny &quot;Tsy marina izany,&quot; hoy ilay jeneraly namaly.27 mai27 Mey Tamin'ny 4:45 hariva, dia napetraka teo amin'ny toerany ny governemanta vaovao, niaraka tamin'ny Dr. Justin Manambelona tao amin'ny Ministeran'ny Fanabeazam-pirenena (Raharaham-bahiny) sy ny Lieutenant Commander [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] tao amin'ny Ministeran'ny Raharaham-bahiny.

Taorian'ny folo taona nisarahana teo amin'ny asam-panjakana iraisam-pirenena sy ny fampianarana ambony, niditra tamin'ny fifidianana solombavambahoaka [[1983|tamin'ny 1983]] i Pierre Randrianarisoa tamin'ny maha-tsy miankina azy (Tsy Miankina) ary voafidy ho solombavambahoaka ho an'i Madagasikara tao amin'ny distrika niaviany tao [[Fandriana]] . Na izany aza, notoherin'ireo andriana tamin'ny fitondrana sosialista tamin'izany fotoana izany ny fifidianana azy, izay nilaza fa nisy tsy fanarahan-dalàna tamin'ny fangatahana firotsahany hofidiana. Na dia tian'ireo eo amin'ny fitondrana aza izy, dia nanapa-kevitra ny &quot; hanonitra &quot;tamin'ny fanomezana azy safidy eo amin'ny toeran'ny Masoivoho any [[Japàna|Japon]] sy ny an'ny Mpanolotsaina Voalohany ao [[Alemaina|amin'ny Repoblika Federalin'i Alemaina]] . Nisafidy ny safidy faharoa i Pierre Randrianarisoa ary voatendry nanomboka tamin'ny&quot;février 1984 .
[[Sary:Pierre_Randrianarisoa_lors_d'une_séance_de_dédicaces_en_1992.jpg|vignette|Nampiranty ny asany tao amin'ny lapan'ny tanànan'ny boriborintany faha-5 ao Paris i Pierre Randrianarisoa tamin'ny 1992.]]

=== Ny tampony [[1993]] - [[1998]] : ny solombavambahoaka Samaritana tsara fanahy » ===
Niezaka vintana indray i Pierre Randrianarisoa tamin'ny fifaninanana ho solombavambahoaka tamin'ny [[1993]], teo ambany fitarihan'ny Profesora [[Zafy Albert|Albert Zafy]], ary voafidy [[Solombavambahoaka|ho solombavambahoaka]] indray tamin'ny vato maro an'isa, teo ambany fanevan'ny &quot;... Tsy Miankina amin'ny Antoko &quot;(ara-bakiteny, tsy miankina amin'ny antoko politika). Ny fe-potoam-piasany dimy taona tao amin'ny Antenimieram-pirenena dia manamarika vanim-potoana manan-danja na ho an'ny asany manokana na ho an'ny faritr'i Fandriana.&quot;

Noho ny fifandraisana niorina tany ivelany tamin'ny taona lasa, tamin'ny naha-Filoha Lefitry ny Komitin'ny Raharaham-bahiny tao amin'ny Antenimieram-pirenena azy tamin'izany fotoana izany, sy ireo izay natsangana tamin'ireo mpamatsy vola teo an-toerana, dia nisy fanohanana ara-bola maro, fifanarahana ara-bola ary tetikasa maro nipoitra, anisan'izany ny fampiraisana ny Lisea Fandriana amin'ny Lycée La Pérouse frantsay any San Francisco, ny fiaraha-miasa ara-pahasalamana tamin'ny Tanànan'i Lyon teo ambany fiahian'ny mpampianatra azy teo aloha Raymond Barre, [[Solombavambahoaka]] sady [[Ben' ny tanàna|Ben'ny tanànan'i]] [[Lyon (Frantsa)|Lyon]], ary ny fizarana maimaim-poana kasety radio sy angady (&quot; Angady &quot;na vary aza, indrindra mandritra ny rivo-doza mahery vaika , fanamboarana tetezana na lalana, asa izay tsy tafiditra ao anatin'ny andraikiny amin'ny maha-mpikambana ao amin'ny vondrona mpanao lalàna azy. Ireo asa isan-karazany ireo no nahazoany ny anaram-bosotra hoe &quot; Samaritana tsara fanahy » raha ny amin'ny olona iray ao amin'ny Baiboly  .

Eo amin'ny sehatra politika, mirehareha amin'ny &quot; miasa ho an'ny tombontsoan'ny vahoaka aloha vao ny an'ny antoko na fikambanana politika Tao anatin'izany toe-tsaina izany no namoronany sy ireo mpiara-miasa aminy mahaleo tena tao amin'ny parlemanta tamin'ny [[1997]] , vondrona tsy mifandray amin'ny antoko politika saingy tsy azo lavina ny fiantraikany teo amin'ny fanapahan-kevitra tamin'izany fotoana izany. Tamin'ny volana febroary tamin'io taona io ihany, io vondrona io ihany no nanolotra azy tamin'ny Filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] ho [[Praiminisitra|Praiminisitra mety ho avy,]] miaraka amin'ireo kandidà 13 hafa natolotry ny vondrona parlemantera hafa, anisan'izany i Marcel Ranjeva, [[Tantely Andrianarivo]], ary [[Pascal Rakotomavo]]  . Ny toerana dia lasan'ity farany tamin'ny farany.

Tamin'ny [[1998]], nirotsaka hofidiana indray i Pierre Randrianarisoa tamin'ny fifidianana solombavambahoaka, saingy ny antoko [[Andry sy Rihana Enti-Manavotra an' i Madagasikara|AREMA]] no nandresy tamin'ny fifidianana.

Nanomboka teo dia tsy nandray anjara mavitrika tamin'ny fiainana ara-politikan'ny firenena intsony izy, fa mbola mpandinika na mpanohana olo-malaza ara-politika sasany ihany  ,  .

Na izany aza, nanohy nikarakara ny filàn'ireo mahantra indrindra izy tamin'ny fitantanana ONG izay nanaovany asa fanampiana olona , ara-kolontsaina, ara-tontolo iainana ary ara-pizahantany.

== ara-literatiora ==
Lehilahy manam-pahaizana manokana i Pierre Randrianarisoa, ary voalohany indrindra, ny talentany amin'ny literatiora dia efa nisy talohan'ny asany ara-diplaomatika sy ara-politika. Nandritra ny fianarany tany amin'ny oniversite no nifoha ny talentany, izay nampiasainy voalohany mba hamatsiana ny fianarany. Poeta sy mpanoratra izy, ary naniry ny ho &quot; Masoivohon'i Madagasikara » tamin'ny alalan'ny fanaovana lahateny tany amin'ny Nosy Lehibe tany amin'ny oniversite sy lise maromaro tany Frantsa ary tamin'ny alalan'ny asa sorany , indrindra fa i Madagasikara sy ny Finoana sy ny Fomba amam-panao Malagasy (1959) na ireo fanangonana tononkalo toy ny First Faces (1960) izay nahazoany ny [[Grand Prix International de Littérature|Loka Iraisam-pirenena ho an'ny Literatiora]] tamin'ny [[1961|1961.]] Ny faniriany mafy hampiroborobo [[Madagasikara|an'i Madagasikara]] any ivelany no nahatonga azy hampiaraka izany amin'ny lohahevitra tiany indrindra, [[Tantara|dia ny Tantara]] . Ny Diplomasia Malagasy miatrika ny Politikan'ny Firenena Lehibe (1882-1895) (1970), izay manondro ny fifandraisana ara-diplomatika tao amin'ny Nosy Lehibe tamin'ny alin'ny [[fanjanahantany]] ary izay nahazoany ny [[Grand Prix de Madagascar|Loka Lehiben'i Madagasikara]] [[1973|tamin'ny 1973]], natolotry ny Fikambanan'ny mpanoratra miteny frantsay ( ADELF ) na, amin'izao fotoana izao kokoa, i Madagasikara avy amin'ny Repoblika iray mankany amin'ny iray hafa (1958-1982), boky I, no asa sorany lehibe indrindra.

Torak’izany ihany koa, amin’ny alalan’ny fomba fijery miompana kokoa amin’ny anthropologie ara-tsosialy sy ara-kolontsaina, i Pierre Randrianarisoa ihany koa dia manasongadina ny mampiavaka manokana ny Sivilizasiona Malagasy sy ny singa ao aminy, indrindra amin’ny alalan’ny L’enfant et son éducation dans la civilization traditionnelle malgache (1981), sanganasa misy boky efatra, ary ny l’Art et l’Artisanat malgaches (1974).

Mpikambana tao amin'ny ADELF, [[SEROI]] ( [[Société des Écrivains de la Région de l’Océan Indien|Fikambanan'ny Mpanoratra any amin'ny Faritra Ranomasimbe Indiana]] ) - Madagasikara ary [[SYNAEL]] ( [[Synergie Nationale des Auteurs, Éditeurs et Libraires|Firaisankina Nasionalin'ny Mpanoratra, Mpanonta ary Mpivarotra Boky]] ) izy.

Tamin'ny [[1992]], nandritra ny takariva iray nantsoina hoe &quot; SOS Atsimo Tao amin'ny Alliance Française tao Antananarivo, dia nisy andiana fampisehoana an-tsehatra sy mozika ary famakiana tononkalo nokarakaraina mba hanangonam-bola ho an'ireo niharam-boina tamin'ny hain-tany mafy izay namely ny atsimon'ny nosy. Nandray anjara tamin'ny famakiana ny tononkalony tamin'ireo mpanakanto namany hafa i Pierre Randrianarisoa, toa an'i [[Elie Rajaonarison]] sy [[Georges Andriamanantena]] . Rado &quot;) or even [[Lila Hanitra Ratsifandrihamanana]] .

Ao amin'nyaoût 1997, tamin'ny fanokafana indray ho an'ny besinimaro [[Antananarivo|ny]] [[Rova Manjakamiadana|Rovan'Antananarivo]], izay may roa taona talohan'izay, dia nanome tamim-pitiavana ny vola azo avy amin'ny boky 100 voalohany tamin'ny famoahana indray ny bokiny La Diplomatie Malgache face à la Politique des Grandes Puissances (1882-1895)  izy ho an'ny famerenana amin'ny laoniny ity lova ara-tantara lehibe ity, amin'ny anaran'ny teratany ao amin'ny faritr'i [[Fisakàna]]  .

== Asa fototra ==

* Madagasikara sy ny Finoana ary ny Fomban-drazana Malagasy, Caron et Cie Publishers, Caen – Frantsa, 1959, fanontana fahasivy, 1967 (Pref. Jean d'Esme, Filohan'ny Fikambanan'ny Mpanoratra any an-dranomasina sy any ampitan-dranomasina, Mpikambana ao amin'ny Akademia momba ny Siansa any ampitan-dranomasina)
* First Faces, Lec-Vire Publishers, Calvados – France, 1960, fanontana faharoa 1961
* Anio, toy ny isan'andro, Fanotam-boky Malagasy Editions, Antananarivo, 1969
* Diplomasia Malagasy manoloana ny Politikan'ny Fahefana Lehibe (1882-1895), CNRS, Paris, 1970 Fanontana faharoa navoakan’ny Édition FTM, Antananarivo, 1983 ; andiany fahatelo nampitomboina tamin’ny tantaram-piainan’ny praiminisitra Rainilaiarivony tamin’ny fankalazana ny faha-100 taonan’ny nahafatesany (1896-1996), Antananarivo, 1996 (Préf. Dr. Césaire Rabenoro, Filohan’ny Akademia Malagasy ( 2 sy 3) fanontana ))
* Zavakanto sy asa tanana Malagasy, Edisiona A. Samie, Bordeaux, 1974, andiany faharoa nataon’ny Trano Printin’ny Fiangonana Loterana Malagasy, Antananarivo, 2003 (Préf. R. Paulian, Rektoran’ny Akademia Bordeaux (edisiona voalohany) sy ny Révérend Pastor Richard Andriamanjato, Ben’ny tanànan’Antananarivo teo aloha, Filohan’ny Antenimieram-pirenena Malagasy teo aloha).
* Hira sy Toriteny Hatramin'izay, niarahana tamin'i [[Eugène Mangalaza]], Éditions A. Samie, Bordeaux 1975 (Pref. Profesora Robert Escarpit, Filohan'ny Oniversiten'i Bordeaux III)
* Ny Ankizy sy ny Fianarany amin'ny Sivilizasiona nentim-paharazana Malagasy, Edisiona SME, Antananarivo, 1981, Boky I, andiany faharoa nataon'i Ny Amboara Editions, Antananarivo, 2009
* Madagascar, from one Republic to another (1958-1982), Volume I, avec la collaboration de Aimé Lalao Razafimahefa, Harinivo Editions, Antananarivo, 1991

== Loka ara-literatiora ==

* Nahazo ny [[Grand prix International de Littérature|Loka Iraisam-pirenena Lehibe ho an'ny Literatiora]] [[1961|tamin'ny 1961]] ho an'ny Premiers Visages
* Nandresy tamin'ny [[Grand Prix de Madagascar]] [[1973|tamin'ny 1973]] – ADELF ho an'ny Diplomasia Malagasy manoloana ny Politikan'ny Fahefana Lehibe (1882-1895)

== Fiainany manokana ==
Ny faha 6 septembre 1973 Nanambady an'i Marie Marthe Gabrielle Rahajarizafy, mpampianatra ary taty aoriana dia mpiandraikitra ara-kolontsaina tao amin'ny masoivoho, avy amin'ny iray amin'ireo fianakaviana andriana lehibe sy fianakaviana katolika tao [[Antananarivo]], zanak'olo-mpiray tam-po amin'ilay mpanoratra sady pretra zezoita [[Antoine de Padoue Rahajarizafy]] ary zanak'olo-mpiray tam-po amin'ilay akademika sady mpanoratra [[Siméon Rajaona]], i Pierre Randrianarisoa. Ny fanambadian'izy ireo dia niteraka zaza iray, Ny Maraina, teraka tamin'ny [[1984]] .

Nanana zanaka hafa avy tamin'ny fanambadiana teo aloha izy. Pierre-Eric, teraka tamin'ny [[1958]], sy Veromalalanirainy (nanambady an'i Gilles Djéyaramane, mpanoratra lahatsoratra, voafidy tao Poissy tao amin'ny Yvelines), teraka tamin'ny [[1974]] .

ny4 avril 2010, maty ny vadiny taorian'ny aretina naharitra ela  . Dimy volana taty aoriana, ny22 septembre 2010 Ny hariva, nodimandry tao amin'ny tranon'ny fianakaviana tao [[Ambohijanaka]], [[Antananarivo]], teo amin'ny faha-78 taonany ihany koa i Pierre Randrianarisoa  . Taorian'ny fotoam-pivavahana natao tao amin'ny Tempoly [[Loteranisma|Loterana]] tao Ambatovinaky tao [[Antananarivo]], izay natrehan'ireo mpanakanto sy olo-malaza maro avy amin'ny sehatra politika Malagasy, dia nalevina tao amin'ny27 septembre ho an'i [[Sahamadio (Fandriana)|Sahamadio]] .

== Fanomezam-boninahitra ==

* Knight of the Malagasy National Order (1981)
* Ofisialin'ny Order National of Madagascar (1986)
* Komandin'ny Order National de Madagascar (1998)
* Grand Officer of the National Order of Madagascar (2003)

== loharano ==
{{Reflist}}

== Rohy ivelany ==
{{Liens}}{{Liens}}{{Portail|politique|littérature|Madagascar}}
[[Sokajy:Mpanao politika malagasy]]</text>
      <sha1>bwhrc1xzlq45u9igbsg8apodcosxce7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charlotte Arisoa Rafenomanjato</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300598</id>
    <revision>
      <id>1143340</id>
      <timestamp>2026-06-15T11:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « {{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}  '''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny... »</comment>
      <origin>1143340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1354" sha1="gxlgvb1446r8inq4qjk8x3an7s1pbgi" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.</text>
      <sha1>gxlgvb1446r8inq4qjk8x3an7s1pbgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143341</id>
      <parentid>1143340</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1821" sha1="l03lcnva2m6o4u086sj0cxagyumdh6x" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.</text>
      <sha1>l03lcnva2m6o4u086sj0cxagyumdh6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143342</id>
      <parentid>1143341</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2178" sha1="qlyo45dndaxx2e1cn2bev970ubesb3e" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>qlyo45dndaxx2e1cn2bev970ubesb3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143343</id>
      <parentid>1143342</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2397" sha1="2ythpprx3jhdsokzgr96egc6dkzqhde" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.

== Sanganasa ==
Ny asa soratr'i Charlotte Rafenomananjato dia ny tononkalo, ny tantara foronina, ny tantara fohy, ny lahatsoratra fandalinana ara-politika, ny tantara an-tsehatra ary ny fandikan-teny&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.</text>
      <sha1>2ythpprx3jhdsokzgr96egc6dkzqhde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143344</id>
      <parentid>1143343</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3364" sha1="42tn9m7gxn3nn5f9ne5ii35ybq1gqkz" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.

== Sanganasa ==
Ny asa soratr'i Charlotte Rafenomananjato dia ny tononkalo, ny tantara foronina, ny tantara fohy, ny lahatsoratra fandalinana ara-politika, ny tantara an-tsehatra ary ny fandikan-teny&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Tantara an-tsehatra ===

* ''Le prix de la paix'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1986, navadika ho sarimihetsika ary naseho nandritra ny &quot;Festival des films africains&quot; tany Montréal ny taona 1988
* ''La Pêcheresse'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1987
* ''Le Prince de l'étang'', naseho nandritra ny sy &quot;Festival francophone&quot;  tao Limoges ny taona 1988 ary nadika tamin'ny teny italianina ka naseho nandritra ny &quot;Festival de théâtre africain&quot; tany Italia 
* ''L'Oiseau de proie'', naseho nandritra ny &quot;Littérature franco-malgache&quot; tao Antananarivo ny taona 1991
* ''Le Troupeau'', nadika tamin'ny teny anglisy ary naseho nandritra ny &quot;Festival of Contemporary Theatre&quot; tao New York
* ''Le Pain des autres'', voatsonga tamin'ny RFI taona 1989
* ''La Paix du Purgatoire'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Portrait et le Cresson'', tsy mbola navoaka.
* ''Boomerang'', tsy mbola navoaka.
* ''Plume et Plume'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Cerveau'', tsy mbola navoaka.</text>
      <sha1>42tn9m7gxn3nn5f9ne5ii35ybq1gqkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143345</id>
      <parentid>1143344</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3882" sha1="3y0pxuyk0ir10ejgfllfsc68pfivi3r" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.

== Sanganasa ==
Ny asa soratr'i Charlotte Rafenomananjato dia ny tononkalo, ny tantara foronina, ny tantara fohy, ny lahatsoratra fandalinana ara-politika, ny tantara an-tsehatra ary ny fandikan-teny&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Tantara an-tsehatra ===

* ''Le prix de la paix'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1986, navadika ho sarimihetsika ary naseho nandritra ny &quot;Festival des films africains&quot; tany Montréal ny taona 1988
* ''La Pêcheresse'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1987
* ''Le Prince de l'étang'', naseho nandritra ny sy &quot;Festival francophone&quot;  tao Limoges ny taona 1988 ary nadika tamin'ny teny italianina ka naseho nandritra ny &quot;Festival de théâtre africain&quot; tany Italia 
* ''L'Oiseau de proie'', naseho nandritra ny &quot;Littérature franco-malgache&quot; tao Antananarivo ny taona 1991
* ''Le Troupeau'', nadika tamin'ny teny anglisy ary naseho nandritra ny &quot;Festival of Contemporary Theatre&quot; tao New York
* ''Le Pain des autres'', voatsonga tamin'ny RFI taona 1989
* ''La Paix du Purgatoire'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Portrait et le Cresson'', tsy mbola navoaka.
* ''Boomerang'', tsy mbola navoaka.
* ''Plume et Plume'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Cerveau'', tsy mbola navoaka.

=== Tantara foronina ===

* ''Malala,'' 1986, tsy mbola navoaka.
* ''Pétale Écarlate'', 1990, navoaka tany Frantsa aloha avy eo natao tantara mitohy tao anaty gazety malagasy mpivoaka isan'andro  ''L'Express de Madagascar'' ny taona 2001
* ''Le Cinquième Sceau'', 1994
* ''Sang pour sang, vie pour vie, 2003''
* ''Pétale écarlate'' navoaka indray ary nampitondraina ny lohateny Felana, 2006
* ''Nanté'', fille du néant, tsy mbola navoaka
* ''Kirihitra'', tsy mbola navoaka
* ''La Fracture'', tsy mbola navoaka</text>
      <sha1>3y0pxuyk0ir10ejgfllfsc68pfivi3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143346</id>
      <parentid>1143345</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4069" sha1="7e9lixbsmjku2qdmjh6w1qc59zg6ey1" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.

== Sanganasa ==
Ny asa soratr'i Charlotte Rafenomananjato dia ny tononkalo, ny tantara foronina, ny tantara fohy, ny lahatsoratra fandalinana ara-politika, ny tantara an-tsehatra ary ny fandikan-teny&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Tantara an-tsehatra ===

* ''Le prix de la paix'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1986, navadika ho sarimihetsika ary naseho nandritra ny &quot;Festival des films africains&quot; tany Montréal ny taona 1988
* ''La Pêcheresse'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1987
* ''Le Prince de l'étang'', naseho nandritra ny sy &quot;Festival francophone&quot;  tao Limoges ny taona 1988 ary nadika tamin'ny teny italianina ka naseho nandritra ny &quot;Festival de théâtre africain&quot; tany Italia 
* ''L'Oiseau de proie'', naseho nandritra ny &quot;Littérature franco-malgache&quot; tao Antananarivo ny taona 1991
* ''Le Troupeau'', nadika tamin'ny teny anglisy ary naseho nandritra ny &quot;Festival of Contemporary Theatre&quot; tao New York
* ''Le Pain des autres'', voatsonga tamin'ny RFI taona 1989
* ''La Paix du Purgatoire'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Portrait et le Cresson'', tsy mbola navoaka.
* ''Boomerang'', tsy mbola navoaka.
* ''Plume et Plume'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Cerveau'', tsy mbola navoaka.

=== Tantara foronina ===

* ''Malala,'' 1986, tsy mbola navoaka.
* ''Pétale Écarlate'', 1990, navoaka tany Frantsa aloha avy eo natao tantara mitohy tao anaty gazety malagasy mpivoaka isan'andro  ''L'Express de Madagascar'' ny taona 2001
* ''Le Cinquième Sceau'', 1994
* ''Sang pour sang, vie pour vie, 2003''
* ''Pétale écarlate'' navoaka indray ary nampitondraina ny lohateny Felana, 2006
* ''Nanté'', fille du néant, tsy mbola navoaka
* ''Kirihitra'', tsy mbola navoaka
* ''La Fracture'', tsy mbola navoaka

=== Lahatsoratra fandalinana ===

* ''La Marche de la liberté,'' 1992
* ''La Femme et la guerre, 1993''
* ''Ravalomanana Marc : de président de la rue, à président du palais'', 2003</text>
      <sha1>7e9lixbsmjku2qdmjh6w1qc59zg6ey1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143347</id>
      <parentid>1143346</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4423" sha1="9wbzx71gtzrobthm60tymirogzt28ok" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.

== Sanganasa ==
Ny asa soratr'i Charlotte Rafenomananjato dia ny tononkalo, ny tantara foronina, ny tantara fohy, ny lahatsoratra fandalinana ara-politika, ny tantara an-tsehatra ary ny fandikan-teny&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Tantara an-tsehatra ===

* ''Le prix de la paix'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1986, navadika ho sarimihetsika ary naseho nandritra ny &quot;Festival des films africains&quot; tany Montréal ny taona 1988
* ''La Pêcheresse'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1987
* ''Le Prince de l'étang'', naseho nandritra ny sy &quot;Festival francophone&quot;  tao Limoges ny taona 1988 ary nadika tamin'ny teny italianina ka naseho nandritra ny &quot;Festival de théâtre africain&quot; tany Italia 
* ''L'Oiseau de proie'', naseho nandritra ny &quot;Littérature franco-malgache&quot; tao Antananarivo ny taona 1991
* ''Le Troupeau'', nadika tamin'ny teny anglisy ary naseho nandritra ny &quot;Festival of Contemporary Theatre&quot; tao New York
* ''Le Pain des autres'', voatsonga tamin'ny RFI taona 1989
* ''La Paix du Purgatoire'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Portrait et le Cresson'', tsy mbola navoaka.
* ''Boomerang'', tsy mbola navoaka.
* ''Plume et Plume'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Cerveau'', tsy mbola navoaka.

=== Tantara foronina ===

* ''Malala,'' 1986, tsy mbola navoaka.
* ''Pétale Écarlate'', 1990, navoaka tany Frantsa aloha avy eo natao tantara mitohy tao anaty gazety malagasy mpivoaka isan'andro  ''L'Express de Madagascar'' ny taona 2001
* ''Le Cinquième Sceau'', 1994
* ''Sang pour sang, vie pour vie, 2003''
* ''Pétale écarlate'' navoaka indray ary nampitondraina ny lohateny Felana, 2006
* ''Nanté'', fille du néant, tsy mbola navoaka
* ''Kirihitra'', tsy mbola navoaka
* ''La Fracture'', tsy mbola navoaka

=== Lahatsoratra fandalinana ===

* ''La Marche de la liberté,'' 1992
* ''La Femme et la guerre, 1993''
* ''Ravalomanana Marc : de président de la rue, à président du palais'', 2003

=== Tononkalo ===

* ''Amertumes'', 1980
* ''Bouquet d’espoirs'', 1985
* ''Sable blond et Latérite rouge, sols de mon pays : réminiscences en prose poétique'', 1947-1960, 1985
* ''Moïses de notre race'', 1986
* ''Moi, môme errant'', angon-tononkalo tsy mbola navoaka.
* ''Les Amants d’Iarivo, épopée / Mpifankatian Iarivo'', tononkalo, 2003.</text>
      <sha1>9wbzx71gtzrobthm60tymirogzt28ok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143348</id>
      <parentid>1143347</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5242" sha1="9h5kwblp5xb7o822dmw1c3opw0uklyr" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.

== Sanganasa ==
Ny asa soratr'i Charlotte Rafenomananjato dia ny tononkalo, ny tantara foronina, ny tantara fohy, ny lahatsoratra fandalinana ara-politika, ny tantara an-tsehatra ary ny fandikan-teny&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Tantara an-tsehatra ===

* ''Le prix de la paix'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1986, navadika ho sarimihetsika ary naseho nandritra ny &quot;Festival des films africains&quot; tany Montréal ny taona 1988
* ''La Pêcheresse'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1987
* ''Le Prince de l'étang'', naseho nandritra ny sy &quot;Festival francophone&quot;  tao Limoges ny taona 1988 ary nadika tamin'ny teny italianina ka naseho nandritra ny &quot;Festival de théâtre africain&quot; tany Italia 
* ''L'Oiseau de proie'', naseho nandritra ny &quot;Littérature franco-malgache&quot; tao Antananarivo ny taona 1991
* ''Le Troupeau'', nadika tamin'ny teny anglisy ary naseho nandritra ny &quot;Festival of Contemporary Theatre&quot; tao New York
* ''Le Pain des autres'', voatsonga tamin'ny RFI taona 1989
* ''La Paix du Purgatoire'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Portrait et le Cresson'', tsy mbola navoaka.
* ''Boomerang'', tsy mbola navoaka.
* ''Plume et Plume'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Cerveau'', tsy mbola navoaka.

=== Tantara foronina ===

* ''Malala,'' 1986, tsy mbola navoaka.
* ''Pétale Écarlate'', 1990, navoaka tany Frantsa aloha avy eo natao tantara mitohy tao anaty gazety malagasy mpivoaka isan'andro  ''L'Express de Madagascar'' ny taona 2001
* ''Le Cinquième Sceau'', 1994
* ''Sang pour sang, vie pour vie, 2003''
* ''Pétale écarlate'' navoaka indray ary nampitondraina ny lohateny Felana, 2006
* ''Nanté'', fille du néant, tsy mbola navoaka
* ''Kirihitra'', tsy mbola navoaka
* ''La Fracture'', tsy mbola navoaka

=== Lahatsoratra fandalinana ===

* ''La Marche de la liberté,'' 1992
* ''La Femme et la guerre, 1993''
* ''Ravalomanana Marc : de président de la rue, à président du palais'', 2003

=== Tononkalo ===

* ''Amertumes'', 1980
* ''Bouquet d’espoirs'', 1985
* ''Sable blond et Latérite rouge, sols de mon pays : réminiscences en prose poétique'', 1947-1960, 1985
* ''Moïses de notre race'', 1986
* ''Moi, môme errant'', angon-tononkalo tsy mbola navoaka.
* ''Les Amants d’Iarivo, épopée / Mpifankatian Iarivo'', tononkalo, 2003.

=== Tantara fohy ===

* ''Doggy-bag'', 1994, tsy mbola navoaka.
* ''Omeo zanako''. navoaka tao amin'ny gazety malagasy mpivoaka isan'andro ''L’Express'' ny taona 2000, ary avy eo tao amin'ny  ''Chroniques de Madagascar'',natolotr'i Dominique Ranaivoson tany Frantsa : Sépia, 2005
* ''Adolescent'', tsy mbola navoaka.
* ''Faly'', tsy mbola navoaka.
* ''L’Aquarium de Dieu'', tsy mbola navoaka.
* ''Rangory, quelle pomme'', tsy mbola navoaka.

=== Sarimihetsika ===
''Kalanoro'', Teti-drafitry ny tantara mitohy misy fizarana enina, tsy mbola vita.

== Mari-boninahitra ==
Ny taona 1986: nahazo ny laharana voalohany tamin'ny Fifaninanana teatra iraisan’ny firenena afrikanina izay nokarakarain'ny RFI. Ny tantara an-tsehatra &quot;''Le prix de la paix''&quot; no nahazoany izany laharana voalohany izany&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.</text>
      <sha1>9h5kwblp5xb7o822dmw1c3opw0uklyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143349</id>
      <parentid>1143348</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5327" sha1="9bk77k1f0kfwxa2bnzn5usqzzbtmqff" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.

== Sanganasa ==
Ny asa soratr'i Charlotte Rafenomananjato dia ny tononkalo, ny tantara foronina, ny tantara fohy, ny lahatsoratra fandalinana ara-politika, ny tantara an-tsehatra ary ny fandikan-teny&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Tantara an-tsehatra ===

* ''Le prix de la paix'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1986, navadika ho sarimihetsika ary naseho nandritra ny &quot;Festival des films africains&quot; tany Montréal ny taona 1988
* ''La Pêcheresse'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1987
* ''Le Prince de l'étang'', naseho nandritra ny sy &quot;Festival francophone&quot;  tao Limoges ny taona 1988 ary nadika tamin'ny teny italianina ka naseho nandritra ny &quot;Festival de théâtre africain&quot; tany Italia 
* ''L'Oiseau de proie'', naseho nandritra ny &quot;Littérature franco-malgache&quot; tao Antananarivo ny taona 1991
* ''Le Troupeau'', nadika tamin'ny teny anglisy ary naseho nandritra ny &quot;Festival of Contemporary Theatre&quot; tao New York
* ''Le Pain des autres'', voatsonga tamin'ny RFI taona 1989
* ''La Paix du Purgatoire'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Portrait et le Cresson'', tsy mbola navoaka.
* ''Boomerang'', tsy mbola navoaka.
* ''Plume et Plume'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Cerveau'', tsy mbola navoaka.

=== Tantara foronina ===

* ''Malala,'' 1986, tsy mbola navoaka.
* ''Pétale Écarlate'', 1990, navoaka tany Frantsa aloha avy eo natao tantara mitohy tao anaty gazety malagasy mpivoaka isan'andro  ''L'Express de Madagascar'' ny taona 2001
* ''Le Cinquième Sceau'', 1994
* ''Sang pour sang, vie pour vie, 2003''
* ''Pétale écarlate'' navoaka indray ary nampitondraina ny lohateny Felana, 2006
* ''Nanté'', fille du néant, tsy mbola navoaka
* ''Kirihitra'', tsy mbola navoaka
* ''La Fracture'', tsy mbola navoaka

=== Lahatsoratra fandalinana ===

* ''La Marche de la liberté,'' 1992
* ''La Femme et la guerre, 1993''
* ''Ravalomanana Marc : de président de la rue, à président du palais'', 2003

=== Tononkalo ===

* ''Amertumes'', 1980
* ''Bouquet d’espoirs'', 1985
* ''Sable blond et Latérite rouge, sols de mon pays : réminiscences en prose poétique'', 1947-1960, 1985
* ''Moïses de notre race'', 1986
* ''Moi, môme errant'', angon-tononkalo tsy mbola navoaka.
* ''Les Amants d’Iarivo, épopée / Mpifankatian Iarivo'', tononkalo, 2003.

=== Tantara fohy ===

* ''Doggy-bag'', 1994, tsy mbola navoaka.
* ''Omeo zanako''. navoaka tao amin'ny gazety malagasy mpivoaka isan'andro ''L’Express'' ny taona 2000, ary avy eo tao amin'ny  ''Chroniques de Madagascar'',natolotr'i Dominique Ranaivoson tany Frantsa : Sépia, 2005
* ''Adolescent'', tsy mbola navoaka.
* ''Faly'', tsy mbola navoaka.
* ''L’Aquarium de Dieu'', tsy mbola navoaka.
* ''Rangory, quelle pomme'', tsy mbola navoaka.

=== Sarimihetsika ===
''Kalanoro'', Teti-drafitry ny tantara mitohy misy fizarana enina, tsy mbola vita.

== Mari-boninahitra ==
Ny taona 1986: nahazo ny laharana voalohany tamin'ny Fifaninanana teatra iraisan’ny firenena afrikanina izay nokarakarain'ny RFI. Ny tantara an-tsehatra &quot;''Le prix de la paix''&quot; no nahazoany izany laharana voalohany izany&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.


== Loharano ==
&lt;references /&gt;
[[Sokajy:Mpanoratra]]
[[Sokajy:Mpanoratra malagasy]]</text>
      <sha1>9bk77k1f0kfwxa2bnzn5usqzzbtmqff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143350</id>
      <parentid>1143349</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <origin>1143350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5326" sha1="ndfuewdfdcqpeb0kvyd53j1yqewkpod" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.

== Sanganasa ==
Ny asa soratr'i Charlotte Rafenomananjato dia ny tononkalo, ny tantara foronina, ny tantara fohy, ny lahatsoratra fandalinana ara-politika, ny tantara an-tsehatra ary ny fandikan-teny&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Tantara an-tsehatra ===

* ''Le prix de la paix'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1986, navadika ho sarimihetsika ary naseho nandritra ny &quot;Festival des films africains&quot; tany Montréal ny taona 1988
* ''La Pêcheresse'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1987
* ''Le Prince de l'étang'', naseho nandritra ny sy &quot;Festival francophone&quot;  tao Limoges ny taona 1988 ary nadika tamin'ny teny italianina ka naseho nandritra ny &quot;Festival de théâtre africain&quot; tany Italia 
* ''L'Oiseau de proie'', naseho nandritra ny &quot;Littérature franco-malgache&quot; tao Antananarivo ny taona 1991
* ''Le Troupeau'', nadika tamin'ny teny anglisy ary naseho nandritra ny &quot;Festival of Contemporary Theatre&quot; tao New York
* ''Le Pain des autres'', voatsonga tamin'ny RFI taona 1989
* ''La Paix du Purgatoire'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Portrait et le Cresson'', tsy mbola navoaka.
* ''Boomerang'', tsy mbola navoaka.
* ''Plume et Plume'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Cerveau'', tsy mbola navoaka.

=== Tantara foronina ===

* ''Malala,'' 1986, tsy mbola navoaka.
* ''Pétale Écarlate'', 1990, navoaka tany Frantsa aloha avy eo natao tantara mitohy tao anaty gazety malagasy mpivoaka isan'andro  ''L'Express de Madagascar'' ny taona 2001
* ''Le Cinquième Sceau'', 1994
* ''Sang pour sang, vie pour vie, 2003''
* ''Pétale écarlate'' navoaka indray ary nampitondraina ny lohateny Felana, 2006
* ''Nanté'', fille du néant, tsy mbola navoaka
* ''Kirihitra'', tsy mbola navoaka
* ''La Fracture'', tsy mbola navoaka

=== Lahatsoratra fandalinana ===

* ''La Marche de la liberté,'' 1992
* ''La Femme et la guerre, 1993''
* ''Ravalomanana Marc : de président de la rue, à président du palais'', 2003

=== Tononkalo ===

* ''Amertumes'', 1980
* ''Bouquet d’espoirs'', 1985
* ''Sable blond et Latérite rouge, sols de mon pays : réminiscences en prose poétique'', 1947-1960, 1985
* ''Moïses de notre race'', 1986
* ''Moi, môme errant'', angon-tononkalo tsy mbola navoaka.
* ''Les Amants d’Iarivo, épopée / Mpifankatian Iarivo'', tononkalo, 2003.

=== Tantara fohy ===

* ''Doggy-bag'', 1994, tsy mbola navoaka.
* ''Omeo zanako''. navoaka tao amin'ny gazety malagasy mpivoaka isan'andro ''L’Express'' ny taona 2000, ary avy eo tao amin'ny  ''Chroniques de Madagascar'',natolotr'i Dominique Ranaivoson tany Frantsa : Sépia, 2005
* ''Adolescent'', tsy mbola navoaka.
* ''Faly'', tsy mbola navoaka.
* ''L’Aquarium de Dieu'', tsy mbola navoaka.
* ''Rangory, quelle pomme'', tsy mbola navoaka.

=== Sarimihetsika ===
''Kalanoro'', Teti-drafitry ny tantara mitohy misy fizarana enina, tsy mbola vita.

== Mari-boninahitra ==
Ny taona 1986: nahazo ny laharana voalohany tamin'ny Fifaninanana teatra iraisan’ny firenena afrikanina izay nokarakarain'ny RFI. Ny tantara an-tsehatra &quot;''Le prix de la paix''&quot; no nahazoany izany laharana voalohany izany&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Loharano ==
&lt;references /&gt;
[[Sokajy:Mpanoratra]]
[[Sokajy:Mpanoratra malagasy]]</text>
      <sha1>ndfuewdfdcqpeb0kvyd53j1yqewkpod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1143351</id>
      <parentid>1143350</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinze2001</username>
        <id>34461</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1143351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5330" sha1="3oi4fkphq3lyma4pvoctsqxp5d9xo3d" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato|teraka=16 mars 1936|toerana=Antananarivo|maty=4 novembre 2008|firenena=Madagasikara|karazana=Malagasy|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpampivelona|taona niasana=1982 - 2008|seha-pitiavana=Manam-bady, niteraka telo izy|image=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg|sary=Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato.jpg}}

'''Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato''' dia mpanoratra [[Madagasikara|Malagasy]] teraka tao [[Antananarivo]] tamin'ny 1936 . Manoratra amin'ny teny frantsay sy malagasy izy. Mpanoratra tantara foronina, tononkalo, lahatsoratra fandinihana, tantara an-tsehatra izy. Mpandika teny ihany koa i Charlotte-Arrisoa Rafenomananjato.  Nodimandry tamin'ny novembre 2008 ity mpanoratra ity.

== Tantaram-piainany ==
Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato dia mpanoratra fantan-daza amin'ny teny frantsay. Teraka ny taona 1936 tao Antananarivo izy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/Rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Dokotera ny rainy ary mpitendry zava-maneno (&quot;piano&quot;) ny reniny&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Mbola kely izy dia maty ny reniny. &quot;Diplomate&quot; ny vadiny ary niteraka telo izy ireo&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://www.madagate.org/communique/declaration/729-hommage-a-charlotte-rafenomanjato.html&lt;/ref&gt;. Matin'ny fahasarotana ara-pisefoana, tao amin'ny &quot;Clinique des soeurs&quot; Ankadifotsy,  ny volana novambra 2008 izy&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Sehatra arak'asa ==
Mpampivelona ny asany ary nahazo fiofanana manokana momba ny momba ny fitaizana sy fikarakarana zaza izy. Noho ny vadiny &quot;diplomate&quot; dia nipetraka maharitra tany an-dafy izy. Rehefa tafaverina teto Madagasikara izy, ny taona 1982&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ile-en-ile.org/rafenomanjato/&lt;/ref&gt;, dia nimasoany ny asa soratra ka lasa mpanoratra angano, tantara fohy, tantara an-tsehatra sy tantara foronina izy, izay tamin'ny teny frantsay ny sasany.

== Hetsika ara-pikambanana ==
Nanorina ny fikambanana &quot;Société des Écrivains de l'Océan Indien&quot; (SEROI) i Charlotte Rafenomanjato&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Sady mpikambana tao izy no sady filoham-boninahitra tao. Mpikambana tao amin'ny Rassemblement des forces nationales (RFN) ihany koa ny tenany&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://aflit.arts.uwa.edu.au/raf08.html&lt;/ref&gt;.

== Sanganasa ==
Ny asa soratr'i Charlotte Rafenomananjato dia ny tononkalo, ny tantara foronina, ny tantara fohy, ny lahatsoratra fandalinana ara-politika, ny tantara an-tsehatra ary ny fandikan-teny&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Tantara an-tsehatra ===

* ''Le prix de la paix'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1986, navadika ho sarimihetsika ary naseho nandritra ny &quot;Festival des films africains&quot; tany Montréal ny taona 1988
* ''La Pêcheresse'', nahazo ny &quot;prix RFI&quot; ny taona 1987
* ''Le Prince de l'étang'', naseho nandritra ny sy &quot;Festival francophone&quot;  tao Limoges ny taona 1988 ary nadika tamin'ny teny italianina ka naseho nandritra ny &quot;Festival de théâtre africain&quot; tany Italia 
* ''L'Oiseau de proie'', naseho nandritra ny &quot;Littérature franco-malgache&quot; tao Antananarivo ny taona 1991
* ''Le Troupeau'', nadika tamin'ny teny anglisy ary naseho nandritra ny &quot;Festival of Contemporary Theatre&quot; tao New York
* ''Le Pain des autres'', voatsonga tamin'ny RFI taona 1989
* ''La Paix du Purgatoire'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Portrait et le Cresson'', tsy mbola navoaka.
* ''Boomerang'', tsy mbola navoaka.
* ''Plume et Plume'', tsy mbola navoaka.
* ''Le Cerveau'', tsy mbola navoaka.

=== Tantara foronina ===

* ''Malala,'' 1986, tsy mbola navoaka.
* ''Pétale Écarlate'', 1990, navoaka tany Frantsa aloha avy eo natao tantara mitohy tao anaty gazety malagasy mpivoaka isan'andro  ''L'Express de Madagascar'' ny taona 2001
* ''Le Cinquième Sceau'', 1994
* ''Sang pour sang, vie pour vie, 2003''
* ''Pétale écarlate'' navoaka indray ary nampitondraina ny lohateny Felana, 2006
* ''Nanté'', fille du néant, tsy mbola navoaka
* ''Kirihitra'', tsy mbola navoaka
* ''La Fracture'', tsy mbola navoaka

=== Lahatsoratra fandalinana ===

* ''La Marche de la liberté,'' 1992
* ''La Femme et la guerre, 1993''
* ''Ravalomanana Marc : de président de la rue, à président du palais'', 2003

=== Tononkalo ===

* ''Amertumes'', 1980
* ''Bouquet d’espoirs'', 1985
* ''Sable blond et Latérite rouge, sols de mon pays : réminiscences en prose poétique'', 1947-1960, 1985
* ''Moïses de notre race'', 1986
* ''Moi, môme errant'', angon-tononkalo tsy mbola navoaka.
* ''Les Amants d’Iarivo, épopée / Mpifankatian Iarivo'', tononkalo, 2003.

=== Tantara fohy ===

* ''Doggy-bag'', 1994, tsy mbola navoaka.
* ''Omeo zanako''. navoaka tao amin'ny gazety malagasy mpivoaka isan'andro ''L’Express'' ny taona 2000, ary avy eo tao amin'ny  ''Chroniques de Madagascar'',natolotr'i Dominique Ranaivoson tany Frantsa : Sépia, 2005
* ''Adolescent'', tsy mbola navoaka.
* ''Faly'', tsy mbola navoaka.
* ''L’Aquarium de Dieu'', tsy mbola navoaka.
* ''Rangory, quelle pomme'', tsy mbola navoaka.

=== Sarimihetsika ===
''Kalanoro'', Teti-drafitry ny tantara mitohy misy fizarana enina, tsy mbola vita.

== Mari-boninahitra ==
Ny taona 1986: nahazo ny laharana voalohany tamin'ny Fifaninanana teatra iraisan’ny firenena afrikanina izay nokarakarain'ny RFI. Ny tantara an-tsehatra &quot;''Le prix de la paix''&quot; no nahazoany izany laharana voalohany izany&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== Loharano ==
&lt;references /&gt;
[[Sokajy:Mpanoratra]]
[[Sokajy:Mpanoratra malagasy]]</text>
      <sha1>3oi4fkphq3lyma4pvoctsqxp5d9xo3d</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>