Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Fiteny malagasy 0 600 1149246 1138987 2026-08-14T18:40:42Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy sy nanampy 1149246 wikitext text/x-wiki {{Infobox fiteny |fiteny = Fiteny malagasy |faritany = {{Madagasikara}}, {{Komaoro}}<ref>Jereo ny [[fiteny antalaotra]]</ref> |isan'ny mpiteny = 25 tapitrisa (teny nibeazana)<ref>Isaina ny teny malagasy ofisialy miaraka amin'ny tenim-paritra</ref> |sata = Ofisialy any Madagasikara (miaraka amin'ny teny frantsay) |kaodim-piteny = mg, mlg<ref>[http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mlg Lisitry ny kaody ISO 639 ho an'ny fitenim-paritra]</ref> |soratra = latina |mpandamina = [[Akademia Malagasy]] }} [[File:WIKITONGUES- Candy speaking Malagasy.webm|thumb|Fiteny malagasy]] Ny '''teny''' '''malagasy''' dia tokana fa ny endrika isehoany isam-paritra no samihafa, io no antsoina hoe fitenim-paritra, tsara ho marihina fa teny malagasy no fiteny satria samihafa ny teny (langue) sy ny fiteny (dialecte). Tafiditra ao amin'ny [[Fiteny baritô|vondrom-piteny baritô]], anisan'ny [[fiteny aostrôneziana]] sy [[Fitenim-paritra malagasy|fitohizam-pitenim-paritra]] ampiasaina indrindra eto [[Madagasikara]] ny teny malagasy. Ny karazany mahazatra, antsoina hoe "[[Fiteny malagasy ôfisialy|malagasy ôfisialy]]", no [[Fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]<nowiki/>n'ny [[Madagasikara|Repoblikan'i Madagasikara]], miaraka amin' ny [[fiteny frantsay]]. Ny fiteny malagasy no [[Fiteny malaiô-pôlineziana andrefana|fiteny malaiô-pôlineziana andrefana indrindra]], fitenin'ny mponina eto [[Madagasikara]] nanomboka tamin'ny fiorenam-ponenan'ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] avy any amin'ny [[Nosy Sunda]] (eo amin' ny 7 300 km any ho any) tamin'ny manodidina ny taonjato faha-5 taor. J.K. Anisan' ny [[fiteny baritô]] ny fiteny malagasy ary mifandray akaiky indrindra amin'ny [[fiteny maaniany]], izay mbola ampiasaina any [[Bôrneô|Borneo]]. Ahitana teny indrana avy amin'ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] maro koa ny fiteny malagasy<ref><small>Blench, Roger (2009), ''[https://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf Remapping the Austronesian expansion] {{Wayback|url=https://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf |date=20240516141156 }}'' (PDF), p. 8. In Evans, Bethwyn (2009). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics.</small></ref>, nanomboka tamin'ny fiorenam-ponenan'ny Aostrôneziana sy ny varotra teo amin'i Madagasikara sy ireo Nosy Sunda<ref name=":0"><small>Otto Chr. Dahl, ''Malgache et Maanjan: une comparaison linguistique'', Egede-Instituttet Avhandlinger, no. 3 (Oslo: Egede-Instituttet, 1951), p. 13.</small></ref>. Taorian'ny taona 1000 taor. J.K. dia nampiditra [[Fianakaviam-piteny banto|teny banto]] sy [[Fiteny arabo|teny arabo]] maro, nentin'ny mpivarotra sy mpifindra monina vaovao, ny fiteny malagasy. Manodidina ny 29 tapitrisa ny olona miteny malagasy eto Madagasikara sy ao [[Kômôro]]. Ny ankabeazan'ny mponina eto Madagasikara dia manao an'io fiteny io ho fiteny voalohany, toy ny ataon'ny sasany amin'ny taranaky ny Malagasy any amin'ny toeran-kafa. Mizarazara ho [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] roa ambin'ny folo ny fiteny malagasy, izay azo avondrona amina sokajim-pitenim-paritra roa lehibe: fitenim-paritra tatsinanana sy fitenim-paritra tandrefana. Miteny amin'ny [[Fiteny merina|fitenim-paritra merina]] ny mponina ao amin' ny tany avo afovoan'ny Nosy, izay misy an'Antananarivo renivohitra sy nisy ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] taloha. Ny fitenim-paritra merina no fototry ny fiteny malagasy ampiasain' ny fitantanan-draharaham-panjakana sy ny haino aman-jery eto Madagasikara. Io fiteny malagasy manara-penitra io no iray amin' ny fiteny ôfisialy roa ao Madagasikara, miaraka amin'ny fiteny frantsay, araka ny [[Lalàmpanorenan' i Madagasikara|lalàm-panorenan]]'ny [[Repoblika Fahefatra (Madagasikara)|Repoblika fahefatr]]'i Madagasikara tamin' ny taona 2010. Soratana amin'ny [[tarehin-tsoratra latina]] nampidirin'ny misiônera tandrefana tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 ny fiteny malagasy. Talohan'izany dia nampiasaina ny [[Sorabe]] izay fampifanarahana ny [[abidy arabo]] amin'ny fiteny malagasy. Araka ny antontanisan'ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 83,61 % dia tsy miteny afatsy amin' ny fiteny malagasy<ref><small>http://www.lexpressmada.com/5156/print-article-32163.html [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.lexpressmada.com%2F5156%2Fprint-article-32163.html archive]]</small></ref>. == Fanasokajiana == Ny endriky ny fiteny malagasy dia tsy tahaka ny fiteny ao [[Afrika]] satria io fiteny io dia ao amin'ny vondrona [[Fiteny malaiô-pôlineziana|malaiô-pôlineziana]], sampan'ny vondrona [[Fiteny aostrôneziana|aostrôneziana]]<ref><small>"[[ethnologuefamily:1767-16|Malagasy's family tree]]" on ''Ethnologue''</small></ref>, vondrona ahitana koa fiteny any [[Indônezia]], [[Malezia]], [[Filipina]] ary any nosy any [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]]. Raha ny marina, ny fifandraisan'ny fiteny malagasy amin'ny fiteny aostrôneziana hafa dia efa tsikaritry ny manampahaizana tany am-boalohany, toa an'ilay Hôlandey manampahaizana, [[Adriaan Reland]], tamin'ny taona 1708<ref><small>Blench, Roger (2007). [https://web.archive.org/web/20110721180146/http://www.rogerblench.info/Archaeology%20data/Indian%20Ocean/Blench%20final%20Azania%202007.pdf "New Palaeozoogeographical Evidence for the Settlement of Madagascar"] (PDF). ''Azania: Archaeological Research in Africa''. [https://www.rogerblench.info/Archaeology%20data/Indian%20Ocean/Blench%20final%20Azania%202007.pdf Arsiva] tamin’ ny 21 -07-2011.</small></ref>. Ny fiavian'ny fiteny malagasy dia fantatry ny mpandinika ny fiteny hatramin'ny taonjato faha-19. Ny fiteny malagasy dia iray vondrona amin'ny [[fiteny baritô]] any amin' ny faritany atsimo-atsinanana amin'ny nosy [[Bôrneô]]. Amin'ny fiteny aostrôneziana rehetra, i [[Otto Christian Dahl|Dahl]] (1951) dia nampiseho fa ny fiteny malagasy sy ny fiteny maaniany – izay fiteny baritô atsinanana ampiasaina any Kalimantan Afovoany (any Indônezia ao amin'ny nosy Borneo) – dia tena mifandray akaiky<ref><small>Dahl, Otto Christian (1951), ''Malgache et Maanyan: Une comparaison linguistique'', Avhandlinger utgitt av Instituttet 3 (in French), Oslo: Egede Instituttet</small></ref>. Io fiteny io koa dia misy nandray singa maro avy amin'ny [[fiteny malay taloha]]. Fanampin'izany dia nindrana teny sy singa momba ny fanakambanana feo avy amin'ny [[Fianakaviam-piteny banto|fiteny banto]] ny fiteny malagasy (Dahl 1988). Betsaka ny fitovian'ny fiteny malagasy amin'ny [[fiteny maaniany]], fiteny tenenina ao amin'ny faritry ny renirano [[Barito (renirano)|Barito]], ao amin'ny tapany atsimon'i [[Bôrneô]]. Lazaina fa [[Aostrôneziana (vahoaka)|mponina aotrôneziana]] avy amin'ny [[Vondro-nosy Maley|Tambanosy Maley]] nandalo tany Bôrneô no nipetraka teto Madagasikara, na dia tsy fantatra aza ny anton'io fifindramonina io. Taty aoriana dia nihevitra i [[Alexander Adelaar|Adelaar]] (1995) fa ny voambolana ao amin'ny fiteny malagasy koa dia ahitana teny maro avy any [[Sulawesi Atsimo]]<ref><small>Adelaar, Alexander (1995). "[https://brill.com/view/journals/bki/151/3/article-p325_1.xml Asian Roots of the Malagasy: A Linguistic Perspective]". ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. 151 (3): 325–356..</small></ref>. Ny porofo fanampiny momba ity sosokevitra ity dia natolotr'i [[Roger Blench|Blench]] (2018)<ref><small>Blench, Roger (2018), ''[https://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/Malagasy/Stratification%20in%20the%20settlement%20of%20Madagascar%202018.pdf Interdisciplinary Approaches to Stratifying the Peopling of Madagascar] {{Wayback|url=https://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/Malagasy/Stratification%20in%20the%20settlement%20of%20Madagascar%202018.pdf |date=20240523032831 }}'' (PDF) – via ''www.rogerblench.info''</small></ref>. Taonjato maro taty aoriana, nifangaro tamin'ny [[Arabo (olona)|Arabo]] sy ny [[Masombika]] (Afrikana avy amin'ny Tontolo Soahily) ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]]. Any [[Banjarmasin]], nosin'i [[Kalimantan]] ([[Indônezia]]) no foiben'ny fiteny baritô. Ny fiteny akaikikaikin'ny fiteny malagasy ankehitriny dia ny [[fiteny maaniany]]. Misy koa ny [[fiteny samihima]] sy ny [[fiteny dosona deiaha]] sns. Ao amin'ny fiteny malagasy dia misy indran-teny avy amin'ny [[fiteny arabo]] sy avy amin'ny [[fiteny soahily]]. === Oha-pampitahana === Azo ampitahaina ny voambolana fototra avy amin' ny [[lisitra Swadesh]] ary izy io dia mamoaka ity tabilao manaraka ity: {| class="wikitable" ! malagasy || [[Fiteny malay|malay-indôneziana]]|| [[Fiteny tahisiana|tahisiana]] |-- | ''tany '' || ''tanah'' || ''fenua'' (ind. ''benua'' = "kôntinenta") |-- | ''lanitra '' || ''langit'' || ''ra'i'' |-- | ''rano '' || ''air'' (''danau'' = "farihy") || ''vai'' |-- | ''afo'' || ''api'' || ''āuahi'' |-- | ''lehilahy'', ''lahy'' || ''laki-laki'' || ''tane'' |-- | ''vehivavy'', ''vaviny'' || ''wanita'', ''perempuan'' || ''vahine'' |-- | ''mihinana'', ''homana'' || ''makan'' || '' 'amu'' |-- | ''misotro'' (''minona'') || ''minum'' || ''inu'' |-- | ''lehibe'', ''ngeza'',"be" || ''besar'' || ''rahi'' |-- | ''kely'', ''tity'' || ''kecil'' || ''iti'' |-- | ''alina'', ''Maizina'' || ''malam'' || ''po'' |-- | ''andro'', ''matsana'' || ''hari'' || ''mahana'' |} {|class="wikitable" style=text-align:center |- ! Fanisana ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 |- | '''[[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]]''', tokony 4000 tal. J.K. | *isa | *duSa | *telu | *Sepat | *lima | *enem | *pitu | *walu | *Siwa | *puluq |- ! malagasy | iray/isa | roa | telo | efatra | dimy | enina | fito | valo | sivy | folo |- ! [[Fiteny maaniany|maaniany]] | isa | rueh | telo | epat | dime | enem | pitu | balu | su'ey | sapulu |- ! [[Fiteny kadazana|kadazana]] | iso | duvo | tohu | apat | himo | onom | tu'u | vahu | sizam | hopod |- ! [[Fiteny dosona deiaha|dosona]] | iso | duo | tolu | apat | limo | onom | turu | walu | siam | hopod |- ! [[Fiteny varay|varay]] | usá | duhá | tuló | upát | limá | unóm | pitó | waló | siyám | napúlo |- ! [[Fiteny tagalôga|tagalôga]] | isá | dalawá | tatló | ápat | limá | ánim | pitó | waló | siyám | sampu |- ! [[Fiteny hiligainôna|hiligainôna]] | isa | duha | tatlu | apat | lima | anum | pito | walu | siyam | pulo |- ! [[Fiteny karay-a|kinaray-a]] | sara | darwa | tatlo | apat | lima | anəm | pito | walo | siyam | pulû |- ! [[Fiteny ilôkanô|ilôkanô]] | maysá | dua | talló | uppát | limá | inném | pitó | waló | siam | sangapúlo |- ! [[Fiteny samôrô|samôrô]] | maisa/håcha | hugua | tulu | fatfat | lima | gunum | fiti | guålu | sigua | månot/fulu |- ! [[Fiteny malay|maley]] ([[Fiteny indôneziana|indôneziana]] sy [[Fiteny maleziana|maleziana]]) | satu | dua | tiga | empat | lima | enam | tujuh | (de)lapan | sembilan | sepuluh |- ! [[Fiteny sondaney|sondaney]] | hiji | dua | tilu | opat | lima | genep | tujuh | dalapan | salapan | sapuluh |- ! [[Fiteny javaney|javaney]] | siji | loro | telu | papat | limå | nem | pitu | wålu | sångå | sepuluh |- ! [[Fiteny tetoma|tetoma]] | ida | rua | tolu | haat | lima | neen | hitu | ualu | sia | sanulu |- ! [[Fiteny fijiana|fijiana]] | dua | rua | tolu | vā | lima | ono | vitu | walu | ciwa | tini, -sagavulu |- ! [[Fiteny tôngana|tôngana]] | taha | ua | tolu | fā | nima | ono | fitu | valu | hiva | -fulu |- ! [[Fiteny samôana|samoan]] | tasi | lua | tolu | fa | lima | ono | fitu | valu | iva | sefulu |} == Tantara == [[File:Sorabe-Malagasy Arabic script.jpg|thumb|right|250px|[[Sorabe]] mandraikitra ny ampahan' ny tadidy mikasika an' i [[Ralitavaratra]]. Ny sorabe no abidy nampiasaina tamin' ny fanoratana ny teny malagasy malagasy alohan' ny naha-ôfisialy ny [[abidy latina]].]] Ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana an-dranomasina]] avy any amin'ny [[Nosy Sunda]] (Tangoro-nosy Maley) no nanorim-ponenana voalohany teto [[Madagasikara]]<ref><small>Ricaut, François-X; Razafindrazaka, Harilanto; Cox, Murray P; Dugoujon, Jean-M; Guitard, Evelyne; Sambo, Clement; Mormina, Maru; Mirazon-Lahr, Marta; Ludes, Bertrand; Crubézy, Eric (2009). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2808327/ "A new deep branch of eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar"]. ''BMC Genomics''. 10 (1): 605.</small></ref>. Mikasika ny làlan'izy ireo, ny mety ho nahatongavan'ny [[Fiteny indôneziana|fiteny aostrôneziana indôneziana]] dia niampita mivantana ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]] avy any [[Java]] ka hatraty Madagasikara. Azo inoana fa namakivaky ireo nosin'i [[Maldiva]] izy ireo, izay misy porofon'ny famolavolana endriky ny sambo indôneziana tranainy sy ny teknôlôjian'ny fanjonoana izay mbola misy mandraka ankehitriny<ref><small>P. Y. Manguin. ''Pre-modern Southeast Asian Shipping in the Indian Ocean: The Maldive Connection''. ‘New Directions in Maritime History Conference’ Fremantle. December 1993.</small></ref>. Nitohy nandritra ny arivo taona voalohany ny fifindramonina, araka ny nohamafisin'ny mpikaroka momba ny fiteny izay naneho ny fifandraisana akaiky teo amin'ny fiteny malagasy sy ny [[fiteny maley taloha]] sy ny [[fiteny javaney taloha]] tamin'io vanim-potoana io<ref><small>Adelaar, K. Alexander; Himmelmann, Nikolaus, eds. (2005). ''[https://books.google.mg/books?id=5i1aMcmLWlMC&pg=PR14&redir_esc=y The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Psychology Press.</small></ref>. Avy amin'ny [[fiteny baritô]] atsimo-atsinanana ny fiteny malagasy, ary ny fiteny maaniany no mpihavana akaiky indrindra aminy, miaraka amin'ny indran-teny maley sy javaney maro<ref name=":0" /><ref><small>K. Alexander Adelaar, "[https://wiki.santafe.edu/images/6/6d/IndonesianMigrations.pdf The Indonesian Migrations to Madagascar: Making Sense of the Multidisciplinary Evidence] {{Wayback|url=https://wiki.santafe.edu/images/6/6d/IndonesianMigrations.pdf |date=20241107020436 }}" (PDF), in Truman Simanjuntak, Ingrid Harriet Eileen Pojoh and Muhammad Hisyam (eds.), ''Austronesian Diaspora and the Ethnogeneses of People in Indonesian Archipelago'', (Jakarta: Indonesian Institute of Sciences, 2006), pp. 8–9.</small></ref>. Fantatra fa nentin'ny [[Maley (vahoaka)|Maley]] sy ny [[Javaney (vahoaka)|Javaney]] mpivarotra ho mpiasa sy [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] tamin'ny andian-tsambon'izy ireo ny [[Maaniany (vahoaka)|Maaniany]], andian-tsambo izay tonga teto Madagasikara tamin'ny manodidina ny taona 50–500 taor. J.K.<ref><small>Dewar, Robert E.; Wright, Henry T. (1993). [["The culture history of Madagascar"]]. ''Journal of World Prehistory''. 7 (4): 417–466.</small> </ref><ref><small>Burney DA, Burney LP, Godfrey LR, Jungers WL, Goodman SM, Wright HT, Jull AJ (August 2004). [http://www.cavereserve.org/resources/publications-burneys/Burney%20et%20al%202004%20chronology%20madagascar.pdf "A chronology for late prehistoric Madagascar"]. ''Journal of Human Evolution''. 47 (1–2): 25–63..</small></ref>. Taty aoriana, tokony tamin'ny taona 1000, ny Aostrôneziana tonga voalohany dia nifangaro amin'ny [[Banto (vahoaka)|Banto]] sy ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]], ankoatra ny hafa<ref><small>Ferrand, Gabriel (1905), "[https://books.google.mg/books/about/Les_Migrations_Musulmanes_Et_Juives_%C3%80_M.html?id=dpbztwEACAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y Les migrations musulmanes et juives à Madagascar]", ''Revue de l'histoire des religions'', Paris</small></ref>. Misy ny porofo fa ny fahatongavan'ny [[fitenim-paritra malagasy]] voalohany tany amin'ny faritra atsimon'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara<ref><small>Serva, Maurizio; Petroni, Filippo; Volchenkov, Dima; Wichmann, Søren (2011). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3223632/ Malagasy Dialects and the Peopling of Madagascar]". ''Journal of the Royal Society'', Interface. 9 (66): 54–67.</small> </ref>. Manana zavakanto nentim-paharazana amin'ny teny ([[hainteny]]) ary tantara sy angano an-tononkalo ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Ny malaza indrindra dia ny tantaran'i Ibonia, izay Malagasy maherifo <ref name=":2"><small>"[https://web.archive.org/web/20110722072223/http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=529 La traduction de la Bible malgache encore révisée]". ''haisoratra.org''. 3 May 2007. [https://web.archive.org/web/20110722072223/http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=529http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=529 Arsiva] tamin' ny 22 Jolay 2011.</small></ref>. Ny haisoratra malagasy dia efa nanomboka tamin'ny taonjato faha-19. Ny Frantsay tonga tao Fort-Dauphin ([[Taolagnaro]]) tamin'ny taonjato faha-17, dia nahita soratra tamin'ny [[sorabe]]. Ny soratra voalohany natao amin'ny [[abidy latina]] dia ny [[rakibolana]] malagasy-hôlandey nosoratana tamin' ny fanombohan'ny taonjato faha-17 navoakan' i [[Gabriel Ferrand]] voalohany tamin'ny 1908. Ny sorabe dia soratra mety nampidirina eto Madagasikara tamin'ny taonjato faha-15. [[Radama Voalohany|Radama I]], mpanjaka nahay mamaky teny sy manoratra tao amin'ny [[Fanjakana Merina]], dia nametra ny [[litera]] ampiasaina ao amin'ny [[abidy malagasy]] avy amin'ny [[abidy latina]] mbola ampiasaintsika amin'izao fotoana izao; saingy ny fitsipi-panoratana ampiasaina fotsiny no niova. Nikasa hanangana fiangonana sy trano sekoly hianarana [[abidy]] miaraka amin'ireo misiônera prôtestanta avy ao amin'ny [[London Missionary Society]] i Radama I. Ny boky voalohany natonta printy tamin'ny teny malagasy soratana amin'ny abidy vaovao, dia ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy|Baiboly]], nadikan'ny misiônera kristiana britanika niasa tao Imerina tamin'ny taona 1835. Ny [[rakibolana]] vita printy voalohany dia ny rakibolana malagasy-frantsay nataon'i [[Étienne de Flacourt]]. == Faritra itenenana azy == Ny fiteny malagasy no tena fiteny ampiasaina indrindra eto [[Madagasikara]]. Miteny izany koa ny vondrom-piarahamonina malagasy any amin’ ireo nosy manodidina ao amin'ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]] toa an'i [[La Réunion]], i [[Mayotte]] ary i [[Maorisy]]. Misy ihany koa ny vondrom-piarahamonina malagasy mpila ravinahitra miteny io fiteny io any [[Eorôpa]] sy any [[Amerika Avaratra]]. == Satan'ny fiteny malagasy == Ny [[Fiteny merina|fitenim-paritra merina]] ao amin'ny fiteny malagasy no heverina ho [[fitenim-pirenena]] eto Madagasikara. Anisan'ny [[fiteny ôfisialy]] roa, miaraka amin'ny [[fiteny frantsay]] izy io ao amin' ny [[Lalàmpanorenan' i Madagasikara|Lalàm-panorenana]] tamin'ny taona 2010 izay nametraka ny [[Repoblika Fahefatra (Madagasikara)|Repoblika fahefatra]]. Teo aloha, araka ny lalàm-panorenana tamin'ny taona 2007, ny fiteny malagasy dia iray amin'ireo fiteny ôfisialy telo miaraka amin'ny fiteny frantsay sy ny [[fiteny anglisy]]. Ny fiteny malagasy no fiteny enti-mampianatra eny amin'ny sekolim-panjakana rehetra hatramin'ny kilasy fahadimy ho an'ny taranja rehetra, ary mijanona ho fiteny enti-mampianatra hatramin'ny lisea ho an'ny taranja tantara sy ny teny malagasy. (jereo: [[Fanagasiana]]) == Fitenim-paritra eto Madagasikara == [[Sary:Map_of_Malagasy_language_dialects.svg|vignette|260x260px|Fitenim-paritra malagasy]] Rehefa jerena amin'ny lafiny fandiniham-piteny ny fiteny malagasy, dia misy [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] maromaro fa mitovitovy, izay heverina fa tsy fiteny mahaleotena ny tsirairay aminy. Ny mpahay teny dia mizara ny fitenim-paritra malagasy ho vondrona roa, dia ny fitenim-paritra tatsinanana (ahitana ny [[fiteny merina]]) sy ny fitenim-paritra tandrefana (ahitana ny [[fiteny sakalava]]), ka ny faritry ny tovifiteny dia manaraka ny hazondamosin' ny Nosy, ary amin'izany ny atsimo dia ao amin'ny vondrona andrefana, fa ny lembalemba afovoany sy ny ankamaroan'ny avaratra (ankoatra ny any amin'ny tendrony indrindra) dia ao amin'ny vondrona atsinanana. Ny ''[[Ethnologue]]'' dia mirakitra fitenim-paritra malagasy roa ambin'ny folo izay sokajiany ho fiteny miavaka. Misy fitoviana voambolana eo amin' ny 70 % amin'ny fiteny merina izy ireo. Na dia mitondra anaram-poko aza ny fitenim-paritra malagasy dia tsy mltovy ny isan'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] sy ny fitenim-paritra eto Madagasikara. === Fitenim-paritra tatsinanana === Araka ny fanasokajian'ny ''[[Ethnologue]]'' dia misy fitenim-paritra dimy ny vondrona atsinanana, dia ireto izany: * [[fiteny betsimisaraka avaratra]] (mpiteny miisa 1 270 000) – fitenin'ny [[Betsimisaraka]] any amin'ny morontsiraka avaratra-atsinanan'ny Nosy; * [[fiteny betsimisaraka atsimo]] (misy mpiteny miisa 2 000 000) – tenenin'ny [[Betsimisaraka]] ao amin'ny tapany avaratra amin'ny [[Faritra Vatovavy-Fitovinany|Faritra Vatovavy sy Fitovinany]]; * [[Fiteny malagasin' ny afovoan-tany|fitenin'ny afovoan-tany]], (misy mpiteny miisa 10 893 000) – tenenina ao afovoan'ny Nosy sy ahitana fitenim-paritra [[Fiteny betsileo|betsileo]], [[Fiteny bezanozano|bezanozano]], [[Fiteny merina|merina]], [[Fiteny sihanaka|sihanaka]], [[Fiteny tanala|tanala]], [[Fiteny antefasy|antefasy]], ary [[Fiteny antemoro|antemoro]]; * [[Fiteny antanosy|fiteny tanosy]] (ahitana mpiteny miisa 639 000) – tenenin'ny [[Antanosy]] any atsimon'ny Nosy<ref><small>"[https://joshuaproject.net/people_groups/10346/MA Antanosy in Madagascar]". ''Joshua Project''.</small> </ref>; *[[Fiteny antesaka|fiteny tesaka]] (misy mpiteny miisa 1 130 000) – tenenin'ny Antaisaka any atsimo-atsinanan'ny Nosy<ref name=":1"><small>"[https://www.ethnologue.com/country/MG/ Madagascar]". ''Ethnologue''. Notsidihina tamin' ny 17 jona 2017</small></ref>. === Fitenim-paritra tandrefana === Araka ny fanasokajian'ny ''[[Ethnologue]]'' dia misy fitenim-paritra enina, miampy ny [[fiteny kibosy]], ny vondrona andrefana, dia ireto izany: * [[fiteny antankarana]] (misy mpiteny miisa 156 000) – tenenin'ny [[Antankarana]] any amin'ny tendrony avaratry ny Nosy; * [[Fiteny bara (malagasy)|fiteny bara]] (misy mpiteny miisa 724 000) – tenenin'ny [[Bara]] any amin'ny tapany atsimon'ny Nosy; * [[fiteny masikoro]] (misy mpiteny miisa 550 000) – tenenin'ny [[Masikoro]] any amin'ny tapany atsimo-andrefan'ny Nosy; * [[fiteny sakalava]] (misy mpiteny miisa 1 210 000) – fitenin'ny Sakalava any amin'ny morontsiraka andrefan'ny Nosy; * [[fiteny tandroy-mahafaly]] (mpiteny miisa 1 300 000) – fitenin'ny Antandroy sy ny Mahafaly any amin'ny tendrony atsimo amin'ny Nosy, izay mizara ho [[Fiteny antandroy|fiteny tandroy]] sy [[fiteny mahafaly]]; * [[fiteny tsimihety]] (misy mpiteny miisa 1 615 000) – tenenin'ny [[Tsimihety]]<ref name=":1" />; * [[fiteny kibosy]] (misy mpiteny miisa 41 700) dia tenenina ao amin'ny faritr' i [[Mayotte]]<ref><small>"[[ethnologue:buc/|Bushi]]". ''Ethnologue''. Notsidihina tamin' ny 18 Marsa 2024.</small></ref>, izay ao anatin'ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]] any avaratra-andrefan'i Madagasikara. Eto Madagasikara dia misy ny [[Teny malagasy ôfisialy|fiteny malagasy ôfisialy]] izay miasa eran'ny Nosy amin'ny raharaham-panjakana sy ny haino aman-jery ([[gazety]] sy ny [[Onjam-peo|radiô]] ary ny [[fahitalavitra]]) ary ny [[Fivavahana eto Madagasikara|fivavahana]] nampidirina teto [[Madagasikara]]. === Fahasamihafan'ny fitenim-paritra === Hita eo ambany ny tabilao maneho ny lanjan'isan'ny fahasamihafan'ny tenim-paritra. {| class="wikitable" style="margin:auto;clear:both;text-align:center;" |+ '''Lanjan' isan' ny fitoviam-boambolana amin' ny tenim-paritra''' |- !colspan="2" | !width=4% align=center | 1 !width=4% align=center | 2 !width=4% align=center | 3 !width=4% align=center | 4 !width=4% align=center | 5 !width=4% align=center | 6 !width=4% align=center | 7 !width=4% align=center | 8 !width=4% align=center | 9 !width=4% align=center | 10 !width=4% align=center | 11 !width=4% align=center | 12 !width=4% align=center | 13 !width=4% align=center | 14 !width=4% align=center | 15 !width=4% align=center | 16 !width=4% align=center | 17 !width=4% align=center | 18 |- | align=center | 1 || [[Fiteny merina|Merina]]|| 100 || 81 || 81 || 92 || 92 || 86 || 78 || 80 || 79 || 68 || 71 || 68 || 70 || 70 || 61 || 77 || 69 || 61 |- | align=center | 2 || [[Fiteny antemoro|Temoro]]|| 81 || 100 || 78 || 79 || 80 || 78 || 81 || 88 || 88 || 67 || 69 || 71 || 72 || 69 || 61 || 76 || 73 || 65 |- | align=center | 3 || [[Fiteny betsimisaraka|Betsimisaraka]]|| 81 || 78 || 100 || 84 || 78 || 77 || 80 || 78 || 75 || 77 || 70 || 65 || 66 || 62 ||style="background-color:yellow"| 54 || 74 || 96 || 61 |- | align=center | 4 || [[Fiteny sihanaka|Sihanaka]]|| 92 || 79 || 84 || 100 || 86 || 81 || 76 || 79 || 77 || 72 || 69 || 67 || 68 || 66 ||style="background-color:#B2FFFF"| 59 || 72 || 68 ||style="background-color:#B2FFFF"| 58 |- | align=center | 5 || [[Fiteny betsileo|Betsileo]]-1<ref group=m>Ambositra</ref> || 92 || 80 || 78 || 86 || 100 || 88 || 77 || 81 || 79 || 68 || 74 || 71 || 75 || 71 || 61 || 79 || 71 || 62 |- | align=center | 6 || Betsileo-2<ref group=m>Fianarantsoa</ref> || 86 || 78 || 77 || 81 || 88 || 100 || 77 || 80 || 77 || 67 || 71 || 74 || 79 || 74 || 66 || 82 || 75 || 66 |- | align=center | 7 || [[Fiteny antambahoaka|Antambahoaka]]|| 78 || 81 || 80 || 76 || 77 || 77 || 100 || 74 || 74 || 69 || 66 || 64 || 64 || 60 ||style="background-color:red"| <font color=white>52</font> || 67 || 64 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 |- | align=center | 8 || [[Fiteny antesaka|Antesaka]]|| 80 || 88 || 78 || 79 || 81 || 80 || 74 || 100 || 89 || 67 || 70 || 71 || 73 || 72 || 62 || 76 || 72 || 63 |- | align=center | 9 || [[Fiteny zafisoro|Zafisoro]]|| 79 || 88 || 75 || 77 || 79 || 77 || 74 || 89 || 100 || 63 || 68 || 68 || 72 || 71 || 61 || 76 || 71 || 63 |- | align=center | 10 || [[Fiteny tsimihety|Tsimihety]]|| 68 || 67 || 77 || 72 || 68 || 67 || 69 || 67 || 63 || 100 || 75 || 61 || 64 || 63 ||style="background-color:yellow"| 54 || 68 || 64 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 |- | align=center | 11 || [[Fiteny antankarana|Tankarana]]|| 71 || 69 || 70 || 69 || 74 || 71 || 66 || 70 || 68 || 75 || 100 || 65 || 68 || 69 ||style="background-color:#B2FFFF"| 59 || 70 || 67 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 |- | align=center | 12 || [[Fiteny vezo|Vezo]]|| 68 || 71 || 65 || 67 || 71 || 74 || 64 || 71 || 68 || 61 || 65 || 100 || 84 || 74 || 64 || 77 || 80 || 69 |- | align=center | 13 || [[Fiteny mahafaly|Mahafaly]]|| 70 || 72 || 66 || 68 || 75 || 79 || 64 || 73 || 72 || 64 || 68 || 84 || 100 || 80 || 68 || 83 || 86 || 76 |- | align=center | 14 || [[Fiteny sakalava|Sakalava]]-1<ref group=m>Morondava</ref> || 70 || 69 || 62 || 66 || 71 || 74 || 60 || 72 || 71 || 63 || 69 || 74 || 80 || 100 || 82 || 79 || 75 || 66 |- | align=center | 15 || Sakalava-2<ref group="m">Belon' i Tsiribihina</ref>|| 61 || 61 ||style="background-color:yellow"| 54 ||style="background-color:#B2FFFF"| 59 || 61 || 66 ||style="background-color:red"| <font color=white>52</font> || 62 || 62 ||style="background-color:yellow"| 54 ||style="background-color:#B2FFFF"| 59 || 64 || 68 || 82 || 100 || 70 || 67 || 63 |- | align=center | 16 || [[Fiteny bara|Bara]]|| 77 || 76 || 74 || 72 || 79 || 82 || 68 || 76 || 76 || 68 || 70 || 77 || 83 || 79 || 70 || 100 || 85 || 74 |- | align=center | 17 || [[Fiteny antandroy|Tandroy]]-1<ref group=m>Masinoro, Ambalavao</ref> || 69 || 73 || 69 || 68 || 71 || 75 || 64 || 72 || 71 || 64 || 67 || 80 || 86 || 75 || 67 || 85 || 100 || 83 |- | align=center | 18 || Tandroy-2<ref group=m>Antanimoro</ref> || 61 || 65 || 61 ||style="background-color:#B2FFFF"| 58 || 62 || 66 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 || 63 || 63 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 || 69 || 76 || 66 || 68 || 74 || 83 || 100 |} <references group=m/> == Voambolana == Ny ankamaroan'ny voambolana fototra dia itovian'ny fiteny malagasy amin'ny [[fiteny maaniany]], izay fiteny any amin'ny faritry ny ony [[Barito (ony)|Barito]] any amin'ny tapany atsimon' i [[Bôrneô|Borneo]]. Ny fiteny malagasy koa dia ahitana indran-teny sasany avy amin'ny [[fiteny arabo]] sy [[Fianakaviam-piteny banto|banto]] (indrindra ny [[Fiteny sabaky|sampana sabaky]], izay niavian'ny [[fiteny soahily]] indrindra), ary vao haingana avy amin'ny [[fiteny frantsay]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]]. === Indran-teny tamin' ny fiteny javaney sy maley === Betsaka ny indran-teny amin'ny fiteny malagasy avy amin'ny [[fiteny malay|fiteny maley]] sy [[fiteny javaney]] taloha; anisan'ireo teny ireo ny hoe [[trozona|''trozona'']], iray amin'ny teny maley hoe ''duyung''; ny ''[[horita]]'' avy amin'ny teny hoe ''gurita''; ny ''[[fano]]'' avy amin' ny teny hoe ''penyu'', ny ''hara'' avy amin'ny teny maley hoe ''karah'', ny ''fanohara'' (karazan-tsokatra) avy amin'ny teny maley hoe ''penyu karah''; ''[[rivotra]]'' avy amin'ny teny maley hoe ''ribut'' midika "rivomahery" na "rivodoza"; ''[[Tanjona (jeôgrafia)|tanjona]]'' avy amin'ny teny maley hoe ''tanjung''; ''harana'' avy amin' ny teny maley hoe ''karang''; ''[[sambo]]'' sy ''[[nosy]]'' avy amin' ny [[Fiteny javaney|teny javaney]] hoe ''sāmvaw'' sy ''nusa'', sns. === Indran-teny avy amin' ny fiteny sanskrity === Ny indran-teny avy amin'ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]] dia mikasika ny isa sy ny [[Tetiandro malagasy|tetiandro]]. Azo atao ohatra izao ny teny hoe ''[[tantara]]'' avy amin'ny teny sanskrity hoe ''tantra'' midika "rijan-kevitra" na "teôria"; toraka izany koa ny teny hoe ''[[hetsy]]'' (100 000) izay avy amin'ny teny maley hoe ''keti'' nindramina tamin'ny teny sanskrity hoe ''koṭi'' midika hoe "folo tapitrisa". Ny teny avy amin'ny [[fiteny sanskrity]] moa dia nindramin'ny fiteny malagasy talohan'ny nahatongavan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] teto Madagasikara. Noho izany dia niharan'ny fiovàna ara-drafipeo izy ireo, ka tsy fantatra avy hatrany intsony ny fiaviany raha tsy dinihana amin'ny alalan'ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] mampitaha ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''linguistique comparative'')<ref><small>Hita ao amin' ny fiteny malay koa ireo indran-teny ireo, ka anisan' ny poforon' ny fiantraikan' ny fiteny sanskrity tamin' ny fiteny malagasy talohan' ny nahatongavan' ny Malagasy teto Madagasikara izany zavatra izany.</small></ref>. === Indran-teny avy amin'ny fiteny hafa === Ankehitriny ny fiteny malagasy dia indran-teny tamin'ny [[fiteny arabo]] (voambolana mikasika ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]), ny [[Fiteny soahily|fieny soahily]] (voambolana mikasika ny biby ompiana toy ny teny hoe ''omby'', ''ondry'' na ''akoho'') ary tamin'ny [[teny frantsay]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] ho an'ny voambolana mikasika ny fitaovana ampiasaina amin'izao fotoana izao, toy ny [[solosaina]] azo tenenina koa hoe ''ordinatera'' na ''kompiotera''. Ao koa ny anaran'ny karazan-java-kohanina toy ny ''piza'' (na ''pija''), ny ''makaraona'' sns... Nanana ny fianjadiany ihany koa ny [[fiteny arabo]], indrindra indrindra amin'ny voambolana ampiasaina amin'ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] ary ireo vondron-kintan'ny [[Zodiaka|zôdiaka]]: ''Alahamady'', ''Adaoro'', ''Asorotany'', sns...; ary koa amin'ny lafiny [[tetiandro]], amin'ny fampiasana ireo teny arabo ho fiantsoana ny [[anaran'andron'ny herinandro|anaran'andron' ny herinandro]]: ''Alatsinainy'', ''Talata'', ''Alarobia'', sns.. == Feon-teny == === Zanapeo === Aseho anatin'ity fàfana eto ambany ity ny [[zanapeo]]<nowiki/>n'ny fiteny malagasy. {| class="wikitable" style="text-" ! ! Aloha ! Afovoany ! Aoriana |- ! Avo | {{IPA|i}} (i, y) | | {{IPA|u}} (o) |- ! Afovoany | {{IPA|e}} (e) | | |- ! Ambany | | {{IPA|a}} (a) | |} === Renifeo === Ireto kosa ny [[renifeo]]<nowiki/>n'ny fiteny malagasy.<br /> {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | ! Amolotra roa ! Amolora sy anify ! Anify ! Ankihy ! Andanilany ! Ambavatraoka |- ! rowspan="4" | Mipoaka ! <small>Marenina</small> | {{SAPI|p}} (p) | | {{SAPI|t}} (t) | {{SAPI|t͡s}} (ts) | {{SAPI|k}} (k) | |- ! <small>Misy feo</small> | {{SAPI|b}} (b) | | {{SAPI|d}} (d) | {{SAPI|d͡z}} (j) | {{SAPI|ɡ}} (g) | |- ! <small>Marenina mialohan'ny orona</small> | {{SAPI|ᵐp}} (mp) | | {{SAPI|ⁿt}} (nt) | {{SAPI|ⁿt͡s}} (nts) | {{SAPI|ŋk}} (nk) | |- ! <small>Misy feo mialohan'ny orona</small> | {{SAPI|ᵐb}} (mb) | | {{SAPI|ⁿd}} (nd) | {{SAPI|ⁿd͡z}} (nj) | {{SAPI|ᵑɡ}} (ng) | |- ! rowspan="2" | Mikasaoka ! <small>Marenina</small> | | {{SAPI|f}} (f) | | {{SAPI|s}} (s) | | {{SAPI|h}} (h) |- ! <small>Misy feo</small> | | {{SAPI|v}} (v) | | {{SAPI|z}} (z) | | |- ! colspan="2" | An' orona | {{SAPI|m}} (m) | | | {{SAPI|n}} (n) | | |- ! colspan="2" | An-tsisiny | | | | {{SAPI|l}} (l) | | |- ! colspan="2" | Mikodia | | | | {{SAPI|r}} (r) | | |} == Fanoratana ny teny malagasy == === Ny fampiasana ny abidy arabo: ny Sorabe === [[File:Sorabe malagasy.jpg|thumb|right|250px|[[Sorabe]] malagasy]] Ny fiteny malagasy dia nanana literatiora an-tsoratra izay azo inoana fa efa tamin'ny taonjato faha-15. Rehefa nanorina an'i [[Tolagnaro|Fort-Dauphin]] ny Frantsay tamin'ny taonjato faha-17, dia nahita soratra arabo-malagasy nampiasaina, antsoina hoe [[Sorabe]] (<big>سُرَبِ</big>). Ny Sorabe dia [[abidy]] avy amin'ny [[Abidy arabo|abjady arabo]] (''ajami'') izay natao hanoratana ny fiteny malagasy, indrindra indrindra ny fiteny ao amin'ny tapany atsimo-atsinanan'i Madagasikara: ny fiteny [[antemoro]] ([[Anteony|anteoñy]] sy [[anakara]]). Fantatra fa isaina aman-jatony ny lahatsoratra nosoratana tamin'ny alalan'io abidy io; ny tena antitra amin'ireo lahatsoratra ireo dia nosoratana tany amin'ny taonjato faha-17 tany ho any. Io abidy sorabe io dia nampiasaina indrindra tamin'ny lahatsoratra momba ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Ny sora-tanana tranainy indrindra fantatra fa natao tamin'io soratra io dia angona voambolana fohy malagasy-[[Fiteny hôlandey|hôlandey]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-17, izay navoakan'i [[Gabriel Ferrand]]<ref><small>Ferrand, Gabriel (1908). "Un vocabulaire malgache-hollandais." ''Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch Indië'' 61.673-677.</small></ref> voalohany tamin'ny taona 1908 na dia tsy maintsy efa tafiditra tany amin'ny tapany atsimo-atsinanan'i Madagasikara aza ilay soratra tamin'ny taonjato faha-15<ref><small>Ferrand, Gabriel (1905), "Les migrations musulmanes et juives à Madagascar", ''Revue de l'histoire des religions'', Paris</small></ref>. Tamin'ny taonjato faha-18 dia fantatra ary nampiasain'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] rehetra eran'i Madagasikara io abidy io: tao Imerina, nanafatra mpanoratra antemoro i [[Andrianampoinimerina]] mba hampianatra ny ankizy hamaky teny ary hanoratra. Izay no nahatonga an-d[[Radama Voalohany|Radama]] hahay manoratra sy namaky teny hatry ny fahazazàny. Ny fandikana amin'ny fiteny roa voalohany ny lahatsoratra ara-pivavahana dia ny nataon'i [[Étienne de Flacourt]]<ref><small>Flacourt, Étienne de (1657). ''Le Petit Catéchisme madécasse-français''.Paris; (1661). ''Histoire de la grande isle Madagascar''.Paris, pp.197–202.</small></ref>, izay namoaka ny rakibolana voalohany tamin'io fiteny io koa<ref><small>Flacourt, Étienne de (1658). ''Dictionnaire de la langue de Madagascar''. Paris.</small></ref>. {| class="wikitable" |+Sorabe ampifandraisina amin'ny tarehin-tsoratra latina !Litikana !Fiafarana !Anatiny !Fiandohana !IPA !Abidy latina |- |<big>ا‎</big> | colspan="2" |<big>ـا‎</big> |<big>ا‎</big> |/ʔ/ | - |- |<big>ب‎</big> |<big>ـب‎</big> |<big>ـبـ‎</big> |<big>بـ‎</big> |/b, ᵐb/ |''b / mb'' |- |<big>ت‎</big> |<big>ـة‎</big> |<big>ـتـ‎</big> |<big>تـ‎</big> |/ts, ⁿts/ |''ts / nts'' |- |<big>ج‎</big> |<big>ـج‎</big> |<big>ـجـ‎</big> |<big>جـ‎</big> |/dz, ⁿdz/ |''j / nj'' |- |<big>ڊ‎</big> | colspan="2" |<big>ـڊ‎</big> |<big>ڊ‎</big> |/d/ |''d'' |- |<big>ر‎</big> | colspan="2" |<big>ـر‎</big> |<big>ر‎</big> |/r/ |''r'' |- |<big>رّ‎</big> | colspan="2" |<big>ـرّ‎</big> |<big>رّ‎</big> |/ɖʳ, ᶯɖʳ, ʈʳ, ᶯʈʳ/ |''dr / ndr / tr / ntr'' |- |<big>س‎</big> |<big>ـس‎</big> |<big>ـسـ‎</big> |<big>سـ‎</big> |/s/ |''s'' |- |<big>ࢋ‎</big> |<big>ـࢋ‎</big> |<big>ـࢋـ‎</big> |<big>ࢋـ‎</big> |/t, ⁿt/ |''t / nt'' |- |<big>ع‎</big> |<big>ـع‎</big> |<big>ـعـ‎</big> |<big>عـ‎</big> |/ŋ/ |''n̈'' |- |<big>غ‎</big> |<big>ـغ‎</big> |<big>ـغـ‎</big> |<big>غـ‎</big> |/g, ᵑɡ/ |''g / ng'' |- |<big>ٯ‎</big> |<big>ـٯ‎</big> |<big>ـڧـ‎</big> |<big>ڧـ‎</big> |/f/ |''f'' |- |<big>ٯّ‎</big> |<big>ـٯّ‎</big> |<big>ـڧّـ‎</big> |<big>ڧّـ‎</big> |/p, ᵐp/ |''p / mp'' |- |<big>ك‎</big> |<big>ـك‎</big> |<big>ـكـ‎</big> |<big>كـ‎</big> |/k, ᵑk/ |''k / nk'' |- |<big>ل‎</big> |<big>ـل‎</big> |<big>ـلـ‎</big> |<big>لـ‎</big> |/l/ |''l'' |- |<big>م‎</big> |<big>ـم‎</big> |<big>ـمـ‎</big> |<big>مـ‎</big> |/m/ |''m'' |- |<big>ن‎</big> |<big>ـن‎</big> |<big>ـنـ‎</big> |<big>نـ‎</big> |/n/ |''n'' |- |<big>و‎</big> | colspan="2" |<big>ـو‎</big> |<big>و‎</big> |/v/ |''v'' |- |<big>ه‎</big> |<big>ـه‎</big> |<big>ـهـ‎</big> |<big>هـ‎</big> |/h/ |''h'' |- |<big>ي‎</big> |<big>ـي‎</big> |<big>ـيـ‎</big> |<big>يـ‎</big> |/z/ |''z'' |} === Ny fampiasana ny abidy latina === [[Radama Voalohany|Radama I]], izay nahay namaky teny voalohany tao amin'ny [[Fanjakana Merina]], na dia nahay nampiasa ny Sorabe aza<ref><small>Berthier, H.J. (1934). ''De l'usage de l'arabico=malgache en Imérina au début du XIXe siècle: Le cahier d'écriture de Radama Ier''. Tananarive.</small></ref>, dia nisafidy ny [[Tarehin-tsoratra latina|abidy latina]] avy amin'i [[David Jones]] tamin'ny taona 1823 ary nanasa ny misiônera prôtestanta tao amin'ny [[London Missionary Society]] hanangana sekoly sy fiangonana. Ny [[Baiboly]], izay [[Baiboly amin' ny teny malagasy|nadika tamin'ny teny malagasy]] tamin'ny taona 1835 nataon'ny misiônera prôtestanta britanika niasa tany afovoan-tany teto Madagasikara, no boky voalohany natao pirinty tamin'ny teny malagasy nampiasa ny tarehin-tsoratra latina<ref name=":2" />. Misy [[litera]] 21 (''a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z'' ) ny [[abidy malagasy]] ankehitriny. Samy maneho ny feo [i] ny litera ''i'' sy ''y'': ny ''y'' ampiasaina any amin'ny fiafaran'ny teny, fa ny ''i'' kosa any an-kafa.Tononina hoe [u] ny ''o,'' tahaka ny ou amin' ny teny frantsay. Ny feo [ʈʂ/] sy [ɖʐ] dia soratana hoe ''tr'' sy ''dr'', ary ny [ts] sy [dz] dia soratana hoe ''ts'' sy ''j''. Matetika dia tsy tononina ny litera ''h''. Manaraka ny fanononana azy ao amin'ny [[Abidy ara-drafipeo iraisam-pirenena]] ny litera hafa rehetra. Tsy ampiasaina amin'ny fanoratana ny teny malagasy na amin'ny teny vahiny [[Fanagasiana|nohagasina]] ny litera ''c, q, u, w'' ary ''x''. Ny ''mp'', ary indraindray ny ''nt'', dia mety manomboka teny iray, saingy tononina [p] sy [t]. Mitovy rafitra amin'ny abidy ampiasaina amin'izao fotoana izao ny abidin-dRadama I: ny isan'ny [[litera]] ampiasaina dia mbola iraika ambin'ny roapolo. Izany anefa tsy misakana ny fampiasana ny litera latina hafa mba hanoratana ny teny vahiny tsy nohagasina (toy ny hoe ''watt''). Ireto ny [[litera]] ampiasaina amin'ny teny malagasy (ny eo anelanelan'ny fononteny dia ampiasaina amin'ny fiteny malagasy noho ny fampiasana azy ireo amin' ny teny vahiny): a, b, (c), d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, (q), r, s, t, (u), v, (w), (x), y, z. === Fivoaran'ny fanoratana ny teny malagasy === Niharan'ny fiovana ny fanoratana ny teny malagasy. Samihafa ny fanoratana ny teny malagasy tamin'ny andron-d[[Radama I]] (taona 1820-1830) sy ny fanoratana ny teny malagasy tamin'ny faramparan' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] (faran'ny taonjato faha-19). Io fanoratana ny teny malagasy tamin'ny faran'ny taonjato faha-19 io koa dia samihafa amin'ny fanoratana ny teny malagasy tamin'ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]] izay samihafa ihany koa amin'ny fanoratana ny teny malagasy amin'izao fotoana izao. Ny [[tendro satroka]] dia apetraka eo ambonin' ny litera ''o'' (''ô'') mba hanoratana ny teny indrana sasany na amin'ny [[fitenim-paritra malagasy]] sasany, araka ny Didim-panjakana laharana 17-603 AC tamin' ny 10 Nôvambra 1965<ref><small>"[https://www.degruyterbrill.com/database/IABO/entry/iab19830694/html?lang=en& L’enseignement du malgache: les fautes d’orthographe]", ''www.degruyterbrill.com''</small></ref><ref><small>[[Narivelo Rajaonarimanana]], ''[https://dokumen.pub/dictionnaire-du-malgache-contemporain-malgache-franais-franais-malgache-9782865376278.html Dictionnaire du malgache contemporain : malgache-français français-malgache]'', Karthala, 1995, <abbr>p.</abbr> 37.</small></ref>. Misy fitenim-paritra malagasy ampiasana litera fanampiny, ny roa amin' ireo dia nampidirina tamin' ny alalan' ny Didim-panjakana laharana 62-404 tamin' ny 9 Aogositra 1962: * ny ''n̂'' ilazana ny feo ''n'', alohan' ny fototeny manomboka amin' ny ''e'' na ''i'', ohatra: ''man̂embana'' (''man''+''embana'') (izay midika hoe "mangalatra") sy manembana (''man''+''sembana'') (izay midika hoe "manakorontana"); * ny n̈ manamarika ny ''n'', alohan' ny fototeny manomboka amin' ny ''a'' na ''o'', ohatra: ''man̈asa'' (''man''+''asa'') (izay midika hoe "madranitra") sy ''manasa'' (''man''+''sasa'') (izay midika hoe "manadio amin' ny rano")<ref><small>Oliva Ramavonirina, "Les caractères spéciaux dans l’orthographe courante: le cas du malgache", ''Cahiers du Rifal'', vol. 23 « Le traitement informatique des langues »,‎ novembre 2003, p. 73-75</small></ref>. ==Fampiasana ny teny malagasy== Ampisain'ny Malagasy amin'ny endrika [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] na ny [[fiteny ôfisialy]] ny fiteny malagasy. Amin'ny lafiny ôfisialy dia ny tenim-pirenena ([[Fiteny malagasy ôfisialy|malagasy ôfisialy]]) no tena ampiasaina ary matetika io ihany no fiteny an-tsoratra. Mampiasa ny teny malagasy fiteny ôfisialy na tenim-paritra koa ny Malagasy mipetraka any ivelan' i [[Madagasikara]], na dia tsy maro aza ny fianakaviana malagasy tsy mampianatra ny tenindrazany amin'ny zanany. Eo amin'ny [[aterineto]] indray, dia vitsy ny tranonkala mampiasa ny teny malagasy ho fitenin'ny votoatiny. Matetika ny Malagasy dia mampiasa ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] rehefa miresaka momba ny fampahalalàna. Miampy izany koa ny safidin'ny mpikarakara tranonkala izay misafidy ny teny frantsay ho fitenin'ny votoatiny. Araka izany dia mamaky ary matetika mifanakalo hevitra amin'ny teny frantsay ny Malagasy eo amin'ny tranonkala. Volana natokana ho an'ny fiteny malagasy ny volana Jona, ka ny [[Akademia Malagasy]] sy ny Ministera misahana ny kolontsaina no mikarakara ny fankalazàna azy. === Wikipedia sy Aterineto amin' ny teny malagasy === Tsy mampiasa ny [[Wikipedia]] amin'ny fiteny madinika ny olona noho ny [[ratsy mifamahana]]. "Tsy tia hamorona votoatiny ny olona satria tsy hisy hamaky, ary tsy misy mamaky satria tsy misy votoatiny." Tahàka ireo [[Jordania]]nina manoratra amin'ny [[fiteny anglisy|teny anglisy]] mba ho azon'ny olona bebe kokoa, manoratra amin'ny [[fiteny frantsay|teny frantsay]] ny Malagasy mba ho azon'ny olona any ivelan'i Madagasikara. Hoy izay mpanoratra izay," raha mamorona votoatiny bebe kokoa amin' ny teny nibeazany ny Malagasy, dia hisy kokoa ny votoatiny amin'ny teny malagasy ary ho vaky ilay boribory vetaveta". Araka izany, amin'ny lafiny sasany, hahafahana mamorona fitaovana toy ny mpandika teny anglisy-malagasy ireo orinasa lehiben'ny tranonkala.<ref>Ethan Zuckerman, 2013 : ''Rewire: Digital Cosmopolitans in the Age of Connection''</ref> == Rakibolana == Ny rakibolana voalohany amin’ny teny malagasy an-tsoratra dia nosoratana tamin’ny alalan’ny sorabe. Ny rakibolana voalohany nampiasa abidy latina dia ny ''Dictionnaire de la langue de Madagascar'' nosoratan’i Etienne de Flacourt, izay natonta tamin’ny taona 1658. Taorian’izany dia nivoaka ny ''English-Malagasy Vocabulary''. Tamin’ny taona 1885, dia navoakan’ny London Missionary Society ny rakibolana malagasy-anglisy iray izay ahitana pejy 892. Na izany aza, dia misy voambolana tranainy ao anatin’io rakibolana io. Efa nisy fanovàna maro natao tamin’io rakibolana io taty aoriana, indrindra amin’ny lafiny hatetika, izay miankina amin’ny firaketan-dahatsoratra misy teny mihoatra ny dimy tapitrisa. * Winterton, M. et al.: ''Malagasy–English, English–Malagasy Dictionary / Diksionera Malagasy–Anglisy, Anglisy–Malagasy''. Raleigh, North Carolina. USA: Lulu Press 2011, 548 p. * Richardson: ''A New Malagasy–English Dictionary''. Farnborough, England: Gregg Press 1967, 892 p. <nowiki>ISBN 0-576-11607-6</nowiki> (Original edition, Antananarivo: The London Missionary Society, 1885). * ''Diksionera Malagasy–Englisy''. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1973, 103 p. * ''An Elementary English–Malagasy Dictionary''. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1969, 118 p. * ''English–Malagasy Phrase Book''. Antananarivo: Editions Madprint 1973, 199 p. (Les Guides de Poche de Madagasikara.) * Paginton, K: ''English–Malagasy Vocabulary''. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1970, 192 p. * Bergenholtz, H. et al.: ''Rakibolana Malagasy–Alemana''. Antananarivo: Leximal/Moers: aragon. 1991. * Bergenholtz, H. et al.: ''Rakibolana Alemana–Malagasy''. Antananarivo: Tsipika/Moers: aragon. 1994. * Régis Rajemisa-Raolison: ''Rakibolana Malagasy''. Fianarantsoa 1995, 1061 p. == Fitsipi-pitenenana == <nowiki>Ny fehezanteny amin’ny teny malagasy dia matetika manaraka ny rafitra manaraka izao: Matoanteny – Fameno – Lazaina (MFL), izay fantatra amin’ny teny anglisy hoe VOS (Verb–Object–Subject). Na izany aza, mety hiovaova io firafitry ny fehezanteny io arakaraka ny endriky ny matoanteny ampiasaina, araka ny ohatra aseho etsy ambany. MFL tsotra</nowiki> * ''Mandahatra ny miaramila aho.'' Mampiasa endrika mivantana ny [[Fitodika mpanao|matoantenin' ny mpanao]] ny fehezanteny eo ambony<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 106</ref>, ; Rariteny M(L)F * ''Alahatro ny miaramila.'' Mampiasa ny [[Fitodika atao|matoantenin' ny atao]] ny fehezanteny eo ambony. Miraikitra amin'ny matoanteny ny mpanao ny asa (-''ko''). === Matoanteny === Ny [[matoanteny]] no fanahin'ny fiteny ary mamaritra ny ''tao'' sy ''hetsika'' ary ''fiainana'' ny matoanteny. Mamaritra ny fisiana izy, noho ny fisian'ny matoanteny ''misy''; mamaritra ny ''tao'' izy, ohatra: "tia aho", "miasa ianareo"; mamaritra ny fiaretana izy, amin'ny alalan'ny matoantenin'ny atao: "tiana aho", "esorina ianao".<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 106</ref> Ny matoanteny dia ampiasaina amin'ny filazàna, [[Fandavana (fitsipiteny)|fandavana]] na fanambaràna zavatra izay mbola atao na efa natao: "miasa ny olona", "nomen'olona vola aho"; mibaiko, manasa na mametra-panontaniana<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 106-107</ref>. ==== Matoantenin' ny mpanao sy ny matoantenin' ny atao ==== Ny matoanteny dia azo atao anaty sokajy telo: ny [[Fitodika mpanao|matoantenin'ny mpanao]] sy ny [[Fitodika atao|matoantenin'ny atao]], ary ny matoanteny tsy mitongilana. Ny matoantenin'ny mpanao dia mamaritra ny [[Lazaina (fitsipiteny)|lazaina]] manao zavatra. Ny matoantenin'ny atao dia mamaritra ny lazaina miaritra na iharan-javatra. Ny matoantenin'ny mpanao dia: * lazaina fa mivantana (anglisy: ''direct'') rehefa manaraka ny matoanteny ny lazaina: ohatra: "miteny aho"; "miasa aho", sns. * lazaina fa manilika (anglisy: ''exclusive'') rehefa manaraka ny lazaina ny mpameno. Izany dia midika fa ilay lazaina ary ilay lazaina ihany no manao ilay zavatra. Ohatra: "izaho no miteny"; "Rakoto no manjono", sns. * lazaina fa manantitra (anglisy: ''emphatic'') rehefa manaraka ny matoanteny ny lazaina. ohatra : "izaho miteny", "izaho misotro". Telo no endriky ny matoantenin'ny atao. # Ny voalohany dia antsoina hoe ''endrika tsotra'', satria avy amin'ny [[Filaza mandidy|filaza mandid]][[Filaza mandidy|i]]<nowiki/>n<nowiki/>'ny fototeny izy. Ohatra: ny matoantenin'ny atao "sotroina" dia avy amin'ny filaza mandidy "sotroy" izay avy amin'ny fototeny "sotro". # Ny endrika faharoa dia manana [[Tovana (fitsipiteny)|tovana]] mamaritra ny mpanao, na ny [[Lazaina (fitsipiteny)|lazaina]]. Ohatra "ampianariko ny ankizy", "dioviko ny trano", sns. # Ny fahatelo dia ny endrika ara-[[Toe-javatra (fitsipiteny)|toejavatra]], satria mampiasa ny toejavatry ny fotoana, na toerana, na fomba. Ohatra: "Tany an-trano no nisotroan'ny olona rano". Ny matoantenin'ny atao tsotra dia manana endrika mivantana, manantitra na manilika.<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 109-110</ref>. Ny matoanteny tsy mitongilana dia mamaritra tao izay mikasika ny mpanao ary ny mpanao ihany. Ohatra: "Velona aho"; "Mandeha ianao". Manana fiendrika manano ary fiendrika anoina ny matoanteny tsy mitongilana: "Mandeha aho" (mat. mpanao); "andehanako", "alehako" (mat. atao). Manana ny endrika mivantana, manantitra ary manilika ireo matoanteny tsy mitongilana ireo. ==== Sokajy matoanteny dimy ==== Faharoa, azo sokajina dimy ny matoanteny malagasy : * Ny [[matoanteny mitampody]] (reflektiva), * Ny matoanteny mamari-pahafahana ([[fiteny anglisy|anglisy]]: ''potentative verb''). Ny [[Tovona (fitsipiteny)|tovona]] mamaritra azy io dia ny tovona ''maha-''. Manana endrika mivantana, manantitra (emfatika) ary mandroaka ireo matoanteny ireo. * Ny matoanteny mamaritra fivoarana ([[fiteny anglisy|anglisy]]: ''intensive verb'') dia mamaritra ny hafatratra, ny fitomboana na ny fivoaran'ny ''tao'' iray. Ny tovona mamaritra ireo matoanteny ireo dia ny tovona ''miha-'' ohatra ao anatin'ny ''mihalava'', ''mihafohy'', ''mihavitsy'', ''mihafeno'', sns. Misy fiendrika manano sy ny fiendrika anoina io matoanteny io. Ao amin' ny [[Fiendrika mañano|fiendrika manano]] (ang.: ''active voice'') sy amin'ny [[fiendrika anoina]] (ang. ''passive voice'') dia ahitana ny endrika mivantana, endrika manantitra (emfatika) ary endrika mandroaka (ang.: ''exclusive form''). Amin'ny endrika misy solonteny voatovana amin'ny matoanteny mamaritra fivoarana dia ahitana ny endrika mivantana manantitra sy mandroaka.<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 116</ref> * Ny matoanteny mampita (ang.: ''transitive verb'') izay mamaritra ny tao ataon'ny lazaina eo amin'ny fameno. Ny tovona mamaritra ireo matoanteny ireo dia ny tovona ''man-'' (manana endrika miova arakaraky ny [[fototeny]]) * Ny matoanteny [[Fitodika mpifanao|mpifanao]] (ang.: ''reciprocative verb'') Ao amin'io sokajy matoanteny io dia ahitana ny fiendrika manano ary ny fiendrika anoina izay samy manana ny endrika mivantana, manantitra ary manilika.<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 117</ref>. Ny endrika mpifanao dia manana ny fiendrika manano, ny fiendrika anoina ary ny endrika voatovana solonteny. Amin'ny fàfana eo ambany dia aseho ny [[tsirinteny]] araky ny endriky ny matoanteny avy amin'ny fototeny "latsaka". {| class="wikitable" size=80% |+ Tsirinteny matoanteny* araky ny sokajiny ! ! fiendrika manano ! fiendrika anoina<br>ary endrika voatovana soloteny |- ! Reflektiva | milatsaka | latsahana |- ! Mamari-pahafahana | mahalatsaka | ahalatsahana |- ! Mamari-pivoarana | mihalatsaka | ihalatsahana |- ! Mampita | mandatsaka | andatsahana |- ! Mifanao | mifandatsaka | ifandatsahana |} (*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho. ==== Zana-pizaràna na fisokajiana fanampiny ==== Ny fizaràna fanindroan'ny matoanteny malagasy dia sokajy telo: endrika [[Fitodika mpampanao|mpampanao]] (ang.: ''causative''), endrika mampanao mpifanao (ang.: ''reciprocative causative'') ary endrika mampanao mamaritra fahafahana (ang.: ''potentative causative''). Ny [[tovona]] amin'ireo matoanteny ireo dia fitambaran'ny tovona ao amin'ny endrika mampanao amin'ny tovoy na ao amin'ny endrika mpifanao na mamari-pivoarana. {| class="wikitable" width=80% |+Tsirintenin' ny matoanteny* mampanao<ref>''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 119</ref> ! ! fiendrika manano ! fiendrika anoina<br> na endrika voatovana soloteny |- ! Mampitranga<br>reflektiva | mampilatsaka | ampilatsahana |- ! Mampitranga<br>mamari-pahafahana | mampahalatsaka | ampahalatsahana |- ! Mampitranga<br>mamari-pivoarana | mampihalatska | ampihalatsahana |- ! Mampitranga<br>mampita | mampandatsaka | ampandatsahana |- ! Mampitranga<br>mifanao | mifampilatsaka | ifampilatsahana |} (*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho. Ireo matoanteny mampanao mpifanao dia natao hamaritana ny zavatra mampanao, na, ny zavatra ataon'ny olona na zavatra mifampivoho. Ireo matoanteny ireo dia aorina amin'ny alalan'ny fanovàna ny tovona ''m-'' ho ''mif-'' amin'ny endrika mampanao ny matoanteny mivantana. {| class="wikitable" width=80% |+Tsirintenin'ny matoanteny mampanao* mifampivoho<ref>''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 119-120</ref> ! ! fiendrika manano ! fiendrika anoina<br> na endrika voatovana soloteny |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny reflektiva | mifampilatsaka | ifampilatsahana |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny mamari-pahafahana | mifampahalatsaka | ifampahalatsahana |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny mamari-pivoarana | mifampihalatsaka | ifampihalatsahana |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny mampita | mampandatsaka | ampandatsahana |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny mifamoivoho | mifampilatsaka | ifampilatsahana |} (*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho. Ny endrika mampitranga fahafahana dia maneho ny fahafahana na ny fahafahana mampanaon'ny tao. {| class="wikitable" width=80% |+Tsirintenin'ny matoanteny mampanao* fahafahana<ref>''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 121</ref> ! ! fiendrika manano ! fiendrika anoina<br> na endrika voatovana soloteny |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny reflektiva | mahampampilatsaka | ahampampilatsahana |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny mamari-pahafahana | mahampampahalatsaka | ahampampahalatsahana |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny mamari-pivoarana | mahampampihalatsaka | ahampampihalatsahana |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny mampita | mahampampandatsaka | ahampampandatsahana |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny mifanao | mahampampifandatsaka | ahampampifandatsahana |} (*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho. === Anarana sy mpisolo === Ny [[Mpisolo (fitsipiteny)|mpisolo]] tena amin'ny teny malagasy dia maro ary miankina amin'ny fifandraisan'ilay mpiteny amin'ilay olona itenenana ny fampiasana azy. === Tambinteny === Ny [[tambinteny]] dia teny ampiarahina amin'ny [[Mpamaritra (fitsipiteny)|mpamaritra]], ny [[matoanteny]] (mamaritra anarana na tsia) ary tambinteny hafa. Ao amin'ny teny malagasy dia ahitana karazana tambinteny telo: ny tambinteny mamaritra isa (fandaharana na fanisàna); tambinteny mamaritra fotoana: ankehitriny (oh.: ''ankehitriny'', ''izao ihany'', ''anio'', sns.), efa lasa (''sahady'', ''taloha'', ''rahateo'', sns.) na ho avy (oh.: ''hatrizay'', ''arakizao'', ''rahampitso'', sns.); ireo tambinteny mamaritra fitsingerenana (''matetika'', ''indraindray'', ''rahoviana'', sns.); ireo tambinteny mamaritra fitsingerenana voatanisa (oh.: ''indray'', ''indroa'', ''intelo'', ''isan'andro'', ''isam-bolana'', sns.); ireo tambinteny mamaritra toerana (oh.: ''aloha'', ''aoriana'', ''dia'', ''mandavanandro'', sns.); ireo tambinteny mamaritra zava-mitranga tsy misy fiafaràna (oh.: ''mandrakariva'', ''mandrakizay'', ''tsy ... intsony'')<ref><small>''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan' i David Griffith, p. 190</small></ref> ==== Mpamaritra toerana ==== {| class=wikitable |+Mpamaritra toerana malagasy !colspan=2| !!colspan=2| Akaiky !!colspan=2| Lavidavitra !!colspan=3| Lavitra |- !rowspan=2|Tambinteny!!Tsy hita |atỳ || àto || ào || àtsy || àny || aròa* || arỳ |- !Hita |etỳ || èto || èo || ètsy || èny || eròa || erỳ |- !rowspan=3|Soloteny!!Tsy hita |izatỳ*||izàto*||izào||izàtsy*||izàny||izaròa*||izarỳ* |- !Hita |itỳ||ìto||ìo||ìtsy||ìny||iròa*||irỳ |- !Hita pl. | colspan="2" style="text-align:center;"|irèto||irèo||irètsy||irèny||ireròa*||irerỳ* |} Fanamarihana : * Tsy voatery asiana [[Tendro (soratra)|tendro]] ny mpamaritra toerana. * Tsy ampaisaina matetika ny mpamaritra toerana misy ny *. == Jereo koa == *[[Abidy malagasy]] *[[Fiteny eto Madagasikara]] *[[Fitsipiteny malagasy]] '''Lohahevitra sasany momba ny fitsipiteny malagasy''' *[[Fameno (fitsipiteny)|Fameno]] *[[Mpampiankina]] *[[Fiendrika|Fitodika]] na [[fiendrika]] *[[Tsirinteny]] *[[Filazam-potoana (fitsipiteny)|Filazam-potoana]] *[[Fanehoan-javatra (fitsipiteny)|Fanehoan-javatra]] *[[Filaza (fitsipiteny)|Filaza]] *[[Sokajin-teny]] '''Fiteny be mpampiasa ao Afrika''' * Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny [[fiteny afrikansa]], [[Fiteny agny|agny]], [[Fiteny amharika|amharika]], [[Fiteny anglisy|anglisy]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny bambara|bambara]], [[Fiteny baole|baole]], [[Fiteny berbera|berbera]], [[Fiteny bete|bete]], [[Fiteny diola|diola]], [[Fiteny fanga|fanga]], [[Fiteny fola|fola]] (na [[fiteny peola]]), [[Fiteny frantsay|frantsay]], [[Fiteny haosa|haosa]], [[Fiteny iôroba|iôroba]], [[Fiteny kitoba|kitoba]], [[Fiteny lingala|lingala]], [[Fiteny malagasy|malagasy]], [[Fiteny môre|môre]], [[Fiteny pôrtogey|pôrtogey]], [[Fiteny soahily|soahily]], [[Fiteny sômaly|sômaly]], [[Fiteny sôninke|sôninke]], [[Fiteny soso|soso]], [[Fiteny tigrinia|tigrinia]], [[Fiteny vôlôfo|vôlôfo]] ary [[Fiteny zolo|zolo]]. == Rohy ivelany == *[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=91254 Tatitra ''Ethnologue'' mikasika ny teny malagasy] *[https://web.archive.org/web/20030622220010/http://www.teny.org/ Foibe momba ny Teny an' ny Akademia Malagasy] *[http://teny.org/index.php?option=com_content&view=article&id=49:ny-fifehezanteny-malagasy&catid=34:teny&Itemid=56 ''Ny fifehezanteny malagasy''] ao amin'i teny.org ([http://teny.org/index.php?option=com_content&view=category&id=34&Itemid=27 renisokajy] {{Wayback|url=http://teny.org/index.php?option=com_content&view=category&id=34&Itemid=27 |date=20220408140513 }}) *[https://tenymalagasy.org/bins/alphaLists?lang=fr&w= Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy] *"[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/mediatioranny-repoblika-mila-hadika-aminny-teny-malagasy-ny-didy-aman-dalana-53737.php Mediatioran' ny Repoblika “Mila hadika amin' ny teny malagasy ny didy aman-dalàna]”", ''www.tiatanindrazana.mg'' '''Boky malalaka''' * {{en}} [http://archive.org/download/grammarofmalagas00grifrich/grammarofmalagas00grifrich.pdf ''A grammar of the Malagasy language, in the Ankova dialect ''], nosoratan'i David Griffiths, 1854 * [https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2168075?ysclid=lqhludz8js447330367 ''Клименко В. В.'' Малагасийский язык // Большая российская энциклопедия. Том 18. Москва, 2011, с. 600-601.] {{Wayback|url=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2168075?ysclid=lqhludz8js447330367 |date=20231223051804 }} * [https://www.elibrary.ru/item.asp?edn=bcztjl&ysclid=lqhlds3jgp16057165 ''Клименко В. В.'' Словари малагасийского языка в России и за рубежом // Архонт, 2023, № 2, с. 83-91.] == Tsiahy == {{ref}} [[Sokajy:Fiteny]] [[Sokajy:Madagasikara]] oyw1lnnbv8q7oi5oce5ydl1xq0gt5ls Fiteny 0 2135 1149245 1116456 2026-08-14T18:09:12Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy 1149245 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cuneiform script2.jpg|thumb|220px|ankavanana|Ny [[sora-pantsika]] (cunéiforme) dia anisan'ny fomba fanoratana voalohany indrindraha misy eto an-tany.]] Ny '''fiteny''' na '''teny'''<ref><small>Teny fampidirana azo tamin' ny alalan' ny fandikan-teny ny an' ny Wikipedia amin' ny fiteny anglisy tamin' ny [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Language&oldid=1300544334 15 Jolay 2025].</small></ref> dia rafi-pifandraisana ampiasain' ny [[olombelona]], iombonan' ny vondron' olona iray, izay ahitana [[fitsipi-pitenenana]] sy [[voambolana]]. Io no fomba voalohany ampitan' ny olombelona ny heviny, na [[Fitenenana|am-bava]] izany na an-tsoratra. Samy manana ny mampiavaka azy ny fitenin' olombelona noho ny fahasamihafan' ny [[kolontsaina]] sy ny [[tantara]] nivoarany. Manana toetra ahafahana mamorona [[fehezanteny]] tsy voafetra isa ny fitenin' olombelona, ary afaka manondro zavatra sy hevitra izay tsy atrehina akory mandritra ny [[fitenenana]]. Miorina amin' ny fifanarahana ara-piarahamonina ny fampiasana ny fitenin' olombelona sady vokatry ny fianarana ny fahaizana azy. Ny fiteny dia heverina fa fomba fifandraisana an' ny olombelona manokana, na dia manana fomba fifandraisana sarotra azo, izay lazaina hoe [[fitenim-biby]], aza ny [[biby]]. Eo anelanelan' ny 5&nbsp;000 sy 7&nbsp;000 ny isan' ny fitenin' olombelona eran-tany. Miankina amin' ny fomba fanavahana ny fiteny sy ny [[fitenim-paritra]] ny tombantombana marina. [[Fitenenana|Tenenina]] na soratana ny fiteny voajanahary, na sady tenenina no soratana; na izany aza, ny fiteny rehetra dia azo ampitaina amin' ny alalan' ny fanaitra ('''''[[:en:Stimulus_(physiology)|en]]''''') henon' ny [[sofina]], hitan' ny [[maso]], na tsapan' ny [[tanana]] - ohatra, ny soratra, ny [[sioka]], ny fitenin-tanana, na ny ''braille''. [[Sary:Cuneiform tablet of merchant's goods, Ur III Period, c. 2100-2000 BC - Harvard Semitic Museum - Cambridge, MA - DSC06143.jpg|vignette|228x228px|Tanimanga nanoratana ny fiteny smeriana sy ny maro hafa tany [[Atsinanana Akaiky]]]] Ny endika fahita indrindra dia ny [[fiteny tenenina]] toy ny [[fiteny anglisy]] na ny [[fiteny sinoa]] tenenina. Na dia izany aza dia misy koa ny [[fiteny soratana]] sy ny fomba hafa ifandraisana tsy mila feo toy ny fitenin' ny moana (na [[baiko moana]]). Arakaraka ny fomba fijery [[Filôzôfian' ny fiteny|filôzôfika]] momba ny famaritana ny fiteny sy ny hevi-teny, rehefa ampiasaina amin' ny heviny ankapobeny, ny teny hoe "fiteny" dia mety manondro ny fahafahana mahalala ka ahafahan' ny saina hianatra sy hampiasa rafi-pifandraisana be pitsiny, na ny fahafaha-mamaritra ny fitsipika rehetra mandrafitra ireo rafitra ireo, na ny vondron' ny fehezanteny azo vokarina amin' ny alalan' ireo fitsipika ireo. Miankina amin' ny dingan' ny fanakaran-kevitra ny fiteny rehetra mba hampifandraisana ny marika amin' ny hevitra. Manana rafi-peo mifehy ny fomba ampiasana ny marika ny fiteny am-bava sy an-tanana ary am-pikasihana, mba hamoronana [[Voanteny|teny]] na [[hasin-teny]], sady manana vondrom-pitsipiky ny rariteny izay mifehy ny fomba fampitohizana ny teny sy ny hasin-teny mba hamorona andian-teny sy fehezanteny. [[Sary:NoamChomskyJune2020.png|vignette|217x217px|I [[Noam Chomsky]], filôzôfa sy mpahay teny amerijana]] Antsoina hoe [[Haitsikerafiteny|haiteny]] na [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] na [[haitsikerafiteny]] ny fandalinana ara-tsiansa momba ny fiteny. Niadian-kevitra farafaharatsiny nanomboka tamin' i [[Gorgias|Gôrgiasy]] (Γοργίας) sy i [[Platôna]] (Πλάτων) tamin' ny sivilizasiôna grika fahiny, ny fandinihana mitsikera ny fiteny, toy ny [[filôzôfian' ny fiteny]], ny fifandraisan' ny fiteny sy ny eritreritra, ny fomba anehoan' ny teny ny zava-misy, sns. Nilaza ny mpandinika toa an' i [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712–1778) fa avy amin' ny fihetseham-po no niandohan' ny fiteny, fa ny hafa toa an' i [[Immanuel Kant]] (1724–1804) kosa dia nilaza fa avy amin' ny eritreritra voasaina sy lôjika ny fiteny. Nanamafy ny filôzôfa tamin' ny taonjato faha-20 toa an' i [[Ludwig Wittgenstein]] (1889-1951) fa fandalinana ny fiteny mihitsy ny filôzôfia. Ny olo-malaza amin' ny haifiteny ankehitriny dia ahitana an' i [[Ferdinand de Saussure]] sy i [[Noam Chomsky]]. [[Sary:Brain - Broca's and Wernicke's area Diagram.svg|vignette|187x187px|Ny "faritr' i Broca" sy ny "faritr' i Wernicke".]] Heverina fa niala tsikelikely avy amin' ny rafi-pifandraisan' ny ''[[Primates]]'' teo aloha ny fitenin' olombelona rehefa afaka namorona [[rijan-kevitra momba ny saina]] sy ny finiavana ifampizarana ny ''[[Hominini]]'' voalohany. Indraindray io fivoarana io dia heverina ho nifanojo amin' ny fitomboan-kadirin' ny [[atidoha]], ary maro ny mpahay teny no mahita ny firafitry ny fiteny ho nivoatra mba hisahana anjara asa ara-pifandraisana manokana sy ara-piarahamonina. Voasahana amin' ny toerana maro samihafa ao amin' ny atidohan' olombelona ny fiteny, fa indrindra ao amin' ny toerana roa atao hoe "faritr' i Broca" sy "faritr' i Wernicke". Afaka mampiasa fiteny ny olombelona amin' ny alalan' ny fifandraisana ara-piarahamonina hatramin' ny [[fahazazana]], ary amin' ny ankapobeny dia miteny tsara ny ankizy manodidina ny fahatelo taonany. Mifampiankina ny fiteny sy ny [[kolontsaina]]. Noho izany, ho fanampin' ny fampiasana ny fiteny amin' ny fifandraisana, ny fiteny dia manana ny fampiasana azy ara-piarahamonina toy ny fanehoana ny maha-izy azy ny vondrona misy ny tena, ny ambaratonga eo amin' ny fiarahamonina, ary koa ny fampiasana azy amin' ny fanadiovana ara-piarahamonina sy amin' ny fialamboly. Mivoatra sy mitombo isa ny fiteny rehefa nandeha ny fotoana, ary azo fantarina amin' ny fampitahana ny fiteny ankehitriny ny tantaran' ny fivoarany mba hamaritana izay mety ho toetra tsy maintsy nananan' ny fiteny razambe ka nisian' ny dinganam-pivoarana taty aoriana. Ny vondrom-piteny avy amin' ny razambe iray dia fantatra amin' ny anarana hoe [[fianakaviam-piteny]]. Mifanohitra amin' izany kosa ny fiteny izay naharihary fa tsy manana fifandraisana velona amin' ny fiteny hafa ka antsoina hoe [[fiteny manirery]]. Betsaka ihany koa ny [[fiteny tsy voasokajy]] izay tsy fantatra ny fifandraisany amin' ny fiteny hafa, ary mety tsy nisy mihitsy ny [[Fiteny tsy voaporofo fisiana|fiteny]] [[Fiteny tsy voaporofo fisiana|tsy voaporofo fisiana]]. Ny marimaritra iraisana eo amin' ny manam-pahaizana dia milaza fa eo anelanelan' ny 50&nbsp;% sy 90&nbsp;% amin' ny fiteny ampiasaina amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21 dia mety hanjavona amin' ny taona 2100. [[Sary:Zamenhof portreto.jpg|vignette|I [[Ludwik Zamenhof|Ludwik Lejzer Zamenhof]], mpamorona ny [[fiteny esperantô]] |245x245px]] Nandritra ny [[Andro Vaovao]] dia nihabetsaka ny isan' ny [[fiteny foronina]]. Fiteny mbola tsy nisy taloha ny fiteny foronina, fa noforonin' ny olona iray na maro; tokony ho sarahina amin' ny fitenim-pirenena ny fiteny foronina; ny [[fiteny esperantô]] no fiteny foronina malaza indrindra maneran-tany. == Ny hoe "teny" ao amin' ny teny malagasy == Tsy manana teny maro ny [[fiteny malagasy ôfisialy]] hilazana ny hevitra manodidina ny teny sy ny fiteny. Miteraka fifangaroan-kevitra sy tsy fitovian-kevitra izany. === "Teny" === Ny ''[[Rakibolana malagasy]]'', ohatra, dia mamaritra ny hoe "teny" toy izao: "feo avoakan' ny vavan' ny olombelona, izay misy heviny", "fitambarana tarehintsoratra misy heviny, rafipeo milaza hevitra iray ka atao indray manonona sy indray manoratra", "enti-milaza koa ny karazan-teny ampiasain' ny firenena samihafa"<ref><span lang="mg" dir="ltr"><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=teny Teny]", ''tenymalagasy.org''</small></span></ref>. === "Fiteny" === Manolotra izao famaritana izao ho an' ny hoe "fiteny" ny ''Rakibolana malagasy'': "teny iombonan' antokon' olona iray, izay saika mandrakariva iray firenena", "fomba entina miteny", "zavatra lazaina", "fomba na baiko atao fifandraisana"'','' "azo tenenina"<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=fiteny Fiteny]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. Io heviny voalohany io no ampiasaina ato amin' ity lahatsoratra ity. == Fanasokajiana sy famondronana ny fiteny == === Fianakaviam-piteny sy vondrom-piteny ara-jeôgrafia === ==== Fianakaviam-piteny ==== Ny [[fianakaviam-piteny]] dia vondrom-piteny iray fototra izay nivoatra amin' ny alalan' ny fiampitany amin' ny taranaky ny mpiteny mifandimby avy amin' ny razam-piteny iraisana. Izany no atao hoe fihavanam-piteny ara-pitaranahana; tsy midika fihavanan' ny mpiteny an' ireo fiteny iray fianakaviana ireo anefa izany. Ny firesahana ny fianakaviam-piteny dia vokatry ny fampitahana ny fivoaran' ny fiteny amin' ny zavamanana aina, araka ny môdelin' ny hazom-pirazanana. Ny fametrahana izany fihavanam-piteny izany dia sahanin' ny haifiteny ara-tantara. Ny ankamaroan' ny fiteny eto amin' izao tontolo izao, na ny mbola misy mpiteny ([[fiteny velona]]) na ny efa tsy misy mpiteny intsony ([[fiteny maty]]), dia sokajina toy izany. Amin' ny fampitahana ny fianakaviam-piteny amin' ny hazo dia azo atao ny mampiasa ny teny hoe sampam-piteny hilazana ireo fizaràna hita ao amin' ny fianakaviam-piteny iray. Indreto ny fiankaviam-piteny misy eto amin' izao tontolo izao: * [[Fiteny hamitô-semitika|Fianakaviam-piteny afrô-aziatika]] na [[Fiteny hamitô-semitika|fianakaviam-piteny hamiô-semitika]] * [[Fianakaviambem-piteny nizerô-kôngôley|Fianakaviam-piteny nizerô-kôngôley]] * [[Fianakaviam-piteny nilô-sahariana]] * [[Fiteny indô-eorôpeanina|Fianakaviam-piteny indô-eorôpeana]] * [[Fianakaviam-piteny altaika|Fianakaviam-piteny altaîka]] (izay indraindray sarahina ho [[fianakaviam-piteny torkika]], [[fianakaviam-piteny môngôlika]], [[fianakaviam-piteny tongoza]]) * [[Fianakaviam-piteny oraliana]] * [[Fianakaviam-piteny dravidiana]] * [[Fianakaviam-piteny sinô-tibetana]] * [[Fianakaviam-piteny aostrôaziatika]] * [[Fiteny aostrôneziana|Fianakaviam-piteny aostrôneziana]] *[[Fianakaviam-piteny hmông-miena]] * [[Fianakaviam-piteny tay-kaday]] * [[Fianakaviam-piteny japônika]] * [[Fianakaviam-piteny na-dene]] * [[Fiteny eskimô-aleota|Fianakaviam-piteny eskimô-aleota]] ==== Vondrom-piteny ara-jeôgrafia ==== Ny fianakaviam-piteny izay tsy fantatra mazava ny fihavanany amin' ny dingana ambony kokoa dia atao hoe vondrom-piteny an' erana ara-jeôgrafia (ny [[Vondrom-piteny amerindiana|fiteny amerindiana]] indrindra no antsoina amin' izany). Ny fiteny izay tsy azo hamarinina ny fihavanany amin' ny fiteny hafa rehatra dia atao hoe [[fiteny manirery]]. * [[Vondrom-piteny kôisàna]] * [[Vondrom-piteny kaokaziana]] (ahitana fianakaviam-piteny telo: [[fianakaviam-piteny abkazo-adigiana|fianakaviam-piteny abkazô-adigiana]], [[fianakaviam-piteny kartveliana]], [[fianakaviam-piteny nako-dagestaniana]]) * [[Vondrom-piteny paleô-siberiana]] * [[Vondrom-piteny papoa]] * [[Vondrom-piteny amerindiana]] * [[Fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia|Vondrom-pitenin' ny tompontanin' i Aostralia]] (anisan' izany ny [[fianakaviam-piteny pama-niongana]], ny [[fianakaviam-piteny bonobàna]], sns). * [[Vondrom-piteny any Andamàna]] === Fiteny isaky ny kôntinenta === ==== Fiteny ao Afrika ==== Tombanana ho 2 000 any ho any ny [[fiteny ao Afrika]], izay tenenin' ny olona miisa 1 000 tapitrisa any ho any, nefa ireo fiteny be mpampiasa dia vitsy sady maro amin' izy ireo no endri-piteny isam-paritra. Arakaraka ny fomba fiasan' ny manampahaizana no anisana ho 200 na 2 000 ireo fiteny ireo. Ny 50 eo ho eo ihany no misy mpiteny mihoatra 1 000 000 any ho any. Akoatry ny fitenin' ny mpanjana-tany (toy ny [[fiteny anglisy]], ny [[fiteny frantsay]], ny [[fiteny espaniôla]], ny [[Fiteny portogey|fiteny pôrtogey]], sns) dia maro dia maro ny fiteny afrikana voasokajy anaty fianakaviam-piteny dimy: ny [[Fiteny hamitô-semitika|fiteny afrô-aziatika]] na hamitô-semitika, ny [[Fianakaviam-piteny nilô-sahariana|fiteny nilô-sahariana]], ny [[Fianakaviambem-piteny nizerô-kôngôley|fiteny nizerô-kôngôley]], ny [[Vondrom-piteny kôisàna|fiteny kôisana]] ary ny [[fiteny aostrôneziana]] (ny [[fiteny malagasy]]). ==== Fiteny ao Amerika Atsimo ==== Fiteny maro isan-karazany ny [[fiteny ao Amerika Atsimo]], ka anisan' izany ireo [[fiteny amerindiana]] ao [[Amerika Atsimo]] izay mahatrara 600 isa any ho any, voatsinjara ao amin' ny fianakaviam-piteny 118. ahitana fiteny miisa 32, ohatra, ny ao [[Bôlivia]] izay voantsinjara ao amin' ny fianakaviam-piteny 15, sady ahitana fiteny manirery miisa enina. Ahitana fiteny miisa 68 ny ao [[Kôlômbia]] izay mitsinjara amin' ny fianakaviam-piteny miisa 13, ka ny 10 dia fiteny manirery. Misy anefa ny fifangarihan' ny zava-misy eo amin' ny fiteny lehibe ([[Fiteny andina|andina]] sy [[Fiteny goarany|goarany]]) sy ny fiteny madinika amazôniana. Tenenin' ny mponina ao koa ny fiteny nampidirina tamin' ny vanimpotoan' ny [[Fanjanahantany|fanjanahan-tany]] sy ny fiteny nentin' ny mpifindra monina ary ny [[fiteny kreôly]] niforona taty aoriana. ==== Fiteny ao Amerika Avaratra sy Afovoany ==== Ny ankamaroan' ny fiteny be mpiteny indrindra tenenin' ny mponina ao [[Fiteny ao Amerika Avaratra|Amerika Avaratra]] sy [[Amerika Afovoany]] dia nampidirin' ny mpanjana-tany eorôpeana. Niely ny [[fiteny amerindiana]] tany aloha, ankehitriny anefa dia voasolon' ny [[fiteny eorôpeana]] efatra lehibe, dia ny [[fiteny anglisy]], ny [[fiteny espaniôla]], ny [[fiteny frantsay]] ary ny [[fiteny neerlandey]] izy ireo. Manampy ireo ny fitenin' ny mpifindra monina, indrindra ny [[fiteny italiana]], ny [[fiteny alemàna]] ary ny [[fiteny sinoa]] maro. Maro koa ny [[fiteny kreôly]] izay niforona. ==== Fiteny ao Azia ==== Ahitana [[fianakaviam-piteny]] sy vondrom-piteny na fiteny manirery maro ny [[fiteny ao Azia]]. Ny fianakaviam-piteny lehibe indrindra hita ao Azia dia ahitana ireo [[fiteny altaîka]], ny [[fiteny aostrôaziatika]], ny [[fiteny aostrôneziana]], ny [[fiteny kaokaziana]], ny [[fiteny dravidiana]], ny [[Fiteny indô-eorôpeanina|fiteny indô-eorôpeana]], ny [[Fiteny afro-aziatika|fiteny afrôaziatika]], ny [[Fianakaviam-piteny môngôlika|fiteny siberiana]], ny [[Fianakaviam-piteny sinô-tibetana|fiteny sinô-tibetana]] ary ny [[fiteny kra-day]]. ==== Fiteny ao Eorôpa ==== Ny ankamaroan' ny [[fiteny ao Eorôpa]] dia ao amin' ny [[fianakaviam-piteny indô-eorôpeana]], manarakaraka azy ireo ny fiteny ao amin' ny [[fianakaviam-piteny finô-ogriana]]. Ahitana fiteny ao amin' ny [[fianakaviam-piteny torkika]] koa ao. Ao [[Kaokazy]] dia mitana ny anjara toerany lehibe ny [[Fianakaviam-piteny abkazo-adigiana|fianakaviam-piteny abkazô-adigiana]], ny [[Fianakaviam-piteny nako-dagestaniana|fiteny nakô-dagestaniana]] ary ny [[Fianakaviam-piteny kartveliana|fiteny kartveliana]]. Ao koa ny fiteny izay ampiasan' olona vitsy dia vitsy (toy ny [[fiteny baska]]) izay [[fiteny manirery]], fa ny [[fiteny maltey]] kosa no hany fitenim-pirenena ao Eorôpa anisan' ny [[fiteny semitika]]. Maro koa ny fiteny nampiasain' ny olona taloha tao Eorôpa izay lasa [[fiteny maty]] ankehitriny fa ny sasany kosa tandindomim-pahafatesana. ==== Fiteny ao Ôseania ==== Ny [[fiteny ao Ôseania]] dia ny fitenin' ny mponina any [[Ôseania]] izay hita indrindra ao amin' ny vondrona telo lehibe: [[Fiteny aostrôneziana|fianakaviam-piteny aostrôneziana]], [[Fitenin' ny tompon-tanin' i Aostralia|fitenin' ny tompon-tany ao Aostralia]] ary ny [[Vondrom-piteny papoa|fiteny papoa]]. Ny mpanjana-tany koa dia nitondra ny fiteniny tao amin' io faritra io, indrindra ny [[fiteny anglisy]] sy ny [[fiteny frantsay]]. == Fikarohana sy fianarana momba ny fiteny == === Haifiteny === Ny [[haiteny]] no taranja ara-tsiansa andinihana ny fitenin' ny olombelona. Ny [[mpahay teny]] voalohany dia ilay [[Indiana (vahoaka)|indiana]] [[Pāṇini|Panini]] izay nanoratra ny boky hoe ''Ashtadhyayi,'' lahatsoratra mikasika ny fandinihana ny [[fiteny sanskrity]]. === Fitsipiteny === Ny [[fitsipiteny]] dia fitambarana fitsipika momba ny fomba tokony hitenenana sy hanoratana ny fiteny iray, ka na amin' ny lafiny endri-teny izany na amin' ny lafiny fandrafetana [[fehezanteny]], eny fa hatramin' ny [[Hevi-teny (haiteny)|hevi-teny]] sy ny [[Feon-teny (haiteny)|feon-teny]] aza. == Jereo koa == * [[Haiteny]] * [[Mpahay teny]] * [[Lisitry ny teny ampiasaina amin' ny haiteny]] == Loharano sy fanamarihana == {{Commons|Language}} [[Sokajy:Fiteny|Fiteny]] ectwkbqir68lo49ztmf9azy0gf1xb5d Rahona 0 6818 1149264 1109199 2026-08-15T05:03:22Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149264 wikitext text/x-wiki [[Sary:Above the Clouds.jpg|278x278px|droite|vignette|Stratocumulus, hita avy amin'ny fiaramanidina]] [[Sary:Cloud types.jpg|350px|droite|vignette|Ny karazan-drahona]] Ny '''rahona'''<ref>https://mg.globalvoices.org/2016/04/16/81521/</ref> dia teten-drano na [[ranomandry]] hita maso, teten-drano mitsangeva eny amin' ny [[habakabaka]]. Voatazon'ny hery fanintoanan' ny tany ny rahona mba tsy handositra any amin'ny [[habakabaka]]. Ny nefôlôjia fandinihana rahona, dia ratsana hafan'ny toetrandro. == Filaharana == === Lahatra A (rahona avo haambo : 5 - 15 km) === * Ny '''[[cirrocumulus]]''' dia rahona misy any amin'ny haambona 5 - 12 km, tahaka ny rahona cumulus hafa. Ny «cumulus » dia midika hoe «convection». Ny cirrocumulus dia teten-drano fa tsy ranomandry ohatra ny cirrus. * Ny '''[[cirrus]]''' dia rahona tsy manome orana. Haambona 8 000 metatra. * Ny '''[[cirrostratus]]''' dia rahona tsy manome orana tahaka ny cirrus. Haambo 6 000 metatra === Lahatra B (rahona anivo haambo : 5 - 8 km) === * [[Altostratus]] * [[Altocumulus]] === Lahatra C === * [[Cumulus]] (Cu) ** [[Cumulus humilis]] ** [[Cumulus mediocris]] * [[Stratocumulus]] (Sc) * [[Nimbostratus]] (Ns) * [[Stratus]] (St) [[Sary:Cumulus clouds panorama.jpg|centré|580px|vignette|Karazan-drahona amin'ny lahatra C [[Swifts Creek]], [[Victoria]], [[Australia]]]] === Lahatra D === === Rahona hafa === == Loko == == Rahona sy toetr'andro == == Fajiry hafa == == Jereo koa == {{wikibolana}} * [[Rano]] * [[Orana]] * [[Varatra]] * [[Zavona]] * [[Erika]] * [[Havandra]] * [[Rambondanitra]] * [[Oram-baratra]] * [[Rahona]] * [[Oram-panala]] * [[Ando]] === Rohy ivelany === ==== Miteny frantsay ==== * [http://www.on.ec.gc.ca/canwarn/clouds-f.html Observation de nuages par [[Environnement Canada]] ] * [http://www.meteo-pro.fr/nuage.php Vidéo sur la formation des nuages] {{Wayback|url=http://www.meteo-pro.fr/nuage.php |date=20100110233703 }} * [http://culturesciencesphysique.ens-lyon.fr/XML/db/csphysique/metadata/LOM_CSP_QSnuagesSol.xml Pourquoi les nuages ne tombent-ils pas? explication sur CultureSciences-Phyisque] {{Wayback|url=http://culturesciencesphysique.ens-lyon.fr/XML/db/csphysique/metadata/LOM_CSP_QSnuagesSol.xml |date=20120406132839 }} * [http://france.meteofrance.com/content/2008/4/3335-48.pdf] {{Wayback|url=http://france.meteofrance.com/content/2008/4/3335-48.pdf |date=20090611172411 }} ==== Miteny anglisy ==== * [http://australiasevereweather.com/photography/ Australia Severe Weather: cloud classification system] * [http://www.ems.psu.edu/~fraser/Bad/BadClouds.html BadMeteorology's explanation of why clouds form] * [http://www.chitambo.com/clouds/ Chitambo Clouds – Clouds and other meteorological phenomena] {{Wayback|url=http://www.chitambo.com/clouds/ |date=20100107224938 }} Photographs and info. on different types of clouds. * [http://www.WeatherOutreach.org/4.html Cloud and Weather Photography] {{Wayback|url=http://www.weatheroutreach.org/4.html |date=20160603055930 }} * [http://earthobservatory.nasa.gov/GlobalMaps/view.php?d1=MODAL2_M_CLD_FR# Monthly maps of global cloud cover], from NASA's [[Earth Observatory]] * [http://www.cloudappreciationsociety.org/ Cloud Appreciation Society] [[Aesthetics]] of clouds * [http://www.clouds-online.com Clouds-Online.com Cloud Atlas with many photos and description of the different cloud genus] {{Wayback|url=http://www.clouds-online.com/ |date=20200731191926 }} * [http://greyisgood.eu/globe A Planetary Order (Terrestrial Cloud Globe)] * [http://www.WeatherOutreach.org/3.html Cloud Naming Lesson] {{Wayback|url=http://www.weatheroutreach.org/3.html |date=20161110085215 }} * [http://www.wetter-foto.de/galerie.php Cloud photography] * [http://www.naturlink.pt/canais/Artigo.asp?iArtigo=3135&iCanal=3547&iSubCanal=3555&iLingua=2 Clouds - when the invisible reveals itself] {{Wayback|url=http://www.naturlink.pt/canais/Artigo.asp?iArtigo=3135&iCanal=3547&iSubCanal=3555&iLingua=2 |date=20081227091812 }} * [http://www.chmury.pl/ Clouds Gallery] {{Wayback|url=http://www.chmury.pl/ |date=20091224005347 }} - gallery of clouds (polish site) * [http://www.free-pictures-photos.com/clouds/ Free Pictures Clouds] * [http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/clouds/index.shtml Shuttle Views the Earth: Clouds from Space] * [http://www.theairlinepilots.com/met/clouds.htm Details of main clould types and sub types] * [http://www.usatoday.com/weather/wcloud0.htm USA Today Understanding clouds and Fog] {{vangovango}} [[Sokajy:Rahona|*]] 1apxobosnauleykgtet6zue12l8smaf Ambongo 0 44831 1149269 1111416 2026-08-15T06:05:02Z Thelezifor 15140 Namafa sary tsy mifanentana 1149269 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Ambongo |faritany=Fianarantsoa |isam-ponina=18100 |firenena={{Madagasikara}} |tanàna=NC|fanjakana=NC|ben'ny tanàna=NC|tanàn-dehibe=NC|sary=}} '''Ambongo''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Vangaindrano]], [[Faritanin'i Fianarantsoa]]. Ny isam-poniny dia 18100 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 21421 ary ny kaodin-distrika dia 214 == Vokatry ny fambolena == Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia cafe. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia cafe. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny isan'omby dia 1853. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana lafo vidy indrindra dia vary. 99 ny mponina no miasa tany. 0 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 0 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 0 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 700 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia tongotra. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 23 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 23 ora. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 70000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 70000 Fmg. == Fahasoavana == 9 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 55 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 2 volana. 0 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 35 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] niw3bdvc81qfaxw5zsfsmv7xu1bxo7t Pakistàna 0 225189 1149226 1123485 2026-08-14T12:02:57Z ~2026-44052-44 40723 Havaozy ny faritra ao Pakistan araka ny loharanom-baovao farany 1149226 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pays | nom_local1 = اسلامی جمہوریۂ پاکستان | langue1 = ur | nom_local2 = Islāmī Jumhūrīyah Pākistān | langue2 = ur | nom_local3 = Islamic Republic of Pakistan | langue3 = en | nom_malgache = Repoblika Islamikan' i Pakistàna | de = du | image_drapeau = Flag of Pakistan.svg | lien_drapeau = Sainan' i Pakistan | image_blason = Coat of arms of Pakistan.svg | lien_blason = Mari-piandrian'i Pakistan | image_carte = Pakistan (orthographic projection).svg | devise = Iman, Ittehad, Nazm<br />(Finoana, Fivondronana, Fifehezana) | langues_officielles = [[fiteny ordoa]]<br />[[fiteny anglisy]] | capitale = [[Islamabad]] | coordonnées_capitale = {{coord|33|43|N|73|04|E}} | lien_villes = Tanàna ao Pakistan | titre_plus_grande_ville = Tanàna lehibe indrindra | plus_grande_ville = [[Karachi]], [[Lahore]] | type_gouvernement = [[Repoblika Islamika]] | titres_dirigeants = [[Filoha]] | noms_dirigeants = [[Arif Alvi]] | titre_dirigeant2 = [[Pramininisitra]] | nom_dirigeant2 = [[Imran Khan]] | titre_dirigeant3 = [[Antenimieram-pirenena]] | nom_dirigeant3 = [[Sardar Ayaz Sadiq]] | titre_dirigeant4 = [[Antenimieran-doholona]] | nom_dirigeant4 = [[Nayyar Hussain Bukhari]] | superficie_rang = 36 | superficie_totale = {{formatnum:881913}} | pourcentage_eau = Azo tsy raharahiana | population_rang = 6 | population_totale = {{formatnum:188020000}}<ref name="PES">{{en}} [http://www.finance.gov.pk/survey/chapters_14/12_Population.pdf Pakistan Economic Survey 2013-14] {{Wayback|url=http://www.finance.gov.pk/survey/chapters_14/12_Population.pdf |date=20140630023552 }}</ref> | population_année = 2014 | densité = 236 | type_indépendance = [[Daty]]<br /> - Repoblika | pays_indépendance = Avy amin' ny [[Fanjakana Mitambatra]] | date_indépendance = 14 Aogositra 1947<br />23 Martsa 1956 | gentilé = pakistaney | IDH = mitombo 0,572<ref name="UNDP">{{Lien web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|titre=Human development indices|auteur=PNUD|consulté le=12 octobre 2009}}</ref> | IDH_année = 2009 | IDH_catégorie = antonony | IDH_rang = faha-141 | monnaie = [[Ropia pakistaney]] | code_monnaie = PKR | fuseau_horaire = +5 | hymne_national = [[Qaumi Tarana]] | iso3166-1 = PAK, PK | domaine_internet = [[.pk]] | indicatif_téléphonique = 92 | notes = | p1 = }} [[Sary:Carte Pakistan.png|vignette|Sarin-tanin' i Pakistàna]] I '''Pakistàna''' dia [[firenena]] any [[Azia Atsimo]]. Izany dia manaraka an' i [[India]], [[Iran|Iràna]], [[Afghanistan|Afghanistàna]], ary [[Sina]]. Amin' ny fomba ôfisialy dia antsoina hoe '''Repoblika Islamikan' i Pakistàna'''. Manana [[morontsiraka]] lavitra manamorona ny [[Ranomasin' i Arabia]] any atsimo. I Pakistàna dia manana ny isam-ponina fahaenina lehibe indrindra eto amin' izao tontolo izao. Ny velarantany manontolon' i Pakistàna dia 881&nbsp;913 km² (miaraka amin' ny tany entin' i Pakistàna, i Azad Kashmir ary i Gilgit Baltistàna). Izany dia manao an' i Pakistàna ho firenena faha-34 lehibe indrindra eto amin' izao tontolo izao. I [[Islamabad]] no renivohitr' i Pakistàna, ary ny tafika pakistaney dia fahafito lehibe indrindra. Atao hoe [[Pakistaney (vahoaka)|Pakistaney]] na Pakistaný ny mponina ao Pakistàna. == Anarana == Ny anarana hoe ''Pakistàna'' amin' ny [[fiteny ordo]] sy [[fiteny persana]] dia midika "tanin' ny madio". == Mponina == Ny mponin' i Pakistàna dia tombanana ho 167&nbsp;800&nbsp;000 tamin’ ny taona 2008. Eo amin’ ny 1,9 % eo ny fitombon' ny mponina raha 3&nbsp;% izany tamin' ny taona 1980. Mpifindra monina any ivelany, indrindra mankany amin’ ny [[Fanjakana Mitambatra]] ([[Angletera]]) sy [[Amerika Avaratra]] ary [[Arabia Saodita]] sy ireo firenena ao amin’ ny [[Hoala Persika]], ny Pakistaney<ref name=":0"><small>"Pakistan" in ''Microsoft Encarta'' 2009</small></ref>. 2,3 % izany tamin' ny taona 2017. Miisa any amin' ny 207&nbsp;000&nbsp;000 ny mponina ao Pakistàna tamin' ny taona 2017<ref><small>[http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf Résultats préliminaires du recensement de 2017] {{Wayback|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf |date=20170918065346 }} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.pbscensus.gov.pk%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2FPopulation_Results.pdf tahiry]].</small></ref>. ==== Foko ao Pakistàna ==== Ny vahoaka pakistaney dia fitambarana foko maro, izay manana ny maha samihafa azy amin' ny lafiny kolontsaina sy ny fiteny. Efatra ny karazan' olona maro anisa indrindra mitambatra mamorona ny Pakistaney, dia ny [[Ponjaby (vahoaka)|Penjaby]] izay mahasahana ny antsasa-manilan' ny mponina; ao koa ny [[Pastona (vahoaka)|Pastona]] izay 15&nbsp;%n' ny mponina; ao koa ny [[Sindy (vahoaka)|Sindy]] izay 15&nbsp;%n' ny mponina; ary ny [[Balotsy (vahoaka)|Balotsy]] 5&nbsp;%n' ny mponina<ref name=":0" />. '''Fivavahana''' Raha amin' ny lafiny fivavahana kosa indray dia [[Silamo|Miozolmana]] ny 97&nbsp;%n' ny mponina (75&nbsp;% araka an' i Christophe Jaffrelot<ref><small>Christophe Jaffrelot, "[http://www.monde-diplomatique.fr/2013/12/JAFFRELOT/49944 Le Pakistan miné par les affrontements entre sunnites et chiites: Gouvernants et puissances étrangères attisent les divisions communautaires]", ''Le Monde diplomatique'',‎ décembre 2013 [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.monde-diplomatique.fr%2F2013%2F12%2FJAFFRELOT%2F49944 tahiry]].</small></ref>) ka ny 80&nbsp;% amin’ izany [[Sonisma|Sonita]] fa ny 20&nbsp;% kosa [[Siisma|Siita]]. Misy ny fifanadrinana eo amin’ ny Siita sy ny Sonita ka nahafaty olona 4&nbsp;000 izany tamin’ ny taona 2007<ref><small>"[https://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3216,36-893391@51-886407,0.html Affrontements meurtriers entre chiites et sunnites au Pakistan] {{Wayback|url=https://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3216,36-893391@51-886407,0.html |date=20070410045114 }}", dans ''Le Monde'' du 07/04/2007, [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fweb%2Farticle%2F0%2C1-0%402-3216%2C36-893391%4051-886407%2C0.html tahiry]].</small></ref>. Vitsy an’ isa kosa ny [[Hindoisma|Hindoista]] (na Hindoa) (1,2%<ref><small>Carl Skutsch, ''Encyclopedia of the World's Minorities'', Routledge, 7 novembre 2013 (<nowiki>ISBN 978-1-135-19388-1</nowiki>, [https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA553 vakio eto] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DyXYKAgAAQBAJ%26pg%3DPA553 tahiry]), <abbr>p.</abbr> 553.</small></ref> hatramin' ny 2&nbsp;% <ref><small>"[http://www.pewforum.org/2012/12/18/table-religious-composition-by-country-in-numbers/ Table: Religious Composition by Country, in Numbers]" [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.pewforum.org%2F2012%2F12%2F18%2Ftable-religious-composition-by-country-in-numbers%2F tahiry]], ao a amin'ny ''Pew Research Center's Religion & Public Life Project'', 18 décembre2012.</small></ref>) izay iharan’ ny herisetra. Vitsy an’ isa koa ny ny [[Kristianina|Kristiana]] izay iharan’ ny fanenjehana; ao koa ny [[Sikisma|Sika]] (miisa 300&nbsp;000) sy ny [[Parsỳ|Parsy]] ([[Zôrôastrisma|Zôrôastriana]]) (miisa 20&nbsp;000) ary ny [[Bodisma|Bodista]]<ref name=":0" /> (miisa 10&nbsp;000). ==== Fiteny ==== Fiteny manodidina ny 80 no tenenin’ ny olona ao ka ny ankamaroany dia [[fiteny indô-iraniana]]. Ny be mpiteny amin’ ireo dia ny [[fiteny penjaby]] (48&nbsp;%); avy eo ny [[fiteny pastô]] (15&nbsp;%), ny [[fiteny sindy]] (14&nbsp;%) ary ny [[fiteny balotsy]] (3&nbsp;%) ary ny [[fiteny seraiky]]. Ny [[fiteny anglisy]] sy ny fiteny sindy no [[fiteny ôfisialy]]. Fiteny ôfisialy ny [[Fiteny ordò|fiteny ordo]] (7 - 8&nbsp;%)<ref name=":0" />. Ny fiteny balotsy, [[Fiteny hazaragy|hazaragy]] ary [[Fiteny kasmiry|kasmiry]] no fitenim-paritra vitsy mpampiasa kokoa. == Jereo koa == '''Firenena ao Azia:''' [[Afganistàna]] - [[Arabia Saodita]] - [[Armenia]] - [[Azerbaijàna]] - [[Bangladesy]] - [[Bareina]] - [[Botàna]] - [[Broney]] - [[Emirata Arabo Mitambatra]] - [[Filipina]] - [[Iemena]] - [[India]] - [[Indônezia]] - [[Iràka]] - [[Iràna]] - [[Israely]] - [[Japàna]] - [[Jôrdania]] - [[Kambôdia]] - [[Katara]] - [[Kazakstàna]] - [[Kirgizistàna]] - [[Kôety]] - [[Kôrea Atsimo]] - [[Kôrea Avaratra]] - [[Laôsy]] - [[Libàna]] - [[Maldiva]] - [[Malezia]] - [[Mianmara]] - [[Môngôlia]] - [[Nepaly]] - [[Ômàna]] - [[Ozbekistàna]] - [[Pakistàna]] - [[Palestina (fanjakana)]] - [[Rosia]] - [[Sina]] - [[Singaporo]] - [[Siria]] - [[Srilanka]] - [[Tailandy]] - [[Taioàna]] - [[Tajikistàna]] - [[Torkia]] - [[Torkmenistàna]] - [[Vietnamy]]. '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] {{vangovango}} == Loharano == [[sokajy:Pakistan]] [[sokajy:Firenena]] <references />{{vangovango}} [[sokajy:Pakistan]] [[sokajy:Firenena]] nsggg6a413koqadwj76ngk75j2zm4zl Ivanhoe, Minnesota 0 228419 1149259 947648 2026-08-15T00:26:45Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149259 wikitext text/x-wiki {{Coord|44.4666666667|-96.25}} {{infobox tanàna |tanàna=Ivanhoe, Minnesota |firenena={{Etazonia}} |faritany=Minnesota |velarantany=2.33 |isam-ponina=559 |ben'ny tanàna= }} '''Ivanhoe, Minnesota''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Minnesota]], ao [[Etazonia]]. Ny kaodim-paositra dia 56142.. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 44.4666666667 ary -96.25. Ny faritr'ora dia GMT -6. == Jereo koa == * [[Etazonia]] ** [[Minnesota]] === Rohy ivelany === * [http://www.ivanhoe-mn.com/ www.ivanhoe-mn.com] {{Wayback|url=http://www.ivanhoe-mn.com/ |date=20170515211943 }} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Minnesota]] qfz0ezwf5qjlizloefraquu535qpqbr Rakotozafy Rosa 0 230035 1149266 1081426 2026-08-15T05:05:11Z ~2026-43677-38 40632 1149266 wikitext text/x-wiki '''Rakotozafy Lalanirina Rosa''' (teraka tamin'ny 12 Novambra 1977) dia mpanao fanatanjahantena izay malagasy, misongadina amin'ny taranja 100 metatra misy fefy. === Palmarès === {| class="wikitable" |+Palmarès international ! scope=col| Date ! scope=col| Compétition ! scope=col| Lieu ! scope=col| Résultat ! scope=col| Épreuve ! scope=col| Performance |- |1998 |[[Championnats d'Afrique d'athlétisme 1998|Championnats d'Afrique]] |[[Dakar]] |align=center bgcolor=silver|2e |4 x 100 m |43 s 78 |- |rowspan=2|1999 |rowspan=2|[[Athlétisme aux Jeux africains de 1999|Jeux africains]] |rowspan=2|[[Johannesburg]] |align=center|4e |100 m haies |13 s 19 |- |align=center bgcolor=silver|2e |4 x 100 m |43 s 98 |- |2000 |[[Championnats d'Afrique d'athlétisme 2000|Championnats d'Afrique]] |[[Alger]] |align=center bgcolor=silver|2e |100 m haies |13 s 21 |- |2001 |[[Jeux de la Francophonie 2001|Jeux de la Francophonie]] |[[Ottawa]] |align=center|5e |100 m haies |13 s 10 |- |2002 |[[Championnats d'Afrique d'athlétisme 2002|Championnats d'Afrique]] |[[Radès]] |align=center bgcolor=gold|1re |100 m haies |13 s 13 (w) |- |2004 |[[Championnats d'Afrique d'athlétisme 2004|Championnats d'Afrique]] |[[Brazzaville]] |align=center bgcolor=gold|1re |100 m haies |13 s 73 |- |2011 |[[Athlétisme aux Jeux africains de 2011|Jeux africains]] |[[Maputo]] |align=center|3e |100 m haies |13 s 55 |- |2012 |[[Championnats d'Afrique d'athlétisme 2012|Championnats d'Afrique]] |[[Porto Novo]] |align=center|5e |100 m haies |13 s 70 |} {{vangovango}} [[Sokajy:Mpanao sprinty malagasy]] [[Sokajy:Atleta malagasy]] [[Sokajy:Mpanao fanatanjahantena malagasy]] [[Sokajy:Fanatanjahantena ao Madagasikara]] b0ju3fgy7xkbz9vng4aiuzm4ygu4qem Manakara 0 230982 1149242 1110811 2026-08-14T17:27:27Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy sy nanova 1149242 wikitext text/x-wiki {{coord|-22.148620|48.010550}} {{infobox tanàna |anarana=Manakara |faritany=[[Faritanin'i Fianarantsoa|Fianarantsoa]] |faritra=[[Faritra Fitovinany]] |isam-ponina=44237 |velarantany= 29.1 |firenena={{Madagasikara}} |sary = Manakara_river_(cropped).jpg |tanàna=Manakara|ben'ny tanàna=NC|fanjakana=NC|tanàn-dehibe=NC}} '''Manakara''' dia kaominina malagasy ao amin' ny [[distrikan' i Manakara]], [[Faritra Fitovinany]], [[Faritanin' i Fianarantsoa]]. Ny anaran'ny foko ao dia antemoro. Manana mponina miisa 44237 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 21099, 316 kosa ny kaodin-distrika. == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa [[zezika simika]] dia <5%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia banane. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia [[vary]]. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[mangahazo]]. Ny isan' [[omby]] dia 154. Ny isan' ny taona nisiam-[[pestan' ny vorona]] teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin' ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia mandarine. 30 ny mponina no manao asa tanana. 13 ny mponina no miasa tany. 30 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 1 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 25 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. == Ara-tsosialy == == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna. Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Misy seranana an-dranomasina ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny [[taksiborosy]] ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Misy tranom-pitsarana maharitra any. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny alalan'ny asa tanana ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia train. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 10 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 10 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 30&nbsp;000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 30&nbsp;000 Fmg. Mandeha eo amin'ny lalamby [[Zotra Fianarantsoa-Côte Est|Fianarantsoa Côte Est]] ("Fianarantsoa Amorontsiraka Atsinanana") micheline farany indrindra eto an-tany. == Fahasoavana == 15 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 40 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 10 volana. 15 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 30 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiompiana. Misy sampandraharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiarovana.. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny mponina. Misy masoivohon' ny fanaraha-mason' ny asa. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa vaventy. == Olana == Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 13. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Jereo koa == '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{Fitovinany}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Fitovinany]] tezqcs5jhs707zbhlijh5yr7m1msanh 1149243 1149242 2026-08-14T17:29:52Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy 1149243 wikitext text/x-wiki {{coord|-22.148620|48.010550}} {{infobox tanàna |anarana=Manakara |faritany=[[Faritanin'i Fianarantsoa|Fianarantsoa]] |faritra=[[Faritra Fitovinany]] |isam-ponina=44237 |velarantany= 29.1 |firenena={{Madagasikara}} |sary = Manakara_river_(cropped).jpg |tanàna=Manakara|ben'ny tanàna=NC|fanjakana=NC|tanàn-dehibe=NC}} '''Manakara''' dia kaominina malagasy ao amin' ny [[distrikan' i Manakara]], [[Faritra Fitovinany]], [[Faritanin' i Fianarantsoa]]. Ny anaran'ny foko ao dia antemoro. Manana mponina miisa 44237 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 21099, 316 kosa ny kaodin-distrika. == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa [[zezika simika]] dia <5%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny akondro. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia [[vary]]. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[mangahazo]]. Ny isan' [[omby]] dia 154. Ny isan' ny taona nisiam-[[pestan' ny vorona]] teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin' ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia mandarine. 30 ny mponina no manao asa tanana. 13 ny mponina no miasa tany. 30 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 1 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 25 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. == Ara-tsosialy == == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna. Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Misy seranana an-dranomasina ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny [[taksiborosy]] ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Misy tranom-pitsarana maharitra any. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny alalan'ny asa tanana ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia train. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 10 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 10 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 30&nbsp;000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 30&nbsp;000 Fmg. Mandeha eo amin'ny lalamby [[Zotra Fianarantsoa-Côte Est|Fianarantsoa Côte Est]] ("Fianarantsoa Amorontsiraka Atsinanana") micheline farany indrindra eto an-tany. == Fahasoavana == 15 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 40 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 10 volana. 15 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 30 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiompiana. Misy sampandraharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiarovana.. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny mponina. Misy masoivohon' ny fanaraha-mason' ny asa. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa vaventy. == Olana == Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 13. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Jereo koa == '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{Fitovinany}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Fitovinany]] p8pksbcp1qnw6ndkcdr5z5g3ta9hi22 1149244 1149243 2026-08-14T17:35:44Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy tsipelina 1149244 wikitext text/x-wiki {{coord|-22.148620|48.010550}} {{infobox tanàna |anarana=Manakara |faritany=[[Faritanin'i Fianarantsoa|Fianarantsoa]] |faritra=[[Faritra Fitovinany]] |isam-ponina=44237 |velarantany= 29.1 |firenena={{Madagasikara}} |sary = Manakara_river_(cropped).jpg |tanàna=Manakara|ben'ny tanàna=NC|fanjakana=NC|tanàn-dehibe=NC}} '''Manakara''' dia kaominina malagasy ao amin' ny [[distrikan' i Manakara]], [[Faritra Fitovinany]], [[Faritanin' i Fianarantsoa]]. Ny anaran'ny foko ao dia antemoro. Manana mponina miisa 44237 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 21099, 316 kosa ny kaodin-distrika. == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa [[zezika simika]] dia <5%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny akondro. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia [[vary]]. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia [[mangahazo]]. Ny isan' [[omby]] dia 154. Telo ny isan' ny taona nisian'ny [[pestan' ny vorona]] teo anelanelan' ny taona 1999-2001 . Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin' ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia mandarine. 30 ny mponina no manao asa tanana. 13 ny mponina no miasa tany. 30 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 1 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 25 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. == Ara-tsosialy == == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna. Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Misy seranana an-dranomasina ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny [[taksiborosy|takisiborosy]] ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Misy tranom-pitsarana maharitra any. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny alalan'ny asa tanana ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia train. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 10 ora. Ahitana lalana godorao ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 10 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 30&nbsp;000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 30&nbsp;000 Fmg. Mandeha eo amin'ny lalamby [[Zotra Fianarantsoa-Côte Est|Fianarantsoa Côte Est]] ("Fianarantsoa Amorontsiraka Atsinanana") micheline farany indrindra eto an-tany. == Fahasoavana == 15 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 40 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 10 volana. 15 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 30 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon' ny minisiteran' ny fiompiana. Misy sampan-draharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny fiarovana.. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny fanabeazana. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny mponina. Misy masoivohon' ny fanaraha-mason' ny asa. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny asa vaventy. == Olana == Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina. Ny isan'ny vaki-trano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 13. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Jereo koa == '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{Fitovinany}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Fitovinany]] 7wq0u5txgf591kbhhiuwon9uhercom4 BIANCO 0 244472 1149247 1133385 2026-08-14T19:30:24Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149247 wikitext text/x-wiki Ny '''Birao Mahaleotena Iadiana amin' ny Kolikoly''' no tompon' andraikitra amin' ny ady amin' ny kolikoly eto [[Madagasikara]]<ref><small>Andrianarisoa, Vero (20 Febroary 2010). "[https://web.archive.org/web/20071022102459/http://www.lexpressmada.com/display.php?p=display Le Bianco s'attend à un millier de doléances]". ''L'Express de Madagascar''.</small></ref>. Atao hoe '''Bureau Indépendant Anti-Corruption''' izy amin' ny [[teny frantsay]] ary fantatra indrindra amin' ny hoe '''BIANCO'''. Naorina tamin' ny taona 2004 tamin' ny fitondran' i [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]], ity andrim-panjakana ity mba hampiharana ny paikadim-pirenena hiadiana amin' ny [[kolikoly]] amin' ny alalan' ny fampiharana ny [[lalàna]] sy ny fisorohana ary ny fanabeazam-bahoaka<ref><small>A, Val (10 Aogositra 2004). "[https://fr.allafrica.com/stories/200408100486.html Corruption - Bianco opérationnel à partir du 1er septembre !]", ''Midi Madagasikara''.</small></ref>. Ny foibem-pirenen' ny BIANCO dia ao amin' ny Villa "la Piscine” Ambohibao Antehiroka, [[Antananarivo]]. Azo atao ny mitatitra trangan-kolikoly amin' ny alalan' ny sehatra an-tserasera ''i-Toroka'' ao amin' ny tranonkala ôfisialin' izy ireo. == Iraka sy tanjona ary fandaminana == === Iraka sy tanjona === Andry telo no iorenan' ny BIANCO, dia ny fanabeazana sy ny fisorohana ary ny famaizana. ==== Fanabeazana ==== Ny BIANCO dia manaitra ny sain' ny rehetra, hatramin' ny zaza, amin' ny loza ateraky ny kolikoly, sady mampandray andraikitra ny mpitarika hevi-bahoaka sy ny [[haino aman-jery]] ary ny [[fiarahamonim-pirenena]]. ==== Fisorohana ==== Ny BIANCO dia mamporisika ny fanajana ny fomba fiasa eo amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana sady manamafy ny rafitra fanaraha-maso anatiny sy ivelany hisorohana ny kolikoly. ==== Famaizana ==== Manao fanadihadiana momba ny raharahan-kolikoly ny BIANCO sady mandefa ny antontan-taratasy any amin' ny fitsarana mahefa ho fanenjehana<ref><small>"[https://www.u4.no/publications/madagascars-specialised-anti-corruption-court-the-quest-to-end-impunity.pdf?utm_source=chatgpt.com Madagascar’s specialised anti-corruption court: The quest to end impunity]", ''www.u4.no''</small></ref>. === Fandaminana anatiny === Mizara ho departemanta teknika telo ny BIANCO: Departemanta misahana ny fisorohana sy Departemantan' ny fanabeazam-pirenena ary Departemanta misahana ny famotorana. Ireo sampana ireo dia tohanan' ny mpanolotsaina momba ny lalàna sy ny sampan-draharaham-pitantanana sy ara-bola. ==== Departemanta misahana ny fisorohana ==== Miandraikitra ny fampiroboroboana ny fanarahan-dalàna sy ny fametrahana rafitra hisorohana ny kolikoly ny Departemanta misahana ny fisorohana. ==== Departemantan' ny fanabeazam-pirenena ==== Miandraikitra ny fampahafantarana ny vahoaka sy ny fanabeazana ny soatoavim-pirenena ny Departemantan' ny fanabeazam-pirenena. ==== Departemanta misahana ny famotorana ==== Miandraikitra ny fanadihadiana momba ny kolikoly ny Departemanta misahana ny famotorana. == Fiaraha-miasa sy fanohanana == === Fiaraha-miasa amin' ny samy eto an-toerana === ==== Fiaraha-miasa amin' ny Fitsarana ==== Miara-miasa akaiky amin' ny Fitsarana ny BIANCO amin' ny famotorana sy fanenjehana ny raharaha kolikoly. Anisan' izany ny Minisiteran' ny Fitsarana sy ny Fitsarana Ambaratonga Voalohany ary ny Fitsarana Ambony. Mandefa antontan-taratasy fanadihadiana any amin' ny fitsarana ny BIANCO rehefa misy porofo mivaingana, ary afaka miditra an-tsehatra manampy ny mpitsara amin' ny fikarakarana ireo raharaha ireo. Ny Fitsarana Ambaratonga Voalohany sy ny Fitsarana Ambony no mandray ny raharaha karakarain’ ny BIANCO mba hamaritana ny vokatra araka ny lalàna. ==== Fiaraha-miasa amin' ny Fitsarana Tampony ==== Manana anjara toerana lehibe amin' ny ady amin' ny kolikoly ny Fitsarana Tampony (''Haute Cour de Justice'' na HCJ), indrindra ny momba ny mpikambana ao amin' ny governemanta sy ny tompon' andraiki-panjakana ambony. Azon' ny BIANCO atao ny mametraka ny raharaha momba ireo olona ireo any amin' ny HCJ, na dia sarotra aza izany amin' ny ankapobeny noho ny sakana araka ny lalàna sy ara-pôlitika. ==== Fiaraha-miasa amin' ny firaisamonim-pirenena ==== Miara-miasa amin' ny firaisamonim-pirenena ihany koa ny BIANCO amin' ny: * fanentanana ny besinimaro amin' ny alalan' ny famporisihana sy ny fanabeazana amin' ny ady amin' ny kolikoly; * fanamafisana ny mangarahara amin' ny alalan' ny fanaraha-maso akaiky ny asan' ny BIANCO ary mandray anjara amin' ny fanelanelanana eo amin' ny olom-pirenena sy ny andrim-panjakana rehetra mba hisian' ny mangarahara bebe kokoa amin' ny fitantanana ny raharaham-panjakana; * fisian' ny sehatra fanaovana tatitra amin' ny fampiasana ny fitaovana toy ny ''i-Toroka'', izay iarahan' ny firaisamonim-pirenena sy ny BIANCO mitantana, izay ahafahan' ny olom-pirenena mitatitra ny fisian' ny kolikoly. ==== Fiaraha-miasa amin' ny OCLC ==== Ny [[Office Central de Lutte contre la Corruption]] (OCLC) no andrim-panjakana malagasy iray hafa misehatra amin' ny ady amin' ny kolikoly. Na dia mifameno matetika aza ny fe-potoam-piasany dia mifandrindra ny ezaka ataon' izy ireo mba tsy hisian' ny raharaha kolikoly tsy misy misahana. Ny BIANCO sy ny OCLC indraindray dia mizara vaovao momba ny fanadihadiana an-dalana ary miara-miasa amin' ny tranga manokana mba hisorohana ny fisahanana roa samy hafa ny raharaha tokana. ==== Fiaraha-miasa amin' ny IGE ==== Ny [[Inspection Général de l'Etat]] (IGE) dia manao fanaraha-maso sy fihainoana ny minisitera sy ny sampan-draharaham-panjakana. Miara-miasa amin' ny IGE ny BIANCO mba hamantarana ny sehatra mora andairann' ny kolikoly sy hampiharana paikady iraisana. === Fiaraha-miasa sy fanohanana iraisam-pirenena === ==== Fiaraha-miasa amin' ny GIZ ==== Ny BIANCO dia mandray soa avy amin' ny fanohanan' ny mpiara-miombon' antoka iraisam-pirenena, anisan' izany ny <u>[[Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit]]</u> (GIZ) sy ny Governemantan' i [[Nôrvezy]], mba hanamafisana ny fahaiza-manaony eo amin' ny sehatry ny andrim-panjakana sy ny asa<ref><small>"[https://www.giz.de/en/worldwide/100268.html Supporting Madagascar’s authorities in the fight against corruption]", ''www.giz.de''</small></ref>. ==== Fikambanana isam-paritra ==== Mandray anjara amin' ny hetsika isam-paritra toy ny ''[[Extractive Industries Transparency Initiative]]'' (EITI) na ''[[Initiative pour la transparence dans les industries extractives]]'' (ITIE) ny BIANCO, iarahana amin' ny andrim-panjakana hafa any amin' ny firenena mpikambana ao amin' ny [[Vondrona Afrikana|Vondrona Afrikanina]] sy ny [[Southern African Development Community|SADC]]. == Olana sedrain' ny BIANCO == Na eo aza ny ezaka ataon' ny BIANCO dia mbola olana goavana eto Madagasikara ny kolikoly. Tamin' ny taona 2024 dia laharana faha-140 amin' ny 180 ity firenena ity ao amin' ny [[tondrom-pahitana kolikoly]] nataon' ny [[Transparency International]], miaraka amin' ny isa 26/100, izay manondro ny fisian' ny kolikoly avo lenta. === Ny tsy fahampian' ny olona ampiasaina sy ny fitaovana === Voafetra ny isan' ny mpiasan' ny BIANCO, izay ahitana mpanao famotorana 71 monja manerana ny tanim-pirenena iray manontolo. Ny tsy fahampian' ny mpiasa dia mananosarotra ny fandrakofana amin' ny fomba mahomby ny trangan-kolikoly, indrindra ny any ambanivohitra lavitra. Ankoatra izay, manakana ny fanaovana fanadihadiana eny an-kianja ny tsy fahampian' ny fitaovana, toy ny fiara handehanana lavitra<ref><small>"[https://www.madagascar-tribune.com/L-efficacite-de-la-lutte-contre-la.html Bianco : la lutte contre la corruption piétine]", ''www.madagascar-tribune.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.lexpress.mg/2024/12/20-ans-du-bianco-la-lutte-contre-la.html 20 ANS DU BIANCO - La lutte contre la corruption cafouille]", ''www.lexpress.mg''</small></ref>. === Tahan' ny fanamelohana ambany sy tsimatimanota === Na eo aza ny ezaka ataon' ny BIANCO dia mbola ambany ihany ny tahan' ny fanamelohana ny raharaha kolikoly. Teo anelanelan' ny taona 2015 sy 2023 dia ny 28&nbsp;% amin' ny raharaha nosahanina ihany no nahazo sazy ara-dalàna. Io toe-javatra io dia miteraka fahatsapana ny fisian' ny [[tsimatimanota]] ary manimba ny fahatokisan' ny vahoaka ny fahombiazan' ny ady amin' ny kolikoly<ref name=":0"><small>"[https://indianoceanie.info/2024/12/21/madagascar-la-lutte-contre-la-corruption-bilan-critique-des-20-ans-du-bianco/ Madagascar : Lutte contre la corruption : bilan critique des 20 ans du Bianco] {{Wayback|url=https://indianoceanie.info/2024/12/21/madagascar-la-lutte-contre-la-corruption-bilan-critique-des-20-ans-du-bianco/ |date=20241221054957 }}", ''indianoceanie.info''</small></ref>. === Fahasarotan' ny fanenjehana ny tompon' andraikitra ambony === Misedra sakantsakana ny BIANCO amin' ny fitoriana ny tompon' andraiki-panjakana ambony mpanao kolikoly noho ny tombontsoa manokana ara-pitsarana sy ny fiarovan' ny sata misy azy. Ireo sakana ireo dia mametra ny fahafahan' ny BIANCO hanenjika ny trangan-kolikoly goavana mahavoasaringotra olona manana fahefana<ref name=":0" />. === Tsy fahampian' ny finiavana pôlitika === Sakana lehibe amin' ny hetsika ataon' ny BIANCO ny tsy fisian' ny fanohanana ara-pôlitika. Ny tsy fahampian' ny famatsiam-bola sy ny tsy fisian' ny fepetra mivaingana hanamafisana ny fahaleovantenan' ilay andrim-panjakana dia taratry ny finiavana pôlitika voafetra momba ny ady amin' ny kolikoly<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20190524-manque-volonte-politique-lutte-contre-corruption-madagascar Manque de volonté politique dans la lutte contre la corruption à Madagascar]", ''www.rfi.fr''</small></ref>. === Rafitra ara-pitsarana sy ara-pitantanana malemy === Mampandefitra ny fampiharana ny lalàna iadiana amin' ny kolikoly ny fahalemen' ny andrim-panjakana ara-pitsarana sy ara-pitantanana, izay ahitana fitsabahana ara-pôlitika ao amin' ny asan' ny BIANCO sy tsy fahampian' ny fahaleovanteny. Manembantsembana ny fanenjehana sy ny fanamelohana ny mpanao kolikoly izany toe-javatra izany<ref><small>"[https://www.actualiseo.com/la-corruption-a-madagascar-un-fleau-endemique/ La Corruption à Madagascar, un Fléau Endémique] {{Wayback|url=https://www.actualiseo.com/la-corruption-a-madagascar-un-fleau-endemique/ |date=20250420194827 }}", ''www.actualiseo.com''</small></ref>. === Fisian' ny tambajotran' ny mpanao kolikoly === Ny tambajotran' ny mpanao kolikoly, indrindra amin' ny sehatra toy ny [[fananan-tany]], dia matetika voarindra tsara ary sarotra ravana. Misedra fahasahiranana ny BIANCO amin' ny fanangonana porofo hanenjehana ny mpanao izany<ref><small>"[https://www.actualiseo.com/la-corruption-a-madagascar-un-fleau-endemique/ Corruption - Des biens mal acquis d’une valeur de 7,6 milliards d’ariary saisis par le BIANCO] {{Wayback|url=https://www.actualiseo.com/la-corruption-a-madagascar-un-fleau-endemique/ |date=20250420194827 }}", ''www.actualiseo.com''</small></ref>. == Rohy ivelany == === Lalàna sy didim-pitondrana === * [https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B0-2004-030-Sur-la-lutte-contre-la-corruption.pdf Loi n° 2004-030 du 9 septembre 2004] {{Wayback|url=https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B0-2004-030-Sur-la-lutte-contre-la-corruption.pdf |date=20250427153817 }} portant lutte contre la corruption en général; * [https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-n2004-031-du-30-septembre-2004-relative-aux-sanctions-et-constatations-des-infractions-aux-lois-sur-les-activites-du-secteur-petrolier-aval/ Loi n° 2004-031 du 30 septembre 2004] relative aux sanctions et constatations des infractions aux lois sur les activités du secteur pétrolier aval * [https://www.hcc.gov.mg/wp-content/Dossier/lois/Loi%202006-022.pdf Loi n° 2006-022 du 17 octobre 2006] portant organisation, fonctionnement et compétences de la Haute Cour de Justice; * Loi n° 2016-020 du 22 août 2016 sur la lutte contre la corruption; * [https://www.droit-afrique.com/upload/doc/madagascar/Madagascar-Loi-2004-20-blanchiment.pdf Ordonnance n° 2004-041 du 1er juillet 2004] {{Wayback|url=https://www.droit-afrique.com/upload/doc/madagascar/Madagascar-Loi-2004-20-blanchiment.pdf |date=20240305030402 }} relative à la lutte contre le blanchiment de capitaux; === Didim-panjakana === * Décret n° 2005-510 du 5 juillet 2005 fixant les modalités d'organisation et de fonctionnement du BIANCO; * Décret n° 2017-174 sur la création du Comité pour la Sauvegarde de l'Intégrité (CSI) qui accompagne aussi la politique anti-corruption. === Rijan-teny hafa === * [https://www.csi.gov.mg/wp-content/uploads/2019/05/rapport_snlcc_Fev.2019.pdf Stratégie Nationale de Lutte contre la Corruption (SNLCC) 2015–2025] {{Wayback|url=https://www.csi.gov.mg/wp-content/uploads/2019/05/rapport_snlcc_Fev.2019.pdf |date=20240513195314 }} * [https://www.unodc.org/documents/treaties/UNCAC/Publications/Convention/08-50026_F.pdf Convention des Nations Unies contre la corruption (Convention de Mérida)] == Jereo koa == * [[Kolikoly]] * [[Kolikoly eto Madagasikara]] * [[Transparency International]] * [[Tondrom-pahitana kolikoly]] == Loharano sy fanamarihana == cxbkr14z9xj6zupvhu3bqd5anwabbpr Fady (kolontsaina malagasy) 0 261970 1149248 1148448 2026-08-14T21:54:21Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149248 wikitext text/x-wiki [[Sary:Domesticated farm pig lying in the mud head covered in dry earth under the sun in Don Det Laos.jpg|vignette|419x419px|Kisoa (''[[Kisoa|Sus domesticus]]'')]] Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. [[Sary:Ancient Malagasy upright stone graves Madagascar.jpg|vignette|Orimbato sy fasana, manana ny fady momba azy ]] Ny fady fahita matetika dia momba ny tokony tsy hanondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny tokony tsy hihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]] na ny tsy tokony hilazana fa ratsy tarehy ny zaza vao teraka iray<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (karazana [[fanatitra]]) mba [[Fanalana faditra|hanalana ny fady]]<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na an-tsitrapo na tsy antsitrapo ny fanotam-pady<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika fitsipika<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. Hita amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) ny hoe ''pali''. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona<ref><small>Slate Afrique : "[https://www.slateafrique.com/53771/mananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar Ces jumeaux maudits par la coutume] {{Wayback|url=https://www.slateafrique.com/53771/mananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar |date=20250121080151 }}" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.slateafrique.com%2F53771%2Fmananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar arsiva]], ''site slateafrique.com''</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika [[kisoa]] ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''[https://books.google.mg/books?id=vyNVb2q0RisC&q=madagascar+ethnic+group&pg=PA23&redir_esc=y#v=snippet&q=madagascar%20ethnic%20group&f=false Madagascar]'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>., p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Voarara mitovy amin' izany koa ny sifaka (''[[Propithecus]]'') any amin' ny [[Antankarana|Antakarana]] satria inoany fa mpihavana amin' ny [[Vazimba]], razamben' ny vahoaka malagasy<ref name=":3"><small>Claire Harpet, "[https://journals.openedition.org/primatologie/829 Des lémuriens et des hommes : mythes, représentations et pratiques à Madagascar]", in ''Revue de Primatologie'', vol. 3, 2011. Notsidihina tamin' ny 03/01/2020.</small></ref>. Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsileo === Voarara mitovy amin' izany koa ny sifaka (''[[Propithecus]]'') any amin' ny [[Antankarana|Antakarana]] sy ny [[Betsileo]] satria inioany fa mpihavana amin' ny [[Vazimba]], razamben' ny Malagasy<ref name=":3" />. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. Misy fady maro miaro ny gidro: eo amin' ny foko Betsimisaraka, dia voarara ny mihaza ny gidro (''[[Indri indri]]'') izay heverin' izy ireo fa misy ifandraisany amin' ny [[Vazimba]]<ref name=":3" />. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === [[Sary:Astrochelys radiata -Roger Williams Park Zoo, USA-8a.jpg|vignette|Sokatra (''[[Astrochelys radiata]]'')]] Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny Vazaha (olona fotsy hoditra) atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Merina === [[Sary:Greater Hedgehog Tenrec (Setifer setosus) (9614561811).jpg|vignette|''[[Setifer setosus]]'']] Amin' ny [[Merina]] dia fady ny fihinanana ilay karazana sokina lehibe antsoina amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ''[[Setifer setosus]]''. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ho an' ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' fady amin' izy ireo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, ny manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, ny mandrakotra olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na ny mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Azo anovozan-kevitra == * Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey. <nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>. * "[https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/madagascar/safety-and-security Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security]". ''Gov.uk''. Foreign and Commonwealth Office. (Notsidihina tamin' ny 17 Jona 2014). * Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. * Razafimpahanana, Bertin (1970). "Les Fady ou Tabous à Madagascar: Étude sociologique et Psycho-sociologique" (PDF). ''Annales de l'Université de Madagascar''. 11: 115–26. * Ruud, Jørgen (1960). ''Taboo: a Study of Malagasy Customs and Beliefs''. New York: Humanities Press. OCLC 4820312. == Loharano == 1hd0jcu75lob2643m6atso998gu53qv Skotisma Zazavavy eto Madagasikara 0 262028 1149275 1094421 2026-08-15T07:46:38Z Anai171 30270 fanampiana hevitra 1149275 wikitext text/x-wiki Ny [[Skotisma Zazavavy eto Madagasikara|'''Skotisma''' '''Zazavavy''' '''eto''' '''Madagasikara''']] dia fiombonan' ny fikambanana [[Skotisma|skoto]] zazavavy eto [[Madagasikara]]. Ahitana mpikambana miisa 25&nbsp;152 ao tamin' ny taona 2008. Tamin' ny taona 1941 no niforonany ary lasa mpikambana ao amin' ny ''World Association of Girl Guides and Girl Scouts'' na ''Association mondiale des guides et éclaireuses'' izy tamin' ny taona 1963. Ireto avy ny mpikambana ao: * ny Fanilon' i Madagasikara (katôlika) * ny Kiadin' i Madagasikara; * ny Mpanazava Eto Madagasikara (prôtestanta) Ireo fikambanana roa farany ireo dsia mpikambana koa ao amin' ny [[Firaisan' ny Skotisma eto Madagasikara]] - izay fiombonan' ny skoto eto Madagasikara mikambana koa ao amin' ny ''World Organization of the Scout Movement'' na ''Organisation mondiale du mouvement scout.'' == Jereo koa == * [[Skoto]] * [[Firaisan' ny Skotisma eto Madagasikara]] * [[Fikambanana Skoto eto amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy]] * [[Robert Baden-Powell]] 7clvi1wma7sjsz9g6w6w8rr7dyr2s4o 1149276 1149275 2026-08-15T07:47:04Z Anai171 30270 Fanampiana rohy 1149276 wikitext text/x-wiki Ny [[Skotisma Zazavavy eto Madagasikara|'''Skotisma''' '''Zazavavy''' '''eto''' '''Madagasikara''']] dia fiombonan' ny fikambanana [[Skotisma|skoto]] zazavavy eto [[Madagasikara]]. Ahitana mpikambana miisa 25&nbsp;152 ao tamin' ny taona 2008. Tamin' ny taona 1941 no niforonany ary lasa mpikambana ao amin' ny ''World Association of Girl Guides and Girl Scouts'' na ''Association mondiale des guides et éclaireuses'' izy tamin' ny taona 1963. Ireto avy ny mpikambana ao: * ny Fanilon' i Madagasikara (katôlika) * ny Kiadin' i Madagasikara; * ny [[Mpanazava Eto Madagasikara]] (prôtestanta) Ireo fikambanana roa farany ireo dsia mpikambana koa ao amin' ny [[Firaisan' ny Skotisma eto Madagasikara]] - izay fiombonan' ny skoto eto Madagasikara mikambana koa ao amin' ny ''World Organization of the Scout Movement'' na ''Organisation mondiale du mouvement scout.'' == Jereo koa == * [[Skoto]] * [[Firaisan' ny Skotisma eto Madagasikara]] * [[Fikambanana Skoto eto amin' ny Fiangonana Loterana Malagasy]] * [[Robert Baden-Powell]] 3lltaoaxqs94iiq54foz1v1ukudiotq Jodaisma rabinika 0 263762 1149253 1055522 2026-08-14T23:01:48Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149253 wikitext text/x-wiki Ny '''jodaisma rabinika''' dia endriky ny [[jodaisma]] nipoitra avy amin' ny [[jodaisma farisiana]] taorian' ny faharavan' ny [[Tempolin' i Jerosalema]] tamin' ny taona 70 taor. J.K. Tamin' ny taonjato faha-2 hatramin' ny faha-6, izay fotoana nanombohana nandray azy ho endrika filamatry ny jodaisma, no niforonan' ny firafetany. Ny [[jodaisma karaita]] ihany, izay misy mpikambana vitsy, no tsy manaiky ny fivoasana ataon' ny raby, satria tany aloha dia tsy eken' ny [[Samaritana]] izay rehetra tsy voasoratra ao amin' ny boky dimin' ny [[Torah]]. Amin' ny [[fiteny hebreo|teny hebreo]] dia atao hoe יהדות רבנית / ''Yahadut Rabbanit'' ny jodaisma rabinika. == Ny fototry ny fampianaram-pinoan' ny jodaisma rabinika == Araka ny fampianaran' ny jodaisma rabinika dia ny andalana ao amin' ny [[Bokin' ny Eksôdôsy]] (na Eksaody) izay atao amin' ny teny hebreo hoe שְׁמוֹת / ''Shemot'' (Eks. 24:12) dia midika fa misy Lalàna roa nomena miaraka tao amin' ny [[Tendrombohitra Sinay (Baiboly)|tendrombohitra Sinay]] (na Sinaia), dia ny Torah izay Lalàna voasoratra (hebreo: תורה שבכתב‎ / ''Torah she-bi-khtav'') sy ny [[Mishna]] izay Lalàna am-bava (hebreo: תורה שבעל פה/ ''Torah she-be'al peh''). Izao ilay andalan-tsoratra: "''Ary hoy IHVH tamin' i Mosesy: Miakara eto amiko eto an-tendrombohitra ka mitoera eto, dia homeko anao ny vato fisaka izay misy ny'' Torah ''sy ny'' Mitsva'', izay nosoratako hampianarina azy''." (Eks. 24:12). Ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy|Baiboly malagasy]] dia adika hoe "lalàna" ny hoe ''Torah'' fa "didy" kosa ny hoe ''Mitsva''. Ireo Lalàna roa ireo dia nambara tamin' ireo [[Zanak' i Israely]] nanatrika sady nampitaina am-bava hatramin' izay ka hatramlin' ny [[vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa]] tao Jerosalema. Tamin' ny faharavan' ny tempoly tamin' ny taona 70 taor. J.K., indrindra taorian' ny nahafatesan' ny Olon-kendrin' izany fotoana izany (ny Raby Akiva no nalaza indrindra tamin' izy ireo) dia nisy ny fanapahan-kevitra handraikitra ho fehezan-dalàna ao amin' ny [[Mishna]] (fehezan-dalàna am-bava jiosy voalohany sady literatiora rabinika voalohany koa) ny [[Torah am-bava]]. Avy tamin' io Mishna io no nanoratana ny Tosefta (fanampin' ny Mishna) sy ny Gemara (fivoasana ny Mishna izay mampifandray azy mazava amin' ny Tanakh amin' ny fomba mazava kokoa). Tamin' ny taonjato faha-5 sy faha-6 dia nampandrina an-tsoratra ny endrika roan' ny [[Talmud]] (lahatsoratra mamondrona ny adihevitr' ireo raby momba ny lohahevitra isan-karazany ao amin' ny Lalàna jiosy), dia ny [[Talmudn' i Jerosalema]] sy ny [[Talmudn' i Babilôna]], izay nampiravina ny Mishna sy ny Gemara ary ireo soratra ivoasana azy ireo. Farany, tamin' ireo taonjato manaraka dia nisy literatiora rabinika nosoratana manodidina ny Talmud izay ahitana famoaboasana, fanontaniana arahim-baliny, sns. Izany rehetra izany no fototra iorenan' ny fampianaram-pinoan' ny jodaisma rabinika. Amin' ny jodaisma rabinika, ny hevitry ny Torah voasoratra dia tsy ho azo raha tsy eo ny Torah am-bava. Izany, ohatra, no mety hitranga amin' ny famakiana ny andalana ao amin' ny Lalàna jiosy manao hoe: "Hovonoinao araka ny fitsipika nandidiako anao ny biby" dia tsy hita ao amin' ny Tanakh fa ao amin' ny Talmudn' i Babilôna). Ny [[Halakha]] (fitambaran' ny fitsipika sy ny fomba amam-panao fehezin' ny Lalàna jiosy) ao amin' ny jodaisma rabinika dia miorina indrindraindrindra amin' ny Torah voasoratra nefa koa amin' ny Torah am-bava sy amin' ireo famelanelarana an' ity Torah an-tsoratra ity. == Ny sampan' ny jodaisma rabinika == Ny [[jodaisma rabinika]] no be mpanaraka indrindra ao amin' ny jodaisma, hany ka raha miresaka ny amin' ny jodaisma dia izy no tonga ao an-tsain' ny maro voalohany ka lasa ampitovizina aminy. Tsy ranoray tanteraka anefa ny jodaisma rabinika fa misy sampam-pirehana telo lehibe izay samy manana ny fivoasany ny fomban' ny fanambaràn' Andriamanitra, ny fahazoany ny maha zava-dehibe ny fanapahan-kevitry ny raby, eny fa na ny famaritana ny atao hoe "jodaisma rabinika" aza. Ireto avy izy ireo: ny [[jodaisma nohavaozina]] sy ny [[jodaisma mpitahiry]] ary ny [[jodaisma ôrtôdôksa]]. === Ny jodaisma nohavaozina === Ny [[jodaisma nohavaozina]] dia sampan' ny jodaisma rabinika izay niseho tao Alemaina tamin' ny [[taonjaton' ny Fahazavana]], tao amin' ny fihetsiketsehan' ny Haskala notarihin' i Moses Mendelssohn. Maro ireo firehana nipoitra tamin' izany izay namporisika ny Jiosy handray ny fandrosoana amin' izao andro ankehitriny izao sady hifanerasera amin' ny fiarahamonina ivelan' ny an' ny Jiosy. Indraindray koa ny jodaisma nohavaozina dia atao hoe jodaisma liberaly na jodaisma prôgresista. === Ny jodaisma mpitahiry === Ny [[jodaisma mpitahiry]], izay atao hoe koa Masorti, dia firehan' ny jodaisma rabinika izay mandray ny fotokevitry ny fanavaozana nefa tsy mandray izany ho lasan-davitra loatra na lalina loatra. Ny hetsika masorti dia mitonon-tena ho firehana afovoany izay manome lanja ny fahefan' ny [[Talmud]] nefa manaraka ny fitsipika amin' ny fomba tsy hentitra loatra sady tsy mila fanajana amin' ny pitsopitsony ireo fanapahan-kevitra tany aloha, ka izany no mahatonga ny rabiny halalaka kokoa amin' ny fivoasany ny Halaka. Ao [[Etazonia]] sy ao [[Kanada]] no tena ahitana ny jodaisma mpitahiry. === Ny jodaisma ôrtôdôksa === Ny [[jodaisma ôrtôdôksa]] dia firehan' ny jodaisma rabinika izay mihevi-tena ho hany mandray tokoa ny finoana sy ny fanaon' ny Jiosy mandala ny Lalàna voasoratra sy ny Lalàna am-bava nampitain' i [[Mosesy]] na Môizy teo amin' ny [[tendrombohitra Sinay]] (na Sinaia), miaraka amin' ny fivoasana ireo lalàna ireo. Heverin' ny Jiosy ôrtôdôksa ho mihataka amin' ny lala-marina ny Jiosy hafa rehetra izay ataony ho manao [[fampianaran-diso]]. Ny teny hoe "ôrtôdôksa" dia napetak' ny Jiosy manaraka ny jodaisma nohavaozina ka misy ny manaiky an' izany ary misy ny tsy tia an' izany fa misafidy ny teny hoe ''Haredi''. == Jereo koa == *[[Jodaisma helenistika]] *[[Jodaisma karaita]] 9nv5o9bktcue4skh3li742jpdjjxlsk 1149254 1149253 2026-08-14T23:06:31Z ~2026-39119-14 40302 Namafa rohy tsy ilaina 1149254 wikitext text/x-wiki Ny '''jodaisma rabinika''' dia endriky ny [[jodaisma]] nipoitra avy amin' ny [[jodaisma farisiana]] taorian' ny faharavan' ny [[Tempolin' i Jerosalema]] tamin' ny taona 70 taor. J.K. Tamin' ny taonjato faha-2 hatramin' ny faha-6, izay fotoana nanombohana nandray azy ho endrika filamatry ny jodaisma, no niforonan' ny firafetany. Ny [[jodaisma karaita]] ihany, izay misy mpikambana vitsy, no tsy manaiky ny fivoasana ataon' ny raby, satria tany aloha dia tsy eken' ny [[Samaritana]] izay rehetra tsy voasoratra ao amin' ny boky dimin' ny [[Torah]]. Amin' ny [[fiteny hebreo|teny hebreo]] dia atao hoe יהדות רבנית / ''Yahadut Rabbanit'' ny jodaisma rabinika. == Ny fototry ny fampianaram-pinoan' ny jodaisma rabinika == Araka ny fampianaran' ny jodaisma rabinika dia ny andalana ao amin' ny [[Bokin' ny Eksôdôsy]] (na Eksaody) izay atao amin' ny teny hebreo hoe שְׁמוֹת / ''Shemot'' (Eks. 24:12) dia midika fa misy Lalàna roa nomena miaraka tao amin' ny [[Tendrombohitra Sinay (Baiboly)|tendrombohitra Sinay]] (na Sinaia), dia ny Torah izay Lalàna voasoratra (hebreo: תורה שבכתב‎ / ''Torah she-bi-khtav'') sy ny [[Mishna]] izay Lalàna am-bava (hebreo: תורה שבעל פה/ ''Torah she-be'al peh''). Izao ilay andalan-tsoratra: "''Ary hoy IHVH tamin' i Mosesy: Miakara eto amiko eto an-tendrombohitra ka mitoera eto, dia homeko anao ny vato fisaka izay misy ny'' Torah ''sy ny'' Mitsva'', izay nosoratako hampianarina azy''." (Eks. 24:12). Ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy|Baiboly malagasy]] dia adika hoe "lalàna" ny hoe ''Torah'' fa "didy" kosa ny hoe ''Mitsva''. Ireo Lalàna roa ireo dia nambara tamin' ireo [[Zanak' i Israely]] nanatrika sady nampitaina am-bava hatramin' izay ka hatramlin' ny [[vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa]] tao Jerosalema. Tamin' ny faharavan' ny tempoly tamin' ny taona 70 taor. J.K., indrindra taorian' ny nahafatesan' ny Olon-kendrin' izany fotoana izany (ny Raby Akiva no nalaza indrindra tamin' izy ireo) dia nisy ny fanapahan-kevitra handraikitra ho fehezan-dalàna ao amin' ny [[Mishna]] (fehezan-dalàna am-bava jiosy voalohany sady literatiora rabinika voalohany koa) ny [[Torah am-bava]]. Avy tamin' io Mishna io no nanoratana ny Tosefta (fanampin' ny Mishna) sy ny Gemara (fivoasana ny Mishna izay mampifandray azy mazava amin' ny Tanakh amin' ny fomba mazava kokoa). Tamin' ny taonjato faha-5 sy faha-6 dia nampandrina an-tsoratra ny endrika roan' ny [[Talmud]] (lahatsoratra mamondrona ny adihevitr' ireo raby momba ny lohahevitra isan-karazany ao amin' ny Lalàna jiosy), dia ny [[Talmudn' i Jerosalema]] sy ny [[Talmudn' i Babilôna]], izay nampiravina ny Mishna sy ny Gemara ary ireo soratra ivoasana azy ireo. Farany, tamin' ireo taonjato manaraka dia nisy literatiora rabinika nosoratana manodidina ny Talmud izay ahitana famoaboasana, fanontaniana arahim-baliny, sns. Izany rehetra izany no fototra iorenan' ny fampianaram-pinoan' ny jodaisma rabinika. Amin' ny jodaisma rabinika, ny hevitry ny Torah voasoratra dia tsy ho azo raha tsy eo ny Torah am-bava. Izany, ohatra, no mety hitranga amin' ny famakiana ny andalana ao amin' ny Lalàna jiosy manao hoe: "Hovonoinao araka ny fitsipika nandidiako anao ny biby" dia tsy hita ao amin' ny Tanakh fa ao amin' ny Talmudn' i Babilôna). Ny [[Halakha]] (fitambaran' ny fitsipika sy ny fomba amam-panao fehezin' ny Lalàna jiosy) ao amin' ny jodaisma rabinika dia miorina indrindraindrindra amin' ny Torah voasoratra nefa koa amin' ny Torah am-bava sy amin' ireo famelanelarana an' ity Torah an-tsoratra ity. == Ny sampan' ny jodaisma rabinika == Ny jodaisma rabinika no be mpanaraka indrindra ao amin' ny jodaisma, hany ka raha miresaka ny amin' ny jodaisma dia izy no tonga ao an-tsain' ny maro voalohany ka lasa ampitovizina aminy. Tsy ranoray tanteraka anefa ny jodaisma rabinika fa misy sampam-pirehana telo lehibe izay samy manana ny fivoasany ny fomban' ny fanambaràn' Andriamanitra, ny fahazoany ny maha zava-dehibe ny fanapahan-kevitry ny raby, eny fa na ny famaritana ny atao hoe "jodaisma rabinika" aza. Ireto avy izy ireo: ny [[jodaisma nohavaozina]] sy ny [[jodaisma mpitahiry]] ary ny [[jodaisma ôrtôdôksa]]. === Ny jodaisma nohavaozina === Ny [[jodaisma nohavaozina]] dia sampan' ny jodaisma rabinika izay niseho tao Alemaina tamin' ny [[taonjaton' ny Fahazavana]], tao amin' ny fihetsiketsehan' ny Haskala notarihin' i Moses Mendelssohn. Maro ireo firehana nipoitra tamin' izany izay namporisika ny Jiosy handray ny fandrosoana amin' izao andro ankehitriny izao sady hifanerasera amin' ny fiarahamonina ivelan' ny an' ny Jiosy. Indraindray koa ny jodaisma nohavaozina dia atao hoe jodaisma liberaly na jodaisma prôgresista. === Ny jodaisma mpitahiry === Ny [[jodaisma mpitahiry]], izay atao hoe koa Masorti, dia firehan' ny jodaisma rabinika izay mandray ny fotokevitry ny fanavaozana nefa tsy mandray izany ho lasan-davitra loatra na lalina loatra. Ny hetsika masorti dia mitonon-tena ho firehana afovoany izay manome lanja ny fahefan' ny [[Talmud]] nefa manaraka ny fitsipika amin' ny fomba tsy hentitra loatra sady tsy mila fanajana amin' ny pitsopitsony ireo fanapahan-kevitra tany aloha, ka izany no mahatonga ny rabiny halalaka kokoa amin' ny fivoasany ny Halaka. Ao [[Etazonia]] sy ao [[Kanada]] no tena ahitana ny jodaisma mpitahiry. === Ny jodaisma ôrtôdôksa === Ny [[jodaisma ôrtôdôksa]] dia firehan' ny jodaisma rabinika izay mihevi-tena ho hany mandray tokoa ny finoana sy ny fanaon' ny Jiosy mandala ny Lalàna voasoratra sy ny Lalàna am-bava nampitain' i [[Mosesy]] na Môizy teo amin' ny [[tendrombohitra Sinay]] (na Sinaia), miaraka amin' ny fivoasana ireo lalàna ireo. Heverin' ny Jiosy ôrtôdôksa ho mihataka amin' ny lala-marina ny Jiosy hafa rehetra izay ataony ho manao [[fampianaran-diso]]. Ny teny hoe "ôrtôdôksa" dia napetak' ny Jiosy manaraka ny jodaisma nohavaozina ka misy ny manaiky an' izany ary misy ny tsy tia an' izany fa misafidy ny teny hoe ''Haredi''. == Jereo koa == *[[Jodaisma helenistika]] *[[Jodaisma karaita]] ce5nvwgrw3sddqqi885d1la9n27xrjp Kabala 0 264189 1149252 1069527 2026-08-14T22:59:18Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149252 wikitext text/x-wiki [[Sary:Fotothek df tg 0007185 Ständebuch ^ Beruf ^ Theosoph ^ Kabbala.jpg|vignette|Kabalista jiosy naseho an-tsary tamin' ny taona 1641.]] Ny '''kabala''' dia firehana [[Mistisisma|mistika]] sy [[Filôzôfia jiosy|filôzôfika jiosy]] izay amin' ny ankapobeny tsy natao ho an' ny be sy ny maro fa miafina, sady fampianarana esôterika atao hanazavana ny fifandraisan' ilay [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] tsy miova sy mandrakizay — ilay אֵין סוֹף / ''Ein Sof'' "Tsy manam-petra") — sy ny tontolo mety maty sy voafetra (ny zavaboarin' Andriamanitra). Io teny hoe ''kabala'' io dia avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] hoe קבלה / ''Qabbala'' izay midika hoe "lovantsofina" na "fandraisana". Ny kabalista izany dia olona nandray (avy amin' ny teny hebreo hoe קיבל / ''Qibel'') ny lovantsofina. Tsy manondro [[tenim-pinoana]] (na dôgma) ny teny hoe ''kabala'' fa manondro firehana ao anatin' ny jodaisma sady toe-panahy. Mistisisma jiosy amin' ny endriny rehetra ny kabala, ka ny [[teôzôfia]] miafina indrindra izay nandroso tao [[Espaina]] tamin' ny taonjato faha-13 ka ny ''Sefer ha-Zohar'' ("Bokin' ny famirapiratana"), izay hafohezina hoe ''Zohar'', no niteraka ny hetsika mistika jiosy. Ny kabala dia heverin' ny mpanao azy ho fomban-drazana [[Esôterisma|esôterika]]<nowiki/>n' ny [[jodaisma]] izay aseho amin' ny fomba nentim-paharazana ho ny "Lalàna am-bava sy miafina" nomen' Andriamanitra [[IHVH]] an' i [[Mosesy]] tao amin' ny tendrombohitra [[Tendrombohitra Sinay (Baiboly)|Sinay]] (na Sinaia) niaraka tamin' ny "Lalàna an-tsoratra ho an' ny rehetra", dia ny [[Torah]]. Hita ao amin' ny firehana mistikan' ny <u>jodaisman' ny [[sinagôga]]</u> tamin' ny [[Andro Taloha]] izany. Ny tanjon' ny mistisisma ara-pivavahana tamin' ny ankapobeny dia ny hidirana amin' ny "fisiana ambony" avy amin' ny fivoasana ny [[Baiboly hebreo|Baiboly]] amin' ny fampiasana ny fahalalana sy ny fahitana ary ny fahatsapana isankarazany. Mampiavaka ny mistika jiosy ny fitrandrahana ny hevitra sasany nandritra ny fotoana lava nivoarany. Voalohany, ny fisaintsainana ny amin' Andriamanitra velona, izay tsy azo fantarina, dia azon' ny olombelona takarina amin' ny alalan' ny anaran-toetra ananany. Tanjon' ny fikarohana mistika ny fahalalana ny tontolon' Andriamanitra. Ny fanaovana fivoasana ny [[Torah]] sy ny fandinihana ny [[fiteny hebreo]] no ahatongavana amin' izany. Ny Torah dia fisehoan' ny fahendren' Andriamanitra izay manana hevitra tsy hain' ny fivoasana ataon' olombelona taperina. Ny fanoavana ny didy ambara ao no ahafahana mandray anjara amin' ny fanatanterahana ny firindrana manerana izao rehetra izao. Akora nampiasaina tamin' ny [[Famoronana (araka ny Baiboly)|famoronana]] ny literan' ny [[abidy hebreo]]. Ny fahalalana ny fitsipika mifehy ny fanakambanana azy no ahafahana miditra any amin' ny tontolon' Andriamanitra. I Georges Lahy dia mamaritra ny kabala ho "habe anatiny ao amin' ny [[Torah]], mifanandrify amin' ny סוֹד / ''Sod'' ao amin' ny ambaratonga efatra ao amin' ny Torah (fantatra amin' ny anarana hoe ''pardès'')", dia ny פשט / ''Peshat'' ny רֶמֶז / ''Remez'', ny דְרָשׁ / ''Drash'', ny סוֹד / ''Sod''). Araka ny filazan' ny mpanaraka azy, ny fahatakarana lalina sy ny fifehezana ny kabala dia mampanakaiky ara-panahy kokoa ny olona amin' Andriamanitra, izay ahafahan' ny olona mamantatra bebe kokoa ny asan' ny [[Famoronana (finoana sy fedrà)|Famoronana]] nataon' Andriamanitra. Ho fanampin'ny faminaniana momba ny [[mesianisma]], ny kabala dia azo faritana ho andiana tombantombana [[metafizika]] momba an' Andriamanitra sy ny olombelona ary izao rehetra izao, izay miorim-paka ao amin' ny fomban-drazana esôterikan' ny jodaisma. == Jereo koa == * [[Filôzôfia jiosy]] * [[Jodaisma]] * [[Gnôstisisma]] e05ug5tuzx12syhenxcrcom00nca2hs Kserksesy I 0 264919 1149227 1051882 2026-08-14T14:14:52Z ~2026-43677-38 40632 1149227 wikitext text/x-wiki [[Sary:Xerxes Image.png|vignette|Sary mivohitra amin' ny vato amin' ny fasan' i Kserksesy I]] I '''Kserksesy I''' dia mpanjaka isan' ny fianakavia-mpanjaka [[akemenida]].izay nanapaka an' i [[Persia]] nanomboka tamin' ny taona 486 hatramin' ny 465 tal. J. K. Teraka tamin' ny taona 519 tal. J.K. sy maty tamin' ny taona 465 (na 475) tal. J.K. izy. I Kserksesy I dia nanjaka tamin' ny empira nivelatra hatrany amin'ny reniranon' i [[Indus|Indosy]] ka hatrany amin' ny [[Ranomasina Egea]], hatrany amin' ny Sir-Daria kahatrany amin' ny [[Helodrano persika|Helodrano Persika]] sy any amin' ny renirano [[Nily]], ka tafiditra ao i [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Egipta]] nandritra ny dinastia faha-27. I [[Dariôsy I]] nonanjaka teo alohany ary i [[Artakserksesy I]] no nandimby azy teo amin' ny fanjakana. I Manetôna dia miantso an' io mpanjaka io hoe '''Kserksesy Lehibe''' sady milaza fa nanjaka nandritra ny 21 taona izy. Amin' ny [[Fiteny persana taloha|teny persiana taloha]] dia atao hoe ''Kshayarsha'' izy, amin' ny [[Fiteny persana|teny persàna]] dia خشایارشا / ''Ksashâyârshâ.'' Atao hoe '''Ahasoerôsy''' na '''Asoerôsy''' ([[Fiteny hebreo|hebreo]]: אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ / ''Aʾhashverosh'') izy ao amin' ny [[Bokin' i Estera]] ao amin' ny [[Baiboly]]. Zanak' i [[Dariôsy I|Dariôsy I Lehibe]] sy i Atosa (zanaka vavin' i [[Kirôsy Lehibe]]) i Kerksesy. I Amestrisy no anaram-badiny. Ireto avy ny zanany: Artakserksesy I, Histaspesy, Artariôsy, Titraôstesy, Rôdôgina (vavy), Dareiaia, Akemenesy, Amitisy, ary Ratasaha. Niakatra teo amin' ny fitondrana izy tamin' ny fahafatesan-drainy. Nanamontsana ny fikomiana tany [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Egipta]] i Kserksesy I tamin' ny taona 485 sy 464 tal. J.K. ary nampangina ny fikomiana tany [[Babilona|Babilôna]] koa tamin' ny taona 482 tal. J.K. Nandritra izany fotoana izany dia nanomana fanafihana mitohy tany amin' ny [[Grika (vahoaka)|Grika]] i Kserksesy nandritra ny telo taona. Nandresy an-drainy tamin' ny Ady Medika tamin' ny taona 499 - 490 tal. J.K. mantsy ireto Grika ireto. Araka an' i [[Herôdôtôsy]] dia niisa 2 600 610 ny miaramilan' i Kserksesy I, an-tanety sy an-dranomasina. Niampita an' i Helespôntôsy (Dardanela ankehitriny) i Kerksesy sy ny tafiny tamin' ny alalan' ny fanaovana tetezan-tsambo mirefy iray kilômetatra, ary nanao lavaka ambany tany namakivaky ny andilan-tanin' ny tendrombohitra Atosy (Athos). Nandritra ny lohataon' ny taona 480 tal. J.K. i Kserksesy dia niampita an' i Trakia sy i Tesalia ary i Lokrida niaraka tamin' ny tafiny. Tao Termôfilesy, ny mpanjaka spartiata Leônidasy I sy ny tafiny dia niaro amin-kerimpo ny taniny ka nihemotra folo andro ny fananiham-bohitry ny tafika persiana. Tamin' ny ady tao Salamina tamin' ny volana Septambra dia resin' ny tafika an-dranomasin' ny Grika, izay vitsy sambo kokoa, ny tafika an-dranomasin' i Kserksesy I. Niverina tany [[Azia Minora]] i Kerksesy ka navelany tany Gresy (na Grisia) ny tafiny teo ambany fibaikoan' i Mardôniôsy izay resy tao Platea tamin' ny taona manaraka (tamin' ny volana Septambra 479 tal. J.K.). Tamin' ny fiafaran' ny fanjakan' i Kserksesy I dia niatrika ny fikomiana tany [[Babilôna]] indray izy. Tamin' ny taona 465 tal. J.K. dia maty novonoin' i Artabanôsy, mpitarika ny fiambenana ny mpanjaka, i Kserksesy I. Ny zanany [[Artakserksesy I]] no nandimby azy teo amin' ny fitondrana ny empira. == Jereo koa == Ireo mpanjaka persiana [[akemenida]]: [[Akemenesy]] - [[Teispesy]] - [[Kirôsy I]] - [[Ariaramnesy]] - [[Kambisesy I]] - [[Arsamesy]] - [[Kirôsy Lehibe|Kirôsy II Lehibe]] - [[Kambisesy II]] - [[Bardià]] - [[Dariôsy I]] - [[Kserksesy I]] - [[Artakserksesy I]] - [[Kserksesy II]] - [[Sôgdianôsy]] - [[Dariôsy II]] - [[Artakserksesy II]] - [[Artakserksesy III]] - [[Arsesy]] - [[Dariôsy III]]. [[sokajy:Teraka tamin'ny taona -519]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona -465]] l3lsqfp0u6adpx1ghs46ce3yqg3jc0g Artakserksesy I 0 265938 1149228 1051883 2026-08-14T14:16:19Z ~2026-43677-38 40632 1149228 wikitext text/x-wiki [[Sary:Artaxerxes I at Naqsh-e Rostam.jpg|vignette|Sary sokitra maneho an'i Artakserksesy I ao amin'ny fasany any Naqsh-e Rostam, any Iràna.]] I '''Artakserksesy I''' dia mpajaka lehibe persiana tao amin' ny fianakavia-mpajaka [[akemenida]], izay nanjaka tamin' ny taona 465 hatramin' ny 424 tal; J.K. I Manetôna dia mihevitra fa nanjaka 41 taona izy. I [[Kserksesy I]] no nodimbiasiny ary i [[Kserksesy II]] no nandimby azy. Atao hoe Ἀρταξέρξης, / ''Artaksérksês'' io anarana io amin' ny [[teny grika]], izay avy amin' ny anarana amin' ny [[Fiteny persana taloha|teny persiana tranainy]] hoe ''Artaxšacā.'' (amin' ny [[Fiteny persana|teny persana]]: اردشیر یکم / ''Ardeshir''). Taorian' ny famonoana an' i [[Kserksesy I]] rainy tamin' ny taona 465 tal. J.K. dia niakatra teo amin' ny fitondrana i Artakserksesy I. Nampamonoiny avy hatrany ireo rahalahiny sady nofaiziny ireo mpikomy. Noraisiny tao an-dapany i Temistôka avy any [[Atena|Atenay]], izay noroahina hiala an' i Persia tamin' ny taona 471 tal. J.K. ka nampiandraiketiny tanàna maro any [[Azia Minora]]. Taorian' ny fikomiana nokononkononin' i Inarôsy niaraka tamin' ny Ateniana tamin' ny taona 456 - 454 tal. J.K. dia azon' i Artakserksesy I i Egipta. Izany fandresana izany no niteraka ny fandriampahaleman' i Kaliasy, izay takalon' ny tsy fitsabahany ao [[Nosin' i Kiprôsy|Kiprôsy]] sy any [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Egipta]], ka nahazo antoka ny amin' ny filaminany sy ny fiarovana ny andian-tsambony ao amin' ny [[Ranomasina Egea]] i Atenay. == Artakserksesy ao amin' ny Baiboly == Ny [[Bokin' i Ezra]] (na Bokin' i Esdrasa) sy ny [[Bokin' i Nehemia]] ao amin' ny [[Baiboly]] dia miresaka ny amin' ny olona atao hoe "Artakserksesy, mpanjakan' i Persia" nefa tsy fantatra marina hoe iza amin' ireo Artakserksesy ireo io lazaina io. Ny mpahay tantara sasany dia milaza fa i Artakserksesy I izany, nefa ny hafa koa dia milaza fa i [[Artakserksesy II]] no izy. Ao amin' ny Bokin' i Ezra dia nanome alalana an' i [[Ezra]] hody any [[Jerosalema (Andro Taloha)|Jerosalema]] avy any [[Fahababoana tany Babilôna|Babilôna nahababoana]] i Artakserksesy ka naniraka azy ho governora hisahana ny raharaha ara-piarahamonina sy ara-pivavahana ao amin' ny [[Jiosy|vahoaka jiosy]]. Nandao an' i [[Babilona]] i Ezra tamin' ny fahafito taonan' ny nanjakan' i Artakserksesy sady nitarika [[Jiosy]] nahitana [[Mpisorona jiosy|mpisorona]] sy [[Levita]] nankany Jerosalema. Araka ny Bokin' i Nehemia dia nahazo alalana tamin' ny mpanjaka Artakserksesy koa i [[Nehemia]] hody any Jerosalema. == Jereo koa == Ireo mpanjaka persiana [[akemenida]]: [[Akemenesy]] - [[Teispesy]] - [[Kirôsy I]] - [[Ariaramnesy]] - [[Kambisesy I]] - [[Arsamesy]] - [[Kirôsy Lehibe|Kirôsy II Lehibe]] - [[Kambisesy II]] - [[Bardià]] - [[Dariôsy I]] - [[Kserksesy I]] - [[Artakserksesy I]] - [[Kserksesy II]] - [[Sôgdianôsy]] - [[Dariôsy II]] - [[Artakserksesy II]] - [[Artakserksesy III]] - [[Arsesy]] - [[Dariôsy III]]. [[sokajy:Teraka tamin'ny taona -491]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona -424]] tesdu1u9jvfu7249pus60gggbz74i0d Kserksesy II 0 265960 1149229 1051884 2026-08-14T14:17:28Z ~2026-43677-38 40632 1149229 wikitext text/x-wiki I '''Kserksesy II''' dia mpanjakan' ny [[Persiana]] akemenida nandritra ny 45 andro. Zanak' i [[Artakserksesy I]] sy i Damaspia izy. Maty novonoin' i [[Sôgdianôsy]] havany ihany izy tamin' ny taona 424 tal. J.K. Atao hoe ''Khshayaŗshā'' izy amin' ny [[Fiteny persana taloha|teny persiana]]. Izy irery no zanaka ara-dalanan' i Artakserksesy I sy ny andriambavy Damaspia. Nanompo ny mpanjaka amin' ny maha andriandahy mpandova azy izy. Niakatra teo amin' ny fitondrana i Kserksesy II nefa ny zana-drainy roa lahy tsy iray reny aminy dia samy niady ny fitondrana koa, ka ny voalohany dia i [[Sôgdianôsy]], zanaky ny vadikelin' i Kserksesy atao hoe Alôgina (na Alôgona), izay namono an' i Kserksesy II sady nitondra nandritra ny enim-bolana sy sany, fa ny faharoa dia i [[Dariôsy II]]. Nisy namono i Sôgdianôsy volana vitsy taty aorian' ny nahafatesan' i Kserksesy I ka i Dariôsy II amin' izay no nitondra ny Empira persiana. == Jereo koa == Ireo mpanjaka persiana [[akemenida]]: [[Akemenesy]] - [[Teispesy]] - [[Kirôsy I]] - [[Ariaramnesy]] - [[Kambisesy I]] - [[Arsamesy]] - [[Kirôsy Lehibe|Kirôsy II Lehibe]] - [[Kambisesy II]] - [[Bardià]] - [[Dariôsy I]] - [[Kserksesy I]] - [[Artakserksesy I]] - [[Kserksesy II]] - [[Sôgdianôsy]] - [[Dariôsy II]] - [[Artakserksesy II]] - [[Artakserksesy III]] - [[Arsesy]] - [[Dariôsy III]]. [[sokajy:Maty tamin'ny taona -424]] kh2kt1r9s7zzz02cvpmn0ipiyod6l32 Sokajy:Mpilalao baolina kitra malagasy 14 287360 1149267 1079133 2026-08-15T05:06:30Z ~2026-43677-38 40632 1149267 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpilalao baolina kitra]] [[Sokajy:Atleta malagasy]] [[Sokajy:Baolina kitra malagasy]] [[Sokajy:Mpanao fanatanjahantena malagasy]] 6g2woh4t0i4v37fnovcfv550c7637mg Sidonie Fiadanantsoa 0 287700 1149265 1132872 2026-08-15T05:03:56Z ~2026-43677-38 40632 1149265 wikitext text/x-wiki [[File:Sidonie Fiadanantsoa AG23.jpg|thumb|left|Sidonie Fiadanantsoa]] '''Sidonie Fiadanantsoa''' (teraka 30 Aprily 1999) dia atleta amin'ny hazakazaka sy kianja avy eto {{Madagasikara}}. Nahazo medaly volafotsy tamin'ny [[lalao afrikanina 2023]] izy teo amin'ny hazakazaka 100m. Izy ihany koa no hisolo tena an’i Madagasikara amin’ny [[lalao olympika 2024]]. Tohano izy ireo azafady. ==Jereo koa== [[Sokajy:Mpanao sprinty malagasy]] [[Sokajy:Atleta malagasy]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1999]] a5msadizy55dj0j3idd5ze9y0dzn0qg Sokajy:Mpanao sprinty malagasy 14 288854 1149263 1084981 2026-08-15T05:02:29Z ~2026-43677-38 40632 1149263 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpanao fanatanjahantena malagasy]] [[Sokajy:Mpanao sprinty]] [[de:Kategorie:Sprinter (Madagaskar)]] gbgtrjvci6p58ab6tlyxncfq35yh4uk Halatra omby eto Madagasikara 0 290099 1149258 1136487 2026-08-14T23:43:01Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149258 wikitext text/x-wiki [[Sary:Zebu of Madagascar 001.jpg|vignette|357x357px|Omby malagasy]] Ny '''halatra omby eto Madagasikara''' dia [[heloka bevava]] tanterahina eto amin' ny tanin' ny [[Madagasikara|Repoblikan' i Madagasikara]], izay ahitana fakana ny ombin' ny olona hafa amin' ny fomba helohin' ny [[lalàna]]<ref><small>"[https://assemblee-nationale.mg/renforcement-de-la-lutte-contre-le-vol-de-boeufs/ Renforcement de la lutte contre le vol de bœufs]", ''assemblee-nationale.mg'', 14 mai 2025</small></ref><ref><small>"[https://www.lexpress.mg/2025/05/assemblee-nationale-les-peines-contre.html? Assemblée Nationale - Les peines contre les vols de bœufs amplifiées]", ''www.lexpress.mg'', 15 mai 2025</small></ref>, ka izany dia mety hotanterahina ho an' ny tena na hamidy indray, na ho an' olon-kafa mba hahazoana karama, mety hotanterahin' olona maro voalamina izay manafika eny an-kijana na eny an-tanàna mba hahazo omby maro<ref><small>"[https://puisatier.over-blog.com/2021/05/le-vol-une-pratique-bien-enracinee-a-madagascar.html Le vol, une pratique bien enracinée à Madagascar]", ''puisatier.over-blog.com'', 17 Mai 2021</small></ref><ref><small>"[https://www.lexpress.fr/styles/les-razzias-de-zebus-a-madagascar-une-tradition-devenue-trafic-meurtrier_1737777.html Les razzias de zébus à Madagascar, une tradition devenue trafic meurtrier]", www.lexpress.fr, 20/11/2015</small></ref><ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20180623-madagascar-difficile-lutte-contre-le-vol-zebus Madagascar: les attaques de voleurs de zébus font 4000 morts en cinq ans]", ''www.rfi.fr'', 23/06/2018</small></ref>. Matetika dia atao hoe ''[[dahalo]]'' ny mpangalatra omby, izay tsy mpangalatra tsotra mandeha irery intsony fa matetika no andian' olona voalamina sady mitam-piadiana, miasa amin' ny fomba voarindra ary mampihorohoro sy mamono vahoaka<ref><small>"[https://www.thenewhumanitarian.org/fr/analyses/2012/07/18/madagascar-terre-de-bandits-impitoyables Madagascar, terre de bandits impitoyables]", ''www.thenewhumanitarian.org'', 18 July 2012</small></ref><ref><small>"[https://storyteller.iom.int/fr/stories/batir-la-paix-dans-le-bastion-des-voleurs-de-betail-madagascar Bâtir la paix dans le bastion des voleurs de bétail à Madagascar]", ''storyteller.iom.int'', 10 janvier 2022</small></ref>. Matetika ny faritra be [[Fahantrana eto Madagasikara|fahantrana indrindra]] sy ny tanàna ambanivohitra eto Madagasikara no tena anjakan' ny [[halatra omby]]<ref><small>"[https://www.ilo.cornell.edu/images/th3.4.pdf Elevage et pauvreté]" (pdf), ''www.ilo.cornell.edu'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.lutte-ouvriere.org/journal/article/2012-12-19-madagascar-les-classes-pauvres-confrontees-au-developpement-du-banditisme_28845.html Madagascar : Les classes pauvres confrontées au développement du banditisme]", ''www.lutte-ouvriere.org'', 19/12/2012</small></ref> nefa ny olona misehatra amin' io asa ratsy io dia hita hatrany amin' ny [[Antananarivo|renivohitr' i Madagasikara]]<ref><small>"[https://www.malina.mg/Mlg/halatra-omby-tambazotra-mafy-orina-ao-analamanga/ Halatra omby: tambazotra mafy orina ao Analamanga] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/halatra-omby-tambazotra-mafy-orina-ao-analamanga/ |date=20250116060508 }}", in ''www.malina.mg'', 15 February 2021.</small></ref><ref><small>Mathieu Pellerin, "[https://www.ifri.org/sites/default/files/migrated_files/documents/atoms/files/pellerin_madagascar.pdf Madagascar Gérer l’héritage de la transition]", ''www.ifri.org,'' Novembre 2014</small> </ref>. Lasa fomba fiveloman' ny olona sasany na lasa endrika [[valifaty]] eo amin' ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] ny halatra omby<ref><small>Matthieu Pellerin, "[https://www.ifri.org/sites/default/files/migrated_files/documents/atoms/files/pellerin_madagascar_criminalite_multiforme_2017.pdf? Madagascar face à la criminalité multiforme]", ''www.ifri.org'', mars 2017.</small></ref><ref><small>Dominique Somda, "[https://journals.openedition.org/terrain/21228? Politique western - Zone d’exception et imaginaire de la frontière à Madagascar]", ''journals.openedition.org'',</small> </ref>. Matetika no tsy voasazy ny mpangalatra noho ny tsy fahampian' ny fitaovana ampiasain' ny mpitandro filaminana sy ny [[kolikoly]] ary ny fitarazohan' ny raharaham-pitsarana<ref><small>"[https://madagascar.fes.de/e/a-travers-les-yeux-du-sud.html À travers les yeux du Sud] {{Wayback|url=https://madagascar.fes.de/e/a-travers-les-yeux-du-sud.html |date=20250813193532 }}", ''Friedrich Ebert Stiftung'' (''madagascar.fes.de''), 21/02/2022</small></ref>. Mampitombo ny disadisa momba ny fahafaha-mahazo loharanon-karena ny [[haintany]] miverimberina sy ny fahapotehan' ny [[kijana]] ary manosika ny olona sasany hanao ny halatra omby ho asa fivelomana izany<ref><small>Joanna de Berry, "[https://blogs.worldbank.org/en/climatechange/madagascar-and-social-impacts-drought Madagascar and the social impacts of drought]", ''blogs.worldbank.org'', March 03, 2023</small></ref>. == Tantara == === Faha mpanjaka === ==== Vokatry ny lanjan' ny omby eo amin' ny kolontsaina ==== Nanosika ny olona hangalatra omby ny fanomezana lanja ambony ny omby eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], na ara-[[Fiarahamonina malagasy|piarahamonina]] (ahazoana haja sy maha to teny), na ara-[[toekarena]], na ara-[[Fivavahan-drazana malagasy|pivavahana]] ([[Fivavahana amin' ny razana|fanompoana ny razana]])<ref><small>"[https://www.madagascartravel.com/cultural-emblems-of-madagascar-3a-zebu-and-rice Cultural emblems of Madagascar: Zebu and Rice] {{Wayback|url=https://www.madagascartravel.com/cultural-emblems-of-madagascar-3a-zebu-and-rice |date=20251207011445 }}", ''www.madagascartravel.com''</small></ref><ref><small>"[https://greatredisland.com/why-are-zebus-important-in-madagascar/ Why Are Zebus Important in Madagascar?]", ''greatredisland.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.studiosifaka.org/magazines/culture/item/1874-sandrify-l-importance-du-zebu-dans-la-culture-malgache.html Sandrify : L'impotance du zébu dans la culture malgache]", ''www.studiosifaka.org''</small></ref><ref><small>"[https://explorepartsunknown.com/madagascar/zebu-theft/ Madagascar - The zebu war]", ''explorepartsunknown.com''</small></ref><ref><small>"[https://storyteller.iom.int/stories/building-peace-madagascars-stronghold-cattle-thieves Building Peace in Madagascar's Stronghold of Cattle Thieves]", ''storyteller.iom.int''</small></ref>. Mariky ny fananan-karena sy ny laza eo amin' ny fiarahamonina mantsy ny fananana omby maro<ref name=":0" />. Manana ny lanjany koa ny [[omby]] eo amin' ny fomba amam-panao malagasy toy ny [[fanambadiana]] sy ny [[fandevenana]] ary ny [[sorona]]<ref><small>"[https://univ-antananarivo.mg/Conference-du-vendredi-Le-Zebu-rite-et-nourriture-vendredi-08-avril-a-10heures? Ny Omby : Fomba sy Fihinana" & "Le Zébu, rite et nourriture]", ''univ-antananarivo.mg''</small></ref><ref><small>"[https://ecodofin.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/05/le-zc3a9bu-et-les-traditions-malgaches-2.pdf Le zébu et les traditions malgaches]", ''ecodofin.wordpress.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.evaneos.com/madagascar/holidays/discover/964-1-the-zebu-in-madagascar/ The importance of the omby or zebu in Madagascar]", ''www.evaneos.com''</small></ref>. ==== Halatra omby: fombafomba fiampitana ==== Fanao araka ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] any amin' ny faritra sasany eto [[Madagasikara]] ny halatra omby izay anomezana alalana ny tovolahy hanao izany mba hahatonga azy ho tena lehilahy azon' ny [[Fianakaviana (kolontsaina malagasy)|fianakaviana]] sy ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] itokisana, ary ilaina izany alohan' ny hanatanterahana hetsika toy ny [[fanambadiana]] na ny [[fandevenana]], indrindra any amin' ny faritry ny [[Bara]]<ref name=":0"><small>"[https://la1ere.franceinfo.fr/reunion/ocean-indien/madagascar/vols-zebus-plus-plus-nombreux-meurtriers-madagascar-179982.html Les vols de zébus de plus en plus nombreux et meurtriers à Madagascar]", ''la1ere.franceinfo.fr''</small></ref>. Fombafomba manamarika ny fialana amin' ny fahazazana sy [[Fombafomba fiampitana|iampitana]] amin' ny fahalehibeazan' ny tovolahy ny halatra omby, izay anehoany ny herim-pony sy ny fahafahany mahazo izay ilaina amin' ny [[fampakaram-bady]]<ref><small>"[https://documents1.worldbank.org/curated/en/587761530803052116/pdf/127982-WP-REVISED-deep-south-V27-07-2018-web.pdf The Deep South]" (PDF), ''documents1.worldbank.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/273039381_2014_Cattle_Conflicts_and_Gendarmes_in_Southern_Madagascar_A_Local_Perspective_on_fihavanana_gasy 2014: Cattle, Conflicts and Gendarmes in Southern Madagascar: A Local Perspective on fihavanana gasy]" (PDF), ''www.researchgate.net''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://uvhw.de/files/3_uvHW_Leseproben/uvHW-134-2_LIVRE.pdf Fihavanana – La vision d’ une société paisible à Madagascar]" (PDF), ''uvhw.de''</small></ref><ref><small>"[https://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3307&context=isp_collection&utm This Is Not About Cows: Historic and Contemporary Challenges to South-Central Madagascar ’s Cattle Systems]", ''digitalcollections.sit.edu''</small></ref>. ==== Vokatry ny disadisa eo amin' ny samy foko na fanjakana ==== Talohan' ny [[fanjanahantany]] dia matetika mifandray amin' ny fifandonana eo amin' ny samy [[Fanjakà-mpanjaka|fanjakam-panjaka]] ny asan-jiolahy, ka nahitana fanafihana sy [[halatra omby]] sy [[biby fiompy]] hafa izay natao hamahanana ny tafika sy hampahalemy ny fanjakana mpifanandrina amin' ny an' ny tena<ref><small>''[https://shcas.shnu.edu.cn/_upload/article/files/da/7b/8c36ac3a43f280c89d9171a127d4/97c4215b-2044-4149-9f30-43352af1a2ad.pdf Historical Dictionary of Madagascar: Second Edition]'', ''shcas.shnu.edu.cn''</small></ref><ref name=":2" />. Noheverina ho mpiady mahery ny lehilahy mpandray anjara amin' ireny fanafihana ireny fa tsy mpanao [[heloka bevava]]. Tsy mijanona ho halatra fotsiny ny fangalarana omby fa tena fanaovana tsinontsinona ny zavatra ankamasinin' ny hafa. Heverina ho fanalam-baraka manokana ny halatra omby, tsy ho an' ny tompony ihany fa ho an' ny fianakaviany sy ny mpiara-belona aminy koa. Fanaovana tsinontsinona ny voninahitr' ilay olona na ny fianakaviana na ny foko na ny fanjakana nangalarina omby ny halatra omby, satria nalaina aminy ny zavatra manam-pifandraisana akaiky amin' ny maha-izy azy. ==== Fanehoana tanjaka na dia tsy misy ny disadisa ==== Tsy fandikan-dalàna ataon' olon-tsotra tsirairay fotsiny ny halatra omby fa anisan' ny nanana ny anjara toerany teo amin' ny fanehoan' ny fanjakana na foko ny hery, ny fahefana, ny laza ary ny fifehezany ny [[Loharanon-karena voajanahary|loharanon-karena]] sy ny fahamboniany manoloana ny hafa. Noho ny fanamafisana ny fanjakana maro teto [[Madagasikara]] sy ny fitomboan' ny isan' ny mponina dia nihamafy ny fifanolanana momba ny loharanon-karena, indrindra momba ny biby fiompy. ==== Namatsiana ny fifanakalozana amin' ny any ivelany ==== Niteraka fiovana lalina teo amin' ny fiarahamonina malagasy sy nandrisika ny firongatry ny endrika vaovaon' ny asan-jiolahy, anisan' izany ny halatra omby, ny fahatongavan' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]]. === Faha fanjanahantany === ==== Niova endrika ny halatra omby ==== Nanova endrika ny [[halatra omby]] teto [[Madagasikara]] ny fahatongavan' ny fitondrana mpanjanaka frantsay tamin' ny taona 1896. Niteraka fahasahiranana ara-toekarena sy [[mosary]] ho an' ny mponina malagasy ny fanjanahantany (indrindra fa tany atsimo), ka nahatonga ny tantsaha sasany hitodika any amin' ny halatra omby mba ho velona. Nanao izay tsy hampanana [[fitaovam-piadiana]] ny mponina sasany ny mpanjanatany, ka nahatonga ny mpiompy omby tsy afaka niaro ny andian' ombiny ary nanamora ny fanafihana nataon' ny andian-jiolahy izany. Tsy nahafantatra ny anjara toerana ara-kolontsain' ny halatra omby ny fitondrana mpanjanaka amin' ny ankapobeny fa nihevitra izany ho fandikan-dalàna tsotra (toy ny fangalarana biby fiompy), ka tsy nitady fomba manokana na lalàna manokana hiadiana amin' izany tamin' ny voalohany. Nanova tsikelikely ny halatra nentim-paharazana ho lasa asan-jiolahy tanteraka tany ambanivohitra sy ho lasa fomba fiharian-karena tsy ara-dalàna ny fipoiran' ny [[toekaren-tsena]] sy ny fitomboan' ny filana hena. Lasa nanosika ny olona hangalatra omby ny fahazoana tombony. ==== Fanehoana tsy fankatoavana ==== Niezaka nanafoana ny halatra omby ny manam-pahefana mpanjanaka, saingy nitohy hatrany izany fanao izany, indrindra fa tany amin' ny faritra ambanivohitra lavitra. Nitohy ny asan-dahalo izay matetika nahitana firaisana tsikombakomba amin' ny mponina sasany. Tany amin' ny faritra sasany, indrindra fa tany Atsimo sy Atsimo-Andrefana, dia nanehoana mivantana ny tsy fankatoavana ny fenitra napetraky ny fanjanahantany ny fanafihana miaraka amin' ny halatra omby. Niezaka hampihatra ny "fahalemana frantsay" sy hampitsahatra ny ady sy ny fanafihana isan-karazany ny fitondrana frantsay, nefa ho an' ny foko sy faritra sasany dia fomba iray enti-manohitra ny lamina vaovao sy ny fametrahana ny fahefana mpanjanaka ny fanohizana ireo fanafihana ireo. Nanohitra mafy ny Frantsay nandritra ny folo taona teo ho eo ny [[Bara]] taorian' ny taona 1896 izay nanombohan' ny fanjanahantany ôfisialy. Nampiasaina hamelomana na hamatsiana ankolaka ny vondrona mpanohitra mitam-piadiana (toy ny tamin' ny fikomian' ny [[Menalamba]]) ny omby halatra. ==== Vokany ==== Lasa nampandry tsy lavo loha ny [[tantsaha]] ny halatra omby, ka miteraka fahavoazana ara-toekarena lehibe izany. Lasa nisy fandaminana sy nirongo fitaovam-piadiana ny andian-jiolahy, izay nahatonga ny fanafihana ho lasa niteraka herisetra mahery vaika tamin' ny tanàna sy ny mpiompy omby, ka nahatonga faty olona sy fandoroan-tanàna. Matetika nahatonga ny mponina handao ny kijana sarotra arahi-maso ny tahotra sy ny fahaverezam-pananana ary ny fatiantoka, na nahatonga ny fanamafisana ny fampiharana ny lalàna nentin-drazana isan-tanàna na isam-paritra (toy ny [[dina]]) mba hisorohana na hamerana ny halatra omby, izay matetika tsy misy dikany manoloana ny andian-jiolahy mitam-piadiana. === Hatramin' ny nahazoana fahaleovantena === ==== Taompolo 1960-1980: fitohizan' ny halatra omby ==== Taorian' ny nahazoana ny fahaleovantena (taona 1960) dia nitohy ny halatra omby, indrindra tany amin' ny faritra atsimon' ny firenena. Nametraka fepetra hiadiana amin' izany tranga izany ny manampahefana malagasy, saingy tsy nahomby. Matetika ny mpangalatra omby no nahazo tombony tamin' ny firaisana tsikombakomba amin' ny mpitandro filaminana na amin' ny tompon' andraiki-panjakana sasany<ref name=":1"><small>"[https://www.lepoint.fr/monde/madagascar-la-guerre-des-zebus-fait-pres-de-100-morts-03-09-2012-1502146_24.php? Madagascar: la guerre des zébus fait près de 100 morts]", ''www.lepoint.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2014/08/17/madagascar-des-affrontements-entre-voleurs-de-zebus-et-gendarmes-font-15-morts_4472642_3212.html Madagascar : des affrontements entre voleurs de zébus et gendarmes font 15 morts]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. ==== Taomplo 1990–2000: fitomboan' ny herisetra ==== Nanomboka tamin' ny taompolo 1990 dia nihanahery vaika ny halatra omby, tamin' ny alalan' ny fampiasana [[basy]] sy ny fisian' ny fifandonana teo amin' ny mpangalatra omby sy ny mpitandro filaminana. Niforona sy nihamaro ny andian-jiolahy voalamina izay nanao ny asa ratsiny any amin' ny faritra maro. Nisy ny hetsika ara-miaramila izay natao mba hamerenana amin' ny laoniny ny [[fandriam-pahalemana]], saingy tsy nahitam-bokany firy izany. ==== Taomplo 2010-2020: fitomboan' ny fifandonana ==== Tamin' ny taompolo 2010 dia efa tena nampanahy izaitsizy ny halatra omby, izay nahitana fifandonana nahafaty olona betsaka teo amin' ny mpangalatra omby sy ny mpitandro filaminana ary ny mponina. Olona efa ho 100 no maty tamin' ny fifandonana tany atsimon' ny Nosy tamin' ny taona 2012. Nisy kosa ny hetsika miaramila antsoina hoe "Fahalemana" tamin' ny taona 2015, izay nampiasa miaramila 1&nbsp;300 hiady amin' ny mpangalatra omby. Nahafaty olona 160 mahery io hetsika io<ref name=":1" /><ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20150814-madagascar-operation-militaire-reseaux-bandits-voleurs-zebus Madagascar: opération militaire contre les réseaux de voleurs de zébus]", ''www.rfi.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.habarizacomores.com/2015/08/madagascar-operation-militaire-contre.html Madagascar: opération militaire contre les réseaux de voleurs de zébus]", ''www.habarizacomores.com''</small></ref><ref><small>"[https://la1ere.franceinfo.fr/madagascar-guerre-zebus-fait-plus-160-morts-2015-320163.html Madagascar: la guerre des zébus a fait plus de 160 morts en 2015]", ''la1ere.franceinfo.fr''</small></ref>. ==== Taona 2020 no ho mankaty: ezaka fampandrian-tany ==== Nanomboka tamin' ny taona 2020 dia nanamafy ny ezaka ataony amin' ny ady amin' ny halatra omby ny fanjakana malagasy, tamin' ny alalan' ny fampiharana ny paikady fiarovana sy fampitomboana ny isan' ny mpitandro filaminana any amin' ny faritra be halatra omby. Nisy ihany koa ny fanentanana ny mponina eny ifotony hiara-hiasa amin' ny manam-pahefana. Na dia eo aza ireo ezaka ireo dia mbola mitohy ny halatra omby, ka omby an' arivony no misy mangalatra isan-taona ary betsaka ny aina afoy<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20180623-madagascar-difficile-lutte-contre-le-vol-zebus Madagascar: les attaques de voleurs de zébus font 4000 morts en cinq ans]", ''www.rfi.fr''</small></ref>. Anisan' ny fanao mampandamoka ny ezaka ataon' ny mpitondra ny fisian' ny [[kolikoly]] sy ny firaisana tsikombakomba maro isan-karazany. == Jereo koa == * [[Kolikoly]] * [[Halatra omby]] * [[Halatra omby ao India]] * [[Halatra omby ao Kenià]] * [[Kolikoly eto Madagasikara]] * [[Fahantrana eto Madagasikara]] * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Rohy ivelany == '''Boky sy gazety fandalinana''' * Gowé, Jean-René. "Les dahalo : entre mythe et réalité". In ''Omaly sy Anio'', n° 57–58, 2003. * Raison, Jean-Pierre. ''Les éleveurs de zébus du Sud malgache''. Paris : ORSTOM, 1984. * Blanchy, Sophie. ''Sociétés traditionnelles et crime : le cas des dahalo malgaches''. In ''Revue Tiers Monde'', 1995. * Rakotonirina, Léon. ''L'évolution du banditisme rural à Madagascar : du dahalo au criminel moderne'', Université d’Antananarivo, Mémoire de maîtrise, 2016. * L’Express de Madagascar. Dossier : ''Le vol de bœufs, entre tradition et insécurité'', 2018. * RFI. ''Madagascar : la difficile lutte contre le vol de zébus'', 23 juin 2018. * France 24. ''La guerre des zébus fait rage à Madagascar'', 2012. * FAO (Organisation des Nations unies pour l’alimentation et l’agriculture). ''L’élevage bovin à Madagascar : état des lieux et enjeux'', 2009. * Programme des Nations Unies pour le Développement (PNUD). ''Rapport sur la sécurité rurale à Madagascar'', 2017. '''Didy aman-dalàna''' *"[https://jwf-legal2.fr.gd/Lois-154.htm Lalàna n° 2001-004 tamin' ny 25 oktobra 2001 anaovanana fitsipika ankapobe mifehy ny Dina eo amin' ny lafin' ny fandriampahalemam-bahoaka]", in ''jwf-legal2.fr.gd'' * "[https://jwf-legal2.fr.gd/Lois-154.htm Loi n° 2001-004 du 25 octobre 2001 portant réglementation générale des Dina en matière de sécurité publique]", in ''jwf-legal2.fr.gd'' * "[https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/arrete-n22804-2017-du-12-septembre-2017-portant-interdiction-provisoire-de-la-circulation-de-la-vente-sur-pied-de-labattage-de-femelles-et-de-jeunes-bovins-de-la-vente-et-du-transport-de-vi/ Arrêté n°22804/2017 du 12 Septembre 2017 Portant interdiction provisoire de la circulation, de la vente sur pied, de l’abattage de femelles et de jeunes bovins, de la vente et du transport de viande de femelles et de jeunes bovins]", ''textes.lexxika.com'' * "[https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/decret-n2019-046-du-31-janvier-2019-portant-interdiction-de-toute-exportation-de-zebus Décret n°2019-046 du 31 Janvier 2019 Portant interdiction de toute exportation de zébus]", ''textes.lexxika.com'' '''Dina''' * "[https://www.academia.edu/11898963/dinani_Melaky_tsy_mimpoly Dinan' i Melaky tsy mimpoly]" (PDF), in ''www.academia.edu'' * "[http://madarevues.recherches.gov.mg/?LA-PROBLEMATIQUE-DE-L-APPLICATION-DU-DROIT-EN-MATIERE-DE-VOL-DE-BOEUFS-A La problématique de l'application du droit en matière de vol de boeufs à Madagascar" (1787-1960)] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?LA-PROBLEMATIQUE-DE-L-APPLICATION-DU-DROIT-EN-MATIERE-DE-VOL-DE-BOEUFS-A |date=20220804073221 }}", in ''madarevues.recherches.gov.mg'' '''Lahatsoratra hafa''' * "[https://www.malina.mg/Mlg/halatra-omby-tambazotra-mafy-orina-ao-analamanga/ Halatra omby: tambazotra mafy orina ao Analamanga] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/halatra-omby-tambazotra-mafy-orina-ao-analamanga/ |date=20250116060508 }}", in ''www.malina.mg'', 15 Febroary 2021. * "[https://www.malina.mg/Mlg/simbanny-kolikoly-ny-dinanihorombe/ Simban' ny kolikoly ny dinan' Ihorombe] {{Wayback|url=https://www.malina.mg/Mlg/simbanny-kolikoly-ny-dinanihorombe/ |date=20241214135349 }}", in ''www.malina.mg'', 14 Mey 2021 * "[https://www.tiatanindrazana.mg/fandriampahalemana/halatra-omby-tena-misy-ireo-zandary-tratra-nifandray-tendro-taminny-dahalo-35691.php Halatra omby Tena misy ireo zandary tratra nifandray tendro tamin’ny dahalo]", in ''www.tiatanindrazana.mg'', 11 Janoary 2019. * "[https://www.biblio.micc.gov.mg/pays/2022/11/17/trandraka-halatra-omby/ Halatra omby, Kolikoly avo lenta, anjakan' ny dahalo ambony latabatra ny tanàna] {{Wayback|url=https://www.biblio.micc.gov.mg/pays/2022/11/17/trandraka-halatra-omby/ |date=20250930090526 }}" in ''www.biblio.micc.gov.mg,'' 17 Novembra 2022 * "[https://www.madagascar-tribune.com/Ny-fanjakana-no-nampiofana-ny,5162.html Ny fanjakana no nampiofana ny dahalo]", in ''www.madagascar-tribune.com,'' 3 Marsa 2008 * "[https://www.madagascar-tribune.com/IMG/article_PDF/Novain-ireo-dahalo-ny-volon-omby_a5204.pdf Sakaraha : Halatra omby, Novain' ireo dahalo ny volon' omby]", in ''www.madagascar-tribune.com,'' (tsongan-tsiratra avy amin' ny [https://madagascartribune.vahiny.com/Novain-ireo-dahalo-ny-volon-omby,5204.html Madagascar-Tribune.com]) * "[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-pratiques-traditionnelles-au-service-des-paysans-pour-la-prevention-des Les pratiques traditionnelles au service des paysans pour la prévention des vols de zébus. L’exemple du tatao et du tsitsika dans le district de l’Isandra, Haute Matsiatra] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-pratiques-traditionnelles-au-service-des-paysans-pour-la-prevention-des |date=20220804073247 }}", in ''madarevues.recherches.gov.mg'', * "[https://www.matin.mg/?p=39388 Bongolava-Tsiroanomandidy – Halatr' omby]", in ''www.matin.mg'', 19 Avrily 2021 * "[https://newsmada10.rssing.com/chan-53079480/article17331.html?nocache=0 Morarano Kraoma: tratra ireo jiolahy mpangalatra sy mpanadio omby halatra]", in ''newsmada10.rssing.com,'' 21 Janoary 2020 * "[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/fikambananny-dahalo-rava-7-lahy-saronny-zandary/ Fikambanan' ny dahalo rava, 7 lahy saron' ny zandary]", in ''www.agencemalagasydepresse.com'', 03 Aogositra 2020. * "[https://www.matin.mg/?p=48708 Akon' ny taona 2016 tao Boeny – Omby miisa 7&nbsp;720 no very, olona 126 voarohirohy]", in ''www.matin.mg,'' * "[https://www.lagazette-dgi.com/index_option-com_content-view-article-id-55384-ambatofinandrahana-takian-ny-dahalo-100-000-ariary-isan-omby-ny-tompony-catid-49-Itemid-111.html Ambatofinandrahana: Takian' ny dahalo 100&nbsp;000 ariary isan' omby ny tompony]", in ''www.lagazette-dgi.com'' * "[http://www.radiorvs.net/index.php/2-non-categorise/178-ny-fitsarana-eto-madagasikara-mila-ezaka-mafy-ny-hamerenana-ny-fitokisan-ny-vahoaka-hialana-amin-ny-fitsarambahoaka Ny Fitsarana eto Madagasikara, mila ezaka mafy ny hamerenana ny fitokisan' ny vahoaka hiala amin' ny fitsaram-bahoaka"], in ''www.radiorvs.net'', * "[https://gazetyavylavitra.wordpress.com/tag/iomerberiziky/ Raharaha dahalo Remenabila sy Tokanono]", in ''gazetyavylavitra.wordpress.com'' == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Omby]] [[Sokajy:halatra]] rsd2hihumhj61giq8wugugsxluj79jb Greta Thunberg 0 293892 1149257 1147829 2026-08-14T23:30:52Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149257 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary = Greta Thunberg in Stockholm (cropped 2).jpg |anarana = Greta Thunberg |teraka = 3 Janoary 2003 |toerana = [[Stockholm]], {{Soeda}} |maty = |firenena = {{Soeda}} |mpiaraka= |asa= }} '''Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg''' ({{AAI|/ˈɡrêːta ˈtʉ̂ːnbærj/|lang|sv-Greta Thunberg.ogg}}; teraka ny 3 Janoary 2003) dia [[mpikatroka momba ny toetrandro]] sy [[mpikatroka ara-politika]] soedoà, izay fantatra voalohany tamin' ny fanamby nataony tamin' ny mpitondra maneran-tany mba handray andraikitra haingana hanatanterahana ny [[fampihenana ny fiovan' ny toetrandro|fepetra hampihenana]] ny voka-dratsin' ny [[fiovan' ny toetrandro]].<ref>{{cite news |date=23 Avrily 2019 |title=It's an existential crisis. Listen to scientists |url=https://www.bbc.com/news/av/uk-48018034/climate-change-activist-greta-thunberg-listen-to-climate-scientists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814200923/https://www.bbc.com/news/av/uk-48018034/climate-change-activist-greta-thunberg-listen-to-climate-scientists |archive-date=14 Aogositra 2019 |access-date=31 Aogositra 2019 |publisher=[[BBC]]}}</ref> Teraka tao [[Stockholm]], nanomboka ny hetsika maha-mpikatroka momba ny toetrandro i Thunberg rehefa nandresy lahatra ny ray aman-dreniny izy mba hanaiky [[fepetra ara-piainana manokana momba ny fiovan' ny toetrandro|fiainana]] izay mampihena ny [[famakiana entona karbonina|famoahana karbônina]] ataon' ny fianakaviany. Tamin' ny Aogositra 2018, tamin' ny faha-15 taonany, dia nanomboka tsy nianatra i Thunberg, ary nanao fianianana fa tsy hiverina any an-tsekoly raha tsy efa vita ny [[fifidianana soedoà tamin' ny 2018]] mba hiezaka hisy fiantraikany amin' ny vokatra. Nanao fihetsiketsehana teo ivelan' ny [[Riksdag|Parlemanta soedoà]] izy niantso hanaovana [[fampihenana ny fiovan' ny toetrandro|hetsika hentitra amin' ny fiovan' ny toetrandro]] sady nitondra famantarana ''Skolstrejk för klimatet'' ([[Fitokonana tsy mandeha an-tsekoly ho an' ny toetrandro]]) sy nizara taratasy fampahafantarana.<ref>{{Cite news |last=Gibson |first=Caitlin |date=16 Martsa 2020 |title=Before Greta Thunberg was a global icon, she was a tormented child who refused to eat or speak |language=en-US |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/on-parenting/before-greta-thunberg-was-a-global-icon-she-was-a-tormented-child-who-refused-to-eat-or-speak/2020/03/16/eea2967a-63a4-11ea-acca-80c22bbee96f_story.html |access-date=15 Septambra 2023 |issn=0190-8286 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317180306/https://www.washingtonpost.com/lifestyle/on-parenting/before-greta-thunberg-was-a-global-icon-she-was-a-tormented-child-who-refused-to-eat-or-speak/2020/03/16/eea2967a-63a4-11ea-acca-80c22bbee96f_story.html |archive-date=17 Martsa 2020 |url-status=live}}</ref> Rehefa vita ny fifidianana, dia niteny teo anoloan' ny mpanohana i Thunberg ary nilaza taminy mba hampiasa finday handraketana azy. Avy eo dia nilaza izy fa hanohy ny fitokonana amin' ny zoma rehetra mandra-pahatongan' i Soeda hanaraka ny [[Fifanarahana tao Paris|fifanarahana momba ny toetrandro tao Paris]].<ref>{{Cite news |last1=Watts |first1=Jonathan |date=11 Martsa 2019 |title=Greta Thunberg, schoolgirl climate change warrior: 'Some people can let things go. I can't' |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/11/greta-thunberg-schoolgirl-climate-change-warrior-some-people-can-let-things-go-i-cant |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311104430/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/11/greta-thunberg-schoolgirl-climate-change-warrior-some-people-can-let-things-go-i-cant |archive-date=11 Martsa 2019 |access-date=16 Septambra 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Ny fahatanoran' i Thunberg sy ny fomba fiteniny mivantana dia nanampy azy ho lasa olo-malaza eran-tany.<ref name=Time>{{Cite news |last1=Alter |first1=Charlotte |last2=Haynes |first2=Suyin |last3=Worland |first3=Justin |editor-last=Arbugaeva |editor-first=Evgenia |date=11 Desambra 2019 |title=Greta Thunberg: Time's Person of the Year 2019 |url=https://time.com/person-of-the-year-2019-greta-thunberg/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211125355/https://time.com/person-of-the-year-2019-greta-thunberg/ |archive-date=11 Desambra 2019 |url-status=live |magazine=Time |access-date=11 Desambra 2019 |archivedate=2019-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191213190507/https://time.com/person-of-the-year-2019-greta-thunberg/ }}</ref> Taorian' ny fitokonana an-tsekoly voalohany nataon' i Thunberg ho an' ny toetrandro, dia nisy mpianatra hafa nanatevin-daharana tamin' ny fihetsiketsehana mitovitovy amin' izany. Nifankahery sy nikarakara ny hetsika fitokonana an-tsekoly ho an' ny toetrandro izy ireo. Taorian' ny lahatenin' i Thunberg tao amin' ny [[Fihaonambe momba ny fiovan' ny toetrandro 2018 nataon' ny Firenena Mikambana]], dia nisy fitokonana isaky ny Zoma maneran-tany. Tamin' ny taona 2019, nisy fihetsiketsehana nifanarahana tany amin' ireo tanàna maro izay nandraisan' ny mpianatra mihoatra ny iray tapitrisa anjara tsirairay avy. <ref>[https://time.com/5595365/global-climate-strikes-greta-thunberg/ "Mpianatra avy amin' ny tanàna 1.600 no niala teny an-tsekoly mba hanoherana ny fiovan' ny toetrandro. Mety ho fitokonana lehibe indrindra nataon' i Greta Thunberg izany"] {{Wayback|url=https://time.com/5595365/global-climate-strikes-greta-thunberg/ |date=20190723164619 }}, Suyin Haynes, Time, 24 Mey 2019 (Tahiry: 23 Jolay 2019, Fidirana: 22 Jolay 2019).</ref> Mba hialana amin' ny dia an-habakabaka mamoaka karbônina be loatra, dia nandeha tamin' ny sambokely tsy misy entona karbônina avy any Angletera mankany New York i Thunberg, izay niteny tao amin' ny [[Fihaonambe momba ny hetsika ho an' ny toetrandro 2019 nataon' ny Firenena Mikambana]]. Tao amin' ny lahateniny, dia nananatra ireo mpitondra eran-tany i Thunberg tamin' ny teny hoe ''"How dare you"'' ("Ahoana no ahasahianareo") noho ny tsy firaharahiany sy ny tsy fihetseham-pony manoloana ny krizin' ny toetrandro. Ny fananarany dia niteraka lohateny lehibe maneran-tany. <ref> * [https://www.nytimes.com/video/climate/100000006732168/greta-thunberg-united-nations.html "Lahatsary: 'Sahinao ve': Greta Thunberg tao amin' ny Firenena Mikambana"], The New York Times, 23 Septambra 2019 (Tahiry: 19 Septambra 2023, Fidirana: 16 Septambra 2023) * [http://www.theguardian.com/environment/video/2019/sep/23/greta-thunberg-to-world-leaders-how-dare-you-you-have-stolen-my-dreams-and-my-childhood-video "Greta Thunberg tamin' ireo mpitondra eran-tany: 'Sahinao ve – nangalatra ny nofiko sy ny fahazazako ianareo' – lahatsary"], The Guardian, 23 Septambra 2019 (Tahiry: 16 Oktobra 2023, Fidirana: 16 Septambra 2023) * [https://globalnews.ca/news/5940258/greta-thunberg-speech-un/ "'Sahinao ve': Nanao lahateny mahery vaika sy feno fihetseham-po tao amin' ny Firenena Mikambana i Greta Thunberg"], Global News, 23 Septambra 2019 (Tahiry: 29 Septambra 2023, Fidirana: 16 Septambra 2023)</ref> ==Fiandohan' ny fiainana== Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg<ref>[http://www.everyonegroup.com/EveryOne/MainPage/Entries/2019/5/19_The_2019_Makwan_Prize_is_awarded_to_Greta_Thunberg.html The 2019 Makwan Prize dia nomena an' i Greta Thunberg] {{Wayback|url=http://www.everyonegroup.com/EveryOne/MainPage/Entries/2019/5/19_The_2019_Makwan_Prize_is_awarded_to_Greta_Thunberg.html |date=20190831162831 }} (19 Mey 2019). EveryOne Group. everyonegroup.com. Nalaina tamin' ny 30 Desambra 2019. Notehirizina tamin' ny 31 Aogositra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://www.rtl.de/themen/personen/greta-thunberg-t11146.html Greta Thunberg dia mpikatroka tontolo iainana soedoà. Miady ho an' ny fiarovana ny toetrandro sy ny hoavy tsaratsara kokoa izy.] [[RTL (fantsona fahitalavitra alemàna)|RTL]]. Nalaina tamin' ny 29 Novambra 2019. Notehirizina tamin' ny 6 Novambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> dia teraka tamin' ny 3 Janoary 2003, tao [[Stockholm]], Soeda,<ref>[https://arcticportal.org/ap-library/news/2110-greta-thunberg-s-climate-campaig Greta Thunberg's climate campaign]. Arctic Portal. 21 Febroary 2019. Nalaina tamin' ny 20 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 20 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[http://www.sympatico.ca/actualites/decouvertes/a-15-ans-elle-remet-les-dirigeants-mondiaux-a-leur-place-1.8622552 Amin' ny faha-15 taonany, nampahatsiahy ny mpitondra maneran-tany izy!] Anne-Marie Lobbe. Sympatico. 13 Desambra 2018. Nalaina tamin' ny 20 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 18 Martsa 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> avy amin' ny mpihira opera [[Malena Ernman]] sy ny mpilalao [[Svante Thunberg]].<ref name="Democracy Now" /><ref name="Hattenstone-2021">Simon Hattenstone. [https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2021/sep/25/greta-thunberg-i-really-see-the-value-of-friendship-apart-from-the-climate-almost-nothing-else-matters Greta Thunberg: 'I really see the value of friendship. Apart from the climate, almost nothing else matters']. ''The Guardian''. 25 Septambra 2021. Nalaina tamin' ny 26 Febroary 2022. Notehirizina tamin' ny 30 Oktobra 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ny raibeny amin' ny rainy dia ilay mpilalao sy talen' ny teatra [[Olof Thunberg]].<ref>[https://heavy.com/news/2018/12/greta-thunberg/ Greta Thunberg: 5 Fast Facts You Need to Know] {{Wayback|url=https://heavy.com/news/2018/12/greta-thunberg/ |date=20190207015727 }}. Ellyn Santiago. Heavy.com. 14 Desambra 2018. Nalaina tamin' ny 5 Febroary 2019. Notehirizina tamin' ny 7 Febroary 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://www.democracynow.org/2018/12/11/meet_the_15_year_old_swedish School Strike for Climate: Meet 15-Year-Old Activist Greta Thunberg, Who Inspired a Global Movement] (info manan-danja amin' ny 34:45). Democracy Now!. 11 Desambra 2018. Nalaina tamin' ny 3 Febroary 2020. Notehirizina tamin' ny 17 Jolay 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://www.dw.com/en/greta-thunbergs-grandfather-veteran-swedish-actor-olof-thunberg-dies/a-52534367 Ny raiben' i Greta Thunberg, ilay mpilalao soedoà efa za-draharaha Olof Thunberg, dia maty]. Deutsche Welle. 25 Febroary 2020. Nalaina tamin' ny 26 Febroary 2022. Notehirizina tamin' ny 27 Febroary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Araka ny hazavain' ny ''[[The Week]]'' “amin' ny rainy mpilalao teatra sy ny reniny mpihira, dia tsy mahagaga raha manana anarana somary tsy mahazatra i Thunberg... Mizara ny anarany faharoa amin' ilay toetra mpanao fandehanana foronin' i Georges Remi, mpanao tantara an-tsary belza, fantatra kokoa amin' ny hoe Hergé, i Thunberg.”<ref>[https://www.theweek.co.uk/greta-thunberg/954652/five-things-you-didnt-know-greta-thunberg PROFILA: Greta Thunberg: zavatra dimy mety tsy fantatrao momba azy]. ''The Week''. 2 Novambra 2021. Nalaina tamin' ny 26 Janoary 2023. Notehirizina tamin' ny 26 Janoary 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Manana anabavy kely atao hoe Beata izy.<ref name="Hattenstone-2021" /> Nilaza i Thunberg fa vao naheno momba ny [[fiovan' ny toetrandro]] izy tamin' ny 2011, tamin' izy valo taona, ary tsy azony hoe nahoana no kely loatra ny zavatra atao amin' izany.<ref name="YouTube-Thunberg(2018-11-24)">Greta Thunberg. [https://www.youtube.com/watch?v=EAmmUIEsN9A&t=1m46s School strike for climate – save the world by changing the rules]. TEDxStockholm. 24 Novambra 2018. Nalaina tamin' ny 29 Janoary 2019. “Voamarina fa manana aretina Asperger aho, OCD, ary tsy miteny raha tsy voatery... indrindra amin' ny resaka krizin' ny faharetana, izay miteny foana ny rehetra fa fandrahonana ny fiainana ny fiovan' ny toetrandro ary olana lehibe indrindra, nefa mbola mitohy ny fiainana tahaka ny teo aloha.” Notehirizina tamin' ny 11 Novambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref name="Hattenstone-2021" /> Nahakivy azy izany, ka tamin' ny faha-11 taonany dia saika tsy niteny intsony izy, nampihena mafy ny sakafony, ary very 10 kg tao anatin' ny roa volana.<ref>[https://www.commondreams.org/news/2018/12/19/depressed-and-then-diagnosed-autism-greta-thunberg-explains-why-hope-cannot-save “Depressed and Then Diagnosed With Autism, Greta Thunberg Explains Why Hope Cannot Save Planet But Bold Climate Action Still Can”]. Jon Queally. ''Common Dreams''. 19 Desambra 2018. Nalaina tamin' ny 3 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 28 Novambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nohamarina fa manana [[aretina Asperger]], ''trouble obsessionnel compulsif'' (OCD), ary [[fahalemena miteny voafantina]].<ref name="YouTube-Thunberg(2018-11-24)"/><ref name="Hattenstone-2021" /> Tamin' ny iray amin' ny lahateniny voalohany nangatahana hetsika ara-toetrandro, dia nilaza izy fa ny tsy fitenenany raha tsy ilaina dia midika hoe "miteny ihany izy rehefa ilaina".<ref name="YouTube-Thunberg(2018-11-24)"/> Nifandona tamin' ny fahaketrahana nandritra ny efa-taona izy talohan' ny nanombohany ny hetsika fanoherana tany an-tsekoly.<ref>[https://www.bbc.com/news/uk-50901789 Greta Thunberg's father: 'She is happy, but I worry']. ''BBC News''. 30 Desambra 2019. Nalaina tamin' ny 30 Desambra 2019. Notehirizina tamin' ny 30 Desambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Rehefa nanomboka nanao hetsika izy, tsy nanohana ny fandraisany anjara ny ray aman-dreniny. Nilaza rainy fa tsy tiany ny tsy fanatrehany ny sekoly saingy nanampy hoe “Manaja izahay fa tiany ny hijoro. Afaka mipetraka ao an-trano izy ka ho tena malahelo, na manao hetsika ary ho sambatra.”<ref name="Crouch-2018">David Crouch. [https://www.theguardian.com/science/2018/sep/01/swedish-15-year-old-cutting-class-to-fight-the-climate-crisis Ilay zazavavy soedoà 15 taona izay miala kilasy mba hiady amin' ny krizin' ny toetrandro]. ''The Guardian''. 1 Septambra 2018. Nalaina tamin' ny 12 Mey 2019. Notehirizina tamin' ny 4 Janoary 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ny fahitana fa manana aretina Asperger i Thunberg dia nataon' ny reniny ho fantatry ny besinimaro manerana an' i Soeda tamin' ny Mey 2015, mba hanampiana ireo fianakaviana amin' ny toe-javatra mitovitovy.<ref>[https://www.expressen.se/halsoliv/halsa/det-har-varit-ett-helvetiskt-ar Det har varit ett helvetiskt år] Christer Olsson. ''Expressen''. 20 Mey 2015. Stockholm. (Dika: "Taona tena sarotra no lasa"). Notehirizina tamin' ny 10 Oktobra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Na dia niaiky aza izy fa "nampihena azy taloha" ny fahasahiranany, tsy mijery ny Asperger ho aretina i Thunberg, fa nantsoiny ho "hery manokana" mihitsy aza.<ref name="Rourke">Alison Rourke. [https://www.theguardian.com/environment/2019/sep/02/greta-thunberg-responds-to-aspergers-critics-its-a-superpower Greta Thunberg mamaly ireo mpitsikera momba ny Asperger: 'Hery manokana izany'] ''The Guardian''. 2 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 2 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tatỳ aoriana izy nofaritana ho tsy ny mpikatroka miaro ny tontolo iainana malaza indrindra ihany, fa koa ny mpikatroka malaza indrindra amin' ny [[hetsiky ny zon' ny autista]].<ref name=hattenstone/> Tamin' ny 2021, nilaza i Thunberg fa maro amin' ireo olona ao amin' ny hetsika ''Fridays for Future'' no autista, ary tena mandray sy mandefitra. Mihevitra izy fa ny antony mahatonga ny olona autista maro lasa mpikatroka toetrandro dia satria tsy afaka tsy hijery izy ireo, ary tsy maintsy milaza ny marina araka ny hitany “Mahafantatra olona maro aho izay niady tamin' ny fahaketrahana, ary avy eo niditra tao amin' ny hetsika fiarovana ny toetrandro na ny ''Fridays for Future'', ka nahita tanjona amin' ny fiainana, nahazo namana ary nahita fiarahamonina nandray azy.” Ny zavatra tsara indrindra avy amin' ny fandraisany anjara amin' ny hetsika, hoy izy, dia ny fisiana namana sy ny fahasambarana.<ref name=hattenstone/> Nandritra ny roa taona teo ho eo, nanery ny ray aman-dreniny i Thunberg mba hampihena ny [[marika karbonin' ny fianakaviana]] sy ny [[Fiantraikan' ny olombelona amin' ny tontolo iainana|fiantraikany amin' ny tontolo iainana]] amin' ny alalan' ny fiovany ho [[Veganisma#Veganisma tontolo iainana|veganisma]], [[famerenana manavao (upcycling)]], ary ny [[Henatra amin' ny sidina|fialàna amin' ny fandehanana amin' ny fiaramanidina]].<ref name="Democracy Now" /><ref>Agence France-Presse. [https://www.straitstimes.com/world/europe/climate-crusading-schoolgirl-greta-thunberg-pleads-next-generations-case Mpitolona amin' ny toetrandro, Greta Thunberg, tovovavy mpianatra, miaro ny raharaham-pirazanana manaraka]. ''The Straits Times''. 5 Desambra 2018. Nalaina tamin' ny 22 Desambra 2018. Notehirizina tamin' ny 6 Desambra 2018 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Jonathan Watts. [https://www.theguardian.com/world/2019/mar/11/greta-thunberg-schoolgirl-climate-change-warrior-some-people-can-let-things-go-i-cant Greta Thunberg, tovovavy mpianatra mpiady amin' ny fiovan' ny toetrandro: 'Misy olona afaka mamela zavatra. Tsy afaka aho']. ''The Guardian''. 11 Martsa 2019. Nalaina tamin' ny 24 Oktobra 2019. Notehirizina tamin' ny 11 Martsa 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nilaza izy fa nasehony grafika sy tahirin-kevitra ny fianakaviany, fa rehefa tsy nisy vokany izany, dia nampitandrina azy ireo izy fa mangalatra ny hoaviny izy ireo.<ref>Maria Chiorando. [https://www.plantbasednews.org/news/vegan-greta-thunberg-made-parents-feel-guilty-eating-meat-dairy Greta Thunberg, mpiaro ny tontolo iainana, nampihatra henatra tamin' ny ray aman-dreniny tamin' ny fihinanana hena sy ronono] {{Wayback|url=https://www.plantbasednews.org/news/vegan-greta-thunberg-made-parents-feel-guilty-eating-meat-dairy |date=20190927162030 }}. ''Vegan News, Plant Based Living, Food, Health & more''. 29 Aprily 2019. Nalaina tamin' ny 28 Oktobra 2019. Notehirizina tamin' ny 27 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ny fialàna tamin' ny sidina dia niteraka ny fandavana ny reniny amin' ny tetikasa iraisam-pirenena amin' ny asany amin' ny opera.<ref name="Crouch-2018" /> Tamin' ny resadresaka tamin' ny Desambra 2019 nataon' ny [[BBC]], nilaza rainy hoe “Raha ny marina, tsy nataon' ny reniny hamonjena ny toetrandro izany. Nataony hamonjena ny zanany izany, satria hitany hoe inona no dikan' izany taminy, ary rehefa nataony izany, dia hitany ny fitomboan' i Greta tamin' izany, sy ny hery azony tamin' izany.”<ref>Dominic McGrath. [https://www.thejournal.ie/greta-thunberg-climate-strike-dad-4949862-Dec2019/ 'Nihevitra izahay fa hevitra ratsy izany': Nilaza rainy fa nanahy momba ny fihetsiketsehana ho an' ny toetrandro i Greta Thunberg]. ''TheJournal.ie''. 31 Desambra 2019. Nalaina tamin' ny 4 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 31 Desambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Manome voninahitra amin' ny fihetsiky ny ray aman-dreniny tatỳ aoriana sy ny fanovana fiainana izy ho nahatonga azy hahazo fanantenana sy finoana fa afaka manao fahasamihafana izy.<ref name="Democracy Now" /> Rehefa nanontaniana tamin' ny Septambra 2021 izy raha nanenina tamin' ny fanapahana ny asan-dreniny iraisam-pirenena, dia gaga tamin' ny fanontaniana izy hoe “Safidiny izany. Tsy nampanao zavatra aho taminy. Nanome vaovao ihany aho mba hahafahany mandray fanapahan-kevitra.”<ref name=hattenstone/> Ny tantaran' ny fianakaviana dia tantaraina ao amin' ny boky ''[[Scenes from the Heart]]'' tamin' ny 2018,<ref>Petra Lambeck. [https://livewire.thewire.in/politics/greta-thunberg-film-childhood8491/ 'Scenes From the Heart': Tantara miafina momba an' i Greta Thunberg, mpikatroka toetrandro 16 taona]. ''The Wire''. 6 Mey 2019. Nalaina tamin' ny 31 Aogositra 2019. Notehirizina tamin' ny 1 Jolay 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> nohavaozina tamin' ny 2020 ho ''Our House Is on Fire: Scenes of a Family and a Planet in Crisis'', niaraka tamin' ny fandraisana anjara avy amin' ireo zanaka vavy, ary ny fianakaviana iray manontolo dia voasoratra ho mpanoratra.<ref name=hattenstone/><ref name=onfire>Greta Thunberg. [https://www.theguardian.com/environment/2019/jan/25/our-house-is-on-fire-greta-thunberg16-urges-leaders-to-act-on-climate Our house is on fire: Greta Thunberg, 16 taona, miantso ny mpitarika ao Davos hanao hetsika ho an' ny toetrandro]. ''The Guardian''. 2019. Nalaina tamin' ny 14 Febroary 2019. Notehirizina tamin' ny 25 Jolay 2019 tao amin' ny Wayback Machine. “Mirehitra ny tranontsika. Eto aho milaza, mirehitra ny tranontsika. Araka ny IPCC dia latsaky ny roa ambin' ny folo taona no sisa alohan' ny tsy fahafahantsika manitsy ny hadisoantsika.”</ref> == Hetsika == [[Sary:Greta Thunberg 4.jpg|thumb|Thunberg eo anoloan' ny [[Riksdag|Parlemantasoedoà]], mitazona sora-baventy “{{Lang|sv|Skolstrejk för klimatet|italic=no}}”({{translation|Fikomian' ny sekoly ho an' ny Toetrandro}}), [[Stockholm]],Aogositra 2018]] === Fitokonana teo amin' ny Riksdag === [[Sary:Old town Stockholm the bike of Greta.jpeg|thumb|Bisikileta aoStockholm misy hafatra miresaka an' i Thunberg: “Tsy maintsytsaboina ho krizy ny [[fiakaran' ny maripana maneran-tany|krizin' ny toetrandro]]! Ny toetrandro no olana lehibe indrindra amin' ny fifidianana!”(11 Septambra 2018)]][[Sary:"FridaysForFuture" protest Berlin 14-12-2018 03.jpg|thumb|Sora-baventyao [[Berlin]], 14 Desambra 2018]][[Sary:Austrian World Summit Climate Kirtag (47958591021).jpg|thumb|Thunbergmiteny ao amin' ny fihaonambe isan-taona momba ny toetrandro, Austrian WorldSummit, 2019]]Tamin' ny Aogositra 2018, nanomboka ny fikomian' ny sekoly momba ny toetrandro sy ny lahateny ampahibemaso i Thunberg, izay nahatonga azyho [[mpikatroka momba ny toetrandro]] ankasitrahana maneran-tany. Tamin' ny resadresaka nifanaovany tamin’ [[Amy Goodman]] ao amin’ i ''[[Democracy Now!]]'', nilaza izy fa naka hevitra hanao fikomiana noho ny toetrandro taorian’ny [[Stoneman Douglas High School shooting|famonoana olona tany an-tsekoly tany Etazonia tamin' ny Febroary 2018]] izay nitarika tanora maromaro tsy hiverina hianatra.<ref name="Democracy Now">[https://www.democracynow.org/2018/12/11/meet_the_15_year_old_swedish SchoolStrike for Climate: Mihaona amin' ilay mpikatroka 15 taona Greta Thunberg,nampiteraka hetsika maneran-tany] Greta Thunberg noresahin’ [[Amy Goodman]].''Democracy Now!''. 11 Desambra 2018. Nalaina 22 Jolay 2019. Nofafàna 17Jolay 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ireo tanora mpikatroka tao amin' ny ''[[Marjory Stoneman Douglas High School]]'' ao [[Parkland, Florida]], dia nikarakara ny [[March for Our Lives]] ho fanohanana ny [[fifehezanabasy]] lehibe kokoa.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rGmBkIUwYkA Teenactivist on climate change: If we don't do anything right now, we're screwed]Greta Thunberg noresahin’ [[Fareed Zakaria]]. [[CNN]] amin' ny alalan' iYouTube. 23 Desambra 2018. Nalaina 10 Febroary 2019. Nofafàna 15 Martsa 2019tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/feb/07/the-guardian-view-on-teenage-activists-look-whos-pulling-the-strings Hevitryny The Guardian momba ny tanora mpikatroka: mpanao fihetsiketsehana fa tsysaron-tava] ''The Guardian''. 7 Febroary 2019. Nalaina 11 Febroary 2019.Nofafàna 11 Febroary 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin’ny Mey 2018, nahazo ny fifaninanana lahatsoratra momba ny fiovan' ny toetrandro nokarakarain' ny gazety soedoà ''[[Svenska Dagbladet]]'' i Thunberg. Anisan' izay nosoratany: <blockquote>"I want to feel safe. How can I feel safe when I know we are in the greatest crisis in human history?"<blockquote>“Te hahatsapa ho azo antoka aho. Ahoana no hahatsapako ho azoantoka raha fantatro fa ao anatin' ny krizy lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' ny olombelona isika?”</blockquote></blockquote><ref name="NEWS-Wired(6-6-2019)" />Rehefa nivoaka ny lahatsorany, nifandray taminy i Bo Thorén avy ao amin' ny ''Fossil Free Dalsland'', vondrona te hanao zavatra momba ny fiovan' ny toetrandro. Nanatrika fivoriana vitsivitsy tamin' izy ireo i Thunberg. Tamin’ny iray tamin' ireo, nanolo-kevitra i Thorén fa afaka mitokona ho an' ny toetrandro ny ankizy an-tsekoly.<ref>[https://www.goodthingsguy.com/opinion/greta-thunberg/ GretaThunberg: Fitokonana amin' ny sekoly ho an' ny toetrandro sy hamonjena an’izao tontolo izao!] 5 Mey 2019. ''Good Things Guy''. Nalaina 12 Mey 2019.Nofafàna 11 Jona 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Niezaka nandresy lahatra an' ny tanora hafa izy mba hiara-hiditra, saingy “tsy dia nisy tena liana”, ka farany dia nanapa-kevitra izy hanomboka irery ny fitokonana.<ref name="Democracy Now" /> Tamin' ny 20 Aogositra 2018, i Thunberg izay vao niditra kilasy faha-9, dia nanapa-kevitra ny tsy hiditra an-tsekoly mandra-pahatongan' ny [[fifidianana ankapoben' i Soeda 2018]] tamin' ny 9 Septambra; nanomboka ny hetsika noho ny [[2018 European heat wave|onjam-hafanana]] sy ny [[doro tanety tao Soeda tamin' ny 2018]] nandritra ny fahavaratra mafana indrindra tao Soeda tao anatin' ny 262 taona farafahakeliny izy.<ref name="Crouch-2018"/> Nyfangatahany dia ny hampihenan' ny governemanta soedoà ny [[famoahana karbôna]] mifanaraka amin' ny [[fifanarahana tao Paris]], ary nanao hetsika izy tamin' ny fipetrahany ivelan' ny [[Riksdag]] isan’ andro nandritrany telo herinandro tamin' ny ora fianarana niaraka tamin' ny sora-baventy ''{{lang|sv|Skolstrejk för klimatet}}'' (“Fitokonana amin' ny sekoly ho an’ny toetrandro”).<ref name="Newyorker1">[https://www.newyorker.com/news/our-columnists/the-fifteen-year-old-climate-activist-who-is-demanding-a-new-kind-of-politics Ilaympikatroka toetrandro 15 taona mitaky karazana politika vaovao] Masha Gessen.''The New Yorker''. 2 Oktobra 2018. Nalaina 22 Jolay 2019. Nofafàna 5Janoary 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://www.techwarrant.com/time-person-of-the-year-is-greta-thunberg/ OlonaTamin' ny Taona, araka ny ''Time'': Greta Thunberg] 12 Desambra 2019. ''TechWarrant''. Nalaina 15 Desambra 2019. Nofafàna 15 Desambra 2019 tao amin' nyWayback Machine.</ref>Nilaza i Thunberg fa nifampizara hevitra ny mpampianatra azy momba ny fahabangany an-tsekoly hanaovana ny hetsika. Hoy izy: <blockquote>"As people, they think what I am doing is good, but as teachers, they say I should stop."<blockquote>“Amin' ny maha-olona, heverin' izy ireo fa tsara izay ataoko,fa amin' ny maha-mpampianatra, milaza izy ireo fa tokony hijanona aho.”</blockquote></blockquote><ref name="Crouch-2018" /> === Hetsika tamin' ny media sosialy === Rehefa nampakatra sary tamin' ny andro voalohany nisian' ny fitokonan' ny sekoly tao amin' ny [[Instagram]] sy [[Twitter]] i Thunberg, dia haingana no nisy kaonty hafa tao amin' ny media sosialy nanohana ny asany. Nampiely ny lahatsorany tao amin' ny Instagram ireo [[tanora mpikatroka]] malaza, ary tamin' ny andro faharoa dia nisy mpikatroka hafa nanatevin-daharana azy. Solontenan' ny banky soedoà [[Nordea]] dia nitanisa ny iray tamin' ireo bitsik’ i Thunberg tamin' ny olona maherin' ny 200.000 mpanaraka. Nahasarika mpanao gazety teo an-toerana ny mombamomba azy tao amin' ny media sosialy, izay nanana fandrakofana maneran-tany tao anatin' ny herinandro monja.<ref name="wired.co.uk">Amelia Tait. [https://www.wired.co.uk/article/greta-thunberg-climate-crisis Greta Thunberg: Ahoana no nahatonga zazavavy iray ho feon' izao tontolo izao]. ''Wired''. 6 Jona 2019. Notehirizina tamin' ny 23 Aogositra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Orinasa soedoà mifantoka amin' ny media sosialy momba ny toetrandro iray dia ny We Don't Have Time (WDHT), naorin' i Ingmar Rentzhog. Nilaza izy fa nanomboka nahasarika ny sainam-bahoaka ny fitokonan' i Thunberg taorian' ny nisehoany niaraka tamin' ny mpaka sary tsy miankina sy ny nametrahany ny sarin' i Thunberg tao amin' ny pejy Facebook-ny sy ny kaonty Instagram-ny, ary horonantsary amin' ny teny anglisy tao amin' ny fantsona YouTube-n' ny orinasa.<ref name="TheLocal">[https://www.thelocal.se/20190209/start-up-used-child-climate-activist-to-raise-millions Start-up nampiasa zazavavy mpikatroka toetrandro hanangonana vola an-tapitrisany: hoy ny gazety soedoà] ''The Local''. 9 Febroary 2019. Nalaina 22 Jolay 2019. Notehirizina tamin' ny 27 Jolay 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nangataka tamin' i Thunberg i Rentzhog mba ho mpanolotsaina tanora an-tsitrapo ho an' ny WDHT. Avy eo nampiasa ny anarany sy ny sariny tsy nahalalàny na nahazoan-dàlana izy mba hanangonana vola an-tapitrisany ho an' ny sampana mitady tombontsoa WDHT, We Don't Have Time AB, izay izy no tale jeneraliny.<ref name="Politico-Feb11">Kalina Oroschakoff. [https://www.politico.eu/article/greta-thunberg-teen-climate-icon-used-for-fundraising-without-her-knowledge Zazavavy mpiaro ny toetrandro nampiasaina hanangonana vola tsy nahalalàny]. ''Politico Europe''. 11 Febroary 2019. Nalaina 22 Jolay 2019. Notehirizina tamin' ny 2 Jolay 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nilaza i Thunberg fa tsy nahazo vola tamin' ilay orinasa izy<ref name="TheLocal"/> ary najanony ny anjara asany maha-mpanolotsaina an-tsitrapo tao amin' ny WDHT rehefa tsapany fa nampiasa ny anarany hahazoana vola izy ireo.<ref name="GretaFeb2Facebook">Greta Thunberg. [https://www.facebook.com/732846497083173/posts/767646880269801/ Vao haingana aho nahita tsaho maro...] Facebook. 2 Febroary 2019. Nalaina 15 Febroary 2019. Notehirizina tamin' ny 12 Febroary 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny taona 2018, nivadika avy amin' ny fitokonana irery ny fandraisan’ anjara nataon' i Thunberg ho lasa fandraisana anjara tamin' ny fihetsiketsehana manerana an' i Eoropa, nanao lahateny ampahibemaso maro malaza, ary nampientanentana ny mpanaraka azy tao amin' ny sehatra media sosialy. Tamin' ny Desambra, taorian' ny fifidianana ankapobeny 2018 tao Soeda, dia mbola nanohy ny fitokonan' ny sekoly i Thunberg fa tamin' ny zoma ihany. Nampirisika mpianatra maneran-tany izy handray anjara amin' ny fitokonan' ny sekoly amin' ny zoma. Tamin' ny Desambra irery, olona maherin' ny 20.000 mpianatra no nanao fitokonana farafahakeliny tao amin' ny tanàna 270.<ref name="Guardian2">Damian Carrington. [https://www.theguardian.com/environment/2018/dec/04/leaders-like-children-school-strike-founder-greta-thunberg-tells-un-climate-summit 'Ny mpitondra antsika dia tahaka ny ankizy', hoy ny mpanorina ny fitokonan' ny sekoly tamin' ny fihaonambe momba ny toetrandro]. ''The Guardian''. 4 Desambra 2018. Nalaina 22 Jolay 2019. Notehirizina tamin' ny 2 Janoary 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Naneho ny heviny i Thunberg tamin' ny fanadinana [[National Eligibility cum Entrance Test (Undergraduate)|''National Eligibility cum Entrance Test (Undergraduate)'']] 2020 sy [[Joint Entrance Examination|''Joint Entrance Examination'']] 2020, izay natao tao India tamin' ny Septambra. Nilaza izy fa tsy rariny ny hanery ny mpianatra hanao fanadinana mandritra ny valanaretina maneran-tany. Nilaza ihany koa izy fa voadona mafy ny mpianatra tao India noho ny tondra-drano namely ireo fanjakana toa an' i [[Bihar]] sy [[Assam]], izay nahatonga fandravana be.<ref>[https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/conduction-of-national-exams-unfair-for-students-greta-thunberg-on-neet-jee-exams-2020-1714841-2020-08-25 Tsy rariny ho an' ny mpianatra: Greta Thunberg mangataka ny hanemorana ny fanadinana JEE, NEET 2020] ''India Today''. 25 Aogositra 2020. Nalaina 25 Aogositra 2020. Notehirizina tamin' ny 25 Aogositra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny 3 Febroary 2021, nanao bitsika i Thunberg<ref>Greta Thunberg. [https://twitter.com/GretaThunberg/status/1356694884615340037 We stand in solidarity with the #FarmersProtest in India.] Twitter. 3 Febroary 2021. Nalaina 5 Febroary 2021. Notehirizina tamin' ny 5 Febroary 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> ho fanohanana ny [[Fihetsiketsehan' ny tantsaha indianina tamin' ny taona 2010-2021]]. Nodoran' ny nasionalista [[Hindutva]] izay nanohitra ny fihetsiketsehan' ny tantsaha tany Delhi ny sarivongan' i Thunberg.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2021/feb/04/greta-thunberg-effigies-burned-in-delhi-after-tweets-on-farmers-protests Sarivongan' i Greta Thunberg nodorana tao Delhi taorian' ny bitsika momba ny fihetsiketsehan' ny tantsaha] ''The Guardian''. 4 Febroary 2021. Nalaina 4 Febroary 2021. Notehirizina tamin' ny 4 Febroary 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nosazin' ny governemanta indianina tarihin' ny [[Bharatiya Janata Party]] ilay bitsika nataony, nilaza fa “olana anatiny” izany.<ref>[https://www.deccanherald.com/national/greta-thunberg-faces-backlash-after-toolkit-tweet-key-things-to-know-947733.html Greta Thunberg niharan' ny tsikera taorian' ny bitsika ‘toolkit’: zavatra lehibe tokony ho fantatra] ''Deccan Herald''. 5 Febroary 2021. Nalaina 5 Febroary 2021. Notehirizina tamin' ny 10 Febroary 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tao amin' ny bitsika voalohany nataony, nampifandray amin' ny antontan-taratasy manome fitaovana ho an' ny fampielezan-kevitra ho an' izay te hanohana ny fihetsiketsehan' ny tantsaha izy. Nisy torohevitra momba ny “hashtags” sy ny fomba fanaovana sonia amin' ny fangatahana izany, ary nisy hetsika hafa soso-kevitra mihoatra ny mivantana momba ny tantsaha. Tsy ela dia nofoanany ilay bitsika, nilaza fa “tsy vaovao intsony” ilay antontan-taratasy, ary nampifandray amin' ny iray hafa izy<ref>Greta Thunberg. [https://twitter.com/GretaThunberg/status/1357054451769606147 Here's an updated toolkit by people on the ground in India if you want to help.] Twitter. 3 Febroary 2021. Nalaina 5 Febroary 2021. Notehirizina tamin' ny 5 Febroary 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://cryptpad.fr/pad/#/2/pad/view/ehTz+drfKPwi4fP5dn0mivwVCKhwNe7OD1YHDiBUj0Y/ Farmers Protest In India]. Cryptpad. Nalaina 5 Febroary 2021. Notehirizina tamin' ny 5 Febroary 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> “mba hahafahan' izay tsy mahazatra amin' ny fihetsiketsehan' ny tantsaha ao India mahafantatra tsara kokoa ny toe-draharaha ary mandray fanapahan-kevitra momba ny fomba hanohanana ny tantsaha mifototra amin' ny fandinihany manokana”.<ref name="TOIFeb21">[https://timesofindia.indiatimes.com/india/greta-tweets-deletes-farmprotest-toolkit-creates-uproar/articleshow/80679959.cms Greta Thunberg manao bitsika, mamafa ary manavao ny ‘toolkit’ amin' ny fihetsiketsehan' ny tantsaha] ''The Times of India''. 4 Febroary 2021. Nalaina 4 Febroary 2021. Notehirizina tamin' ny 4 Febroary 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref name="NDTVFeb21">Swati Bhasin. [https://www.ndtv.com/india-news/greta-thunberg-tweets-toolkit-on-farmers-protest-deletes-shares-update-2362804 Greta Thunberg manao bitsika toolkit momba ny fihetsiketsehan' ny tantsaha, mamafa, mizara fanavaozana] NDTV. 4 Febroary 2021. Nalaina 4 Febroary 2021. Notehirizina tamin' ny 4 Febroary 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ilay mpikatroka toetrandro indianina nanitsy ilay toolkit, [[Disha Ravi]], dia nosamborina noho ny fiampangana ho [[famadihana tanindrazana]] sy [[firaisan-tetika hanaovana heloka bevava]] tamin' ny 16 Febroary 2021.<ref>[https://www.reuters.com/article/us-india-farmers-protests/indias-arrest-of-activist-tied-to-greta-thunbergs-movement-sparks-outrage-idUSKBN2AF0I4 Nosamborin' i India ilay mpikatroka mifandray amin' ny hetsika ataon' i Greta Thunberg, niteraka hatezerana] Chandini Monnappa Jain. Reuters. 15 Febroary 2021. Nalaina 15 Febroary 2021. Notehirizina tamin' ny 15 Febroary 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Fihetsiketsehana sy lahateny tany Eoropa === Niely be ny lahatenin' i Thunberg nandritra ny [[fivoriana feno]] tamin' ny [[2018 Fifanarahana momba ny Fiovan' ny Toetrandro tao amin' ny Firenena Mikambana|Fihaonambe momba ny Fiovan' ny Toetrandro (COP24) 2018]].<ref>[https://www.npr.org/2019/06/07/730383662/greta-thunberg-are-we-running-out-of-time-to-save-our-planet Greta Thunberg: Moa ve lany fotoana isika hamonjena ny planetantsika?] ''NPR''. 7 Janoary 2019. Nalaina 30 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 31 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nilaza izy fa tsy “matotra ampy hiteny ny marina” ireo mpitarika maneran-tany teo.<ref>[https://www.cnn.com/2018/12/16/world/greta-thunberg-cop24/index.html Tanora milaza amin' ny mpifampiraharaha momba ny toetrandro fa tsy ampy fahamatorana] John Sutter sy Lawrence Davidson. [[CNN]]. 16 Desambra 2018. Nalaina 30 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 2 Desambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny tapany voalohan' ny taona 2019, nanatevin-daharana fihetsiketsehana nataon' ny mpianatra tany Eoropa izy, ary nasaina nanao lahateny tamin' ny sehatra sy parlemanta isan-karazany. Tamin' ny [[World Economic Forum]] tamin' ny Janoary 2019, nanao lahateny izy izay nilazany hoe: <blockquote>“Mirehitra ny tranontsika.”</blockquote><ref>[https://www.aljazeera.com/ajimpact/trump-attend-davos-impeachment-iran-concerns-loom-200114141412998.html Trump hanatrika an' i Davos raha mivangongo ny ahiahy momba ny fitsarana sy i Iran] Bryce Baschuk. ''Al Jazeera''. 14 Janoary 2020. Nalaina 31 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 31 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nanao lahateny teo anivon' ny [[Parlemantan' ny Fanjakana Mitambatra]], [[Parlemanta Eoropeana]] ary [[Parlemanta frantsay]] izy; tamin' ity farany ity dia nisy mpanao politika [[Havia havanana|havanan' ny politika]] nanohitra tsy nety nanatrika.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-49092653 Solombavambahoaka frantsay nanao ankivy an' i Thunberg, ‘mpampianatra loza'] ''BBC News''. 23 Jolay 2019. Nalaina 31 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 31 Oktobra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://www.ft.com/content/37d4b088-6704-11e9-9adc-98bf1d35a056 Greta Thunberg miteny ao amin' ny parlemantan' i Angletera] ''Financial Times''. 25 Aprily 2019. Nalaina 31 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 31 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny fivoriana fohy nifanaovany tamin' i [[Papa Fransoa]], dia nisaotra azy ny papa ary namporisika azy hanohy ny hetsika ataony.<ref>Rosa Die Alcolea. [https://zenit.org/articles/pope-thanks-and-encourages-greta-thunberg-in-her-commitment-to-defend-the-environment/ Papa misaotra sy mamporisika an' i Greta Thunberg amin' ny fanoloran-tenany hiaro ny tontolo iainana]. ''Zenit''. 17 Aprily 2019. Nalaina 31 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 31 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Martsa 2019, mbola nanao ny fitokonany tsy tapaka teo ivelan' ny parlemanta soedoà i Thunberg isaky ny Zoma, izay indraindray nisy mpianatra hafa nanatevin-daharana azy. Araka ny filazan-drainy, tsy nanelingelina ny fianarany ny fandraisany anjara amin' ny hetsika, saingy nihena ny fotoam-pialany.<ref name="jw01">Jonathan Watts. [https://www.theguardian.com/world/2019/mar/11/greta-thunberg-schoolgirl-climate-change-warrior-some-people-can-let-things-go-i-cant Greta Thunberg, tovovavy mpianatra mpiady amin' ny fiovan' ny toetrandro: ‘Misy olona afaka mamela zavatra. Tsy afaka aho'] ''The Guardian''. 11 Martsa 2019. Nalaina 11 Martsa 2019. Notehirizina tamin' ny 11 Martsa 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nahavita ny [[Fanabeazana ao Soeda|sekoly ambaratonga faharoa ambany]] izy niaraka tamin' ny naoty tsara: 14 A sy 3 B.<ref>Leonid Bershidsky. [https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2019-06-18/greta-thunberg-s-other-lesson-is-about-compulsory-school Lesona hafa avy amin' i Greta Thunberg momba ny sekoly] ''Bloomberg''. 18 Jona 2019. Nalaina 3 Febroary 2020. Notehirizina tamin' ny 12 Febroary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Jolay 2019, nitatitra ny ''[[Time (gazety)|Time]]'' fa haka “[[:en:Gap year|taona fialan-tsasatra]]” amin' ny sekoly i Thunberg, mikasa ny handeha manerana an' i Amerika ary hihaona amin' ny olona avy amin' ny [[hetsika fiarovana ny toetrandro]] mandritra ny diany hankanesana sy handraisan' anjara amin' ny [[2019 Fifanarahana momba ny Fiovan' ny Toetrandro tao amin' ny Firenena Mikambana|Fihaonambe momba ny Fiovan' ny Toetrandro 2019]] (COP25).<ref name="ReferenceA">Suyin Haynes. [https://time.com/5637506/greta-thunberg-atlantic-americas-trip/ Mpikatroka toetrandro Greta Thunberg hiampita an-dranomasina ho any Amerika] {{Wayback|url=https://time.com/5637506/greta-thunberg-atlantic-americas-trip/ |date=20191004192450 }} ''Time''. 29 Jolay 2019. Nalaina 3 Oktobra 2019. Notehirizina tamin' ny 4 Oktobra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Taona fitsaharana === [[Sary:Dina Titus listened to Greta Thunberg on Climate Change.jpg|thumb|right|Kongresim-behivavy amerikanina [[Dina Titus]] mihaino an' i Thunberg sy ireo mpikatroka mpiara-dia aminy miresaka ny filàna maika hiatrehana ny fiovan' ny toetrandro, 2019]] Tamin' ny Aogositra 2019, niampita ny Ranomasimbe Atlantika avy any [[Plymouth, Angletera]], ho any New York City i Thunberg, tamin' ny sambon-tsambo haingam-pandeha mirefy 20 metatra ''[[Malizia II]]'', izay misy [[takelaka masoandro]] sy [[torbinina]] anaty rano. Nambara fa io dia [[fiampitan-dranomasina Atlantika tsy mamoaka entona karbôna]] ho fampisehoana ny finoan' i Thunberg momba ny maha-zava-dehibe ny fampihenana ny entona mivoaka.<ref>[https://time.com/5663534/greta-thunberg-arrives-sail-atlantic/ Greta Thunberg, 16 taona, tonga tao New York rehefa niampita ny Atlantika] {{Wayback|url=https://time.com/5663534/greta-thunberg-arrives-sail-atlantic/ |date=20191102100913 }} ''Time''. 28 Aogositra 2019. Nalaina 16 Septambra 2023. Notehirizina tamin' ny 6 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Naharitra 15 andro ny dia, manomboka ny 14 ka hatramin' ny 28 Aogositra 2019. [[France 24]] dia nitatitra fa hisidina ho any New York ny mpikambana vitsivitsy amin' ny ekipa mba hitondra miverina ny sambo ''Malizia II'' hiverina any Eoropa.<ref>[https://www.france24.com/en/20190826-greta-thunberg-s-yacht-due-in-new-york-on-tuesday Ny sambon' i Greta Thunberg ho tonga ao New York amin' ny Talata] Agence France-Presse. ''France 24''. 26 Aogositra 2019. Nalaina 4 Oktobra 2019. Notehirizina tamin' ny 26 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny diany niverina niaraka tamin' ny sambo [[La Vagabonde (catamaran)|''La Vagabonde'']], dia nofintininy fa nisafidy ny hiondrana sambo izy mba handefasana hafatra amin' izao tontolo izao fa tsy misy safidy tena maharitra hahafahana miampita ranomasina.<ref>[https://www.bbc.com/news/newsbeat-50659318 Fiampitàna an' i Atlantika nataon' i Greta Thunberg: 'Nahoana aho no te hanampy'] ''BBC News''. 4 Desambra 2019. Nalaina 16 Septambra 2023. Notehirizina tamin' ny 6 Desambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Raha tany New York izy, dia nasaina hanome fijoroana vavolombelona tao amin' ny [[United States House Select Committee on the Climate Crisis|Vaomiera misafidy ao amin' ny Antenimieran-doholona amerikanina momba ny Krizin' ny Toetrandro]] tamin' ny 18 Septambra. Tsy nanao fijoroana anefa izy fa nanome fanambarana misy fehezanteny valo ary nametraka ny [[Tatitra manokana momba ny fiakaran' ny maripana maneran-tany 1,5 °C]] an' ny IPCC ho porofo.<ref>[https://foreignaffairs.house.gov/hearings?ID=206DAC73-8EAB-41CA-96F7-2C2FD5B47E46 Voices Leading the Next Generation on the Global Climate Crisis] {{Wayback|url=https://foreignaffairs.house.gov/hearings?ID=206DAC73-8EAB-41CA-96F7-2C2FD5B47E46 |date=20190920070200 }} Greta Thunberg. Antenimieran-doholona amerikanina. 18 Septambra 2019. Nalaina 19 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 20 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Fihaonambe momba ny Hetsika Toetrandro tao amin' ny Firenena Mikambana === Tamin' ny 23 Septambra 2019, nanatrika ny [[2019 UN Climate Action Summit|Fihaonambe momba ny Hetsika Toetrandro ao amin' ny Firenena Mikambana]] tao New York City i Thunberg.<ref>Jonathan Watts. [https://www.theguardian.com/environment/2019/aug/14/greta-thunberg-sets-sail-plymouth-climate-us-trump Greta Thunberg miondrana sambo ho any New York amin' ny sambon-tsambo tsy mamoaka karbôna] ''The Guardian''. 14 Aogositra 2019. Nalaina 1 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 1 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref name="NEWS-CNN(2019-08-28)">Rob Picheta. [https://www.cnn.com/2019/08/28/us/greta-thunberg-new-york-landfall-scli-intl/index.html Tonga tao New York i Greta Thunberg rehefa niampita sambo nandritra ny 15 andro] [[CNN]]. 29 Aogositra 2019. Nalaina 28 Aogositra 2019. Notehirizina tamin' ny 28 Aogositra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' izany andro izany ihany koa, nanao valan-dresaka ho an' ny mpanao gazety ny [[Fikambanana momba ny Ankizy ao amin' ny Firenena Mikambana|UNICEF]] izay niaraka tamin' i Thunberg sy ankizy 15 hafa, anisan' izany i [[Ayakha Melithafa]], [[Alexandria Villaseñor]], [[Catarina Lorenzo]], [[Ridhima Pandey]] ary Carl Smith. Niara-nanambara ny vondrona fa nanao fitarainana ofisialy tamin' ny firenena dimy izy ireo noho izy ireo tsy manaraka ny tanjona fampihenana entona izay nampanantenainy tao amin' ny fifanarahana tao Paris: Arzantina, Brezila, Frantsa, Alemaina, ary [[Famoahana entona mitroka hafanana nataon' i Torkia|Torkia]].<ref>Georgina Thompson & Helen Wylie. [https://www.unicef.org/press-releases/16-children-including-greta-thunberg-file-landmark-complaint-united-nations Ankizy 16, anisan' izany Greta Thunberg, nanao fitarainana manan-tantara tao amin' ny Komitin' ny Zon' ny Ankizy ao amin' ny Firenena Mikambana]. ''UNICEF''. 25 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 25 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://news.un.org/en/story/2019/09/1047292 Firenena mandika ny zon' ny ankizy amin' ny fiovan' ny toetrandro, hoy ny mpikatroka tanora ao amin' ny fitarainana manan-tantara ao amin' ny ONU] {{Wayback|url=https://news.un.org/en/story/2019/09/1047292 |date=20190925105953 }} ''UN News''. 24 Septambra 2019. Nalaina 25 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 25 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nampitahain' ilay fitarainana ireo firenena ireo teo ambanin' ny Fanampim-pitsipika fahatelo amin' ny [[Fifanarahana momba ny Zon' ny Ankizy]]. Rafitra “quasi-judiciaire” izany, izay ahafahan' ny ankizy na solontenany, raha mino izy ireo fa voahitsakitsaka ny zony, mitondra fitarainana eo anatrehan' ny “vatana mpanao fifanarahana” mifandraika amin' izany, dia ny Komitin' ny Zon' ny Ankizy.<ref>[https://www.childrightsconnect.org/wp-content/uploads/2018/01/CRC_OP3_info_pack_web.pdf Torolàlana momba ny Fanampim-pitsipika amin' ny Fifanarahana momba ny Zon' ny Ankizy momba ny Fomba Fifandraisana (OP3 CRC)] ''Child Rights Connect''. Nalaina 13 Oktobra 2019. Notehirizina tamin' ny 13 Oktobra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Raha mahomby ny fitarainana, dia hangatahana ireo firenena ireo hamaly, saingy tsy mamatotra amin' ny lalàna ny soso-kevitra rehetra.<ref>Brian Kahn. [https://earther.gizmodo.com/its-kids-vs-the-world-in-a-landmark-new-climate-lawsui-1838343565 Ankizy vs. izao tontolo izao amin' ny raharaha ara-pitsarana manan-tantara momba ny toetrandro] {{Wayback|url=https://earther.gizmodo.com/its-kids-vs-the-world-in-a-landmark-new-climate-lawsui-1838343565 |date=20190923170617 }} ''Gizmodo''. 23 Septambra 2019. Nalaina 23 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 23 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Stephen Lee. [https://news.bloombergenvironment.com/environment-and-energy/greta-thunberg-leads-young-people-in-climate-complaint-to-un Greta Thunberg mitarika tanora amin' ny fitarainana momba ny toetrandro ao amin' ny ONU] {{Wayback|url=https://news.bloombergenvironment.com/environment-and-energy/greta-thunberg-leads-young-people-in-climate-complaint-to-un|date=20190924120107}} [[Bloomberg L.P.]]. 23 Septambra 2019. Nalaina 23 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 24 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Fihetsiketsehana maneran-tany tamin' ny fararano === Tamin' ny faran' ny Septambra 2019, niditra tao Kanada i Thunberg izay nandray anjara tamin' ny fihetsiketsehana momba ny toetrandro tao [[Montréal]], [[Edmonton]] ary [[Vancouver]], anisan' izany ny nitarihan' izy hetsika lehibe ho anisan' ny [[Fitokonana maneran-tany momba ny toetrandro Septambra 2019]] tao Montreal tamin' ny 27 Septambra 2019.<ref>Sidhartha Banerjee. [https://www.nationalobserver.com/2019/09/27/news/teen-climate-activist-greta-thunberg-greeted-star-montreal-march Tanora mpikatroka toetrandro Greta Thunberg noraisina toy ny kintana tao amin' ny diabe tao Montreal] ''Canada's National Observer''. 27 Septambra 2019. Nalaina 24 Septambra 2023. Notehirizina tamin' ny 5 Oktobra 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Araka ny filazan' ny iray tamin' ireo mpikarakara, olona maherin' ny efatra tapitrisa no nandray anjara tamin' ny fitokonan' ny sekoly ho an' ny toetrandro tamin' ny 20 sy 27 Septambra 2019.<ref>Eliza Barclay sy Brian Resnick. [https://www.vox.com/energy-and-environment/2019/9/20/20876143/climate-strike-2019-september-20-crowd-estimate Ohatrinona ny haben' ny fitokonana maneran-tany momba ny toetrandro? Olona 4 tapitrisa, hoy ny tombanan' ny mpikatroka] ''Vox''. 22 Septambra 2019. Nalaina 21 Septambra 2019. Notehirizina tamin' ny 21 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> An' arivony maro no nandray anjara tamin' ilay fihetsiketsehana, izay voalaza fa lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' ilay tanàna. Nanome azy ny loka “Freedom of the City” ny ben' i Montreal. Tamin' izany fotoana izany dia nanatrika koa ny Praiminisitra [[Justin Trudeau]], ary niresaka vetivety taminy i Thunberg.<ref>Kalina Laframboise. [https://globalnews.ca/news/5957337/montreal-climate-change-march-sept-27/ 'Tsy ho mpijery fotsiny izahay': Hoy i Greta Thunberg tamin' ny an' arivony maro tao amin' ny diabe tao Montreal] ''Global News''. 27 Septambra 2019. Nalaina 16 Oktobra 2019. Notehirizina tamin' ny 30 Septambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Raha tany Etazonia izy, dia nandray anjara tamin' ny fihetsiketsehana momba ny toetrandro tany New York City niaraka tamin' i Alexandria Villaseñor sy [[Xiye Bastida]]; tany Washington, D.C., niaraka tamin' i [[Jerome Foster II]]; tao [[Iowa City, Iowa|Iowa City]]; Los Angeles; [[Charlotte, North Carolina|Charlotte]]; [[Denver]] niaraka tamin' i [[Haven Coleman]]; ary tao amin' ny [[Standing Rock Indian Reservation]] niaraka tamin' i [[Tokata Iron Eyes]]. Tao amin' ireo tanàna isan-karazany ireo, nanomboka ny lahateniny i Thunberg tamin' ny fanekena fa nitsangana teo amin' ny tany izay tany am-boalohany an' ny [[Vahoaka teratany ao Amerika|vahoaka teratany]], nanao hoe: <blockquote>“In acknowledging the enormous injustices inflicted upon these people, we must also mention the many enslaved and indentured servants whose labour the world still profits from today.”</blockquote><blockquote>“Amin' ny fankatoavana ny tsy rariny lehibe natao tamin' ireo olona ireo, tsy maintsy manonona koa isika ny maro izay nandevozina sy ireo mpanompo voafatotra, izay mbola anohanan' izao tontolo izao tombontsoa amin' ny asany mandraka ankehitriny.”</blockquote><ref>Aimee Breaux sy Zachary Oren Smith. [https://www.press-citizen.com/story/news/2019/10/04/greta-thunberg-speech-transcript-iowa-climate-strike/3868695002/ Greta Thunberg nandeha Tesla ho any Iowa. Izao no nolazainy.] ''Iowa City Press-Citizen''. 26 Novambra 2019. Nalaina 7 Novambra 2019. Notehirizina tamin' ny 3 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Aristos Georgiou. [https://www.newsweek.com/greta-thunberg-friday-climate-strike-world-leaders-1464823 Greta Thunberg nilaza fa ny fitokonana amin' ny zoma dia hitohy ‘mandra-pahavitan' ny fitarihan' ny mpitondra eran-tany amin' ny hetsika'] ''Newsweek''. 12 Oktobra 2019. Nalaina 7 Novambra 2019. Notehirizina tamin' ny 6 Novambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Fandraisana anjara tamin' ny COP25 === Nikasika hijanona tany Amerika i Thunberg mba handeha an-tanety hanatrika ny [[2019 Fihaonambe momba ny Fiovan' ny Toetrandro tao amin' ny Firenena Mikambana]] (COP25) izay nokasaina hatao tany Santiago, Chile tamin' ny Desambra. Na izany aza, nambara tampoka fa hafindra ho any Madrid, Espaina, ny COP25 noho ny [[2019–20 Fihetsiketseham-bahoaka tao Chile|korontana goavana tany Chile]].<ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50233678 Nofoanan' i Chile ny fihaonambe maneran-tany momba ny toetrandro noho ny korontana] ''BBC News''. 30 Oktobra 2019. Nalaina 31 Oktobra 2019. Notehirizina tamin' ny 31 Oktobra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nandà ny hisidina i Thunberg noho ny entona karbôna ateraky ny dia an'habakabaka, ka namoaka tao amin' ny tambajotra sosialy izy fa mila fitaterana hiampita an' i Atlantika. Riley Whitelum sy ny vadiny Elayna Carausu, Aostraliana roa izay nandeha nanodidina izao tontolo izao tamin' ny sambo {{convert|48|ft|m|adj=on}} ''[[Sailing La Vagabonde|La Vagabonde]]'', dia nanolotra ny hanatitra azy. Tamin' ny 13 Novambra 2019, niondrana sambo avy any [[Hampton, Virginia]], ho any [[Lisboa]], Portiogaly i Thunberg. Ny hafatra nentiny tamin' ny fialany dia toy ny efa nataony hatramin' izy nanomboka ny fanoherana: <blockquote>“My message to the Americans is the same as to everyone—that is to unite behind the science and to act on the science.”</blockquote><blockquote>“Ny hafatro ho an' ny Amerikanina dia mitovy amin' ny ho an' ny rehetra—izany hoe hifandray ao ambadiky ny siansa ary hiasa mifanaraka amin' ny siansa.”</blockquote><ref name="Sengupta">Somini Sengupta. [https://www.nytimes.com/2019/11/12/climate/greta-thunberg-return-europe.html Greta Thunberg miondrana indray, rehefa nafindra toerana ny fifampidinihana momba ny toetrandro] ''The New York Times''. 12 Novambra 2019. Nalaina 14 Novambra 2019. Notehirizina tamin' ny 14 Novambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Rhiannon Shine & James Carmody. [https://www.abc.net.au/news/2019-11-13/australian-sailors-taking-greta-thunberg-back-to-un-cop25-summit/11699990 Mpivady aostraliana sy ny zanany tonga nanampy an' i Greta Thunberg hiverina amin' ny COP25] ''ABC News''. 13 Novambra 2019. Nalaina 14 Novambra 2019. Notehirizina tamin' ny 14 Novambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Emily Holden. [https://www.theguardian.com/environment/2019/nov/12/greta-thunberg-climate-crisis-message-vote Greta Thunberg nandao an' i Etazonia niaraka tamin' ny hafatra tsotra momba ny krizin' ny toetrandro: mifidiana] ''The Guardian''. 12 Novambra 2019. Nalaina 14 Novambra 2019. Notehirizina tamin' ny 14 Novambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tonga tao amin' ny Seranan-tsambo ao [[Lisboa]] i Thunberg tamin' ny 3 Desambra 2019,<ref>[https://www.theportugalnews.com/news/greta-thunberg-to-sail-into-lisbon-on-tuesday/52199 Greta Thunberg hiondrana sambo ho ao Lisbôna amin' ny Talata] ''The Portugal News''. 2 Desambra 2019. Nalaina 2 Desambra 2019. Notehirizina tamin' ny 2 Desambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Claire Corkery. [https://www.thenational.ae/world/europe/greta-thunberg-to-arrive-in-madrid-in-time-for-climate-summit-1.946126 Greta Thunberg ho tonga any Madrid ara-potoana amin' ny fihaonambe momba ny toetrandro] ''The National (Abu Dhabi)''. 3 Desambra 2019. Nalaina 3 Desambra 2019. Notehirizina tamin' ny 3 Desambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> avy eo nandeha nankany [[Madrid]] izy mba hanao lahateny tao amin' ny COP25 sy handray anjara niaraka tamin' ireo mpanao fitokonana amin' ny toetrandro ao amin' ny ''[[Fridays for Future]]''. Nandritra ny valan-dresaka ho an' ny mpanao gazety mialoha ny diabe, niantso izy mba hanao “hetsika azo tsapain-tanana” bebe kokoa, nilaza fa ny onjam-pitokonana maneran-tany nataon' ny mpianatra tamin' ny taona lasa dia “tsy nahatratra na inona na inona” satria mbola nitombo hatrany ny [[famoahana entona mitroka hafanana]]—nitombo 4% hatramin' ny 2015.<ref>Fiona Harvey. [https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/06/greta-thunberg-says-school-strikes-have-achieved-nothing Hoy i Greta Thunberg: tsy nahatratra na inona na inona ny fitokonan' ny sekoly] ''The Guardian''. 6 Desambra 2019. Nalaina 6 Desambra 2019. Notehirizina tamin' ny 7 Desambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Isabella Kaminski. [https://www.independent.co.uk/news/world/europe/greta-thunberg-climate-conference-madrid-chile-samoa-brianna-fruean-a9236676.html 'Tsy nahatratra na inona na inona izahay': Greta Thunberg miantso 'hetsika azo tsapain-tanana' nandritra ny fihaonambe tao Madrid] ''The Independent''. 7 Desambra 2019. Nalaina 7 Desambra 2019. Notehirizina tamin' ny 7 Desambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Hetsika fanampiny tany Eoropa sy fiafaran' ny taona fitsaharana === I Thunberg no [[Lisitr' ireo tonian-dahatsoratry ny fandaharana Today|tonian-dahatsoratra vahiny]] tamin' ny fandaharana malaza momba ny raharaham-pirenena amin' ny onjam-peo BBC Radio, ny ''[[Today Programme]]'' tamin' ny faran' ny taona 2019.<ref>Samuel Osborne. [https://www.independent.co.uk/environment/climate-change/greta-thunberg-david-attenborough-interview-climate-change-bbc-radio-4-today-a9262261.html Greta Thunberg hifanatrika amin' i David Attenborough amin' ny fizarana manokana amin' ny fandaharana ''Today''] ''The Independent''. 28 Desambra 2019. Nalaina 30 Desambra 2019. Notehirizina tamin' ny 29 Desambra 2019 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nisy tafatafa momba ny fiovan' ny toetrandro niaraka tamin' i [[Sir David Attenborough]], ny lehiben' ny [[Bank of England]] [[Mark Carney]], Robert Del Naja avy ao amin' ny [[Massive Attack]], ary ny mpitantana ao amin' ny [[Shell Oil]] Maarten Wetselaar. Navoaka ho ''podcast'' izany<ref>[https://www.bbc.co.uk/programmes/p07z5h48 BBC Radio 4 – Best of Today, Greta Thunberg no tonian-dahatsoratra] BBC Radio 4. 30 Desambra 2019. Nalaina 16 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 14 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> izay nahitana ireo tafatafa ireo sy ireo zava-nisongadina hafa. Iray volana tatỳ aoriana dia niantso ny orinasa alemana [[Siemens]] izy mba hanajanona ny fanaterana fitaovana ho an' ny lalamby ho an' ilay [[Toeram-pitrandrahana arina Carmichael]] izay tantanin' ny sampan' orinasa Indiana [[Adani Group]] any Aostralia,<ref>[https://www.faz.net/1.6576039 Greta Thunberg mitaky amin' i Siemens mba hiala amin' ilay tetikasa arina any Aostralia] ''Frankfurter Allgemeine Zeitung''. Nalaina 12 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 12 Martsa 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> saingy tamin' ny 13 Janoary, nilaza i Siemens fa hanaja hatrany ny fifanarahana nataony tamin' i Adani.<ref>Graham Readfearn. [https://www.theguardian.com/business/2020/jan/13/adani-coalmine-siemens-ceo-has-empathy-for-environment-but-will-honour-contract Toeram-pitrandrahana arina Adani: Nilaza ny CEO an' i Siemens fa manana 'fahatsapana' ho an' ny tontolo iainana izy saingy tsy hiala amin' ny fifanarahana] ''The Guardian''. 13 Janoary 2020. Nalaina 13 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 13 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Niverina tao amin' ny [[World Economic Forum]] natao tany [[Davos]], {{Soisa}}, i Thunberg tamin' ny 21 Janoary 2020. Nanao lahateny roa izy ary nandray anjara tamin' ny adihevitra niarahana tamin' ny ''[[The New York Times]]'' sy ny World Economic Forum. Nampiasa ireo lohahevitra navoakany tamin' ny lahateniny teo aloha i Thunberg, saingy nifantoka indrindra tamin' ny iray: <blockquote>“Mirehitra hatrany ny tranontsika.”</blockquote> Nanao hatsikana i Thunberg nilaza fa tsy afaka mitaraina amin' ny tsy fihainoana azy izy, ka niteny hoe: <blockquote>“Mihaino ahy mandrakariva ny olona.”</blockquote><ref>Somini Sengupta. [https://www.nytimes.com/2020/01/21/climate/greta-thunberg-davos.html Hafatr' i Greta Thunberg tao amin' ny Davos Forum: 'Mirehitra hatrany ny tranontsika'] ''The New York Times''. 21 Janoary 2020. Nalaina 21 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 21 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Larry Elliott. [https://www.theguardian.com/business/2020/jan/21/greta-thunberg-calls-on-world-leaders-to-heed-global-heating-science-davos Greta Thunberg miantso ny mpitondra eran-tany tao Davos mba hanaja ny siansa momba ny fiakaran' ny hafanana] ''The Guardian''. 21 Janoary 2020. Nalaina 21 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 21 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://time.com/5768561/greta-thunberg-davos-panel-time/ Thunberg tao amin' ny tontonana Time: 'Saika tsy nisy zavatra vita' momba ny toetrandro] {{Wayback|url=https://time.com/5768561/greta-thunberg-davos-panel-time/ |date=20200121174416 }} ''Time''. 21 Janoary 2020. Nalaina 21 Janoary 2020. Notehirizina tamin' ny 21 Janoary 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Volana manaraka, dia nandeha tany amin' ny [[Oniversiten' i Oxford]] izy hihaona amin' i [[Malala Yousafzai]], mpikatroka pakistane nahazo ny Loka Nobel Fandriampahalemana ho an' ny fanabeazana ny vehivavy, izay notifirin' ny [[Taliban]] tamin' ny lohany tamin' izy mbola mpianatra. Avy eo dia nanatevin-daharana fitokonana an-tsekoly tao [[Bristol]] i Thunberg.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-oxfordshire-51632654 Greta Thunberg nihaona tamin' i Malala Yousafzai tao amin' ny Oniversiten' i Oxford] ''BBC News''. 25 Febroary 2020. Nalaina 25 Febroary 2020. Notehirizina tamin' ny 12 Jolay 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nanatrika fivoriana miavaka tamin' ny Komitin' ny Tontolo Iainana ao amin' ny [[Parlemanta Eoropeana]] ihany koa izy mba hiresaka momba ny Lalàna Eoropeana momba ny Toetrandro. Tao izy no nilaza fa ny tolo-kevitra vaovao momba ny lalàna momba ny toetrandro navoakan' ny [[Vaomiera Eoropeana]] dia toa fialana.<ref>[https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20200304IPR73905/greta-thunberg-to-meps-we-will-not-allow-you-to-surrender-our-future Greta Thunberg tamin' ny solombavambahoaka eoropeana: 'Tsy havelanay ianareo hanary ny hoavintsika'] ''Parlemanta Eoropeana''. 4 Martsa 2020. Nalaina 5 Martsa 2020. Notehirizina tamin' ny 5 Martsa 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nifarana tamin' ny Aogositra 2020 ny taona fitsaharany. Ny dia nandritra ny taona manaraka dia voafetra noho ny [[valanaretina COVID-19]].<ref>[https://apnews.com/article/279f81a47adf48e412d205e3a2a928f6 Greta Thunberg niverina nianatra taorian' ny herintaona] ''Associated Press News''. 25 Aogositra 2020. Notehirizina tamin' ny 12 Martsa 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/newsbeat-53902468 Inona no nataon' i Greta Thunberg nandritra ny taona fitsaharany tamin' ny sekoly] ''BBC News''. 25 Aogositra 2020. Nalaina 28 Aogositra 2020. Notehirizina tamin' ny 26 Aogositra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Fikatrohana nanomboka tamin' ny 2020 ka hatramin' ny 2021 === Tamin' ny fiandohan' ny taona 2020, ny fiparitahan' ny valanaretina COVID-19 dia nitarika ny [[Valin' ny firenena tamin' ny valanaretina COVID-19|fampiharana maneran-tany]] ny [[Fepetra ara-pahasalamana hiatrehana ny COVID-19|fepetra fisorohana]], anisan' izany ny [[Fepetra elanelana ara-tsosialy mifandraika amin' ny valanaretina COVID-19|elanelana ara-tsosialy]], ny [[Famelezana COVID-19|famelezana]], ary ny [[Saron-tava nandritra ny valanaretina COVID-19|saron-tava]].<ref>Yacong Bo; Cui Guo; Changqing Lin; Yiqian Zeng; Hao Bi Li; Yumiao Zhang; Md Shakhaoat Hossain; Jimmy W.M. Chan; David W. Yeung; Kin On Kwok; Samuel Y.S. Wong; Alexis K.H. Lau; Xiang Qian Lao. "Effectiveness of non-pharmaceutical interventions on COVID-19 transmission in 190 countries from 23 January to 13 April 2020". ''International Journal of Infectious Diseases''. Volana Janoary 2021. Nalaina 28 Oktobra 2020. PMID 33129965. doi:10.1016/j.ijid.2020.10.066. PMC 7598763.</ref> Tamin' ny 13 Martsa 2020, nilaza i Thunberg fa: <blockquote>"In a crisis we change our behavior and adapt to the new circumstances for the greater good of society."</blockquote><blockquote>"Raha misy krizy dia manova ny fitondran-tenantsika isika ary manitsy amin' ny toe-javatra vaovao ho amin' ny soa iombonan' ny fiarahamonina."</blockquote> Taorian'izany dia nafindran' i Thunberg sy ny [[Fitokonana an-tsekoly ho an' ny toetrandro]] anaty aterineto ny hetsika nataon' izy ireo.<ref>Shola Lawal. [https://www.nytimes.com/2020/03/19/climate/coronavirus-online-climate-protests.html Koronavirus nanakana ny fihetsiketsehana an-dalambe, saingy manana drafitra ny mpikatroka momba ny toetrandro] ''The New York Times''. 19 Martsa 2020. Nalaina 22 Aogositra 2020. Notehirizina tamin' ny 20 Aogositra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Emily Chan. [https://www.vogue.com.au/culture/features/how-greta-thunberg-and-other-climate-activists-are-taking-their-campaign-online/news-story/f23dfd68b16067e280495ac8b91899be Manao hetsika virtoaly ny mpikatroka momba ny toetrandro – izao no fomba ahafahanao mandray anjara avy any an-trano] ''Vogue Australia''. 21 Aprily 2020. Nalaina 22 Aogositra 2020. Notehirizina tamin' ny 16 Novambra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny 20 Aogositra 2020, faha-roa taona nanombohan' i Thunberg nanao fitokonana, dia nihaona tamin' ny Kanseliera Alemana [[Angela Merkel]] tao Berlin i Thunberg sy ireo mpiara-mpikatroka momba ny toetrandro [[Luisa Neubauer]], [[Anuna De Wever van der Heyden]] ary [[Adélaïde Charlier]].<ref>Alice Tidey. [https://www.euronews.com/2020/08/20/greta-thunberg-and-angela-merkel-meet-to-discuss-climate-crisis Hijery: Miantso ny mpitarika momba ny toetrandro i Greta Thunberg taorian' ny fihaonany tamin' i Merkel] ''Euronews''. 20 Aogositra 2020. Nalaina 22 Aogositra 2020. Notehirizina tamin' ny 21 Aogositra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nanambara izy ireo avy eo fa hanomana fitokonana maneran-tany hafa amin' ny 25 Septambra 2020. Nilaza i Neubauer fa ny maha-virtoaly na eny an-dalambe ny fitokonana amin' ny volana Septambra dia miankina amin' ny toe-javatra ateraky ny valanaretina. Tamin' ny fihaonambe niarahana tamin' ireo mpiara-mpikatroka naneho ny heviny ihany koa, dia nilaza i Neubauer fa: <blockquote>"The climate crisis doesn't pause."</blockquote><blockquote>"Tsy mijanona ny krizin' ny toetrandro."</blockquote><ref>[https://abcnews.go.com/Health/wireStory/young-activists-meet-merkel-press-case-climate-action-72491266 I Thunberg sy ireo mpiara-mpikatroka mitaky amin' i Merkel hanao zavatra momba ny toetrandro] ''ABC News''. 22 Aogositra 2020. Nalaina 22 Aogositra 2020. Notehirizina tamin' ny 22 Aogositra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Fikatrohana nanomboka tamin' ny 2020 ka hatramin' ny 2021 === Tamin' ny 14 Desambra 2020, nampiasa Twitter i Thunberg hanakiana ny [[Governemanta Lehiben' ny Asa fahenina ao Novely Zelandy]] noho ny [[Fiovan' ny toetrandro ao Novely Zelandy#Fanoloran-kevitra filazana vonjy taitra momba ny toetrandro|filazana vonjy taitra momba ny toetrandro]] vao haingana nataony ho “[[:en:Virtue signalling|fanehoana hatsaram-panahy]]”, nilazany fa ny Governemantan' ny Lehiben' ny Asa ao Novely Zelandy dia nanolo-tena hampihena latsaky ny iray isan-jaton' ny famoahana karbônan' i Novely Zelandy hatramin' ny 2025 fotsiny.<ref>[[The New Zealand Herald]]. [https://www.newstalkzb.co.nz/news/national/greta-thunberg-calls-out-new-zealand-over-lack-of-climate-change-action/ ‘Tsy misy miavaka': Greta Thunberg namely an' i NZ noho ny vonjy taitra momba ny toetrandro]. ''Newstalk ZB''. 14 Desambra 2020. Nalaina 14 Desambra 2020. Notehirizina tamin' ny 14 Desambra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref name="SMH climate emergency">Eloise Gibson. [https://www.smh.com.au/world/oceania/ardern-and-thunberg-in-spat-over-climate-emergency-declaration-20201214-p56nea.html Nifanditra i Ardern sy Thunberg momba ny filazana vonjy taitra momba ny toetrandro]. ''The Sydney Morning Herald''. 14 Desambra 2020. Nalaina 14 Desambra 2020. Notehirizina tamin' ny 14 Desambra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ho valin' izany, ny Praiminisitra [[Jacinda Ardern]] sy ny minisitra misahana ny fiovan' ny toetrandro [[James Shaw (New Zealand politician)|James Shaw]] dia niaro ny filazana vonjy taitra nataon' i Novely Zelandy ho toy ny fiandohan' ny tanjona fampihenana ny voka-dratsin' ny toetrandro ao amin' ny firenena.<ref name="SMH climate emergency" /><ref>Heath Moore. [https://www.nzherald.co.nz/nz/james-shaw-responds-after-greta-thunberg-calls-out-nz-over-lack-of-climate-change-action/O2IQVQ6QZ2O7OLYIKLI5FAAR3I/ Mamaly i James Shaw taorian' ny nanakianan' i Greta Thunberg an' i NZ noho ny tsy fahampian' ny hetsika momba ny toetrandro]. ''The New Zealand Herald''. 14 Desambra 2020. Nalaina 14 Desambra 2020. Notehirizina tamin' ny 14 Desambra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny 29 Desambra 2020, nandritra ny tafatafa natao tamin' ny [[BBC]], nilaza i Thunberg fa tsy henoin' ny olona ny manampahaizana momba ny toetrandro na dia nasehon' ny valanaretina COVID-19 aza ny maha-zava-dehibe ny fampiasana siansa hiatrehana olana tahaka izany. Nanampy izy fa ny krizin' ny COVID-19 dia “nampamirapiratra” ny fomba “tsy ho vitantsika raha tsy misy siansa”.<ref>[''We cannot make it without science'': Hoy i Greta Thunberg, tsy raharahiana ny manampahaizana momba ny toetrandro]. ''The Guardian''. 29 Desambra 2020. [https://www.theguardian.com/environment/2020/dec/29/we-cannot-make-it-without-science-greta-thunberg-says-climate-experts-are-being-ignored Rohy]. Nalaina 22 Febroary 2023. Notehirizina tamin' ny 29 Desambra 2020 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> [[Sary:Greta Thunberg und Luisa Neubauer demonstrieren mit Fridays For Future.jpg|thumb|Thunberg mitarika hetsika amin' ny megaphone ao Berlin, 2021]] I Thunberg sy ireo mpikatroka momba ny toetrandro hafa dia nanomboka ny kaonsera isan-taona [[Climate Live]] hampisongadina ny fiovan' ny toetrandro. Tamin' ny Aprily 2021 no natao ny konsèrta voalohany.<ref>[https://www.bbc.com/news/av/world-58952383 Greta Thunberg nihira hira an' i Rick Astley tamin' ny konsèrta momba ny toetrandro]. ''BBC News''. Nalaina 23 Septambra 2022. Notehirizina tamin' ny 23 Septambra 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Mey 2021, nitodika indray tamin' ny krizin' ny COVID-19 izy, niantso fanovana ny rafitra famokarana sakafo sy fiarovana ny biby sy ny toeram-ponenany. Nisy ihany koa ny fanamarihana momba ny fahasalamana mifandraika amin' ny fiarovana ny biby sy ny tontolo iainana, tao anatin' ny antso hanoloana sakafo tsy misy hena. Nilaza i Thunberg fa ny fomba andravantsika toeram-ponenan' ny biby dia mamorona fepetra tonga lafatra hielezan' ny aretina; nanamarika ireo [[aretina avy amin' ny biby ho an' ny olombelona]] toy ny COVID-19, Zika, Ebola, tazon' ny Nil andrefana, SARS, MERS, sns.<ref>[https://www.dw.com/en/climate-activist-greta-thunberg-takes-on-food-industry/a-57633673 Mpikatroka momba ny toetrandro Greta Thunberg mihantsy ny indostrian' ny sakafo]. ''Deutsche Welle''. 23 Mey 2021. Nalaina 23 Mey 2021. Notehirizina tamin' ny 21 Desambra 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Jolay 2021, nahazo ny [[Vaksiny COVID-19|vaksiny COVID]] i Thunberg, nilaza hoe: <blockquote>"I am extremely grateful and privileged to be able to live in a part of the world where I can already get vaccinated. The vaccine distribution around the world is extremely unequal. No one is safe until everyone is safe. But when you get offered a vaccine, don't hesitate. It saves lives."</blockquote><blockquote>“Feno fankasitrahana sy tombon-tsoa aho afaka miaina amin' ny faritra iray amin' izao tontolo izao izay efa ahafahako misitraka vaksiny. Tsy mitovy lavitra ny fizarana vaksiny maneran-tany. Tsy misy ho azo antoka raha tsy efa azo antoka ny rehetra. Fa rehefa atolotra anao ny vaksiny, aza misalasala. Mamonjy aina izany.”</blockquote><ref>Laura Harding (''PA Media'') amin' ny alalan' i Yahoo! News. [https://uk.news.yahoo.com/greta-thunberg-extremely-grateful-privileged-143144435.html Greta Thunberg ‘feno fankasitrahana sy tombon-tsoa' nahazo vaksiny Covid]. 27 Jolay 2021. Nalaina 25 Janoary 2023. Notehirizina tamin' ny 25 Janoary 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ny andiany voalohany amin' ny ''[[Vogue Scandinavia]]'' (Aogositra–Septambra 2021) dia nanasongadina sary fonon' ny gazetiboky misy an' i Thunberg nalain' i Iris sy Mattias Alexandrov Klum, mpakasary sy mpiaro ny tontolo iainana soedoà, sy tafatafa taminy.<ref name="voguescan">Tom Pattinson. [https://www.voguescandinavia.com/articles/greta-the-great Vakio ny tafatafa fonon' ny Vogue Scandinavia: Greta momba ny fikatrohana, Trump, ary ny ho lasa feon' ny taranaka]. ''Vogue Scandinavia''. 8 Aogositra 2021. Nalaina. Notehirizina tamin' ny 21 Desambra 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Maneho an' i Thunberg mitafy palitao lava (trench coat) mipetraka miaraka amin' ny [[soavaly islandey]] eo anaty ala ivelan' i Stockholm ny fonony.<ref name="voguescan"/> Tao amin' ilay tafatafa, nanakiana ny fampielezan-kevitra ampiasain' ny indostrian' ny lamaody izy mba hiseho ho maharitra nefa “tsy manao na inona na inona hiarovana ny tontolo iainana”, ary niantso izany hoe “[[:en:Greenwashing|fanadiovana maitso]]”.<ref>[https://www.dw.com/en/greta-thunberg-criticizes-fast-fashion-in-vogue-scandinavia/a-58802865 Greta Thunberg manakiana ny ''fast fashion'' ao amin' i Vogue Scandinavia]. ''Deutsche Welle''. 9 Aogositra 2021. Nalaina 10 Aogositra 2021. Notehirizina tamin' ny 21 Desambra 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' io andro io ihany, nampiasa Twitter izy hanakiana ny indostrian' ny lamaody ho “mpandray anjara lehibe” amin' ny “vonjy taitra” momba ny toetrandro sy tontolo iainana, ary “tsy lazaina intsony ny fiantraikany amin' ireo mpiasa sy fiarahamonina an'arivony eran-tany ampijaliana mba hisian' ny [[fast fashion]] izay ataon' ny maro ho entana ariana fotsiny”.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-58145465 Thunberg niantso ny fiantraikan' ny lamaody amin' ny toetrandro ao amin' ny tafatafa amin' i Vogue]. ''BBC News''. 9 Aogositra 2021. Nalaina 10 Aogositra 2021. Notehirizina tamin' ny 21 Desambra 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ny fitafiana [[volon' ondry]] noraisiny tamin' ilay fakan-tsary dia niteraka fanehoan-kevitra avy amin' ireo vegan hafa, nilaza fa mampiroborobo herisetra amin' ny biby. Araka ny filazan' ny [[People for the Ethical Treatment of Animals|PETA]], tsy fantany fa tena volon' biby marina ilay lamba.<ref>Mohsina Dodhiya. [https://www.totallyveganbuzz.com/news/greta-thunberg-blasted-wool-vogue/ Notohin' ny sasany i Greta Thunberg noho ny fitafy volon' ondry ao amin' ny fonon' i ''Vogue''] ''Totally Vegan Buzz''. 18 Aogositra 2021. Nalaina 25 Janoary 2023. Notehirizina tamin' ny 25 Janoary 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny 28 Septambra 2021, nanakiana ny filohan' i Etazonia [[Joe Biden]], ny praiminisitry ny Fanjakana Mitambatra [[Boris Johnson]], ny praiminisitry ny India [[Narendra Modi]] ary mpitarika hafa i Thunberg noho ny fampanantenany hiatrika ny krizin' ny toetrandro, tamin' ny lahateny nataony tao amin' ny Youth4Climate ao [[Milano]].<ref>[https://www.independent.co.uk/climate-change/news/greta-thunberg-boris-johnson-youth4climate-b1928555.html 'Build back better, blah blah blah': Nentin' i Greta Thunberg nanao hatsikana i Joe Biden sy Boris Johnson tamin' ny lahateny momba ny toetrandro]. ''The Independent''. 28 Septambra 2021. Nalaina 30 Oktobra 2021. Notehirizina tamin' ny 21 Desambra 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nanakiana sy nisalasala tamin' ny mpikarakara fihaonambe momba ny toetrandro ihany koa izy, nilaza hoe: <blockquote>"They invite cherry-picked young people to meetings like this to pretend they are listening to us. But they are not."</blockquote><blockquote>“Manasa tanora voafantina amin' ny tanana izy ireo amin' ny fivoriana tahaka izao mba hisehoana ho mihaino anay. Saingy tsy mihaino izy ireo.”</blockquote><ref>[https://dailynewsbrief.com/2021/09/29/swedish-climate-activist-greta-thunberg-criticizes-world-leaders-at-youth-climate-summit/ Mpikatroka soedoà Greta Thunberg manakiana ny mpitondra eran-tany tao amin' ny Youth Climate Summit – 29 Septambra 2021]. ''Daily News Brief''. 29 Septambra 2021. Nalaina 4 Oktobra 2021. Notehirizina tamin' ny 21 Desambra 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Iray volana iray tatỳ aoriana dia nandray anjara tamin' ny fihetsiketsehana tao Londres i Thunberg, nitaky ny rafitra ara-bola hampitsahatra ny famatsiam-bola ireo orinasa sy tetikasa mampiasa [[solitany fôsily]], toy ny arina, solitany ary entona voajanahary.<ref name="bbc2021">[https://www.bbc.com/news/uk-politics-59090943 Greta Thunberg: Miantso ny banky hampitsahatra ny famatsiam-bola ny ‘fandravana'] ''BBC News''. 29 Oktobra 2021. Nalaina 31 Oktobra 2021. Notehirizina tamin' ny 21 Desambra 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Anisan' ny andianà hetsika manerana ireo foibe ara-bola eran-tany io fihetsiketsehana io, ao anatin' izay i New York City, San Francisco ary [[Nairobi]], Kenya.<ref name="bbc2021" /> Nilazany tamin' ny mpanao gazety ao amin' ny BBC [[Andrew Marr]] fa tokony “hampitsahatra ny famatsiam-bola ny fandravantsika” ny banky, mialoha ny fihaonambe momba ny toetrandro.<ref name="bbc2021" /> Tamin' ny [[2021 Fifanarahana momba ny Fiovan' ny Toetrandro tao amin' ny Firenena Mikambana]] (COP26) tao Glasgow, nanatrika tontonana momba ny toetrandro notarihin' ilay mpilalao britanika [[Emma Watson]] i Thunberg.<ref>Anna Bryan. [https://www.scotsman.com/news/environment/cop26-harry-potter-actress-emma-watson-hosts-panel-event-attended-by-greta-thunberg-at-glasgow-climate-change-summit-3445690 COP26: Emma Watson, mpilalao ao amin' i Harry Potter, nitarika tontonana natrehan' i Greta Thunberg tao amin' ny fihaonambe momba ny toetrandro ao Glasgow]. ''The Scotsman''. 4 Novambra 2021. Nalaina 7 Martsa 2022. Notehirizina tamin' ny 12 Jolay 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Novambra 2021, i Thunberg niaraka tamin' ireo mpikatroka hafa dia nandefa fitarainana tamin' ny Firenena Mikambana, nangataka azy hanambara [[Filazana vonjy taitra momba ny toetrandro|vonjy taitra]] maneran-tany ambaratonga 3, mikendry ny hamorona ekipa manokana handrindra ny valin-kafatra amin' ny krizin' ny toetrandro amin' ny sehatra iraisam-pirenena.<ref>Miranda Bryant. [https://www.theguardian.com/environment/2021/nov/10/youth-activists-petition-un-to-declare-systemwide-climate-emergency Tanora mpikatroka mangataka amin' ny ONU hanambara ‘vonjy taitra manerana ny rafitra' momba ny toetrandro]. ''The Guardian''. 10 Novambra 2021. Nalaina 12 Novambra 2021. Notehirizina tamin' ny 21 Desambra 2021 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Desambra 2021, naverin' i Thunberg ny fanakianany ny filohan' i Etazonia Joe Biden, nilaza hoe: <blockquote>"If you call him a leader – I mean, it's strange that people think of Joe Biden as a leader for the climate when you see what his administration is doing"</blockquote><blockquote>“Raha antsoinao hoe mpitarika izy—tiako lazaina fa hafahafa ny fiheveran' ny olona an' i Joe Biden ho mpitarika amin' ny toetrandro rehefa jerena izay ataon' ny fitondrany.”</blockquote> Manondro ny fanitaran' i Etazonia ny fampiasana solitany fôsily nandritra ny fitondrana Biden. Nanampy i Thunberg fa mampalahelo fa mbola ilaina ny mpikatroka sy ny tanora mba hampahatsiahy ny olona momba ny fiovan' ny toetrandro.<ref>[https://www.msn.com/en-gb/news/world/greta-thunberg-hits-out-at-biden-says-it-e2-80-99s-e2-80-98strange-e2-80-99-he-e2-80-99s-considered-a-leader-on-climate/ar-AASd4jY Greta Thunberg namely an' i Biden, nilaza fa ‘hafahafa' ny fiheverana azy ho mpitarika amin' ny toetrandro]. MSN. 29 Desambra 2021. Nalaina 3 Janoary 2022. Notehirizina tamin' ny 5 Janoary 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Fikatrohana nanomboka 2022 ka hatramin' ny fiandohan' ny 2023 === Tamin' ny fiandohan' ny 2022, nanameloka ny orinasa britanika [[Beowulf Mining|Beowulf]] sy ny fitrandrahany vy amin' ny tanin' ny [[Vahoaka Sámi|Sámi]] i Thunberg. Nilaza izy hoe: <blockquote>"We believe that the climate, the environment, clean air, water, reindeer herding, indigenous rights and the future of humanity should be prioritized above the short-term profit of a company. The Swedish government needs to stop the colonization of Sami."</blockquote><blockquote>“Minoinay fa tokony hatao laharam-pahamehana mihoatra ny tombombarotra vetivety azon' ny orinasa ny toetrandro, ny tontolo iainana, ny rivotra madio, ny rano, ny fiompiana reniala, ny zon' ny vazimba teratany ary ny hoavin' ny zanak' olombelona. Tokony hatsahatrin' ny governemanta soedoà ny fanjanahantany an' i Sámi.”</blockquote><ref>[https://www.ndtv.com/world-news/greta-thunberg-greta-thunberg-news-permanent-negative-impact-activist-greta-thunberg-protests-sweden-mine-2751751 "Permanent Negative Impact": Mpikatroka Greta Thunberg manao hetsika amin' ny toeram-pitrandrahana ao Soeda] NDTV.com. 17 Febroary 2022. Notehirizina tamin' ny 12 Jolay 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Taorian' ny [[Fidiran' ny Rosia an' i Okraina|fanafihan' ny tafika rosiana an' i Okraina]], natambany tamin' ny fanoherana ny ady ny fitokonany isam-bolana zoma. Nijoro teo ivelan' ny masoivohon' i Rosia tao Stockholm izy nitazona sora-baventy hoe ''“Stand With Ukraine”'' ("Mijoro ho an' i Okraina").<ref name=":0">[https://www.reuters.com/world/europe/activist-thunberg-protests-against-ukraine-invasion-outside-russian-embassy-2022-02-25/ Mpikatroka Thunberg manao hetsika manohitra ny fanafihana an' i Okraina eo ivelan' ny masoivoho rosiana ao Stockholm] Reuters. 25 Febroary 2022. Notehirizina tamin' ny 5 Jona 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny 29 Jona 2023, nihaona tamin' ny filohan' i {{Okraina}} [[Volodymyr Zelensky]] sy olo-malaza eoropeana hafa i Thunberg hamorona vondrona miasa hiatrika ny fahasimban' ny tontolo iainana nateraky ny fanafihana naharitra 16 volana.<ref>[https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-zelensky-greta-thunberg-d72e2ab20a8eacb340e3de74aef8b6a9 Mihaona amin' i Greta Thunberg sy ny hafa i Zelensky momba ny fiantran' ny ady amin' ny ekôlôjia] AP News. 29 Jona 2023. Notehirizina tamin' ny 30 Jona 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny 2022, nanakiana ny [[Parlemanta Eoropeana]] i Thunberg noho ny fandatsaham-bato mametraka ny entona fôsily sy ny angovo nokleary ho “maitso”. Niantso izany ho “fihatsarambelatsihy” izy, nanao hoe: <blockquote>"This will delay a desperately needed real sustainable transition and deepen our dependency on Russian fuels. The hypocrisy is striking, but unfortunately not surprising."</blockquote><blockquote>“Hampihemotra ny fiovàna tena maharitra tena ilaintsika mafy izany ary hampitombo ny fiankinantsika amin' ny solika avy amin' i Rosia. Mahagaga ny fihatsarambelatsihy, saingy tsy zava-baovao indrisy.”</blockquote><ref>[https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/eu-green-energy-gas-nuclear.html Eoropa miantso ny entona sy ny angovo nokleary ho ‘maitso'] ''The New York Times''. 6 Jolay 2022. Nalaina 11 Septambra 2023. Notehirizina tamin' ny 17 Martsa 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Novambra, i Thunberg niaraka tamin' ny tanora maherin' ny 600 avy amin' ny vondrona tanora soedoà {{lang|sv|Auroramålet}} dia nametraka fitoriana tao amin' ny fitsarana distrikan' i Stockholm manohitra ny governemanta soedoà noho ny tsy fihetsika amin' ny toetrandro. Navelan' ny [[Fitsarana Distrikan' i Nacka]] hiroso ilay fitoriana iombonana milaza fa “tsy ampy” ny politikam-piovan' ny toetrandro ao Soeda.<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/greta-thunberg-climate-activists-get-court-nod-sue-swedish-state-2023-03-21/ Greta Thunberg sy ny mpikatroka momba ny toetrandro mahazo fankatoavan' ny fitsarana hitory ny fanjakana soedoà] Reuters. 21 Martsa 2023. Notehirizina tamin' ny 22 Martsa 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny faran' ny 2022, nivoaka ny ''[[The Climate Book]]''.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2022/oct/26/the-climate-book-by-greta-thunberg-review-global-warning ''The Climate Book'' nosoratan' i Greta Thunberg – famerenana] ''The Guardian''. 26 Oktobra 2022. Notehirizina tamin' ny 6 Novambra 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ity boky ity, nosoratan' i Thunberg, dia fanangonana lahatsoratra avy amin' ny manampahaizana maherin' ny zato—geôfizisiana, ôseanôgrafa, sy meteorôlôga; injeniera, toekarena, sy matematisiona; mpahay tantara, filozofa, ary mpitarika vazimba teratany—mifantoka amin' ny fiovan' ny toetran' ny Tany. Nandray anjara manoratra ihany koa i Thunberg ary izy no voasoratra ho mpanoratra. Nohavalorany ho an' ny fototra natsangany ny zony ara-tsoratra sy ny tamby rehetra azo amin' ny boky ary tsy handray tombombarotra manokana izy.<ref>[https://www.who.int/news/item/19-04-2021-greta-thunberg-climate-and-environment-activist-joins-world-health-organization-s-call-for-vaccine-equity Greta Thunberg, mpikatroka momba ny toetrandro sy tontolo iainana, manatevin-daharana ny antson' ny OMS momba ny fitovian' ny vaksiny] OMS. 19 Aprily 2021. Notehirizina tamin' ny 8 Desambra 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://www.cnbc.com/2020/02/21/greta-thunberg-sets-up-non-profit-with-alternative-nobel-prize-money.html Greta Thunberg manangana fikambanana tsy mitady tombombarotra amin' ny volan' ny “Nobel hafa”] CNBC. 21 Febroary 2020. Notehirizina tamin' ny 8 Desambra 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny fialan-tsasany afovoany tamin' ny 2022, nanao fampahafantarana betsaka momba ny boky izy,<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=QqkhpxguKeY ''The Russell Howard Hour'' | Andiany 6, Fizarana 8 (sary feno)] 4 Novambra 2022. Nalaina 6 Novambra 2022. Notehirizina tamin' ny 6 Novambra 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> ary navoakan' ny [[Penguin Random House|Penguin]] amin' ny marika [[Allen Lane (imprint)|Allen Lane]].<ref>Greta Thunberg. [https://www.amazon.com/Climate-Book-Facts-Solutions-ebook/dp/B0B1BT4N13?sa-no-redirect=1 ''The Climate Book: The Facts and the Solutions''] Penguin Press. 14 Febroary 2023. Notehirizina tamin' ny 7 Septambra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Misy sombiny sy famerenana navoaka amin' ilay boky.<ref name="vince-2022">Gaia Vince. [https://www.theguardian.com/books/2022/oct/26/the-climate-book-by-greta-thunberg-review-global-warning ''The Climate Book'' – Global warning] ''The Guardian''. 26 Oktobra 2022. Notehirizina tamin' ny 26 Oktobra 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref name="brand-2022">Christian Brand. [https://ukerc.ac.uk/news/ukerc-in-greta-thunbergs-the-climate-book/ Manampahaizana UKERC nandray anjara tao amin' ''The Climate Book''] UK Energy Research Centre. 27 Oktobra 2022. Notehirizina tamin' ny 27 Oktobra 2022 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Janoary 2023, niteny nandritra ny fihetsiketsehana tao [[Lützerath]] i Thunberg, niantso ny manampahefana alemana hampitsahatra ny fanitarana toeram-pitrandrahana arina eo akaiky eo.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2023/jan/14/greta-thunberg-calls-for-protest-against-expansion-of-german-coal-mine-lutzerath Greta Thunberg miantso hetsi-panoherana manohitra ny fanitarana toeram-pitrandrahana arina alemana] ''The Guardian''. 14 Janoary 2023. Notehirizina tamin' ny 14 Janoary 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nosamborin' ny polisy alemana izy sy ireo mpikatroka hafa tamin' ny 17 Janoary teo amin' ny toeram-pitrandrahana misokatra [[Garzweiler surface mine|Garzweiler 2]], manodidina ny {{convert|9|km}} miala ny tanàna, rehefa nampitandrina ny vondrona ny polisy fa hotanana izy ireo raha tsy hiala amin' ny sisin' ny lavaka. Ny tompon' ny toeram-pitrandrahana [[RWE]] dia efa nifanaraka tamin' ny governemanta teo aloha ny fandravana an' i Lützerath noho ny fivoahana haingana kokoa amin' ny arina sy ny famonjena tanàna dimy tokony haravana. Navotsotra izy tamin' io andro io ihany rehefa vita ny fanamarinana mombamomba azy.<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/german-police-detain-greta-thunberg-german-coal-village-protests-2023-01-17/ Hoy ny polisy: Navotsotra i Greta Thunberg taorian' ny fisamborana fohy tamin' ny hetsika tao amin' ny toeram-pitrandrahana alemana] Reuters. 17 Janoary 2023. Notehirizina tamin' ny 18 Janoary 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Taorian' ny nahavitany ny lisea === Nahitany diplaoma tamin' ny Jona 2023 i Thunberg ary nanamarika ny andro tamin' ny fanatrikiana ny fitokonany farany ho an' ny toetrandro talohan' ny nandraisany ny diplaoma. Nanao akanjo fotsy fomban-drazana amin' ny fankalazana diplaoma soedoà sy {{lang|sv|studentmössa}} (satroka) fotsy izy teny amin' ny fihetsiketsehana, ary nianiana hanohy, nilaza fa <blockquote>"fight has only just begun"</blockquote><blockquote>“vao manomboka ihany ny adiko.”</blockquote><ref>Remy Tumin. [https://www.nytimes.com/2023/06/10/world/europe/greta-thunberg-graduates-activism.html Greta Thunberg mampitsahatra ny fitokonana an-tsekoly aorian' ny 251 herinandro]. ''The New York Times''. 10 Jona 2023. Nalaina 11 Septambra 2023. Nofafàna tamin' ny 12 Jona 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>[https://apnews.com/article/greta-thunberg-climate-graduation-protests-fridays-c60cec5b666550b9240648227649e91f Mpikatroka momba ny toetrandro Greta Thunberg tsy hikitoko an-tsekoly intsony aorian' ny diplaoma fa mbola hanao fihetsiketsehana] AP News. 9 Jona 2023. Nalaina 11 Septambra 2023. Nofafàna tamin' ny 9 Oktobra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ireo sary fihetsiketsehana navoakany tatỳ aoriana tao amin' ny tambajotra sosialy dia mbola niseho ny sora-baventy “Fitokonana an-tsekoly ho an' ny toetrandro” tamin' ny sary vondrona sasany. Taty aoriana tamin' io taona io, nanomboka fianarana licence tao amin' ny [[Oniversiten' i Stockholm]].<ref>[https://www.expressen.se/nyheter/greta-thunbergs-nya-vagval-pluggar-dubbelt/ Làlana vaovao nosafidian' i Greta Thunberg – izao no ianarany] ''Expressen''. 22 Septambra 2023. Nalaina 12 Desambra 2023.</ref> Tamin' ny Jona 2023, nandray anjara tamin' ny hetsika Reclaim the Future tao [[Malmö]], Soeda, i Thunberg, ary niampangàna tsy nankato tamin' ny didin' ny polisy.<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/greta-thunberg-charged-with-disobeying-police-order-climate-protest-2023-07-05/ Voampanga i Greta Thunberg noho ny tsy fankatoavana ny baikon' ny polisy tamin' ny fihetsiketsehana momba ny toetrandro] Reuters. 5 Jolay 2023. Nalaina 11 Septambra 2023. Nofafàna tamin' ny 16 Septambra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Natao tao amin' ny [[Fitsarana Distrikan' i Malmö]] ny fitsarana ka nanoloran' ny mpampanoa lalàna ny raharaha momba ny tsy fankatoavana manampahefana taorian' ny fanakorontanana fifamoivoizana sy ny fandavana hanaraka ny baikon' ny polisy. Nanaiky i Thunberg fa marina ny zava-misy, saingy nilaza izy fa noho ny fandrahonana manerantany sy iainana ateraky ny indostrian' ny solitany fôsily, dia endrika fiarovan-tena ny hetsika nataony. Notsarain' ny fitsarana handoa lamandy mitentina {{Currency|2500|SEK2|link=yes}} (mitovy amin' ny US$240).<ref name="defiant">[https://apnews.com/article/sweden-greta-thunberg-climate-protest-b577049479e8103037866b90efb73d19 Greta Thunberg mitohy tsy milefitra aorian' ny namandian' ny fitsarana azy noho ny tsy fankatoavana ny polisy] AP News. 24 Jolay 2023. Nalaina 15 Septambra 2023. Nofafàna tamin' ny 29 Septambra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Ora vitsy taorian' ny nanamelohan' ny fitsarana azy dia nanatrika hetsika mitovitovy indray izy, izay nandraran' ny Reclaim the Future kamiao mitondra solika teny amin' ny lalana tao Malmö. Nesorin' ny polisy indray izy ary niampangàna heloka indray tatỳ aoriana. Fitsarana soedoà faharoa noho ny tsy fankatoavana (tsy nankato tamin' ny baikon' ny polisy hielezana) no natao tamin' ny Oktobra. Hitan' ny fitsarana fa meloka izy tamin' ilay tranga teo aloha ary nampandoavina lamandy {{Currency|4500|SEK2|link=no}} (mitovy amin' ny $414).<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/swedish-court-fines-greta-thunberg-again-disobeying-police-orders-2023-10-11/ Fitsarana soedoà mamandrika indray an' i Greta Thunberg noho ny tsy fankatoavana ny baikon' ny polisy] Reuters. 12 Oktobra 2023. Nalaina 15 Oktobra 2023. Nofafàna tamin' ny 12 Oktobra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nofoanan' i Thunberg ny fisehoany tao amin' ny [[Edinburgh International Book Festival]] tamin' ny Aogositra mba hampiroborobo ny bokiny: ''The Climate Book''. Nilaza izy fa amin' ny maha-mpikatroka momba ny toetrandro azy dia tsy afaka manatrika hetsika tohanan' i [[Baillie Gifford]]—orinasa fitantanana fampiasam-bola—noho ny fifandraisany amin' ny indostrian' ny solitany fôsily.<ref>Niamh Kennedy. [https://www.cnn.com/2023/08/04/world/greta-thunberg-edinburgh-intl-scli-climate/index.html Greta Thunberg miala amin' ny Festivalin' ny Boky ao Edinburgh rehefa nanome tsiny ny mpanohana lehibe ho manao “fanadiovana maitso”] CNN. 4 Aogositra 2023. Nalaina 11 Septambra 2023. Nofafàna tamin' ny 10 Aogositra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nandritra ny fanambaràna, nilaza i Nick Barley avy amin' ny festival fa diso fanantenana izy nefa manaja ny fanapahan-kevitr' i Thunberg. <blockquote>"I share Greta's view that in all areas of society the rate of progress is not enough." ... "We strongly believe that Baillie Gifford are part of the solution to the climate emergency."</blockquote><blockquote>“Mitovy hevitra amin' i Greta aho fa amin' ny sehatra rehetra amin' ny fiarahamonina dia tsy ampy ny hafainganam-pandrosoana.” ... “Matoky mafy izahay fa anisan' ny vahaolana amin' ny vonjy taitra momba ny toetrandro i Baillie Gifford.”</blockquote><ref>Libby Brooks. [https://www.theguardian.com/environment/2023/aug/04/greta-thunberg-accuses-edinburgh-book-festival-sponsor-of-greenwashing Greta Thunberg miampanga ny mpanohana amin' ny Festivalin' ny Boky ao Edinburgh ho manao ‘fanadiovana maitso'] ''The Guardian''. 4 Aogositra 2023. Nalaina 11 Septambra 2023. Nofafàna tamin' ny 9 Aogositra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tao amin' ny valinteniny, nilaza i Baillie Gifford fa tsy mpampiasa vola lehibe amin' ny solitany fôsily izy, ka 2% monja amin' ny volan' ny mpanjifany no ampiasaina amin' ireo orinasa misy raharaham-barotra mifandraika amin' ny solitany fôsily raha 11% ny salanisa eo amin' ny tsena.<ref name="Edinburgh Festival">[https://www.bbc.com/news/uk-scotland-66407059 Greta Thunberg miala amin' ny Festivalin' ny Boky ao Edinburgh noho ny ‘fanadiovana maitso'] ''BBC News''. 4 Aogositra 2023. Nalaina 15 Septambra 2023. Nofafàna tamin' ny 29 Septambra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nosamborina tao Londres i Thunberg tamin' io Oktobra io noho ny anjara toerany tamin' ny hetsika nanohitra ny Energy Intelligence Forum, izay nofaritana ho “[[:en:Academy Awards|Oscars]] an' ny solika”.<ref>Damien Gayle. [https://www.theguardian.com/uk-news/2023/oct/18/greta-thunberg-charged-public-order-offence-london-oil-protest Voampanga noho ny heloka momba ny filaminam-bahoaka i Greta Thunberg taorian' ny hetsika tao Londres] ''The Guardian''. 18 Oktobra 2023. Nalaina 20 Oktobra 2023. Nofafàna tamin' ny 19 Oktobra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Voampanga izy noho ny tsy fanarahana baikon' ny mpitandro filaminana hielezana, “fepetra napetraka eo ambanin' ny Andininy faha-14 amin' ny [[Lalàna momba ny Filaminam-bahoaka 2023|Public Order Act]]”. Niseho tao amin' ny [[Fitsarana Mpitsara mpanadihady ao Westminster]] izy ary nilaza “tsy meloka”.<ref>Caitlin Danaher. [https://www.cnn.com/2023/10/18/europe/greta-thunberg-charged-london-climate-intl-gbr/index.html Voampanga noho ny heloka momba ny filaminam-bahoaka i Greta Thunberg taorian' ny fisamborana tamin' ny fihetsiketsehana tao Londres] CNN. 18 Oktobra 2023. Nalaina 20 Oktobra 2023. Nofafàna tamin' ny 19 Oktobra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref><ref>Helena Horton. [https://www.theguardian.com/uk-news/2023/nov/15/greta-thunberg-pleads-not-guilty-breaching-public-order-uk-protest Greta Thunberg milaza tsy meloka tamin' ny fandikàna filaminam-bahoaka tamin' ny hetsika tao Royaume-Uni] ''The Guardian''. 15 Novambra 2023. Nalaina 21 Novambra 2023. Nofafàna tamin' ny 19 Novambra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny fiandohan' ny taona manaraka dia nolavin' ny mpitsara ny raharaha rehefa namarana ny porofo ny mpampanoa lalàna. Nanaiky ny fiarovana ny mpitsara fa “tsy nahavita nanolotra porofo ampy hanaporofoana ny raharahany ny corona”.<ref>Damien Gayle. [https://www.theguardian.com/environment/2024/feb/02/judge-throws-out-case-against-greta-thunberg-and-other-london-protesters Nolavin' ny mpitsara ny raharaha iampangana an' i Greta Thunberg sy ireo mpanao fihetsiketsehana hafa tao Londres] ''The Guardian''. 2 Febroary 2024. Nalaina 2 Febroary 2024. Nofafàna tamin' ny 2 Febroary 2024 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> === Fikatrohana manohana an' i Palestina === [[Sary:Greta Thunberg at klimaatmars.jpg|thumb|Thunberg mitafy [[Kefiyeh palestiniana|kefiyeh]] ho firaisankina amin' i Palestina tamin' ny hetsika tao [[Amsterdam]] tamin' ny 2023]] Tamin' ny Oktobra 2023, nandefa sary nandritra ny fitokonany Zoma mahazatra momba ny toetrandro i Thunberg, mampiseho azy sy mpanao fihetsiketsehana telo hafa mitazona sora-baventy. Ny sora-baventy iray dia milaza hoe “climate justice now” ary ny telo hafa maneho fanohanana ny Palestiniana ao amin' ny [[Sahan' i Gaza]] afovoan' ny [[Ady ao Gaza]]. Ny lahatsorany tao amin' ny X (Twitter taloha) sy Instagram dia nampiditra rohy efatra ambin' ny folo mankany amin' ireo kaonty “firaisankina amin' i Palestina” izay nilazany fa “ahafahanao mahita vaovao momba ny fomba ahafahanao manampy”.<ref>Nick Mordowanec. [https://www.newsweek.com/greta-thunberg-pro-palestine-message-1836437 Hafatry ny fanohanana an' i Palestina nataon' i Greta Thunberg nahasarika ny saina]. ''Newsweek''. 20 Oktobra 2023. Nofafàna tamin' ny 21 Oktobra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Nohitsakitsahin' ny olona avy hatrany izy noho ny tsy fanamelohany ny [[Fanafihana 7 Oktobra]].<ref>[https://www.dw.com/en/greta-thunberg-faces-backlash-for-pro-palestinian-post/a-67172344 Nahazo tsikera i Thunberg noho ny lahatsorany manohana an' i Palestina – 21/10/2023] ''Deutsche Welle''. Nalaina 4 Septambra 2024.</ref> Andro iray taorian' izany dia namoaka izy hoe: <blockquote>"It goes without saying – or so I thought – that I'm against the horrific attacks by Hamas. As I said, 'the world needs to speak up and call for an immediate ceasefire, justice and freedom for Palestinians and all civilians affected.'"</blockquote><blockquote>“Tsy mila lazaina intsony—na izany no nieritreretako—fa manohitra ny fanafihana mahatsiravina nataon' i Hamas aho. Araka ny nolazaiko, ‘tsy maintsy miteny izao tontolo izao ka miantso fampitsaharana ady avy hatrany, rariny sy fahafahana ho an' ny Palestiniana sy ny sivily rehetra voadona.'”</blockquote> Namaly ny [[Ministeran' ny Fanabeazana (Isiraely)|Ministeran' ny Fanabeazana ao Isiraely]] tamin' ny fanesorana “fanasan-kevitra samihafa ao amin' ny fandaharam-pianarana manolotra an' i Thunberg ho ohatra sy aingam-panahy ho an' ny tanora” noho ny “fanambaràny manohana an' i Gaza tsy nanameloka an' i Hamas”.<ref>Kaitlin Lewis. [https://www.newsweek.com/israel-removes-greta-thunberg-curriculum-over-pro-palestinian-message-1837068 Esorin' i Isiraely ao amin' ny fandaharam-pianarana i Greta Thunberg noho ny hafatra manohana an' i Palestina]. ''Newsweek''. 23 Oktobra 2023. Nofafàna tamin' ny 25 Oktobra 2023 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Desambra 2023, i Thunberg miaraka amin' ny mpikaroka sy mpikatroka telo avy amin' ny Fridays for Future Soeda dia namoaka lahatsoratra an-tsaina ao amin' ny ''The Guardian'' mitondra ny lohateny hoe “Tsy hijanona izahay tsy hitabataba momba ny fijalian' i Gaza—tsy misy rariny momba ny toetrandro raha tsy misy zon' olombelona.” Naneho ny fanohanany ny [[Krizin' olombelona ao Gaza (2023–ankehitriny)|sivily Palestiniana ao amin' ny Sahan' i Gaza afovoan' ny ady]] izy ireo. Nilaza ihany koa ilay lahatsoratra fa “miankina amin' ny vondrona tsirairay ny Fridays for Future rehetra, ary ity lahatsoratra ity dia maneho ny hevitry ny FFF Soeda ihany”.<ref name="thunberg-etal-2023">Greta Thunberg; Alde Nilsson; Jamie Mater; Raquel Frescia. [https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/dec/05/gaza-climate-justice-human-rights-greta-thunberg Tsy hijanona izahay tsy hitabataba momba ny fijalian' i Gaza – tsy misy rariny momba ny toetrandro raha tsy misy zon' olombelona]. ''The Guardian''. 5 Desambra 2023. Nofafàna tamin' ny 5 Desambra 2023 tao amin' ny Wayback Machine. Misokatra.</ref> Namaly ny tsikera fa lasa “radikaly” sy “miditra politika” ny Fridays for Future izy ireo tamin' ny fanamafisana fa hatramin' izy niorina dia hetsika ara-rariny izy ka politika hatrany. Ho an' ny FFF Soeda dia midika izany hoe “miteny rehefa mijaly ny olona, naongana an-trano, na vonoina—na inona na inona antony”.<ref name="thunberg-etal-2023"/> Ny Fridays for Future International, na dia tsy maka toerana aza amin' ny fifandirana, dia mitsipaka ady—namoaka antso izy hoe tsy maintsy atao ny fandriampahalemana sy ny fanalàna fitaovam-piadiana mba hahafahana mamaha ny krizin' ny toetrandro, satria ny fampiakarana ny FIB dia mampitombo mivantana ny tanjaky ny miaramila. Vondrona 24 (anisan' izay ny [[Scientist Rebellion]]) sy mpahay siansa 61 (isan' izay [[Michael Meeropol]] sy [[Don Trent Jacobs]]) no nanao sonia ilay antso.<ref>[https://www.facebook.com/100070807404456/posts/743004578069782/ Mpahay siansa sy mpikatroka malaza: mba hitsaharan' ny krizin' ny toetrandro, ajanony aloha ny ady ary ovay ny rafitra] Extinction Rebellion Tunisia (Facebook). Nalaina 11 Jona 2025.</ref> Notanana tamin' ny volana Mey i Thunberg noho ny nandray anjara tamin' ny fihetsiketsehana manohana an' i Palestina teo ivelan' ny [[Malmö Arena]] nandritra ny [[Eurovision Song Contest 2024]], ary nanao fanambaràna izy avy eo nanohitra ny [[Isiraely amin' ny Eurovision 2024|fandraisan' anjaran' i Isiraely amin' ny fifaninanana]].<ref>Shannon Vavra. [https://ca.news.yahoo.com/greta-thunberg-detained-eurovision-protest-220335954.html Notanana i Greta Thunberg tamin' ny fihetsiketsehana Eurovision]. Yahoo News. 11 Mey 2024. Nofafàna tamin' ny 15 Mey 2024 tao amin' ny Wayback Machine.</ref> Tamin' ny Septambra, nosamborin' ny polisy danois i Thunberg nandritra ny fihetsiketsehana manohana an' i Palestina tao Kaopenagy manohitra ny ady ao Gaza; notanana izy sy olona dimy hafa taorian' ny fanakanana fidirana amin' ny tranobe ao amin' ny [[Oniversiten' i Kaopenagy]].<ref>[https://www.france24.com/en/europe/20240904-greta-thunberg-arrested-pro-palestinian-protest-denmark Nosamborina i Greta Thunberg tamin' ny fihetsiketsehana pro-Palestina tao Danemark] ''France 24''. 4 Septambra 2024.</ref> Latsaky ny herinandro tatỳ aoriana, “noentina niala” tao amin' ny tranombokin' ny [[Oniversiten' i Stockholm]] izy taorian' ny fananganana toby anaty trano, ka nilazany ho “famoretana” ny valin-kafatr' ny polisy.<ref>Elena Giordano. [https://www.politico.eu/article/greta-thunberg-arrested-at-pro-palestinian-demonstration-again/ Entina miala indray i Greta Thunberg amin' ny fihetsiketsehana pro-Palestina] ''Politico''. 9 Septambra 2024.</ref> Taorian' izany, notondroin' ny [[StopAntisemitism]] izy ho “antisemita tamin' ny herinandro”.<ref>[https://www.jpost.com/diaspora/antisemitism/article-820466 Voatonona ho ‘antisemita tamin' ny herinandro' i Greta Thunberg noho ny hetsika manohitra an' i Isiraely] ''The Jerusalem Post''. 17 Septambra 2024.</ref><ref>Anjali Thakur. [https://www.ndtv.com/world-news/greta-thunberg-labelled-antisemite-of-the-week-by-jewish-advocacy-group-6582377 Notondroin' ny vondrona jiosy i Greta Thunberg ho ‘antisemita tamin' ny herinandro'] NDTV. 17 Septambra 2024.</ref> Raha niteny tamin' ny famoriam-bahoaka pro-Palestina tao [[Mannheim]] any Alemaina tamin' ny Desambra, dia nilaza i Thunberg hoe “Fuck Germany and fuck Israel.” Namaly azy i [[Manuel Hagel]], mpanao politika ao amin' ny [[Antokon' ny Demaokrasia Kristianina ao Alemaina]], fa “mihetsika am-pahalalana eo akaikin' ny fankahalana jiosy” i Thunberg.<ref>James Crisp. [https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/12/10/watch-greta-thunberg-declares-f-israel-german-demonstration/ Jerena: Milaza ‘f--- Israel' i Greta Thunberg tamin' ny fihetsiketsehana tao Alemaina] ''The Telegraph''. 10 Desambra 2024.</ref> Nandinika ny fikatrohany pro-Palestina izy dia nilaza hoe:<ref name="Rasmus Canbäck">Rasmus Canbäck. [https://blankspot.se/thunberg-in-tbilisi-climate-activism-and-human-rights-are-united/ Thunberg ao Tbilisi: “Miray ny fikatrohana momba ny toetrandro sy ny zon' olombelona”] ''Blankspot''. 5 Novambra 2024.</ref> <blockquote>For me, it hasn't been solely about the climate at all. The media often wants to simplify things, like 'she's the one who works on climate.' They want to put a face to the issue. I mean, we're talking about climate justice. All forms of justice are included within climate justice. In the last year, when I started getting involved in Palestinian activism, that view has shifted. <blockquote>Ho ahy, tsy momba ny toetrandro fotsiny velively izany. Matetika ny media te hanatsotra zavatra, hoe ‘izy ilay miasa amin' ny toetrandro'. Te hanome endrika iray amin' ny olana izy ireo. Tiako lazaina fa momba ny rariny momba ny toetrandro no resahintsika. Tafiditra ao amin' ny rariny momba ny toetrandro ny endrika rariny rehetra. Tao anatin' ny taona lasa, raha nanomboka niditra tamin' ny fikatrohana Palestiniana aho, dia niova io fomba fijery io.</blockquote></blockquote> === Fanafoanana ny fandraisana anjara tamin' ny COP29 === [[File:Eco-activist Greta Thunberg's protest in front of the UN office (COP-29), [[Yerevan]], [[Armenia]], 3.jpg|thumb|Ny fihetsiketsehan' i Thunberg teo anoloan' ny biraon' ny Firenena Mikambana tao Yerevan, Armenia, 16 Novambra 2024]] Nanao fanafoanana i Thunberg ny [[COP29]], notontosaina tamin' ny 2024 tao [[Azerbaijàna]] nataon' ny fitondran' ilay mpitondra mpanao didy jadona [[Ilham Aliyev]], noho ny [[Zon' olombelona ao Azerbaijan|fanitsakitsahana zon' olombelona]] sy [[Fandroahana ny Armeniana avy ao Nagorno-Karabakh|famongorana ara-poko ny Armeniana]] tao amin' ny faritra nifanolanana [[Nagorno-Karabakh]], ary nitsidika an' i Jeôrjia sy Armenia manodidina izy.<ref name="z664"/> Tany Jeôrjia izy dia nanatevin-daharana [[Fihetsiketsehana tao Jeôrjia 2023–2024|fihetsiketsehana politika]] manohitra ny [[Georgian Dream|fitondran' i Jeôrjia]] tao [[Tbilisi]], nilaza hoe "Ato aho hanambara ny fanohanako sy firaisankinako amin' ireo mpikatroka sy olom-pirenena rehetra izay mitolona hiaro ny zony fototra tahaka ny fahafahana, ny rariny ary ny demaokrasia."<ref name="pt41124">Elena Giordano. [https://www.politico.eu/article/greta-thunberg-joins-rally-against-georgia-new-government/ Greta Thunberg nanatevin-daharana fihetsiketsehana manohitra ny fitondran' i Jeôrjia]. ''Politico''. 4 Novambra 2024. Novangiana ny 19 Novambra 2024.</ref> Tamin' ny tafatafa iray izy nilaza hoe "Ny hany vokatra hivoaka amin' ny [COP29] dia fianjerana, fifampiraharahana bebe kokoa, ary fanapahan-kevitra an' ohatra izay toa tsara an-tsoratra fotsiny nefa tena fandokafana maitso ihany."<ref name="Rasmus Canbäck"/> Avy eo izy nitsidika an' i Armenia, izay nilazany hoe "Tsy maintsy atsahatsika ny fanaovana fivoriana momba ny toetrandro any amin' ny tany toa an' i Azerbaijan, firenena izay mampijaly mafy ny mponina ao aminy."<ref>Emily Hanna. [https://www.civilnet.am/en/news/806097/greta-thunberg-in-armenia-the-intersection-of-climate-and-human-rights-at-cop29/ Greta Thunberg ao Armenia: Ny fihaonan' ny toetrandro sy ny zon' olombelona ao amin' ny COP29]. ''CivilNet''. 19 Novambra 2024. Novangiana ny 19 Novambra 2024.</ref> Tamin' ny fihetsiketsehana iray teo anoloan' ny foiben' ny delegasionan' ny Firenena Mikambana tao [[Yerevan]], nilaza izy hoe "Mampirisika ny haino aman-jery iraisam-pirenena sy ireo manana fahefana ao [[Baku]] izahay mba hitsidika ireo babo Armeniana sy hitaky ny famotsorana avy hatrany ny gadra politika, ny gadra an' ady ary ny babo rehetra."<ref>[https://www.newarab.com/news/greta-thunberg-urges-release-armenians-azerbaijan Mpikatroka Greta Thunberg miantso ny famotsorana Armeniana ao Azerbaijan] {{Wayback|url=https://www.newarab.com/news/greta-thunberg-urges-release-armenians-azerbaijan |date=20251006111124 }}. ''The New Arab''. 16 Novambra 2024. Novangiana ny 19 Novambra 2024.</ref><ref name="z664">Anna Harutyunyan. [https://armenianweekly.com/2024/11/18/greta-thunberg-visits-armenia-denounces-azerbaijans-crimes/ Greta Thunberg nitsidika an' i Armenia, nanameloka ny helok' i Azerbaijan]. ''The Armenian Weekly''. 18 Novambra 2024. Novangiana ny 12 Jona 2025.</ref><ref name="a096">[https://armenpress.am/en/article/1204754 Taorian' ny fanafoanana ny COP-29 tao Baku, Greta Thunberg nitsidika an' i Armenia]. ''Armenpress''. 13 Novambra 2024. Novangiana ny 12 Jona 2025.</ref> Tany Armenia koa izy nitsidika ny [[Pink Armenia]], izay nilaza hoe "Misaotra an' i Greta Thunberg izahay noho izy nampiakatra ny olana lehibe misy any Armenia teo amin' ny sehatra iraisam-pirenena sy noho izy nampiseho firaisankina tamin' ny hetsika LGBT+."<ref name="l083">[https://pinkarmenia.org/en/news-events/24recap11/ Famintinana {{!}} Novambra 2024]. ''Pink Armenia''. 2 Desambra 2024. Novangiana ny 12 Jona 2025.</ref> == Fihevitr' i Thunberg momba ny fiovan' ny toetrandro == [[File:Greta Thunberg- World Economic Forum (Davos).webm|thumb|right|thumbtime=05:27|Lahatsary misy an' i Thunberg miteny tamin' ny [[World Economic Forum]] 2019 tao Davos]] [[File:FFF Berlin 2019-07-19 055.jpg|thumb|right|Thunberg manao kabary tamin' ny fitokonana an-tsekoly ho an' ny fiovan' ny toetrandro tamin' ny Jolay 2019 tao Berlin]] Nilazan' i Thunberg fa miatrika [[Krizin' ny toetrandro|krizy iankinan' ny aina noho ny hafanan' ny tany]] ny olombelona<ref name="politico.eu">Kalina Oroschakoff. [https://www.politico.eu/article/global-climate-icon-finds-that-political-change-is-complicated/ Sari-tarehin' ny toetrandro Greta Thunberg mahita fa “sarotra” ny fiovana ara-politika]. ''Politico''. 16 Avrily 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190806050104/https://www.politico.eu/article/global-climate-icon-finds-that-political-change-is-complicated/ (6 Aogositra 2019).</ref> ary mitazona ho tompon' andraikitra ny [[tarana-maro be taorian' ny ady]] sy ny taranaka nifandimby rehetra tamin' ny famoronana sy fanohizana fiovana manimba ny toetran' ny Tany.<ref>Greta Thunberg. [https://www.democracynow.org/2018/12/13/you_are_stealing_our_future_greta ''Mangalaranareo ny hoavinay'': Greta Thunberg, 15 taona, manameloka ny tsy fandraisan' izao tontolo izao andraikitra amin' ny fiovan' ny toetrandro]. ''Democracy Now!''. 13 Desambra 2018. Novangiana ny 13 Desambra 2018. Mpanadihady: [[Amy Goodman]]. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190104231252/https://www.democracynow.org/2018/12/13/you_are_stealing_our_future_greta (4 Janoary 2019).</ref> Mampiasa ohatra sary mazava izy (ohatra hoe “may ny tranontsika”) hanasongadinana ny ahiahiny ary matetika miteny mivantana amin' ny mpitarika ara-barotra sy ara-politika momba ny tsy fahombiazan' izy ireo handray andraikitra iraisana hentitra.<ref name="Nation0128">Mark Hertsgaard. [https://www.thenation.com/article/greta-thunberg-climate-change-davos/ Tonga ny Ankizin' ny Toetrandro]. ''[[The Nation]]''. 28 Janoary 2019. Novangiana ny 14 Febroary 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190215050427/https://www.thenation.com/article/greta-thunberg-climate-change-davos/ (15 Febroary 2019).</ref><ref name="auto1">Andrea Germanos. [https://www.commondreams.org/news/2018/10/31/our-darkest-hour-declaration-rebellion-new-group-vows-mass-civil-disobedience-save ''Ity no ora maizintsika indrindra'': Amin' ny Fanambarana fikomiana, vondrona vaovao manome toky hanao tsy fankatoavana sivily faobe hamonjena ny Tany]. ''Common Dreams''. 31 Oktobra 2018. Novangiana ny 22 Jolay 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20181118205840/https://www.commondreams.org/news/2018/10/31/our-darkest-hour-declaration-rebellion-new-group-vows-mass-civil-disobedience-save (18 Novambra 2018).</ref> Nilaza i Thunberg fa hisy fiantraikany tsy mitovy amin' ny tanora ny fiovan' ny toetrandro, izay hisy vokany lalina amin' ny hoaviny. Nilazany fa mety tsy hanana hoavy intsony ny taranany satria "novidiana ilay hoavy mba hahazoan' olona vitsy vola tsy hay eritreretina."<ref name="Guardian MPS Speech">Greta Thunberg. [https://www.theguardian.com/environment/2019/apr/23/greta-thunberg-full-speech-to-mps-you-did-not-act-in-time ''Tsy nanao ara-potoana ianareo'': ny lahatenin' i Greta Thunberg feno tamin' ny parlemanta]. ''The Guardian''. 23 Avrily 2019. Novangiana ny 31 Aogositra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190831214211/https://www.theguardian.com/environment/2019/apr/23/greta-thunberg-full-speech-to-mps-you-did-not-act-in-time (31 Aogositra 2019).</ref> Nilazany koa fa ny olona ao amin' ny [[Atsimon' izao tontolo izao]] no hijaly indrindra amin' ny fiovan' ny toetrandro, na dia izy ireo aza no nandray anjara kely indrindra tamin' ny famoahana gazy karbonika.<ref>Jake Johnson. [https://www.commondreams.org/news/2019/06/07/challenging-us-all-confront-realities-climate-crisis-greta-thunberg-and-fridays ''Noho ny nananany hery hanentanana antsika rehetra hiatrika ny zava-misy amin' ny krizin' ny toetrandro,'' Greta Thunberg sy ny Fridays for Future nandresy ny loka lehibe indrindra momba ny zon' olombelona avy amin' i Amnesty]. ''Common Dreams''. 7 Jona 2019. Novangiana ny 26 Janoary 2020. Tahiry: https://web.archive.org/web/20200127022414/https://www.commondreams.org/news/2019/06/07/challenging-us-all-confront-realities-climate-crisis-greta-thunberg-and-fridays (27 Janoary 2020).</ref> Naneho fanohanana ireo mpikatroka tanora hafa avy amin' ny firenena an-dalam-pandrosoana izy izay efa miatrika ny [[vokatry ny fiovan' ny toetrandro]]. Tamin' ny fitenenana nataony tao Madrid tamin' ny Desambra 2019 dia nilaza izy hoe "Isika miresaka momba ny hoavintsika, izy ireo miresaka momba ny ankehitriny."<ref name="AP Focus on Others">Frank Jordans; Aritz Parra. [https://apnews.com/baa29614a79cbcd2edb83b9e3f7de90f Be loatra ny momba an' i Greta ve? Mpikatroka miantso ny hanomezana lanja ny hafa]. ''[[Associated Press News]]''. 9 Desambra 2019. Novangiana ny 9 Febroary 2020. Tahiry: (9 Febroary 2020).</ref> Tamin' ny sehatra iraisam-pirenena, manakiana ny mpitarika eran-tany izy satria mino fa tsy ampy ny hetsika raisina hampihenana ny famoahana entona maneran-tany.<ref name="auto">Greta Thunberg. [https://www.youtube.com/watch?v=RjsLm5PCdVQ&t=2m23s ''Tiako hihorohoro ianareo'': zazavavy 16 taona manome fampitandremana momba ny toetrandro tao Davos]. ''Guardian News'' tamin' ny alalan' ny YouTube. 25 Janoary 2019. Novangiana ny 22 Jolay 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190917150326/https://www.youtube.com/watch?v=RjsLm5PCdVQ&t=2m23s (17 Septambra 2019).</ref> Nilazany fa tsy ampy ny fampihenana famoahana, fa tsy maintsy aotra tanteraka raha tiana ho voatazona ambanin' ny 1,5 °C ny hafanan' ny tany. Tamin' ny fitenenana nataony tao amin' ny [[Parlemanta Britanika]] tamin' ny Avrily 2019 dia nilaza izy hoe "Ny zava-misy fa miresaka momba ny 'fampihenana' fa tsy ny 'fampitsaharana' famoahana isika no mety ho hery lehibe indrindra mahatonga ny fitohizan' ny raharaha toy ny mahazatra."<ref name="Our house is on fire">Greta Thunberg. [https://www.theguardian.com/environment/2019/jan/25/our-house-is-on-fire-greta-thunberg16-urges-leaders-to-act-on-climate ''May ny tranontsika'': Greta Thunberg, 16 taona, manentana mpitarika mba haka andraikitra amin' ny toetrandro]. ''The Guardian''. 25 Janoary 2019. Novangiana ny 14 Febroary 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190725051443/https://www.theguardian.com/environment/2019/jan/25/our-house-is-on-fire-greta-thunberg16-urges-leaders-to-act-on-climate (25 Jolay 2019).</ref><ref>Christopher Caldwell. [https://www.nytimes.com/2019/08/02/opinion/climate-change-greta-thunberg.html Hevitra | Ny olana amin' ny fikatrohan' i Greta Thunberg momba ny toetrandro]. ''The New York Times''. 2 Aogositra 2019. Novangiana ny 21 Aogositra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190819194121/https://www.nytimes.com/2019/08/02/opinion/climate-change-greta-thunberg.html (19 Aogositra 2019).</ref> Nilazany koa fa amin' ny fandraisana andraikitra ilaina dia tsy tokony hihaino azy ny mpanao politika, fa tokony hihaino ny siantifika izay manazava ny fomba hikarakarana ny krizy.<ref>[https://www.bbc.com/news/av/uk-48018034/climate-change-activist-greta-thunberg-listen-to-climate-scientists ''Krizin' ny toetrandro iankinan' ny aina. Henoy ny siantifika'']. ''[[BBC News]]''. 14 Aogositra 2019. Novangiana ny 31 Aogositra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190814200923/https://www.bbc.com/news/av/uk-48018034/climate-change-activist-greta-thunberg-listen-to-climate-scientists (14 Aogositra 2019).</ref><ref name="Our house is on fire"/> Araka ny voalazan' ireo mpahay siansa ara-politika Mattia Zulianello sy Diego Ceccobelli, azo faritana ho ekôcentrisma teknokratika ny hevitr' i Thunberg, izay miorina amin' ny "fanandratana ny vox scientifica".<ref>Mattia Zulianello; Diego Ceccobelli. ''Don't Call it Climate Populism: on Greta Thunberg's Technocratic Ecocentrism''. ''The Political Quarterly''. 2020. Vol. 91, laharana 3, p. 623–631. doi:10.1111/1467-923X.12858. Novangiana ny 3 Septambra 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20210903160758/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1467-923X.12858 (3 Septambra 2021).</ref> Manokana kokoa, nilaza i Thunberg fa tsy ampy ny fifanarahana natao tao amin' ny Fifanarahana tao Paris mba hamerana ny fiakaran' ny hafanan' ny tany ho 1,5 °C, ary ilaina ny mihen-danja haingana ny fiakaran' ny tsipika famoahana entona manafana ny tany tsy tara kokoa noho ny taona 2020, araka ny voalazan' ny [[Tatitra manokana momba ny fiakaran' ny hafanan' ny tany 1.5 °C|Tatitra manokana momba ny fiakaran' ny hafanan' ny tany 1,5 °C]] navoakan' ny IPCC tamin' ny 2018.<ref>Andrea Germanos. [https://www.commondreams.org/news/2019/07/29/deliver-fundamental-message-survival-future-generations-greta-thunberg-sail-atlantic Hanaterana 'Hafatra Fototra' ho an' ny 'Fahaveloman' ny taranaka ho avy,' Greta Thunberg hananika sambo hanandrana ny Atlantika ho an' i Amerika]. ''Common Dreams''. 29 Jolay 2019. Novangiana ny 31 Aogositra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190831085522/https://www.commondreams.org/news/2019/07/29/deliver-fundamental-message-survival-future-generations-greta-thunberg-sail-atlantic (31 Aogositra 2019).</ref><ref name="Guardian MPS Speech" /> Tamin' ny Febroary 2019, tamin' ny fivoriana tao amin' ny [[Vaomieran' ny Toekarena sy ny Fiaraha-monina Eoropeana]], nilaza izy fa ny tanjon' ny Vondrona Eoropeana amin' ny fampihenana 40% amin' ny famoahana entona hatramin' ny taona 2030 dia "tsy ampy hiarovana ny hoavin' ny ankizy mitombo amin' izao fotoana izao"<ref><blockquote>not sufficient to protect the future for children growing up today</blockquote></ref> ary tsy maintsy mampihena 80% ny famoahana {{CO2}} ny EU, indroa avo heny noho ilay tanjona 40%.<ref name="auto2">Lachlan Carmichael. [https://news.yahoo.com/climate-activist-thunberg-urges-eu-double-carbon-reduction-111042030.html Mpikatroka momba ny toetrandro Thunberg miantso ny EU hanamafy avo roa heny ny tanjon' ny fampihenana karbônina]. ''Agence France-Presse'' tamin' ny alalan' i Yahoo! News. 22 Febroary 2019. Novangiana ny 22 Febroary 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190221172831/https://news.yahoo.com/climate-activist-thunberg-urges-eu-double-carbon-reduction-111042030 (21 Febroary 2019).</ref><ref>Jennifer Rankin. [https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/21/greta-thunberg-tells-eu-your-greenhouse-gas-targets-are-too-low Greta Thunberg milaza amin' ny EU: ambany loatra ny tanjonareo momba ny entona manafana ny tany]. ''The Guardian''. 21 Febroary 2019. Novangiana ny 31 Aogositra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190901001043/https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/21/greta-thunberg-tells-eu-your-greenhouse-gas-targets-are-too-low (1 Septambra 2019).</ref> Namerina ny heviny momba ny tsy fandraisana andraikitra ara-politika indray i Thunberg tamin' ny tafatafa iray tamin' ny Novambra 2020 izay nilazany hoe "faly ny mpitondra mametraka tanjona ho an' ny am-polony taona ho avy, nefa misalasala rehefa ilaina ny hetsika maika." <ref name="carrington-2020-11-09">Damian Carrington. [''Mpihatsaravelatsihy sy fandokafana maitso'': Greta Thunberg manakiana mpitondra amin' ny krizin' ny toetrandro]. ''The Guardian''. 9 Novambra 2020. Novangiana ny 9 Novambra 2020. Tahiry: https://web.archive.org/web/20201109130732/https://www.theguardian.com/environment/2020/nov/09/hypocrites-and-greenwash-greta-thunberg-climate-crisis (9 Novambra 2020).</ref> Nanakiana ny [[Drafitra maitso eoropeana]] izy, izay mikendry ny hahatonga ny Vondrona Eoropeana ho [[aotra karbonina]] amin' ny taona 2050,<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2020/jul/21/greta-thunberg-says-eu-recovery-plans-climate-provisions-inadequate Greta Thunberg milaza fa tsy ampy ny fepetra momba ny toetrandro ao amin' ny drafitra famerenana amin' laoniny ny EU]. ''The Guardian''. 21 Jolay 2020. Novangiana ny 30 Oktobra 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20211030041531/https://www.theguardian.com/environment/2020/jul/21/greta-thunberg-says-eu-recovery-plans-climate-provisions-inadequate (30 Oktobra 2021).</ref> nilaza fa "mandefa hafatra mazava fa misy hetsika tena izy sy ampy atao, nefa tsy misy akory izany. Tsy mifampiraharaha ny natiora, ary tsy afaka manao fifanarahana amin' ny fizika ianao."<ref>[https://euobserver.com/green-deal/147633 Thunberg miantso ny lalàna vaovao momba ny toetrandro EU hoe 'fandresena lahatra']. ''EUobserver''. 5 Martsa 2020. Novangiana ny 30 Oktobra 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20211030041520/https://euobserver.com/green-deal/147633 (30 Oktobra 2021).</ref> Tamin' ny Jolay 2020, i Thunberg, [[Luisa Neubauer]], [[Anuna De Wever]] ary [[Adélaïde Charlier]] dia nanoratra taratasy misokatra ho an' ireo mpitarika rehetra ao amin' ny EU sy ireo filoha mpanjaka nilaza fa tsy maintsy "miaro ny hanaovana ny [[ekosida]] ho heloka iraisam-pirenena eo anivon' ny Fitsarana Heloka Bevava Iraisam-pirenena."<ref>Sophie Yeo. [https://www.bbc.com/future/article/20201105-what-is-ecocide Ekosida: Tokony ho heloka ve ny famonoana ny natiora?]. ''BBC''. 6 Novambra 2020. Novangiana ny 16 Jona 2023. Tahiry: https://web.archive.org/web/20230907204335/https://www.bbc.com/future/article/20201105-what-is-ecocide (7 Septambra 2023).</ref><ref>[https://www.stopecocide.earth/supporters Mpanohana ny Lalàn' ny Ekosida]. ''Stop Ecocide International''. Novangiana ny 16 Jona 2023. Tahiry: https://web.archive.org/web/20230606045438/https://www.stopecocide.earth/supporters (6 Jona 2023).</ref> Tamin' ny Jona 2023, niantso ny famotehana ny tohodranon' i Kakhovka tany Okraina nataon' i Rosia ho ekosida i Thunberg ary niantso ny hampiantsoana fitsarana, nilaza hoe "Tsy maintsy tompon' andraikitra amin' ny hetsika sy ny heloka nataony i Rosia. Ny mason' izao tontolo izao dia mitodika amin' izy ireo izao."<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/thunberg-criticises-russia-over-ukraine-dam-ecocide-2023-06-09 Thunberg manakiana an' i Rosia momba ny 'ekosida' tamin' ny tohodranon' i Okraina]. ''Reuters''. 9 Jona 2023. Novangiana ny 16 Jona 2023. Tahiry: https://web.archive.org/web/20230611185745/https://www.reuters.com/world/europe/thunberg-criticises-russia-over-ukraine-dam-ecocide-2023-06-09 (11 Jona 2023).</ref><ref>[https://news.yahoo.com/greta-thunberg-joins-rally-bonn-112305595.html Greta Thunberg nanatevin-daharana fihetsiketsehana tao Bonn manohitra ny ekosidan' i Rosia tao Okraina]. ''Yahoo News''. 15 Jona 2023. Novangiana ny 16 Jona 2023. Tahiry: https://web.archive.org/web/20230616133130/https://news.yahoo.com/greta-thunberg-joins-rally-bonn-112305595.html (16 Jona 2023).</ref> Tamin' ny tafatafa iray vetivety talohan' ny [[Fivoriana 2021 momba ny fiovan' ny toetrandro ao amin' ny Firenena Mikambana]] (COP26) tao Glasgow, rehefa nanontaniana an' i Thunberg hoe hatraiza ny fanantenany fa hahazo vokatra ilay fivoriana, dia namaly izy hoe "Tsy nisy zavatra niova hatramin' ny taona lasa. Hilaza ny mpitondra hoe 'hataontsika izao sy izao, hanambatra hery isika dia hahatratra an' izao', nefa tsy hanao na inona na inona. Mety misy zavatra an' ohatra fotsiny, kaonty foronina, zavatra tsy misy fiantraikany lehibe. Afaka manana COP maro isika, saingy tsy hisy tena vokatra hivoaka avy aminy."<ref name=hattenstone>Simon Hattenstone. [https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2021/sep/25/greta-thunberg-i-really-see-the-value-of-friendship-apart-from-the-climate-almost-nothing-else-matters Tafatafa: Ny fiovàn' i Greta Thunberg]. ''The Guardian''. 25 Septambra 2021. Novangiana ny 25 Septambra 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20211030164705/https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2021/sep/25/greta-thunberg-i-really-see-the-value-of-friendship-apart-from-the-climate-almost-nothing-else-matters (30 Oktobra 2021).</ref> Niantso an' i [[Xi Jinping]], filohan' i Sina, izy ho "mpitarika fitondrana jadona" ary nilaza fa "ny demokrasia no vahaolana voalohany amin' ny krizin' ny toetrandro, satria ny hany afaka manavotra antsika amin' ity toe-javatra ity dia ... tsindry goavana avy amin' ny vahoaka."<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/12/greta-thunberg-cop26-interview Greta Thunberg: vonona hihaona amin' i Biden amin' ny Cop26 aho saingy aza manantena be]. ''The Guardian''. 12 Oktobra 2021. Novangiana ny 30 Oktobra 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20211030041519/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/12/greta-thunberg-cop26-interview (30 Oktobra 2021).</ref> == Fanehoan-kevitra sy fiantraikany avy amin' ny besinimaro == === Akademisiana === Tamin' ny Febroary 2019, akademisiana 224 no nanao sonia taratasy misokatra fanohanana nilaza fa nahazo aingam-panahy tamin' ny hetsiky ny Thunberg sy ireo ankizy mpianatra nitokona izy ireo tamin' ny fanaovana re feo.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/13/school-climate-strike-childrens-brave-stand-has-our-support Fitokonana noho ny toetrandro ataon' ny ankizy an-tsekoly: mijoro am-pahasahiana, manohana izahay]. ''The Guardian''. 13 Febroary 2019. Fidirana 22 Jolay 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190825072245/https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/13/school-climate-strike-childrens-brave-stand-has-our-support (25 Aogositra 2019).</ref> Io fanohanana avy amin' ny akademisiana, anisan' izany ny mpahay siansa maro, io dia mifanohitra tanteraka amin' ny fanoherana izay matetika azon' i Thunberg avy amin' ny mpanao politika.<ref>Briand F. 2012. ''Making research count in marine governance – The communication challenge''. ''CIESM Marine Policy Series'' laharana 3, 36 p. ISSN 2306-4897 [https://www.ciesm.org/FBriand_comm&governance.pdf]</ref> === Mpanao politika === Nifanena tamin' ny mpanao politika sy mpitarika eran-tany maro i Thunberg saingy nilaza fa tsy mahita na mpanao politika iray akory izy izay nahatonga azy ho gaga. Rehefa nanontaniana momba an' i [[Jacinda Ardern]], Praiminisitra an' i Novely Zelandy, izay nilaza fa olana iankinan' ny aina na fahafatesana ny krizin' ny toetrandro, dia naneho hevitra i Thunberg hoe: “Mahatsikaiky fa heverin' ny olona ho mpitarika amin' ny toetrandro i Jacinda Ardern sy ny toa azy. Izay no mampiseho fa tena kely ny fahalalan' ny olona momba ny krizin' ny toetrandro.”<ref>"It's funny that people believe Jacinda Ardern and people like that are climate leaders. That just tells you how little people know about the climate crisis."</ref> Nilaza i Thunberg fa tsy miraharaha teny sy fihetseham-po izy: “Mazava loatra fa tsy nihena ny famoahana entona. Tsy ilaina akory ny milaza fa tsy manao na inona na inona ireo olona ireo.”<ref>"Obviously the emissions haven't fallen. It goes without saying that these people are not doing anything."</ref> Raha ny marina, nitombo 2% tamin' ny 2019 ny famoahana entona manafana ny toetrandro ao Novely Zelandy.<ref name="Hattenstone-2021" /> Sekretera Jeneralin' ny Firenena Mikambana [[António Guterres]] dia nanohana ny fitokonana sekoly natombok' i Thunberg, niaiky hoe: “Ny taranako tsy nahavita namaly araka ny tokony ho izy ny fanamby lehibe ateraky ny fiovan' ny toetrandro. Tsapan' ny tanora lalina izany. Tsy mahagaga raha tezitra izy ireo.”<ref>"My generation has failed to respond properly to the dramatic challenge of climate change. This is deeply felt by young people. No wonder they are angry."</ref><ref>António Guterres. [https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/mar/15/climate-strikers-urgency-un-summit-world-leaders Tokony hanentana antsika rehetra handray andraikitra amin' ny fivoriana manaraka an' ny ONU ny mpitokona noho ny toetrandro]. ''The Guardian''. 15 Martsa 2019. Fidirana 18 Martsa 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190318075042/https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/mar/15/climate-strikers-urgency-un-summit-world-leaders (18 Martsa 2019).</ref> Tamin' ny hetsika iray tao Novely Zelandy tamin' ny Mey 2019, nilaza i Guterres fa “tsy mandresy amin' ny ady amin' ny fiovan' ny toetrandro” ny taranany ary anjaran' ny tanora no “hamonjy ny tany”.<ref>"not winning the battle against climate change" / "rescue the planet"</ref><ref>Jason Walls. [https://www.nzherald.co.nz/politics/news/article.cfm?c_id=280&objectid=12230530 Sekretera Jeneralin' ny ONU Antonio Guterres nilaza fa tokony nanao bebe kokoa momba ny fiovan' ny toetrandro ny taranany]. ''[[The New Zealand Herald]]''. 13 Mey 2019. Fidirana 22 Jolay 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190516124801/https://www.nzherald.co.nz/politics/news/article.cfm?c_id=280&objectid=12230530 (16 Mey 2019).</ref> [[File:Greta Thunberg urges MEPs to show climate leadership - 49617793623.jpg|thumb|Thunberg miantso ny [[MPE]] haneho fitarika amin' ny toetrandro, nahazo fiderana mitsangana, 2020.]] Ireo kandidà Demaokrata tamin' ny [[Fifidianana filohan' i Etazonia 2020]], anisan' izany [[Kamala Harris]], [[Beto O'Rourke]], ary [[Bernie Sanders]], dia naneho fanohanana taorian' ny lahateniny tamin' ny fivoriana hetsika tamin' ny Septambra 2019 tao New York.<ref>Tess Bonn. [https://thehill.com/hilltv/rising/462777-climate-change-activist-greta-thunberg-terrifies-people Mpikatroka momba ny toetrandro: ny “lasa endrik' ity olana ity” i Thunberg dia mampatahotra olona maro]. ''[[The Hill (newspaper)|The Hill]]''. 24 Septambra 2019. Fidirana 26 Janoary 2020. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191207021714/https://thehill.com/hilltv/rising/462777-climate-change-activist-greta-thunberg-terrifies-people (7 Desambra 2019).</ref> Nanamarika ny Kansilera alemà Angela Merkel fa ny mpikatroka tanora toa an' i Thunberg no nanosika ny governemantany hihafaingana amin' ny hetsika momba ny toetrandro.<ref>[https://www.france24.com/en/20190719-merkel-says-greta-thunberg-drove-us-move-climate-change Nilaza i Merkel fa “noteren' i Greta Thunberg” izy ireo hiroso amin' ny fiovan' ny toetrandro]. ''[[France 24]]''. 19 Jolay 2019. Fidirana 28 Janoary 2020. Tahiry: https://web.archive.org/web/20200128111722/https://www.france24.com/en/20190719-merkel-says-greta-thunberg-drove-us-move-climate-change (28 Janoary 2020).</ref> Noharanitan' ny mpanao politika ihany koa i Thunberg sy ny fampielezany, manomboka amin' ny fanafihana manokana ka hatramin' ny filazana fa manatsotra tafahoatra olana sarotra izy. Anisan' ireo mpitsikera i [[Scott Morrison]], Praiminisitra Aostraliana,<ref>David Crowe. [https://www.smh.com.au/politics/federal/morrison-warns-against-needless-anxiety-after-thunberg-climate-speech-20190925-p52uma.html Morrison mampitandrina amin' ny “fiahiahiana tsy ilaina” taorian' ny lahatenin' i Thunberg momba ny toetrandro]. ''The Sydney Morning Herald''. 25 Septambra 2019. Fidirana 31 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191031131722/https://www.smh.com.au/politics/federal/morrison-warns-against-needless-anxiety-after-thunberg-climate-speech-20190925-p52uma.html (31 Oktobra 2019).</ref> ny kansilera alemà [[Angela Merkel]],<ref>Oliver Moody. [https://www.thetimes.com/world/europe/article/worlds-leaders-turn-on-greta-thunberg-after-legal-move-over-carbon-emissions-w3dnr75bs Mpitarika eran-tany mihodina manohitra an' i Greta Thunberg taorian' ny hetsika ara-dalàna momba ny entona karbônina]. ''[[The Times]]''. 26 Septambra 2019. Fidirana 31 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191031132127/https://www.thetimes.co.uk/article/worlds-leaders-turn-on-greta-thunberg-after-legal-move-over-carbon-emissions-w3dnr75bs (31 Oktobra 2019).</ref> ny filoha frantsay [[Emmanuel Macron]],<ref>[https://www.businessinsider.com/french-president-reacts-to-greta-thunbergs-climate-change-lawsuit-2019-9 Nilazan' i Emmanuel Macron fa “hampiteraka fifandrafiana” i Thunberg rehefa nitory an' i Frantsa noho ny tsy fandraisana andraikitra amin' ny hafanan' ny tany]. ''Business Insider''. 24 Septambra 2019. Fidirana 30 Oktobra 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20211030041519/https://www.businessinsider.com/french-president-reacts-to-greta-thunbergs-climate-change-lawsuit-2019-9 (30 Oktobra 2021).</ref> ny filoha rosiana [[Vladimir Putin]],<ref>[https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-thunberg-idUSKBN1WH1FM Putin: Tsy mizara hafaliana amin' ny lahatenin' i Greta Thunberg ao amin' ny ONU aho]. ''[[Reuters]]''. 2 Oktobra 2019. Fidirana 30 Oktobra 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20201126023602/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-thunberg-idUSKBN1WH1FM (26 Novambra 2020).</ref> ny [[OPEC]] (Fikambanan' ny Fanjakana Mpamokatra Solitany) ary imbetsaka ny filoha amerikanina [[Donald Trump]].<ref>[https://www.afp.com/en/news/826/climate-campaigners-greatest-threat-oil-sector-opec-doc-1i79w11 Mpikatroka momba ny toetrandro no “fandrahonana lehibe indrindra” ho an' ny sehatry ny solitany: hoy ny OPEC]. Agence France-Presse. 2 Jolay 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190704220750/https://www.afp.com/en/news/826/climate-campaigners-greatest-threat-oil-sector-opec-doc-1i79w11 (4 Jolay 2019).</ref> Tamin' ny Septambra 2019, nizara lahatsary i Trump ahitana an' i Thunberg tezitra niteny tamin' ny mpitarika eran-tany, miaraka amin' ny teniny hoe “maty ny olona, potika tanteraka ny rafitra tontolo iainana; eo am-piandohan' ny [[Fongotra Holosena|fongotra faobe]] isika.” Nanoratra i Trump tao amin' ny Twitter hoe: “Toa tovovavy sambatra be izy, miandrandra hoavy mamirapiratra sy mahafinaritra. Mahafinaritra ny mahita!” Namaly i Thunberg tamin' ny fanovana ny mombamomba azy ao Twitter araka ny famaritany, ary nilaza fa tsy azony “ny antony hisafidianan' ny olon-dehibe haneso ankizy sy tanora noho ny fifandraisana sy ny fandraisana andraikitra amin' ny siansa raha afaka manao zavatra tsara izy ireo.”<ref>Loharano maromaro: * Veronica Stracqualursi. [https://edition.cnn.com/2019/09/24/politics/trump-greta-thunberg-climate-change-trnd/index.html Trump maneso an' i Greta Thunberg, tanora mpikatroka momba ny toetrandro]. ''[[CNN]]''. 25 Septambra 2019. Fidirana 5 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191005131531/https://edition.cnn.com/2019/09/24/politics/trump-greta-thunberg-climate-change-trnd/index.html (5 Oktobra 2019). * Michelle Nichols. [https://www.reuters.com/article/us-climate-change-un-thunberg/teenage-climate-activist-thunberg-takes-on-trumps-twitter-taunt-idUSKBN1W9299 Tanora mpikatroka Thunberg mamaly ny fanesoan' i Trump ao Twitter]. ''[[Reuters]]''. 25 Septambra 2019. Fidirana 5 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191005073433/https://www.reuters.com/article/us-climate-change-un-thunberg/teenage-climate-activist-thunberg-takes-on-trumps-twitter-taunt-idUSKBN1W9299 (5 Oktobra 2019). * Rob Gilles; Frank Jordans. [https://www.apnews.com/deb9b5aea9b24ee6a579f242d9149982 Greta: Maneso ankizy ny olon-dehibe satria atahoran' izy ireo ny fomba fijeriny]. ''[[Associated Press News]]''. 28 Septambra 2019. Fidirana 5 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190930202854/https://www.apnews.com/deb9b5aea9b24ee6a579f242d9149982 (30 Septambra 2019). * [https://news.yahoo.com/trump-slammed-trolling-greta-thunberg-climate-speech-071912588.html Voatsikera i Trump noho ny fanesoana ny lahatenin' i Greta Thunberg]. [[Agence France-Presse]]. 25 Septambra 2019. Fidirana 5 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191006232010/https://news.yahoo.com/trump-slammed-trolling-greta-thunberg-climate-speech-071912588.html (6 Oktobra 2019).</ref> Tamin' ny Desambra 2019, naneso azy indray i Trump rehefa notononina ho ''Time'' Olona 2019 i Thunberg, ka nibitsika hoe: “Tena adaladala. Tokony hiasa amin' ny olan' ny fitantanana hatezerany i Greta, dia handeha hijery sarimihetsika taloha tsara miaraka amin' ny namana! Milamina Greta, milamina!”<ref>Laurel Wamsley. [https://www.npr.org/2019/12/12/787488397/after-greta-thunberg-wins-time-honor-trump-tweets-chill-and-go-to-the-movies Rehefa nahazo ny voninahitr' ny ''Time'' i Greta Thunberg, i Trump manoro hevitra hoe “milamìna” ary hijery sarimihetsika]. ''NPR''. 12 Desambra 2019. Fidirana 21 Janoary 2023. Tahiry: https://web.archive.org/web/20230121224810/https://www.npr.org/2019/12/12/787488397/after-greta-thunberg-wins-time-honor-trump-tweets-chill-and-go-to-the-movies (21 Janoary 2023).</ref> Namaly i Thunberg tamin' ny fanovana ny mombamomba azy tao Twitter ho: “Tovovavy iray miasa amin' ny olan' ny fitantanana hatezerana. Amin' izao fotoana izao dia miala sasatra ary mijery sarimihetsika taloha miaraka amin' ny namana.”<ref>Derrick Bryson Taylor. [https://www.nytimes.com/2019/12/12/us/politics/greta-thunberg-trump.html Trump maneso an' i Greta Thunberg ao amin' ny Twitter, ary mamaly izy]. ''The New York Times''. 12 Desambra 2019. Fidirana 14 Desambra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191214194438/https://www.nytimes.com/2019/12/12/us/politics/greta-thunberg-trump.html (14 Desambra 2019).</ref> Nandritra ny [[Fifidianana filohan' i Etazonia 2020]], namaly ny bitsik' i Trump “Stop the count!” i Thunberg toy izao: “Tena adaladala. Tokony hiasa amin' ny olan' ny fitantanana hatezerana i Donald, dia handeha hijery sarimihetsika taloha tsara miaraka amin' ny namana! Milamina Donald, milamina!”<ref>[https://www.dw.com/en/greta-thunberg-mocks-trump-over-election-fraud-claims/a-55516598 Greta Thunberg maneso an' i Trump momba ny filazan' ny hosoka tamin' ny fifidianana]. ''[[Deutsche Welle]]''. Fidirana 15 Janoary 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20210121001221/https://www.dw.com/en/greta-thunberg-mocks-trump-over-election-fraud-claims/a-55516598 (21 Janoary 2021).</ref><ref>[https://globalnews.ca/news/7447420/greta-thunberg-donald-trump-tweet/ Greta Thunberg maneso ny hatezeran' i Trump: ‘Milamina, Donald, milamina!']. ''[[Global News]]''. Fidirana 15 Janoary 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20210121070803/https://globalnews.ca/news/7447420/greta-thunberg-donald-trump-tweet/ (21 Janoary 2021).</ref> Tamin' ny Oktobra 2019, nilaza i Putin fa “ankizivavy tsara sy marina fo” i Thunberg, sady nanolo-kevitra fa ampiasaina hanompoan' ny tombontsoan' ny hafa izy. Nitsikera azy izy ho “tsy ampy fampahafantarana”, nanampy hoe: “Tsy nisy nanazava tamin' i Greta fa sarotra sy tsy mitovy ny tontolo maoderina, ary ny olona ao Afrika na any amin' ny firenena aziatika maro te hiaina amin' ny haavon' ny harena mitovy amin' ny any Soeda.” Tahaka ny namaliany an' i Trump, dia novain' i Thunberg hanaraka io famaritana io ny mombamomba azy ao Twitter.<ref>Loharano maromaro: * Tania Snuggs. [https://news.sky.com/story/climate-change-activist-greta-thunberg-poorly-informed-claims-vladimir-putin-11826259 Putin: Tsy “ampy fampahafantarana” i Greta Thunberg]. ''[[Sky News]]''. 3 Oktobra 2019. Fidirana 4 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191004014745/https://news.sky.com/story/climate-change-activist-greta-thunberg-poorly-informed-claims-vladimir-putin-11826259 (4 Oktobra 2019). * [https://www.france24.com/en/20191004-greta-thunberg-mocks-putin-s-kind-girl-jibes-on-twitter Greta Thunberg maneso ny teny fanambanian' i Putin hoe “ankizivavy tsara” ao amin' ny Twitter]. ''[[France 24]]''. 4 Oktobra 2019. Fidirana 15 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191015213230/https://www.france24.com/en/20191004-greta-thunberg-mocks-putin-s-kind-girl-jibes-on-twitter (15 Oktobra 2019). * [https://apnews.com/6ea9262e7ea24efab5acf6ee877945fe Manambara i Putin fa ampiasaina ilay tanora mpikatroka momba ny toetrandro]. ''[[Associated Press News]]''. 3 Oktobra 2019. Fidirana 5 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191004082941/https://apnews.com/6ea9262e7ea24efab5acf6ee877945fe (4 Oktobra 2019). * Vladimir Soldatkin; Dmitry Zhdannikov. [https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-thunberg/putin-i-dont-share-excitement-about-greta-thunbergs-un-speech-idUSKBN1WH1FM Putin: Tsy mizara hafaliana amin' ny lahatenin' i Greta Thunberg ao amin' ny ONU aho]. ''[[Reuters]]''. 2 Oktobra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191117151345/https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-thunberg/putin-i-dont-share-excitement-about-greta-thunbergs-un-speech-idUSKBN1WH1FM (17 Novambra 2019).</ref> Tamin' ny Desambra 2019, nibitsika i Thunberg hoe: “Raha tena marina, novonoina mihitsy ireo vahoaka teratany satria niezaka niaro ny ala amin' ny [[Fandravan-kazo tsy ara-dalàna ao amin' ny Ala Amazonia|fandravan-kazo tsy ara-dalàna]]. Im-betsaka. Mahamenatra fa mangina izao tontolo izao momba izany.” Rehefa nanontaniana momba io lohahevitra io roa andro tatỳ aoriana, dia namaly ny filohan' i Brezila tamin' izay [[Jair Bolsonaro]] hoe: “Nilaza i Greta fa maty ny Indiana satria niezaka niaro ny [[Ala Amazonia|Amazonia]] izy ireo. Mahavariana ny fomba anomezan' ny gazety feo ny zazavavy maditra tahaka izany.” Tamin' io andro io ihany dia novain' i Thunberg ny mombamomba azy ho {{lang|pt|pirralha}}, teny pôrtiogey midika hoe {{gloss|zazakely maditra}} nampiasain' i Bolsonaro.<ref>[https://g1.globo.com/natureza/noticia/2019/12/10/ativista-greta-thunberg-muda-descricao-no-twitter-para-pirralha-apos-declaracao-de-bolsonaro.ghtml Mpikatroka Greta Thunberg manova ny famaritana ao amin' ny Twitter ho ‘pirralha' taorian' ny tenin' i Bolsonaro]. ''G1''. 10 Desambra 2019. Fidirana 10 Desambra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191210155236/https://g1.globo.com/natureza/noticia/2019/12/10/ativista-greta-thunberg-muda-descricao-no-twitter-para-pirralha-apos-declaracao-de-bolsonaro.ghtml (10 Desambra 2019).</ref><ref>Tom Phillips. [http://www.theguardian.com/environment/2019/dec/10/greta-thunberg-jair-bolsonaro-brazil-indigenous-amazon Nampiantsika an' i Greta ho “pirralha” ny mpitarika farany havanana Breziliana Jair Bolsonaro]. ''[[The Guardian]]''. 10 Desambra 2019. Fidirana 26 Febroary 2022. Tahiry: https://web.archive.org/web/20220126133932/https://www.theguardian.com/environment/2019/dec/10/greta-thunberg-jair-bolsonaro-brazil-indigenous-amazon (26 Janoary 2022).</ref> Tamin' ny tantara navoakan' ny ''Time'' tamin' ny Mey 2019, namaly ny fanehoan-kevitra manevateva azony an-tserasera i Thunberg hoe: “Tena mampihomehy rehefa ny hany azon' ny olona atao dia ny maneso anao, na miresaka ny bika aman' endrinao na toetranao, satria midika izany fa tsy manana adihevitra na zavatra hafa holazaina izy ireo.”<ref name="time.com">Suyin Haynes. [https://time.com/collection/next-generation-leaders/5584902/greta-thunberg-next-generation-leaders/ ‘Ankehitriny dia miteny amin' izao tontolo izao aho.' Ahoana no nahatonga ny tanora mpikatroka momba ny toetrandro Greta Thunberg henoina] {{Wayback|url=https://time.com/collection/next-generation-leaders/5584902/greta-thunberg-next-generation-leaders/ |date=20190722212014 }}. ''Time''. 16 Mey 2019. Fidirana 22 Jolay 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20190722212014/https://time.com/collection-post/5584902/greta-thunberg-next-generation-leaders/ (22 Jolay 2019).</ref> Filohan' i Etazonia teo aloha sady solon-toeran' i Trump tatỳ aoriana [[Joe Biden]] dia namaly ny fanesoan' i Trump taorian' ny nahatongavan' i Thunberg ho Olona 2019 an' ny ''Time'', nibitsika tamin' i Trump hoe: “Karazana filoha manao tsindry hazo lena amin' ny tanora ve ianao? @realDonaldTrump, afaka mianatra amin' i Greta ianao momba ny dikan' ny maha-mpitarika.”<ref>Veronica Stracqualursi. [https://www.cnn.com/2019/12/12/politics/trump-greta-thunberg-time-person-of-the-year/index.html Trump maneso indray an' i Greta Thunberg, tanora mpikatroka momba ny toetrandro]. ''[[CNN]]''. 13 Desambra 2019. Fidirana 14 Desambra 2019. Tahiry: https://web.archive.org/web/20191214214004/https://www.cnn.com/2019/12/12/politics/trump-greta-thunberg-time-person-of-the-year/index.html (14 Desambra 2019).</ref> Tamin' ny 30 Martsa 2021, [[Frans Timmermans]], Komisionera Eoropeana misahana ny Hetsika momba ny Toetrandro, dia nilaza tao amin' ny bitsika taorian' ny niresahany tamin' i Thunberg fa “Mijanona hifikitra amin' ny fanoloran-tena” ny Vaomiera hampanao ny [[Paikady iombonana momba ny fambolena]] “hanatanteraka ny tanjon' ny” [[Drafitra maitso eoropeana]].<ref>Politico. [https://www.politico.eu/article/greta-thunberg-timmermans-not-doing-enough-to-green-eu-farm-policy/ Greta Thunberg: tsy ampy ny ataon' i Timmermans amin' ny fanalefahana ny politika ambanivohitra EU]. ''Politico''. 30 Martsa 2021. Fidirana 30 Oktobra 2021. Tahiry: https://web.archive.org/web/20211030041519/https://www.politico.eu/article/greta-thunberg-timmermans-not-doing-enough-to-green-eu-farm-policy/ (30 Oktobra 2021).</ref> === Gazety === [[File:Greta Thunberg at the Parliament (33744698908).jpg|thumb|Thunberg nobahanan' ny mpanao gazety tao amin' ny Parlemanta Eoropeana, 2019]] Tamin' ny Aogositra 2019, nosoratan' i Scott Walsman tao amin' ''[[Scientific American]]'' fa ireo mpanohitra an' i Thunberg dia nanao fanafihana manokana, nanevateva ny "autisme"-ny, ary miha-miantehitra amin' ny fanafihana [[ad hominem]] mba hanalefahana ny fiantraikany.<ref>"launched personal attacks", "bash [her] autism", ary "increasingly rely on ad hominem attacks to blunt her influence"</ref> <ref>[https://www.scientificamerican.com/article/climate-deniers-launch-personal-attacks-on-teen-activist/ "Mpandainga ny fiovan' ny toetrandro manafika ankizy mpikatroka amin' ny fomba manokana." Scott Waldman, Scientific American, 9 Aogositra 2019. Nalaina tamin' ny 29 Aogositra 2019. Voatahiry tamin' ny 10 Aogositra 2019.]</ref> Nosoratan' i Aditya Chakrabortty tao amin' ''The Guardian'', nilaza izy fa ireo mpanao gazety anisan' izany i [[Brendan O'Neill (mpanao gazety)|Brendan O'Neill]], [[Toby Young]], ny bilaogy ''[[Guido Fawkes]]'', ary koa [[Helen Dale]] sy [[Rod Liddle]] tao amin' ''[[The Spectator]]'' sy ''[[The Sunday Times]]'', dia nanao fanafihana manokana feno habibiana tamin' i Thunberg.<ref>"ugly personal attacks"</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/may/01/greta-thunberg-right-environmental-activist-attacks "Ny fanenjehana an' i Greta Thunberg dia porofo fa lany hevitra ny ankavanana." Aditya Chakrabortty, The Guardian, 1 Mey 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 21 Jolay 2019.] </ref> Mpanao gazety britanika amin' ny fahitalavitra [[Piers Morgan]] koa dia naneso an' i Thunberg. <ref>[https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/piers-morgan-gret-thunberg-extinction-rebellion-good-morning-britain_uk_5d9c5f7ee4b099389806106c "Nanesoeso an' i Greta Thunberg i Piers Morgan raha nanafika ireo 'mpihatsaravelatsihy Extinction Rebellion tsy menatra' izy." Ash Percival, HuffPost, 8 Oktobra 2019. Nalaina tamin' ny 1 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 12 Martsa 2021.]</ref> Ho ampahany amin' ny [[fandavana ny fiovan' ny toetrandro]], ny antoko [[havan' ny havanana]] alemana [[Alternative for Germany]] (AfD) dia nanafika an' i Thunberg amin' ny fomba tena mahery vaika, hoy i Jakob Guhl, mpikaroka ao amin' ny [[Institute for Strategic Dialogue]].<ref>"in fairly vicious ways"</ref><ref>[https://www.theguardian.com/environment/2019/may/14/germanys-afd-attacks-greta-thunberg-as-it-embraces-climate-denial "AfD any Alemaina mihodina manohitra an' i Greta Thunberg rehefa mandray ny fandavana ny fiovan' ny toetrandro." Kate Connolly, The Guardian, 14 Mey 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 17 Jolay 2019.]</ref> Ny lahatsoratra Twitter nataon' i [[Arron Banks]] nilaza fa misy lozam-piaramanidina an-tsambo hafahafa mitranga amin' ny volana Aogositra mikasika an' i Thunberg dia nampahatezitra solombavambahoaka britanika maro, olo-malaza ary akademisiana.<ref>"freak yachting accidents do happen in August"</ref> Nilaza i [[Tanja Bueltmann]], mpanorina ny EU Citizens' Champion, fa nampiditra ny faharendrehan' ny ankizy ho amin' ny fialam-boliny i Banks ary nilaza izy fa ny ankamaroan' ireo manafika an' i Thunberg dia lehilahy fotsy, eo anelanelan' ny taona, avy amin' ny ankavanana ara-politika. <ref>[https://www.theguardian.com/uk-news/2019/aug/15/arron-banks-jokes-about-greta-thunberg-and-freak-yachting-accidents "Manao hatsikana momba an' i Greta Thunberg sy ny lozam-piaramanidina hafahafa i Arron Banks." Mattha Busby, The Guardian, 15 Aogositra 2019. Nalaina tamin' ny 21 Aogositra 2019. Voatahiry tamin' ny 20 Aogositra 2019.]</ref> Nosoratan' i [[Gaby Hinsliff]] tao amin' ''The Guardian'' fa lasa toby vaovao amin' ny ady ara-kolontsaina Brexit i Thunberg, ary nilaza fa ny hatezerana ateraky ny fanafihana manokana nataon' ny Brexiteers tamin' i Thunberg dia manome azy ireo ny oksizenina tian' izy ireo amin' ny fifantohana ara-panjakana.<ref>"the new front in the Brexit culture war" ... "gives them the welcome oxygen of publicity"</ref><ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/aug/17/greta-thunberg-brexit-culture-war-nigel-farage "Ahoana no nahatonga an' i Greta Thunberg ho toby vaovao amin' ny ady ara-kolontsaina Brexit." Gaby Hinsliff, The Guardian, 17 Aogositra 2019. Nalaina tamin' ny 21 Aogositra 2019. Voatahiry tamin' ny 20 Aogositra 2019.]</ref> Tamin' ny Septambra 2019, nosoratan' i [[Nick Gillespie]] tao amin' ''[[Reason (gazety)|Reason]]'' fa mety avy am-po ny fihetsika feno fihetseham-po ataon' i Greta Thunberg, saingy na izany na ireo valiny mahatsiravina aterany aza dia tsy manome tari-dalana ho amin' ny politika ara-tontolo iainana tsara amin' izao tontolo izao mihamahan-karena isan' andro izao.<ref>"Greta Thunberg's histrionics are likely heartfelt but neither they nor the deplorable responses they conjure are a guide forward to good environmental policy in a world that is getting richer every day."</ref> <ref>[https://reason.com/2019/09/24/think-globally-shame-constantly-the-rise-of-greta-thunberg-environmentalism/ "Mieritrereta manerantany, menatra tsy an-kijanona: Ny fiakaran' ny tontolo iainana Greta Thunberg." Nick Gillespie, Reason, 24 Septambra 2019. Nalaina tamin' ny 12 Jolay 2022. Voatahiry tamin' ny 12 Jolay 2022.]</ref> Tamin' ny Aogositra 2021, nosoratan' i Yasmeen Serhan tao amin' ''[[The Atlantic]]'' fa i Thunberg dia lasa lasibatra amin' ny fampielezan-kevitra feno lainga sy teôria tsy marina avy amin' ny havanana sy ny [[ankavanana mpanohitra]], isan' izany ny famaritana azy ho toy ny ankizy tsy mitombina, fitaovan' ny havia, ary na dia ho [[Nazi]] aza.<ref>"the target of a barrage of disinformation and conspiracies" ... "including depictions of her as a spoiled child, a leftist pawn, and even a Nazi"</ref> <ref>[https://www.theatlantic.com/international/archive/2021/08/greta-thunberg-far-right-climate/619748/ "Rehefa mifandona amin' ny zatovo ny havanana." Yasmeen Serhan, The Atlantic, 14 Aogositra 2021. Nalaina tamin' ny 14 Aogositra 2021. Voatahiry tamin' ny 14 Aogositra 2021.]</ref> === "Greta Effect" === [[File:GrèveClimatGenève-27sept2019-041-RuesBasses.jpg|thumb|left|[[Fitokonana momba ny toetrandro Septambra 2019]] tao Genève]] Amin' ny famintinana ny fiantraikan' i Thunberg maneran-tany eo amin' ny adihevitra momba ny toetrandro, ny BBC dia nilaza fa izy dia ankasitrahana noho ny fampakarany ny fahatsiarovan' ny vahoaka maneran-tany momba ny fiovan' ny toetrandro, indrindra eo amin' ny tanora. Mpaneho hevitra maro no miantso izany hoe "vokatry Greta".<ref>BBC News, "Greta Thunberg: Iza moa ny mpikatroka momba ny toetrandro ary inona no vitany?" 29 Novambra 2019. Nalaina tamin' ny 26 Oktobra 2023. Voatahiry tamin' ny 25 Oktobra 2023. [https://www.bbc.com/news/world-europe-49918719]</ref> Ho setrin' ny fijoroany mahery, mpanao politika isan-karazany koa dia nanaiky ny filàna mifantoka amin' ny fiovan' ny toetrandro. Ny sekreteran' i Britaina misahana ny tontolo iainana, [[Michael Gove]], dia nilaza fa tsapany ny fankasitrahana lehibe, saingy koa andraikitra sy fahadisoana, rehefa nihaino azy izy. Nanaiky izy fa tsy nanao ampy ny taranaka misy azy hamahana ny olana. Ny mpanao politika avy amin' ny antoko Labour, [[Ed Miliband]], izay nampiditra ny [[Climate Change Act 2008]], dia nilaza hoe efa nampifoha anay ianao ary nampianatra lesona lehibe.<ref name="NEWS-Guardian(2019-04-23)" /> [[File:20200112 "Climate crisis" vs "Climate emergency" - Google search term usage.png|thumb|right|Nanomboka tamin' ny fiandohan' ny 2019, miaraka amin' ny fankasitrahana ampahibemaso mitombo ny asan' i Thunberg, ny angona avy amin' ny [[Google Trends]] dia mampiseho fitomboan' ny fikarohana ny teny hoe ''olana maika momba ny toetrandro'' (mena), sy ny teny hoe ''[[krizin' ny toetrandro]]'' (manga). Ny fiakarana tamin' ny 2006 dia nifandray tamin' ny famoahana ny sarimihetsika nataon' i [[Al Gore]], ''[[An Inconvenient Truth]]''.]] Tamin' ny Febroary 2019, nizara sehatra niaraka tamin' ny Filohan' ny Vaomiera Eoropeana [[Jean-Claude Juncker]] i Thunberg izay nilaza fa "Amin' ny vanim-potoana ara-bola manaraka 2021–2027, ny euro fahaefatra laniana ao amin' ny teti-bolan' ny EU dia ho amin' ny hetsika hanalefahana ny fiovan' ny toetrandro".<ref>Clare Roth, "Mpitarika mpianatra soedoà mahazo toky avy amin' ny EU handany miliara amin' ny toetrandro." Reuters, 21 Febroary 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 25 Jona 2019. [https://www.reuters.com/article/us-climatechange-teen-activist-idUSKCN1QA1RF]</ref> Nandray anjara lehibe ihany koa ny olan' ny toetrandro tamin' ny [[Fifidianana Parlemanta Eoropeana 2019]] tamin' ny Mey 2019,<ref name="Huggler">Justin Huggler, "Vokatry Greta? Ny toetrandro no lasa ivon' ny fifidianana eoropeana." The Daily Telegraph, 19 Mey 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 27 Mey 2019. [https://www.telegraph.co.uk/news/2019/05/19/europes-greens-sense-moment-climate-takes-centre-stage-elections/]</ref> rehefa nahazo vokatra tsara indrindra teo amin' ny tantara ny antoko Maitso,<ref name="theguardian.com">Jon Henley, "Zavatra dimy nianarantsika tamin' ny vokatra fifidianana manerana an' i Eoropa." The Guardian, 27 Mey 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 13 Jolay 2019. [https://www.theguardian.com/politics/2019/may/27/five-things-we-have-learned-from-the-election-results-across-europe]</ref> nampiakatra ny isan' ny MEP-ny avy amin' ny 52 ho 72.<ref>Parlemanta Eoropeana, "2019 European election results Comparative tool." Nalaina tamin' ny 5 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 5 Jolay 2019. [https://www.election-results.eu/tools/comparative-tool/]</ref> Ny ankamaroan' ny fitomboana dia avy any amin' ireo firenena eoropeana avaratra izay nandeha an-dalambe ny tanora nentanin' i Thunberg.<ref name="theguardian.com" /> Tamin' ny Jona 2019, fanadihadiana nataon' ny [[YouGov]] tao Britaina dia nahita fa niakatra be ny ahiahy ampahibemaso momba ny tontolo iainana hatramin' ny nidiran' i Thunberg sy ny Extinction Rebellion "namaky ny fipoahan' ny fandavana".<ref>Matthew Todd, "Miasa ny paikadin' ny Extinction Rebellion. Namaky ny fipoahan' ny fandavana." The Guardian, 10 Jona 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 23 Jolay 2019. [https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/jun/10/extinction-rebellion-bubble-denial-climate-crisis]</ref> Tamin' ny Aogositra 2019, navoaka sy nivarotra avo roa heny noho ny tamin' ny taona lasa ny bokin' ny ankizy momba ny krizin' ny toetrandro. Nambaran' ny mpamoaka fa noho ny "vokatry Greta" izany.<ref>Donna Ferguson, "'Vokatry Greta' mitondra fiakaran' ny boky ho an' ny ankizy momba ny tontolo iainana." The Guardian, 11 Aogositra 2019. Nalaina tamin' ny 21 Aogositra 2019. Voatahiry tamin' ny 20 Aogositra 2019. [https://www.theguardian.com/environment/2019/aug/11/greta-thunberg-leads-to-boom-in-books-aimed-at-empowering-children-to-save-planet]</ref> Tamin' ny Novambra 2019, nantsoin' i [[Margaret Atwood]] i Thunberg hoe "ny [[Joan of Arc]] an' ny tontolo iainana".<ref>Sanya Burgess, "Milaza i Margaret Atwood fa i Greta Thunberg no 'Joan of Arc an' ny tontolo iainana'." Sky News, 6 Novambra 2019. Nalaina tamin' ny 15 Jolay 2025. [https://news.sky.com/story/margaret-atwood-says-greta-thunberg-is-the-joan-of-arc-of-the-environment-11855734]</ref> Nentanin' i Thunberg, mpanome sy mpampiasa vola manan-karena avy any Etazonia dia nanome vola manodidina ny 600.000 USD<ref name="Taylor-2019" /> hanohanana ny Extinction Rebellion sy ny vondrona fitokonana sekoly mba hamorona ny Climate Emergency Fund.<ref>ClimateEmergencyFund.org. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 23 Jolay 2019. [http://climateemergencyfund.org/]</ref><ref>David Roberts, "'Our bet is paying off': nahoana no manangona vola ho an' ny mpikatroka momba ny toetrandro ny mpanome vola." Vox, 8 Oktobra 2019. Nalaina tamin' ny 4 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 28 Desambra 2019. [https://www.vox.com/energy-and-environment/2019/10/8/20899908/climate-change-protest-emergency-fund]</ref><ref>Paulina Firozi, "The Energy 202: Cash, banners and bullhorns: Mpanome vola lehibe manohana mpikatroka manakorontana momba ny toetrandro." The Washington Post, 12 Jolay 2019. Nalaina tamin' ny 4 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 18 Desambra 2019. [https://www.washingtonpost.com/news/powerpost/paloma/the-energy-202/2019/07/12/the-energy-202-cash-banners-and-bullhorns-big-philanthropists-throw-weight-behind-disruptive-climate-activists/5d278ea6a7a0a47d87c570e5/]</ref> [[Trevor Neilson]], iray amin' ireo mpanome vola, dia nilaza fa ireo mpanorina telo dia hifandray amin' ny namana manankarena maneran-tany mba hanome "in-100" bebe kokoa ao anatin' ny herinandro sy volana manaraka.<ref name="Taylor-2019">Matthew Taylor, "Mpanome vola amerikana maniry hanangona miliara ho an' ny mpikatroka momba ny toetrandro." The Guardian, 12 Jolay 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 21 Jolay 2019. [https://www.theguardian.com/environment/2019/jul/12/us-philanthropists-vow-to-raise-millions-for-climate-activists]</ref> Tamin' ny Desambra 2019, ny ''New Scientist'' dia namaritana ny fiantraikan' i Thunberg sy ny Extinction Rebellion tamin' ny lohateny hoe: "Ny taona nandinihan' izao tontolo izao ny fiovan' ny toetrandro".<ref>Adam Vaughan, "Ny taona nifoha izao tontolo izao amin' ny fiovan' ny toetrandro." New Scientist, 18 Desambra 2019, volana 244, laharana 3261/62, pejy 20–21. Nalaina tamin' ny 3 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 22 Desambra 2019. [https://www.newscientist.com/article/mg24432613-000-the-world-started-to-wake-up-to-climate-change-in-2019-now-what/]</ref> Araka ny fanadihadiana tamin' ny 2021, "ireo mahafantatra kokoa an' i Greta Thunberg dia manana faniriana ambony kokoa handray andraikitra iombonana hampihenana ny hafanan' ny tany ary ny finoana momba ny fahombiazan' ny fiaraha-mientana no manampy amin' izany fifandraisana izany. Ity fifandraisana eo amin' ny fahalalana an' i Greta Thunberg, ny finoana amin' ny fahombiazan' ny fiaraha-mientana, ary ny faniriana amin' ny hetsika iombonana ity dia mbola hita na dia rehefa mandinika ny fanohanana ankapobeny ny mpamaly ny fihetsiketsehana momba ny toetrandro aza."<ref>Anandita Sabherwal et al., "The Greta Thunberg Effect: Familiarity with Greta Thunberg predicts intentions to engage in climate activism in the United States." Journal of Applied Social Psychology, 2021, volana 51, laharana 4, pejy 321–333. doi:10.1111/jasp.12737</ref> === ''Flugskam'' (Henatra amin' ny sidina) === I Thunberg no nitari-dalana ny hetsika manohitra ny fiaramanidina, nampiroborobo ny dia an-dalamby noho ny antony ara-tontolo iainana.<ref>"How Greta Thunberg and 'flygskam' are forcing aviation industry to act on climate change." The Local, 9 Jona 2019. Nalaina tamin' ny 28 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 24 Jolay 2019. [https://www.thelocal.se/20190609/have-greta-thunberg-and-swedes-flygskam-forced-aviation-industry-to-act-on-climate-change]</ref> Ny teny malaza ampiasaina amin' ity hetsika ity dia [[henatra amin' ny sidina]].<ref name="Henley2019">Jon Henley, "#stayontheground: Misafidy ny lalamby ny Soedoà noho ny henatra amin' ny sidina." The Guardian, 4 Jona 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 21 Jolay 2019. [https://www.theguardian.com/world/2019/jun/04/stayontheground-swedes-turn-to-trains-amid-climate-flight-shame]</ref><ref>Richard Orange, "Dia an-dalamby nataon' i Greta Thunberg manerana an' i Eoropa mampiseho ny hetsika tsy hiaramanidina." The Guardian, 26 Aprily 2019. Nalaina tamin' ny 4 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 4 Jolay 2019. [https://www.theguardian.com/environment/2019/apr/26/greta-thunberg-train-journey-through-europe-flygskam-no-fly]</ref> Zava-mitranga iray izany izay mahatonga ny olona hahatsapa tsindry ara-tsosialy tsy hiaramanidina noho ny fiakaran' ny entona mpamokatra hafanana avy amin' ny indostrian' ny fiaramanidina. Tany am-boalohany dia tohanan' ilay atleta olympika soedoà [[Björn Ferry]], saingy nahazo hery be izany taorian' ny fandavan' i Thunberg hiaramanidina noho ny antony ara-tontolo iainana. Nanohana ilay fanentanana hampihena ny sidina i Thunberg ary nataony ho ampahany amin' ny "dia fampahafantarana" nataony tany Eoropa tamin' ny 2019.<ref>BBC, "Inona no atao hoe flygskam? Miteny momba ny 'henatra amin' ny sidina' i Greta – CBBC Newsround." Nalaina tamin' ny 25 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 4 Febroary 2020. [https://www.bbc.co.uk/newsround/49032117]</ref> Nitatitra i Soeda fihenana 4% amin' ny dia an'habakabaka anatiny tamin' ny 2019 sy fitomboana amin' ny fampiasana lalamby. Nilaza ny BBC fa mety hampihena ho antsasany ny fitomboan' ny dia maneran-tany amin' ny fiaramanidina ity hetsika ity, saingy nilaza kosa i Airbus sy Boeing fa mbola manantena fitomboana 4% eo ho eo hatramin' ny taona 2035.<ref>Jocelyn Timperley, "Nahoana ny 'henatra amin' ny sidina' no mahatonga ny olona hisafidy lalamby fa tsy fiaramanidina." BBC Future, 10 Septambra 2019. Nalaina tamin' ny 13 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 10 Janoary 2020. [https://www.bbc.com/future/article/20190909-why-flight-shame-is-making-people-swap-planes-for-trains]</ref><ref>"Sweden manome henatra ny olona tsy hiaramanidina." 10 Daily, 13 Janoary 2020. Nalaina tamin' ny 13 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 13 Janoary 2020. [https://10daily.com.au/news/world/a200113zjhcl/sweden-is-shaming-people-into-not-travelling-by-plane-20200113]</ref> Tamin' ny Jona 2019, [[Swedish Railways]] (SJ) dia nitatitra fa nitombo 8% tamin' ny taon-dasa ny isan' ny Soedoà nandray ny lamasinina ho an' ny dia anatiny, maneho ny fitomboan' ny ahiahy ampahibemaso momba ny fiantraikan' ny sidina amin' ny famokarana {{CO2}}.<ref>SJ AB, "Klimatoro ger kraftig förändring av svenskars resvanor" [Ny fiovan' ny toetrandro mahatonga fiovana lehibe eo amin' ny fahazarana mandeha an-dalan' ny Soedoà]. 31 Mey 2019. Nalaina tamin' ny 24 Febroary 2023. Voatahiry tamin' ny 24 Febroary 2023. [https://www.mynewsdesk.com/se/sj/pressreleases/klimatoro-ger-kraftig-foeraendring-av-svenskars-resvanor-2881081]</ref><ref name="Henley2019"/> == Ao amin' ny kolontsaina sy ny zavakanto == [[File:Street art mural featuring Greta Thunberg in Istanbul-Kadıköy, Türkiye.jpg|thumb|Sary an-drindrina avo marom-pahitra misy an' i Thunberg any Istanbul, Torkia]] Efa naseho tao amin' ny kolontsaina sy ny zavakanto i Thunberg.<ref name="Grozdanic-2019">Sanja Grozdanic, "5 Fomba fanehoana malaza an' i Greta Thunberg amin' ny zavakanto." Sleek-mag.com, 16 Desambra 2019. Nalaina tamin' ny 20 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 30 Martsa 2020. [https://www.sleek-mag.com/article/depictions-of-greta-thunberg/]</ref> ''Greta and the Giants'', boky nosoratan' i Zoë Tucker sy Zoe Persico, navoakan' ny [[The Quarto Group|Frances Lincoln Children's Books]], dia nofahan-kevitra tamin' ny fiainan' i Thunberg.<ref>Zoë Tucker, ''Greta and the Giants: inspired by Greta Thunberg's stand to save the world'', Frances Lincoln Children's Books, Novambra 2019. ISBN 978-0711253773. Nalaina tamin' ny 3 Janoary 2020. Voatahiry tamin' ny 12 Martsa 2021. [https://books.google.com/books?id=-oe4DwAAQBAJ]</ref> {{Anchor|Make the World Greta Again}} Ny artista Arzantina Andrés Iglesias dia namoaka sary an-drindrina mirefy 18 metatra misy an' i Thunberg ambonin' ny arabe Mason, akaikin' ny Union Square any San Francisco.<ref>Tessa McLean, "Sary an-drindrina goavana misy an' i Greta Thunberg apetraka ao Union Square." San Francisco Chronicle, 8 Novambra 2019. Nalaina tamin' ny 7 Oktobra 2022. Voatahiry tamin' ny 7 Oktobra 2022. [https://www.sfgate.com/bayarea/article/Greta-Thunberg-mural-native-sons-building-cobre-sf-14820674.php]</ref> Ny mpanao hosodoko amerikanina [[Elizabeth Peyton]] dia nisafidy ny sariny ''Greta Thunberg'' tamin' ny 2019 ho sary lehibe amin' ny iray amin' ny fampirantiany.<ref name="Grozdanic-2019" /> Naseho tao amin' ny sary an-drindrina maro izy. Any [[Bristol]], sary an-drindrina mirefy {{convert|15|m|ft|adj=mid|-high}} nataon' ny artista Jody Thomas, mampiseho ny antsasaky ny endriny ambany toy ny hoe efa rakotry ny [[fiakaran' ny ranomasina]] nanomboka tamin' ny Mey 2019.<ref>Alex Howick & Dion Hesson, "Sary an-drindrina goavana misy an' i Greta Thunberg hosodoko ao amin' ny rindrina any Bristol." BBC News, 31 Mey 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 10 Aogositra 2019. [https://www.bbc.com/news/av/uk-england-bristol-48471558/huge-greta-thunberg-mural-painted-on-bristol-wall]</ref> Naseho tao amin' ny fonon' ny gazety ''[[Time]]'' tamin' ny volana Mey 2019 i Thunberg, izay voatondro ho modely sy iray amin' ireo "[[Time Next Generation Leaders|Mpitarika Taranaka Manaraka]]".<ref name="time.com"/> <ref name="WEB-PBN(2019-05-16)">Liam Gilliver, "Greta Thunberg eo amin' ny fonon' ny Time: 'Ankehitriny dia miteny amin' izao tontolo izao aho'." Plant Based News, 16 Mey 2019. Nalaina tamin' ny 22 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 30 Jona 2019. [https://www.plantbasednews.org/post/greta-thunberg-cover-time] {{Wayback|url=https://www.plantbasednews.org/post/greta-thunberg-cover-time |date=20190630045412 }}</ref> Izy sy olona dimy ambin' ny folo hafa dia naseho tao amin' ny fonon' ny gazety lamaody ''[[British Vogue]]'' novokarin' i [[Meghan, Duchess of Sussex]] tamin' ny Septambra 2019.<ref name="IT-2019-07-31">The Irish Times, "Meghan Markle mametraka an' i Sinéad Burke amin' ny fonon' ny Vogue ho an' ny volana Septambra." 29 Jolay 2019. Nalaina tamin' ny 31 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 29 Jolay 2019. [https://www.irishtimes.com/life-and-style/fashion/meghan-markle-puts-sinéad-burke-on-the-cover-of-vogue-s-september-issue-1.3970604]</ref> Ny [[Kabary nataon' i Greta Thunberg|kabary nataon' i Thunberg]] sasany dia nampidirina tao anaty mozika. Tamin' ny 2019, nanome feo ho an' ny hira "[[The 1975 (2019 song)|The 1975]]" i Thunberg, hira an' ilay tarika anglisy [[The 1975]]. Nofaranany ilay hira tamin' ny fanentanana hoe: "Noho izany, ianareo rehetra any ivelany, izao no fotoana hanaovana tsy fankatoavana ara-tsosialy. Fotoana izao hanombohana ny fikomiana." Nomena ny [[Extinction Rebellion]] ny vola azo tamin' izany araka ny fangatahany.<ref name="snapes-2019">Laura Snapes, "'Fotoana hikomy': Manampy feo amin' ny hira vaovao an' ny The 1975 i Greta Thunberg." The Guardian, 25 Jolay 2019. Nalaina tamin' ny 25 Jolay 2019. Voatahiry tamin' ny 24 Jolay 2019. [https://www.theguardian.com/music/2019/jul/25/time-to-rebel-greta-thunberg-makes-musical-debut-on-the-1975-track]</ref> Tamin' ny Septambra 2019, i John Meredith dia nametraka ny kabariny tao amin' ny UN Action Summit tamin' ny endrika death metal.<ref>Elizabeth Chuck, "Lasa malaza tao amin' ny aterineto ny kabarin' i Greta Thunberg tao amin' ny Firenena Mikambana napetraka amin' ny mozika death metal." NBC News, 30 Septambra 2019. Nalaina tamin' ny 2 Febroary 2020. Voatahiry tamin' ny 3 Febroary 2020. [https://www.nbcnews.com/news/us-news/video-greta-thunberg-s-u-n-speech-set-death-metal-n1060266]</ref> Ny mpanakanto aostraliana [[Megan Washington]] sy ny mpamoron-kira [[Robert Davidson (mpamoron-kira)|Robert Davidson]] dia nampiasa ilay kabary "how dare you" tamin' ny fampisehoana iray momba ny hoavin' ny mozika.<ref>"Ny kabary 'how dare you' an' i Greta Thunberg nataon' i Megan Washington sy Robert Davidson – horonantsary." The Guardian, 9 Desambra 2019. Nalaina tamin' ny 2 Febroary 2020. Voatahiry tamin' ny 14 Febroary 2020. [https://www.theguardian.com/environment/video/2019/dec/09/greta-thunbergs-how-dare-you-speech-performed-by-megan-washington-and-robert-davidson-video]</ref> Namorona mashup tamin' ity kabary ity miaraka amin' ny hiran-dihiny "[[Right Here, Right Now (Fatboy Slim song)|Right Here, Right Now]]" i DJ [[Fatboy Slim]].<ref>Christian Eede, "Milalao ny mash-up 'Right Here, Right Now' miaraka amin' i Greta Thunberg i Fatboy Slim." DJ Mag, 10 Oktobra 2019. Nalaina tamin' ny 2 Febroary 2020. Voatahiry tamin' ny 1 Febroary 2020. [https://djmag.com/news/fatboy-slim-plays-greta-thunberg-right-here-right-now-mash-watch]</ref> [[File:Project Pressure Voices For The Future. Photo Klaus Thymann.jpg|thumb|[[Project Pressure]], ''Voices for the Future'', nampiseho teny nalain' i Thunberg teo amin' ny trano Firenena Mikambana tao New York alohan' ny [[Fivorian' ny Firenena Mikambana momba ny Toetrandro 2019|UN Climate Action Summit]], 2019.]] Tamin' ny 2019, niara-niasa tamin' ny fikambanana mpanao asa soa momba ny toetrandro [[Project Pressure]] i Thunberg tamin' ny sangan' asa nampisehoana teny tao amin' ny [[Tranon' ny Sekretarian' ny Firenena Mikambana]] tao New York alohan' ny fivorian' ny UN Climate Action Summit tamin' io taona io, izay nampiseho ny feon' ny mpikatroka tanora enina, anisan' izany i Thunberg. Nasehon' i Joseph Michael, nosoratan' i [[Klaus Thymann]] ary nohiran' i [[Brian Eno]], ny fanehoan-kevitra nataon' izy ireo dia momba ny krizin' ny toetrandro sy ny hetsika maika tokony hatao hampihenana ny vokany.<ref>"Voices for the Future: ny fihetsiketsehana momba ny toetrandro manazava ny Firenena Mikambana – amin' ny sary." The Guardian, 20 Septambra 2019. Nalaina tamin' ny 6 Mey 2022. Voatahiry tamin' ny 21 Mey 2022. [https://www.theguardian.com/world/gallery/2019/sep/20/voices-for-the-future-climate-activism-lights-up-the-un-headquarters-new-york-in-pictures]</ref> Tamin' ny Mey 2020, naseho tao amin' ny horonan-tsary mozikan' ny [[Pearl Jam]] "[[Retrograde (Pearl Jam song)|Retrograde]]" i Thunberg. Miseho izy ho mpaminany, misy sary ao amin' ny baolina vato manazava fiantraikan' ny fiovan' ny toetrandro any amin' ny firenena maro.<ref>Gary Dinges, "Pearl Jam, Greta Thunberg mandoko sarin' ny hoavin' ny tontolo iainana amin' ny horonan-tsary 'Retrograde'." USA Today, 14 Mey 2020. Nalaina tamin' ny 1 Jona 2020. Voatahiry tamin' ny 30 Mey 2020. [https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2020/05/14/pearl-jam-music-video-features-greta-thunberg-climate-change-activism/5191460002/]</ref> Tamin' ny 3 Septambra 2020, naseho voalohany tao amin' ny [[Fetiben' ny Sarimihetsika any Venizia]] ny sarimihetsika fanadihadiana [[cinéma vérité]] ''[[I Am Greta]]''.<ref>Peter Bradshaw, "Fanadihadiana 'I Am Greta' – tsotra fa tsy lalina." The Guardian, 16 Septambra 2020. Nalaina tamin' ny 29 Septambra 2021. Voatahiry tamin' ny 29 Septambra 2021. [https://www.theguardian.com/film/2020/sep/16/i-am-greta-review-slick-yet-shallow-thunberg-documentary]</ref> Ny sarimihetsika dia notarihin' i Nathan Grossman, izay nitondra irery ny fakantsary sy ny feo raha nanangona ny asan' i Thunberg momba ny toetrandro "avy amin' ny andro voalohany irery tamin' ny fitokonany tao amin' ny sekoly tamin' ny Aogositra 2018, hatramin' ny dia an-dranomasina roa herinandro nanerana ny Atlantika avy any Eoropa ho any New York mba handray anjara amin' ny Fivorian' ny Firenena Mikambana momba ny Toetrandro tamin' ny Septambra 2019."<ref>Manori Ravindran, "'I Am Greta' – Antony mahatonga an' i Greta Thunberg hahatonga ny olona hiverina any amin' ny sinema." San Francisco Chronicle, 6 Septambra 2020. Nalaina tamin' ny 14 Septambra 2020. Voatahiry tamin' ny 6 Septambra 2020. [https://www.sfgate.com/entertainment/article/I-Am-Greta-Director-on-Why-Greta-Thunberg-15546231.php]</ref><ref>Manori Ravindran, "Sary fanadihadiana Hulu momba an' i Greta Thunberg hahazo famoahana any Eoropa sy Amerika Avaratra (manokana)." Variety, 4 Septambra 2020. Nalaina tamin' ny 9 Septambra 2020. Voatahiry tamin' ny 9 Septambra 2020. [https://variety.com/2020/film/news/greta-thunberg-hulu-doc-european-north-american-theatrical-release-dogwoof-1234759221/]</ref> Taorian' ny famoahana voalohany tao Venizia, naseho voalohany tany Amerika Avaratra ny sarimihetsika tamin' ny [[Fetiben' ny Sarimihetsika Iraisam-pirenena any Toronto]] tamin' ny 11 Septambra 2020,<ref>TIFF, "I Am Greta." Septambra 2020. Nalaina tamin' ny 29 Septambra 2021. Voatahiry tamin' ny 29 Septambra 2021. [https://www.tiff.net/events/i-am-greta]</ref> ary nivoaka tany amin' ny sinema manerana an' i Eoropa, Amerika Avaratra ary Aostralia tamin' ny Oktobra.<ref>"Ora famoahana an' ny sarimihetsika I Am Greta akaikin' i Fairfax, VA." Showtimes.com, 25 Oktobra 2020. Nalaina tamin' ny 25 Oktobra 2020. Voatahiry tamin' ny 17 Novambra 2020. [https://www.showtimes.com/movie-times/i-am-greta-151797/fairfax-va/]</ref> Tamin' ny Martsa 2021, ny [[Oniversiten' i Winchester]] dia nametraka sarivongana mitovy habe amin' ny tena izy an' i Thunberg tao amin' ny kianjany.<ref>"Sarivongana an' i Greta Thunberg ao amin' ny oniversite Winchester miteraka hatezerana." BBC News, 30 Martsa 2021. Nalaina tamin' ny 31 Martsa 2021. Voatahiry tamin' ny 7 Aprily 2021. [https://www.bbc.com/news/uk-england-hampshire-56565683]</ref> [[BBC Studios]] dia namokatra andian-tantara telo fizarana ''[[Greta Thunberg: A Year to Change the World]]'',<ref>Jake Kanter, "BBC/PBS manohana ny andian-tantara fanadihadiana Greta Thunberg avy amin' ny BBC Studios." Deadline, 15 Febroary 2021. Nalaina tamin' ny 29 Septambra 2021. Voatahiry tamin' ny 25 Oktobra 2021. [https://deadline.com/2021/02/greta-thunberg-bbc-pbs-board-bbc-studios-documentary-1234693825/]</ref> na dia nofoanana aza ny fitsidihana firenena isan-karazany noho ny valanaretina COVID-19. == Loka amam-boninahitra == Nandray loka sy voninahitra maro i Thunberg nandritra ny fotoanan' ny firotsahany. Tamin' ny Mey 2018, talohan' ny nanombohany ny fitokonany teny an-tsekoly, isan' ny mpandresy tamin' ny fifaninanana lahatsoratra momba ny [[fiovan' ny toetrandro]] nataon' ny ''[[Svenska Dagbladet]] (The Swedish Daily News)'' ho an' ny tanora izy.<ref name="NEWS-Wired(6-6-2019)">Amelia Tait, "Greta Thunberg: Ahoana no nahatonga tovovavy iray ho feon' ny planeta." ''Wired'', 6 Jona 2019. Nalaina tamin' ny 24 Aogositra 2019. Voatahiry tamin' ny 23 Aogositra 2019. [https://www.wired.co.uk/article/greta-thunberg-climate-crisis]</ref> Nandà ny hanatrika lanonana na hanaiky loka i Thunberg raha mitaky sidina izany, toy ny amin' ny [[Loka Iraisam-pirenena ho an' ny Fandriampahalemana ho an' ny Ankizy|International Children's Peace Prize]].<ref>CityNews Edmonton, "Mpikatroka momba ny toetrandro Greta Thunberg mandresy loka ho an' ny ankizy", 4 Oktobra 2019. Nalaina tamin' ny 13 Oktobra 2019. Voatahiry tamin' ny 13 Oktobra 2019. [https://edmonton.citynews.ca/2019/10/04/climate-activist-greta-thunberg-wins-childrens-award/]</ref> Nahazo loka avy amin' ny fikambanana tsy miankina amin' ny fanjakana sy andrim-pikarohana siantifika maro izy noho ny fampiakarany ny fahatsiarovan' ny besinimaro.<ref name="n10" /><ref name="NEWS-BelgianTimes(5-16-2019)" /> * ''[[Time (gazety)|Time]]'' 25 tamin' ny tanora manana fiantraikany indrindra tamin' ny 2018, Desambra 2018, lisitra isan-taona avy amin' ny ''Time''.<ref>''Time'', "Time's 25 Most Influential Teens of 2018", 7 Desambra 2018. Nalaina tamin' ny 22 Desambra 2018. Voatahiry tamin' ny 8 Desambra 2018. [https://time.com/5463721/most-influential-teens-2018/] {{Wayback|url=https://time.com/5463721/most-influential-teens-2018/ |date=20190525095246 }}</ref> * [[Fryshuset]] — vatsim-pianarana, 2018, ho an' ny Tanora Ohatra amin' ny Taona.<ref>Lina Rosengren, "Greta Thunberg lasa Tanora Ohatra amin' ny Taona", Aktuell Hållbarhet, 22 Novambra 2018. Nalaina 22 Desambra 2018. Voatahiry 24 Novambra 2018. [https://www.aktuellhallbarhet.se/greta-thunberg-blir-arets-unga-forebild/]</ref> * [[Loka Nobel momba ny Fandriampahalemana]] — tolo-kevitra, 2019, avy amin' ny solombavambahoakan' ny [[Storting|Parlemanta Norveziana]] telo.<ref name="av01">Alanna Vagianos, "Tovolahy 16 taona mpikatroka momba ny toetrandro Greta Thunberg natolotra ho Loka Nobel momba ny Fandriampahalemana", 14 Martsa 2019. ''HuffPost''. Nalaina 22 Martsa 2019. Voatahiry 28 Martsa 2019. [https://www.huffpost.com/entry/climate-activist-greta-thunberg-nobel-peace-prize_n_5c8a4ab8e4b0fbd7662145a4]</ref><ref>The Straits Times, "Tolo-kevitra ho Loka Nobel ho an' i Greta Thunberg", 15 Martsa 2019. Nalaina 24 Desambra 2019. Voatahiry 23 Desambra 2019. [https://www.straitstimes.com/world/europe/nobel-peace-prize-nomination-for-student-climate-campaigner-greta-thunberg]</ref> Indray tamin' ny 2020 nataon' ny mpanao lalàna soedoà roa.<ref name="voguescandinavia" /> Notolorana tamin' ny 2021, 2022 ary 2023.<ref name="nobel21" /><ref name="scmp" /><ref name="voguescandinavia">Vogue Scandinavia, "Notolorana ho Loka Nobel momba ny Fandriampahalemana i Greta Thunberg", 2 Febroary 2023. Nalaina 29 Mey 2023. Voatahiry 29 Mey 2023. [https://www.voguescandinavia.com/articles/greta-thunberg-has-been-nominated-for-the-nobel-peace-prize]</ref> * [[Vehivavy Soedoà amin' ny Taona]] (Årets Svenska Kvinna), Martsa 2019, avy amin' ny [[Fikambanan' ny Fampianarana ho an' ny Vehivavy Soedoà|Swedish Women's Educational Association]].<ref>SWEA, "Årets Svenska Kvinna 2019", 30 Martsa 2019. Nalaina 5 Oktobra 2019. Voatahiry 26 Septambra 2019. [https://ask.swea.org/2019/arets-svenska-kvinna-2019/] {{Wayback|url=https://ask.swea.org/2019/arets-svenska-kvinna-2019/ |date=20190926075431 }}</ref> * [[Loka Rachel Carson (loka tontolo iainana)|Loka Rachel Carson]], Martsa 2019, ho an' ny vehivavy niavaka tamin' ny asa momba ny tontolo iainana.<ref>Hilde Torgersen, "Hajaina amin' ny loka tontolo iainana i Greta Thunberg", NRK, 22 Martsa 2019. Nalaina 9 Janoary 2020. Voatahiry 12 Martsa 2021. [https://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&u=https%3A%2F%2Fwww.nrk.no%2Frogaland%2Fgreta-thunberg-hedres-med-miljopris-1.14485056]</ref><ref>Rachel Carson Prisen, "Inona ny Loka Rachel Carson", Nalaina 9 Janoary 2020. Voatahiry 20 Aprily 2019. [http://www.rachelcarsonprisen.no/eng/The-Prize/What-is-the-Rachel-Carson-Prize]</ref> * [[Goldene Kamera]] — loka sarimihetsika sy fahitalavitra, Martsa 2019, Loka manokana ho an' ny Asa momba ny Toetrandro; natokan' i Thunberg ho an' ireo mpikatroka miaro ny Ala Hambach.<ref name="NEWS-DW(3-31-2019)">dpa, AFP, "Mandresy ny Golden Camera alemà i Greta Thunberg", ''Deutsche Welle'', 31 Martsa 2019. Nalaina 24 Aogositra 2019. Voatahiry 12 Martsa 2021. [https://p.dw.com/p/3FxK2]</ref> * [[Loka Fritt Ord]], Aprily 2019, niarahany tamin' ny [[Natur og Ungdom]], “mankalaza ny fahalalahana miteny”; natolony amin' ny raharaha hitsaharan' ny [[fikatsahana solika]] ao Arktika ny ampahany amin' ny vola.<ref name="NEWS-TNP(4-24-2019)">The Nordic Page, "Hampiasain' ny mpikatroka soedoà ny volan' ny loka avy any Norvegia hanenjehana an' i Norvegia", 24 Aprily 2019. Nalaina 24 Aogositra 2019. Voatahiry 19 Jona 2019. [https://www.tnp.no/norway/politics/swedish-climate-activist-will-use-prize-money-from-norway-to-sue-norway] {{Wayback|url=https://www.tnp.no/norway/politics/swedish-climate-activist-will-use-prize-money-from-norway-to-sue-norway |date=20190619135440 }}</ref> * [[Time 100|''Time'' 100]], Aprily 2019, lisitry ny 100 olona nisy fiantraikany indrindra.<ref>Emma González, "Greta Thunberg", ''Time''. Nalaina 18 Aprily 2019. Voatahiry 17 Aprily 2019. [https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567758/greta-thunberg/] {{Wayback|url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567758/greta-thunberg/ |date=20190417232254 }}</ref> * [[Loka Laudato si']], Aprily 2019, avy amin' ny Fundacion Milarepa Chile, mifanaraka amin' ny "fikarakara ny trano iombonana".<ref>Fundacion Milarepa Chile, "Greta Thunberg Winner of the Laudato Si' Prize 2019!", 19 Aprily 2019. Nalaina 20 Aprily 2019. Voatahiry 20 Aprily 2019. [https://fundacionmilarepachile.org/2019/04/19/greta-thunberg-winner-of-the-laudato-si-prize-2019/]</ref> * Mari-pahaizana manokana ''[[Dokotera honoris causa]]'' (dr.h.c.), Mey 2019, avy amin' ny [[Oniversiten' i Mons]] noho ny “fandraisana anjara amin' ny fampahafantarana ny fampandrosoana maharitra”.<ref name="NEWS-BelgianTimes(5-16-2019)">Oscar Schneider, "Oniversite belza hanome voninahitra an' i Greta Thunberg", ''The Belgian Times'', 16 Mey 2019. Nalaina 25 Aogositra 2019. Voatahiry 25 Aogositra 2019. [https://www.brusselstimes.com/all-news/belgium-all-news/56837/university-of-mons-to-honor-greta-thunberg-nicolas-hulot-nicolas-terne/]</ref><ref>Valery Saintghislain, "Ny fidiran' ny taom-pianarana ao UMONS 10/10/2019 eo ambanin' ny fampandrosoana maharitra", 2 Septambra 2019. Nalaina 13 Oktobra 2019. Voatahiry 13 Oktobra 2019. [https://web.umons.ac.be/fr/la-rentree-academique-de-lumons-du-10-10-2019-placee-sous-le-signe-du-developpement-durable-et-des-10-ans-de-la-fusion/]</ref> * [[Ambasadaoron' ny Feon' ny Saina|Ambassador of Conscience Award]], Jona 2019, loka ambony indrindra an' ny [[Amnesty International]], niarahany tamin' ny Fridays for Future.<ref>Amnesty International, "Greta Thunberg sy Fridays for Future omena ny loka ambony indrindra", 7 Jona 2019. Nalaina 7 Jona 2019. Voatahiry 7 Jona 2019. [https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/06/greta-thunberg-and-fridays-for-future-win-ambassador-of-conscience-2019-award/]</ref><ref>Amnesty International, "Mandray ny loka ambony indrindra i Greta Thunberg sy Fridays for Future", 16 Septambra 2019. Nalaina 25 Septambra 2019. Voatahiry 25 Septambra 2019. [https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/09/greta-thunberg-and-fridays-for-future-receive-amnesty-internationals-top-honour/]</ref> * The Freedom Prize, Jolay 2019, avy amin' i [[Normandy (faritra ara-pitantanana)|Normandy]]; nomeny ho an' ny vondrona efatra (25.000 €).<ref name="auto3">Chris Mills Rodrigo, "Mandray ny Freedom Prize i Greta Thunberg, manolotra ny vola amin' ny vondrona momba ny toetrandro", ''The Hill'', 22 Jolay 2019. Nalaina 25 Septambra 2019. Voatahiry 25 Septambra 2019. [https://thehill.com/policy/energy-environment/454143-greta-thunberg-receives-normandys-first-freedom-prize-donates-prize]</ref> * [[Medaly Geddes momba ny Tontolo iainana]], Jolay 2019, avy amin' ny [[Royal Scottish Geographical Society]].<ref>''The Herald'', "Mandresy loka malaza any Ekosy i Greta", 12 Jolay 2019. Nalaina 13 Jolay 2019. Voatahiry 12 Jolay 2019. [https://www.heraldscotland.com/news/17767185.greta-wins-prestigious-scottish-award/]</ref> ** [[Firahalahiana manokana ao amin' ny Royal Scottish Geographical Society]] (FRSGS), Jolay 2019, miaraka amin' ny loka Geddes.<ref>RSGS, "Honorary Fellowship", 10 Jona 2019. Nalaina 22 Jolay 2019. Voatahiry 20 Septambra 2019. [https://www.rsgs.org/honorary-fellowship]</ref> * [[Right Livelihood Award]], Septambra 2019, "ho amin' ny aingam-panahy sy fampitomboana ny fitakiana politika amin' ny hetsika maika mifototra amin' ny zava-misy siantifika".<ref>Johan Ahlander, "Mandresy ny 'Nobel hafa' i Greta Thunberg", ''Reuters'', 25 Septambra 2019. Nalaina 25 Septambra 2019. Voatahiry 25 Septambra 2019. [https://www.reuters.com/article/us-sweden-award-right-livelihood-idUSKBN1WA0L8]</ref> * [[Fanalahidin' ny Tanànan' i Montreal]], Septambra 2019, avy amin' ny Ben'ny Tanàna [[Valérie Plante]].<ref name="Daily Hive-2019">''Daily Hive'', "Faly i Greta Thunberg nandray ny fanalahidin' i Montreal", 28 Septambra 2019. Nalaina 29 Septambra 2019. Voatahiry 29 Septambra 2019. [https://dailyhive.com/montreal/greta-thunberg-key-city-montreal-2]</ref> * [[Loka Iraisam-pirenena ho an' ny Fandriampahalemana ho an' ny Ankizy]], Oktobra 2019, niarahany tamin' i [[Divina Maloum]] 14 taona, avy amin' ny [[KidsRights Foundation]].<ref>PR Newswire, "Desmond Tutu manambara ny mpandresy 2019", 4 Oktobra 2019. Nalaina 13 Oktobra 2019. Voatahiry 7 Oktobra 2019. [https://www.prnewswire.com/in/news-releases/desmond-tutu-announces-the-winners-of-the-international-children-s-peace-prize-2019-greta-thunberg-16-from-sweden-and-divina-maloum-14-from-cameroon-802168463.html]</ref> * {{lang|lkt|Maphiyata echiyatan hin win}} ({{lit|Vehivavy avy any Lanitra}}), anarana foko [[Lakota]] nomena, Oktobra 2019, tao amin' ny Toeram-ponenan' ny Indianina ao Standing Rock.<ref>Oliver Milman, "Hajaina ao Standing Rock i Greta Thunberg", ''The Guardian'', 9 Oktobra 2019. Nalaina 9 Oktobra 2019. Voatahiry 9 Oktobra 2019. [https://www.theguardian.com/environment/2019/oct/09/greta-thunberg-standing-rock-north-south-dakota-nobel-peace-prize]</ref><ref>KFYR-TV, "Mitsidika an' i Standing Rock i Greta Thunberg", 8 Oktobra 2019. Nalaina 9 Oktobra 2019. Voatahiry 9 Oktobra 2019. [https://www.kfyrtv.com/content/news/Swedish-climate-activist-Greta-Thunberg-visits-Standing-Rock-562574651.html]</ref> * [[Loka momba ny Tontolo iainana an' ny Filankevitra Nordika]], Oktobra 2019. Nandà i Thunberg handray izany sy ny {{Currency|350000|DKK2|link=no}} (mitovy amin' ny {{Currency|47000|EUR|link=no}} tamin' ny Oktobra 2019) noho ny tsy fahampian' ny fihenan' ny entona any amin' ny firenena nordika.<ref>CNN, "Nolavin' i Greta Thunberg ny loka satria mila asa fa tsy loka", 29 Oktobra 2019. Nalaina 30 Oktobra 2019. Voatahiry 30 Oktobra 2019. [https://www.cnn.com/2019/10/29/world/greta-thunberg-nordic-award-decline-trnd/index.html]</ref><ref>AFP, "‘Tsy mila loka ny toetrandro': Mandà i Greta Thunberg", ''The Guardian'', 29 Oktobra 2019. Nalaina 30 Oktobra 2019. Voatahiry 30 Oktobra 2019. [https://www.theguardian.com/environment/2019/oct/29/greta-thunberg-declines-award-climate-crisis]</ref> * [[Olona amin' ny Taona an' ny Time|''Time'' Olona amin' ny Taona]], Desambra 2019, voalohany teraka tamin' ny taonjato faha-21 ary zandriny indrindra.<ref>NBC News, "Greta Thunberg no Olona amin' ny Taona 2019 an' ny Time", 11 Desambra 2019. Nalaina 11 Desambra 2019. Voatahiry 11 Desambra 2019. [https://www.nbcnews.com/news/us-news/greta-thunberg-time-s-2019-person-year-n1099396]</ref><ref name="washingtonpost1">Hannah Knowles, ''The Washington Post'', "Time 2019 Person of the Year is Greta Thunberg", 11 Desambra 2019. Nalaina 11 Desambra 2019. Voatahiry 11 Desambra 2019. [https://www.washingtonpost.com/nation/2019/12/11/time-person-year/]</ref> Ho amin' ny nahombiazany tamin' ny fanovana toe-tsaina maneran-tany, sy ny fanairana hetsika maika.<ref name="Time">(Teny tany am-boalohany: "creating a global attitudinal shift, transforming millions of vague, middle-of-the-night anxieties into a worldwide movement calling for urgent change.")</ref><ref>Frank Jordans, "Gaga kely i Thunberg amin' ny fisafidianana azy", ''Associated Press'', 11 Desambra 2019. Nalaina 13 Desambra 2019. Voatahiry 13 Desambra 2019. [https://apnews.com/61a7c2fabb9b5639357244ecb372001b]</ref> Ary: ho amin' ny fanairana momba ny fifandraisana mpanararaotra amin' ny tany onenantsika tokana.<ref>(Teny tany am-boalohany: "For sounding the alarm about humanity's predatory relationship with the only home we have...")</ref> * [[Loka ''Glamour'' Vehivavy amin' ny Taona]] 2019, 12 Novambra 2019, avy amin' ny ''[[Glamour (gazety)|Glamour]]''; noraisin' i Jane Fonda tamin' ny anarany.<ref>''Glamour'', "Glamour Women of the Year Awards 2019: The Best Moments", 12 Novambra 2019. Nalaina 1 Martsa 2020. Voatahiry 1 Martsa 2020. [https://www.glamour.com/story/women-of-the-year-awards-2019]</ref><ref>''Glamour Videos'', "Jane Fonda mandray ny loka amin' ny anaran' i Greta Thunberg". Nalaina 4 Febroary 2020. Voatahiry 3 Febroary 2020. [https://www.glamour.com/video/watch/women-of-the-year-jane-fonda-accepts-award-on-greta-thunberg-s-behalf]</ref><ref>Our Town, "Greta Thunberg sy 'Shop Stop'", 10 Oktobra 2019. Nalaina 28 Febroary 2020. Voatahiry 28 Febroary 2020. [http://www.ourtownny.com/news/greta-thunberg-and-shop-stop-YY573364]</ref> * Anisan' ny vehivavy 100 an' ny BBC tamin' ny 2019.<ref>BBC News, "BBC 100 Women 2019: Iza no ao amin' ny lisitra?", 15 Oktobra 2019. Nalaina 17 Desambra 2022. Voatahiry 9 Desambra 2021. [https://www.bbc.com/news/world-50042279]</ref> * [[Nature's 10]], Desambra 2019, "olona zava-dehibe folo amin' ny siansa", amin' ny maha "catalyst" ny toetrandro azy.<ref name="n10">Nature, "Nature's 10: Ten people who mattered in science in 2019", 2019; 576(7787):361–372. doi:10.1038/d41586-019-03749-0. Nalaina 31 Desambra 2019. [https://www.nature.com/]</ref> * [[Lisitra ''Forbes'' amin' ny Vehivavy 100 Manan-kery Indrindra Eran-tany|''Forbes'' Vehivavy 100 Manan-kery Indrindra]], 2019 * [[Forbes 30 Latsaky ny 30|''Forbes'' 30 Latsaky ny 30]] Eoropa 2020 – Mpandraharaha Sosialy<ref>Forbes, "Greta Thunberg", Nalaina 7 Aogositra 2022. Voatahiry 7 Septambra 2023. [https://www.forbes.com/nft-profile/greta-thunberg/]</ref> * Human Act Award, Andron' ny Tany, 22 Avrily 2020, avy amin' ny Human Act Foundation; ny USD 100.000 nomena UNICEF ary nampitomboin' ny Fondation.<ref>Jonas Gregersen, "Human Act Award 2020", 29 Avrily 2020. Nalaina 3 Mey 2020. Voatahiry 13 Mey 2020. [https://humanact.org/human-act-award-2020/] {{Wayback|url=https://humanact.org/human-act-award-2020/ |date=20200513073428 }}</ref> * Best in Activism (Tech & Innovation) amin' ny [[Loka Shorty faha-12]], 3 Mey 2020.<ref>Shorty Awards, "BEST IN ACTIVISM", 3 Mey 2020. Nalaina 12 Jolay 2022. Voatahiry 12 Jolay 2022. [https://shortyawards.com/category/12th/activism]</ref> * [[Loka Gulbenkian ho an' ny Olombelona]], Jolay 2020, mpandray voalohany; ny {{Currency|1000000|EUR|link=no}} nomena tetikasa miady amin' ny krizin' ny toetrandro sy ekôlôjia, indrindra ao amin' ny [[Atsimo Globaly]].<ref>Gulbenkian, "Greta Thunberg dia mpandresy voalohany amin' ny Loka Gulbenkian", 20 Jolay 2020. Nalaina 22 Jolay 2020. Voatahiry 12 Jolay 2022. [https://gulbenkian.pt/en/news/greta-thunberg-is-the-winner-of-the-first-gulbenkian-prize-for-humanity/]</ref> * Women in Youth Activism Award amin' ny 2021 Women of Europe Awards, 2 Desambra 2021, noho ny “fitarihana sahy amin' ny rariny ara-toetrandro sy fiovana sosialy”.<ref>Euronews, "Mandresy i Greta Thunberg sy Angela Merkel ao amin' ny Women of Europe Awards", 2 Desambra 2021. Nalaina 13 Jolay 2022. Voatahiry 13 Jolay 2022. [https://www.euronews.com/my-europe/2021/12/02/greta-thunberg-and-angela-merkel-triumph-at-the-women-of-europe-awards]</ref> * Mari-pahaizana manokana ''[[Dokotera amin' ny Lalàna]]'' (LLD), 31 Mey 2021, avy amin' ny [[Oniversiten' i British Columbia, Kianja Okanagan]], noho ny “fanairana ireo mpitarika eran-tany”.<ref>Global News, "Dr. Bonnie Henry, Greta Thunberg hahazo mari-pahaizana manokana", Nalaina 22 Febroary 2023. Voatahiry 12 Jolay 2022. [https://globalnews.ca/news/7732631/bonnie-henry-greta-thunberg-ubc-honorary-degrees/]</ref><ref>UBC News, Thandi Fletcher, 31 Martsa 2021, "Greta Thunberg sy Dr. Bonnie Henry hahazo mari-pahaizana manokana". Nalaina 22 Febroary 2023. Voatahiry 12 Jolay 2022. [https://news.ubc.ca/2021/03/31/greta-thunberg-dr-bonnie-henry-to-receive-honorary-degrees-from-ubc/]</ref><ref>UBC Okanagan, "2021 Honorary Degree Recipients". Nalaina 22 Febroary 2023. Voatahiry 12 Jolay 2022. [https://graduation.ok.ubc.ca/honorary-degrees/2021-honorary-degree-recipients/]</ref> * [[Dokotera amin' ny Teolojia]] manokana avy amin' ny [[Oniversiten' i Helsinki]]. Azo tamin' ny Jona 2023.<ref>Helsingin Sanomat, Noona Bäckren, "Omena voninahitra ambony i Greta Thunberg avy amin' ny Oniversiten' i Helsinki", 21 Martsa 2023. Nalaina 23 Martsa 2023. Voatahiry 21 Martsa 2023. [https://www.hs.fi/kaupunki/helsinki/art-2000009457323.html]</ref> === Karazana biby nomena anarana mitovy amin' i Thunberg === Ireto karazana manaraka ireto no nofaritana ary nomena anarana avy amin' i Thunberg: * ''[[Nelloptodes gretae]]'', nosoratan' i Michael Darby, Natural History Museum, UK, Desambra 2019, bibikely vaovao avy any [[Kenya]] ao amin' ny fianakaviana [[Ptiliidae]].<ref>Natural History Museum, "412 karazany vaovao nofaritan' ny mpahay siansa amin' ity taona ity". Nalaina 31 Desambra 2019. Voatahiry 12 Jolay 2022. [https://www.nhm.ac.uk/discover/news/2019/december/museum-scientists-described-412-new-species-this-year.html]</ref> Ny tandron-doha lava dia mitovy amin' ny tava roa mirandrana azy.<ref>BBC News, "Bibikely vaovao nomena anarana avy amin' i Greta Thunberg", 25 Oktobra 2019. Voatahiry 12 Jolay 2022. [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-50182815]</ref><ref name="NHM">Entomologist's Monthly Magazine, Michael Darby, 2019, 155(4):239–257. doi:10.31184/M00138908.1554.3999.</ref> * ''[[Craspedotropis gretathunbergae]]'', Schilthuizen sy mpiara-miasa, 2020, sifotra an-tanety vaovao avy any Borneo ao amin' ny [[Cyclophoridae]].<ref>Biodiversity Data Journal, 20 Febroary 2020, 8:e47484. doi:10.3897/BDJ.8.e47484. (Misy fidirana maimaim-poana)</ref> * ''Thunberga greta'', ao amin' ny tarika vaovao ''[[Thunberga]] gen. nov.'', nosoratan' i [[Peter Jäger]], Jona 2020, hala mpihaza afrikanina atsinanana ao amin' ny [[Sparassidae]].<ref>France 24, "Hala vaovao nomena anarana avy amin' i Greta", 12 Jona 2020. Nalaina 12 Jona 2020. Voatahiry 12 Jona 2020. [https://www.france24.com/en/20200612-new-spider-species-named-after-greta]</ref> Hatramin' ny {{as of|2022|04}}, ny ''Thunberga'' dia nisy karazana 29 vao voasoratra,<ref name="WSC_g5796">World Spider Catalog v20.0, "Gen. Thunberga Jäger, 2020". Nalaina 1 Aprily 2022. doi:10.24436/2. [http://www.wsc.nmbe.ch/genus/5796]</ref> avy any Madagasikara sy Mayotte, maro homena anarana ho fanomezam-boninahitra ny tanora aingam-panahy.<ref>''BBC Wildlife'', "Greta spiders", Mey 2021, p.27.</ref> * ''[[Opacuincola gretathunbergae]]'', Verhaegen & Haase, 2021, sifotra rano mamy vaovao avy any Zeorzeylanda Vaovao ao amin' ny [[Tateidae]].<ref>European Journal of Taxonomy, 18 Janoary 2021, is.731, p.71–96. doi:10.5852/ejt.2021.731.1205. (Maimaim-poana)</ref> * ''[[Pristimantis gretathunbergae]]'', Mebert sy mpiara-miasa, 2022, sahona avy any Panama.<ref>Nathaniel Janowitz, "Nahazo anaran' ny sahona vao hita i Greta Thunberg", ''Vice'', 19 Janoary 2022. Nalaina 3 Oktobra 2023. Voatahiry 28 Janoary 2022. [https://www.vice.com/en/article/greta-thunberg-just-had-a-newly-discovered-frog-named-after-her]</ref> == Tsiahy == <references /> [[sokajy:Biografia]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 2003]] 9vayb0dd20mdui7rayy7crduj01h2p0 Vitis 0 297934 1149255 1135951 2026-08-14T23:14:37Z ~2026-39119-14 40302 Rohy anatiny 1149255 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vitis californica with grapes.jpg|vignette|391x391px|''Vitis californica'' ]] Ny '''''Vitis''''' dia vondron-karazana [[zavamaniry mianika]] ([[vahy]]) sy kirihitra mandadina, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Vitales]]. Ahitana ny karazan-javamaniry fantatra amin' ny anarana mahazatra hoe "[[voaloboka]]" ity vondron-karazana ity. Karazana 72 hatramin' ny 80 no miparitaka manerana ny faritra manana toetany antonony sy sobtrôpikaly, indrindra any amin' ny [[ila bolantany avaratra]] ([[Eorôpa]] sy ny [[Atsinanana Afovoany|Atsinanana]] [[Atsinanana Afovoany|Afovoany]], [[Azia Atsinanana]] ary [[Amerika Avaratra]] sy [[Amerika Afovoany|Afovoany]]) izy io. Zava-dehibe ara-toekarena ny karazana sasany ao amin' io vondron-karazana io noho ny voany (atao hoe "[[voaloboka]]" ihany koa) izay natao hohanina mivantana na hanamboarana [[divay]]. Amin' ny karazana maro ao aminy, ny tena manan-danja ara-toekarena dia ny voaloboka eorôpeana (''[[Vitis vinifera]]''), izay ambolena indrindra manerana ny faritra manana toetany antonony. Ankoatra an' io karazana io, ny karazana hafa amin' ity vondron-karazana ity dia mifanaraka amin' ny fomba fambolena voaloboka mahazatra dia ny ''Vitis labrusca'', ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''Vitis berlandieri'', ny ''Vitis amurensis'', ny ''Vitis coignetiae'', ny ''Vitis vulpina'', ny ''Vitis acerifolia'', ny ''Vitis aestivalis'', ary ny ''Vitis rotundifolia''. == Lisitry ny karazana == * ''Vitis acerifolia'' Raf. * ''Vitis aestivalis'' Michx. * ''Vitis amurensis'' Rupr. * ''Vitis ×andersonii'' Rehder (''Vitis coignetiae × Vitis riparia'') * ''Vitis arizonica'' Engelm. * ''Vitis balansana'' Planch. * ''Vitis barbata'' Wall. * ''Vitis bashanica'' P.C.He * ''Vitis bellula'' (Rehder) W.T.Wang * ''Vitis berlandieri'' Planch (= ''Vitis cinerea'' var. ''helleri'' (L.H.Bailey) M.O.Moore) * ''Vitis betulifolia'' Diels & Gilg * ''Vitis biformis'' Rose * ''Vitis blancoi'' Munson * ''Vitis bloodworthiana'' Comeaux * ''Vitis bourgaeana'' Planch. * ''Vitis ×bourquina'' Munson ex Viala * ''Vitis bryoniifolia'' Bunge * ''Vitis californica'' Benth. * ''Vitis ×champinii'' Planch. * ''Vitis chunganensis'' Hu * ''Vitis chungii'' F.P.Metcalf * ''Vitis cinerea'' (Engelm.) Engelm. ex Millardet * ''Vitis coignetiae'' Pulliat ex Planch. * ''Vitis davidii'' (Rom.Caill.) Foëx * ''Vitis ×doaniana'' Munson ex Viala * ''Vitis erythrophylla'' W.T.Wang * ''Vitis fengqinensis'' C.L.Li * ''Vitis ficifolia'' Bunge * ''Vitis flexuosa'' Thunb. * ''Vitis girdiana'' Munson * ''Vitis hancockii'' Hance * ''Vitis heyneana'' Roem. & Schult. * ''Vitis hui'' W.C.Cheng * ''Vitis jacquemontii'' R.Parker * ''Vitis jaegeriana'' Comeaux * ''Vitis jinggangensis'' W.T.Wang * ''[[Vitis labrusca]]'' L. * ''Vitis labruscana'' L.H.Bailey * ''Vitis lanceolatifoliosa'' C.L.Li * ''Vitis longquanensis'' P.L.Chiu * ''Vitis luochengensis'' W.T.Wang * ''Vitis menghaiensis'' C.L.Li * ''Vitis mengziensis'' C.L.Li * ''Vitis monticola'' Buckley * ''Vitis mustangensis'' Buckley * ''Vitis nesbittiana'' Comeaux * ''Vitis ×novae-angliae'' Fernald * ''Vitis palmata'' Vahl * ''Vitis peninsularis'' M.E.Jones * ''Vitis piasezkii'' Maxim. * ''Vitis pilosonerva'' F.P.Metcalf * ''Vitis popenoei'' J.H.Fennel * ''Vitis pseudoreticulata'' W.T.Wang * ''Vitis retordii'' Rom.Caill. ex Planch. * ''Vitis riparia'' Michx. * ''Vitis romanetii'' Rom.Caill. * ''Vitis rotundifolia'' Michx. * ''Vitis rupestris'' Scheele * ''Vitis ruyuanensis'' C.L.Li * ''Vitis shenxiensis'' C.L.Li * ''Vitis shuttleworthii'' House * ''Vitis silvestrii'' Pamp. * ''Vitis sinocinerea'' W.T.Wang * ''Vitis ×slavinii'' Rehder (''Vitis argentifolia × Vitis riparia'') * ''Vitis tiliifolia'' Humb. & Bonpl. ex Schult. * ''Vitis treleasei'' Munson ex L.H.Bailey * ''Vitis tsoii'' Merr. * ''[[Vitis vinifera]]'' L. * ''Vitis vulpina'' L. (= ''Vitis cordifolia'' Michx) * ''Vitis wenchouensis'' C.Ling ex W.T.Wang * ''Vitis wilsonae'' hort.Veitch ex anon. * ''Vitis wuhanensis'' C.L.Li * ''Vitis yunnanensis'' C.L.Li * ''Vitis zhejiang-adstricta'' P.L.Chiu === Karazana misy eto Madagasikara === Ankoatry ny voaloboka famboly mahazatra izay nampidirina teto (''[[Vitis vinifera]]'') dia ahitana karazana hafa koa izay samy nampidirina ny eto mba hamokarana divay na hohanina mivantana: * ''[[Vitis vinifera]]'' (na raha ny tena marina ''Vitis vinifera'' L. subsp. ''vinifera'' ) -- voalobobazaha * ''[[Vitis labrusca]]'' -- voaloboka amerikana * Voaloboka safiotra (avy amin' ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''Vitis berlandieri'', ny ''Vitis lincecumii'' (= ''Vitis aestivalis'' subsp. ''lincecumii''), voaloboka amerikana hafa ampiasaina ho mpitondra grefy) Ny karazana tena misy eto Madagasikara izay nataon' ny mpanoratra taloha hoe ''[[Vitis lenticellata]]'' <small>Baker</small> (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra) dia nafindra vondron-karazana ka lasa antsoina hoe ''[[Cissus lenticellata]]'' <small>(Baker) Suess.</small>, ary ny ''[[Vitis microdiptera]]'' <small>Baker</small> (atao amin' ny teny malagasy hoe famakientana) dia niova vondron-karazana koa ka lasa antsoina hoe ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Baker) Desc.</small>. Tsy anisan' ny ''Vitis'' ireo atao hoe "voaloboka maniry hoazy" na "voaloboka dia" fa ao amin' ny vondron-karazana hafa toa ny ''[[Cissus]]'' (ahitana karazana tena betsaka), ny ''[[Cyphostemma]]'' (matetika manana taho mitahiry ranony) ary ny ''[[Rhoicissus]]'', ny ''[[Cayratia]]'' ary ny ''[[Tetrastigma]]'' izay tsy mpamokatra voa toa ny an' ny karazana ao amin' ny ''Vitis''. == Fampiasana azy == Na dia maro aza ny karazana ao amin' ny vondron-karazana ''Vitis'' dia ny ''[[Vitis vinifera]]'' no karazana ambolena betsaka indrindra any [[Eorôpa]], sy maneran-tany, dia ny ''Vitis vinifera''. Ity karazana ity, raha ny marina, no niandohan' ny ovan-karazana maro, anisan' izany ny atapo amin' ny teny frantsay hoe "cabernet", "chardonnay", "merlot", "pinot", "sauvignon", sns. Na izany aza dia tsy io ihany karazana volena. Misy karazana hafa azo ampiasaina hamokarana ranom-boankazo, indrindra ny ''[[Vitis labrusca]]'' any [[Amerika]] sy ny ''[[Vitis coignetiae]]'' any [[Azia]]. Tsy mitovy amin' ny an' ny ''Vitis vinifera'' anefa ny tsiro azo avy amin' ny fanotrehana ny voan' izy ireo ka vitsy ny mpankafy. Vokatry ny fampivadiana ny ''Vitis vinifera'' amin' ny karazana hafa (''Vitis berlandieri, Vitis labrusca, Vitis riparia, Vitis rupestris'', sns.) ny ovan-karazana sasany. Farany, ny sasany amin' ireo karazana hafa ireo dia azo ampiasaina ho foto-grefy ho an' ny fambolena ny ovan-karazan' ny ''Vitis vinifera'', mba hiarovana azy ireo amin' ny aretina parasitika toy ny filôksera (aretina vokatry hy bakteria ''Xylella fastidiosa'') na ny aretina vokatry ny holatra bitika sasany. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] (voany) * [[Divay]] * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' cuxjcw70yvi23y7lpvcdjhwq4w4pcn0 1149256 1149255 2026-08-14T23:17:27Z ~2026-39119-14 40302 Namafa soratra tsy ilaina 1149256 wikitext text/x-wiki [[Sary:Vitis californica with grapes.jpg|vignette|391x391px|''Vitis californica'' ]] Ny '''''Vitis''''' dia vondron-karazana [[zavamaniry mianika]] ([[vahy]]) sy kirihitra mandadina, ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Vitales]]. Ahitana ny karazan-javamaniry fantatra amin' ny anarana mahazatra hoe "[[voaloboka]]" ity vondron-karazana ity. Karazana 72 hatramin' ny 80 no miparitaka manerana ny faritra manana toetany antonony sy sobtrôpikaly, indrindra any amin' ny [[ila bolantany avaratra]] ([[Eorôpa]] sy ny [[Atsinanana Afovoany|Atsinanana]] [[Atsinanana Afovoany|Afovoany]], [[Azia Atsinanana]] ary [[Amerika Avaratra]] sy [[Amerika Afovoany|Afovoany]]) izy io. Zava-dehibe ara-toekarena ny karazana sasany ao amin' io vondron-karazana io noho ny voany (atao hoe "[[voaloboka]]" ihany koa) izay natao hohanina mivantana na hanamboarana [[divay]]. Amin' ny karazana maro ao aminy, ny tena manan-danja ara-toekarena dia ny voaloboka eorôpeana (''[[Vitis vinifera]]''), izay ambolena indrindra manerana ny faritra manana toetany antonony. Ankoatra an' io karazana io, ny karazana hafa amin' ity vondron-karazana ity dia mifanaraka amin' ny fomba fambolena voaloboka mahazatra dia ny ''Vitis labrusca'', ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''Vitis berlandieri'', ny ''Vitis amurensis'', ny ''Vitis coignetiae'', ny ''Vitis vulpina'', ny ''Vitis acerifolia'', ny ''Vitis aestivalis'', ary ny ''Vitis rotundifolia''. == Lisitry ny karazana == * ''Vitis acerifolia'' Raf. * ''Vitis aestivalis'' Michx. * ''Vitis amurensis'' Rupr. * ''Vitis ×andersonii'' Rehder (''Vitis coignetiae × Vitis riparia'') * ''Vitis arizonica'' Engelm. * ''Vitis balansana'' Planch. * ''Vitis barbata'' Wall. * ''Vitis bashanica'' P.C.He * ''Vitis bellula'' (Rehder) W.T.Wang * ''Vitis berlandieri'' Planch (= ''Vitis cinerea'' var. ''helleri'' (L.H.Bailey) M.O.Moore) * ''Vitis betulifolia'' Diels & Gilg * ''Vitis biformis'' Rose * ''Vitis blancoi'' Munson * ''Vitis bloodworthiana'' Comeaux * ''Vitis bourgaeana'' Planch. * ''Vitis ×bourquina'' Munson ex Viala * ''Vitis bryoniifolia'' Bunge * ''Vitis californica'' Benth. * ''Vitis ×champinii'' Planch. * ''Vitis chunganensis'' Hu * ''Vitis chungii'' F.P.Metcalf * ''Vitis cinerea'' (Engelm.) Engelm. ex Millardet * ''Vitis coignetiae'' Pulliat ex Planch. * ''Vitis davidii'' (Rom.Caill.) Foëx * ''Vitis ×doaniana'' Munson ex Viala * ''Vitis erythrophylla'' W.T.Wang * ''Vitis fengqinensis'' C.L.Li * ''Vitis ficifolia'' Bunge * ''Vitis flexuosa'' Thunb. * ''Vitis girdiana'' Munson * ''Vitis hancockii'' Hance * ''Vitis heyneana'' Roem. & Schult. * ''Vitis hui'' W.C.Cheng * ''Vitis jacquemontii'' R.Parker * ''Vitis jaegeriana'' Comeaux * ''Vitis jinggangensis'' W.T.Wang * ''[[Vitis labrusca]]'' L. * ''Vitis labruscana'' L.H.Bailey * ''Vitis lanceolatifoliosa'' C.L.Li * ''Vitis longquanensis'' P.L.Chiu * ''Vitis luochengensis'' W.T.Wang * ''Vitis menghaiensis'' C.L.Li * ''Vitis mengziensis'' C.L.Li * ''Vitis monticola'' Buckley * ''Vitis mustangensis'' Buckley * ''Vitis nesbittiana'' Comeaux * ''Vitis ×novae-angliae'' Fernald * ''Vitis palmata'' Vahl * ''Vitis peninsularis'' M.E.Jones * ''Vitis piasezkii'' Maxim. * ''Vitis pilosonerva'' F.P.Metcalf * ''Vitis popenoei'' J.H.Fennel * ''Vitis pseudoreticulata'' W.T.Wang * ''Vitis retordii'' Rom.Caill. ex Planch. * ''Vitis riparia'' Michx. * ''Vitis romanetii'' Rom.Caill. * ''Vitis rotundifolia'' Michx. * ''Vitis rupestris'' Scheele * ''Vitis ruyuanensis'' C.L.Li * ''Vitis shenxiensis'' C.L.Li * ''Vitis shuttleworthii'' House * ''Vitis silvestrii'' Pamp. * ''Vitis sinocinerea'' W.T.Wang * ''Vitis ×slavinii'' Rehder (''Vitis argentifolia × Vitis riparia'') * ''Vitis tiliifolia'' Humb. & Bonpl. ex Schult. * ''Vitis treleasei'' Munson ex L.H.Bailey * ''Vitis tsoii'' Merr. * ''[[Vitis vinifera]]'' L. * ''Vitis vulpina'' L. (= ''Vitis cordifolia'' Michx) * ''Vitis wenchouensis'' C.Ling ex W.T.Wang * ''Vitis wilsonae'' hort.Veitch ex anon. * ''Vitis wuhanensis'' C.L.Li * ''Vitis yunnanensis'' C.L.Li * ''Vitis zhejiang-adstricta'' P.L.Chiu === Karazana misy eto Madagasikara === Ankoatry ny voaloboka famboly mahazatra izay nampidirina teto (''[[Vitis vinifera]]'') dia ahitana karazana hafa koa izay samy nampidirina ny eto mba hamokarana divay na hohanina mivantana: * ''[[Vitis vinifera]]'' (na raha ny tena marina ''Vitis vinifera'' L. subsp. ''vinifera'' ) -- voalobobazaha * ''[[Vitis labrusca]]'' -- voaloboka amerikana * Voaloboka safiotra (avy amin' ny ''Vitis riparia'', ny ''Vitis rupestris'', ny ''Vitis berlandieri'', ny ''Vitis lincecumii'' (= ''Vitis aestivalis'' subsp. ''lincecumii''), voaloboka amerikana hafa ampiasaina ho mpitondra grefy) Ny karazana tena misy eto Madagasikara izay nataon' ny mpanoratra taloha hoe ''[[Vitis lenticellata]]'' <small>Baker</small> (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe vahintakifitra, vahintankifitra, vahintankifotra) dia nafindra vondron-karazana ka lasa antsoina hoe ''[[Cissus lenticellata]]'' <small>(Baker) Suess.</small>, ary ny ''[[Vitis microdiptera]]'' <small>Baker</small> (atao amin' ny teny malagasy hoe famakientana) dia niova vondron-karazana koa ka lasa antsoina hoe ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Baker) Desc.</small>. Tsy anisan' ny ''Vitis'' ireo atao hoe "voaloboka maniry hoazy" na "voaloboka dia" fa ao amin' ny vondron-karazana hafa toa ny ''[[Cissus]]'' (ahitana karazana tena betsaka), ny ''[[Cyphostemma]]'' (matetika manana taho mitahiry ranony) ary ny ''[[Rhoicissus]]'', ny ''[[Cayratia]]'' ary ny ''[[Tetrastigma]]'' izay tsy mpamokatra voa toa ny an' ny karazana ao amin' ny ''Vitis''. == Fampiasana azy == Na dia maro aza ny karazana ao amin' ny vondron-karazana ''Vitis'' dia ny ''[[Vitis vinifera]]'' no karazana ambolena betsaka indrindra any [[Eorôpa]], sy maneran-tany. Ity karazana ity, raha ny marina, no niandohan' ny ovan-karazana maro, anisan' izany ny atapo amin' ny teny frantsay hoe "cabernet", "chardonnay", "merlot", "pinot", "sauvignon", sns. Na izany aza dia tsy io ihany karazana volena. Misy karazana hafa azo ampiasaina hamokarana ranom-boankazo, indrindra ny ''[[Vitis labrusca]]'' any [[Amerika]] sy ny ''[[Vitis coignetiae]]'' any [[Azia]]. Tsy mitovy amin' ny an' ny ''Vitis vinifera'' anefa ny tsiro azo avy amin' ny fanotrehana ny voan' izy ireo ka vitsy ny mpankafy. Vokatry ny fampivadiana ny ''Vitis vinifera'' amin' ny karazana hafa (''Vitis berlandieri, Vitis labrusca, Vitis riparia, Vitis rupestris'', sns.) ny ovan-karazana sasany. Farany, ny sasany amin' ireo karazana hafa ireo dia azo ampiasaina ho foto-grefy ho an' ny fambolena ny ovan-karazan' ny ''Vitis vinifera'', mba hiarovana azy ireo amin' ny aretina parasitika toy ny filôksera (aretina vokatry hy bakteria ''Xylella fastidiosa'') na ny aretina vokatry ny holatra bitika sasany. == Jereo koa == * [[Voaloboka]] (voany) * [[Divay]] * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' eo641rua8xikxmfs7fjp8c83hqe5fkk Cyphostemma 0 297937 1149283 1135940 2026-08-15T10:45:45Z Thelezifor 15140 1149283 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cyphostemma juttae IMG 2792.JPG|vignette|496x496px|''Cyphostemma juttae'']] Ny '''''Cyphostemma''''' dia vondron-karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', izay misy karazana 250 eo ho eo miparitaka manerana ny faritra trôpikaly sy ny sobtrôpikaly. Ireo karazany ireo dia misy fotony mibontsina ary noheverina tany aloha fa anisan' ny tao amin' ny vondrn-karazana ''[[Cissus]]''. Ao anatin' ny ''Vitaceae'', ny ''Cyphostemma'' no mifandray akaiky indrindra amin' ny ''[[Cayratia]]'' sy ny ''[[Tetrastigma]]''. Ny karazana ao amin'ny ''Cyphostemma'' rehetra dia nampidirina tao amin' ny vondron-karazana ''Cissus'' teo aloha, fa ankehitriny dia heverina ho miavaka. Avy any [[Afrika Avaratra-Atsinanana]] ka hatrany amin' ny faritra atsimon' i [[Arabia]] izy ireo, ary koa fa avy any [[Madagasikara]] ka hatrany [[Indôsina]]. == Lisitry ny karazana == Tamin' ny Desambra 2025, ny [[Plants of the World Online]] dia manaiky ireto karazana 245 manaraka ireto: * ''Cyphostemma abercornense'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma adamii'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma adenanthum'' <small>(Fresen.) Desc.</small> * ''Cyphostemma adenocarpum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma adenocaule'' <small>(Steud. ex A.Rich.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma adenopodum'' <small>(Sprague) Desc.</small> * ''Cyphostemma allophylloides'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma alnifolium'' <small>(Schweinf. ex Planch.) Desc.</small> * ''Cyphostemma amplexicaule'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma anatomicum'' <small>(C.A.Sm.) Wild & R.B.Drumm.</small> * ''[[Cyphostemma andavadoakense]]'' <small>Rabarij. & L.M.Lu</small> * ''[[Cyphostemma ankaranense]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma ankirihitrense]]'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma auriculatum'' <small>(Roxb.) P.Singh & B.V.Shetty</small> * ''Cyphostemma bainesii'' <small>(Hook.) Desc.</small> * ''Cyphostemma bambuseti'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma barbosae'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma betiforme'' <small>(Chiov.) Vollesen</small> * ''Cyphostemma bidgoodiae'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma biternatum'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma boranense'' <small>Vollesen</small> * ''Cyphostemma bororense'' <small>(Klotzsch) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma braunii'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma brieyi'' <small>(De Wild.) Compère</small> * ''Cyphostemma buchananii'' <small>(Planch.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma bullatum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma burgeri'' <small>Vollesen</small> * ''Cyphostemma cabui'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma caerulans'' <small>Desc.</small> * ''Cyphostemma calcarium'' <small>Rabarij. & L.M.Lu</small> * ''Cyphostemma camerounense'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma chloroleucum'' <small>(Welw. ex Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma chrysadenium'' <small>(Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma cirrhosum'' <small>(Thunb.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma comorense'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma congestum'' <small>(Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma congoense'' <small>(Anon.) Desc.</small> * ''Cyphostemma cornigera'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma cornus-africani'' <small>Thulin</small> * ''Cyphostemma crassiusculum'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma crinitum'' <small>(Planch.) Desc.</small> * ''Cyphostemma cristigera'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma crithmifolium'' <small>(Chiov.) Desc.</small> * ''Cyphostemma crotalarioides'' <small>(Planch.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma cryptoglandulosum'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma cuneatum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma currorii'' <small>(Hook.f.) Desc.</small> * ''Cyphostemma curvipodum'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma cymosum'' <small>(Schumach. & Thonn.) Desc.</small> * ''Cyphostemma cyphopetalum'' <small>(Fresen.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''[[Cyphostemma darainense]]'' <small>Wahlert & Phillipson</small> * ''Cyphostemma dasycarpum'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma dasypleurum'' <small>(C.A.Sm.) J.J.M.van der Merwe</small> * ''Cyphostemma degraeri'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma dehongense'' <small>L.M.Lu & V.C.Dang</small> * ''Cyphostemma delphinense'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma dembianense'' <small>(Chiov.) Vollesen</small> * ''Cyphostemma descoingsii'' <small>Lavie</small> * ''Cyphostemma desenfansii'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma dhufarense'' <small>T.A.McCoy & Lavranos</small> * ''Cyphostemma digitatum'' <small>(Lam.) Desc.</small> * ''Cyphostemma duparquettii'' <small>(Planch.) Desc.</small> * ''Cyphostemma echinocarpum'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma elephantopus'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma elisabethvilleanum'' <small>(Dewit) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma eminii'' <small>(Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma erythrocephalum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma feddeanum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma flavicans'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma flaviflorum'' <small>(Sprague) Desc.</small> * ''Cyphostemma fragariifolium'' <small>(Bojer) Desc.</small> * ''Cyphostemma fugosioides'' <small>(Gilg) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma gigantophyllum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma gilletii'' <small>(De Wild. & T.Durand) Desc.</small> * ''Cyphostemma glandulosissimum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma glandulosopilosum'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma gracillimum'' <small>(Werderm.) Desc.</small> * ''Cyphostemma grahamii'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma grandistipulatum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma graniticum'' <small>(Wild & R.B.Drumm.) Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma greenwayi'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma greveanum'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma griseorubrum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma hardyi'' <small>Retief</small> * ''Cyphostemma haumanii'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma hereroense'' <small>(Schinz) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma heterotrichum'' <small>(Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma hildebrandtii'' <small>(Gilg) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma hispidiflorum'' <small>(C.A.Sm.) J.J.M.van der Merwe</small> * ''Cyphostemma homblei'' <small>(De Wild.) Desc.</small> * ''[[Cyphostemma horombense]]'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma huillense'' <small>(Exell & Mendonça) Desc.</small> * ''Cyphostemma humile'' <small>(N.E.Br.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma hypoleucum'' <small>(Harv.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma jiguu'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma johannis'' <small>(Exell & Mendonça) Desc.</small> * ''Cyphostemma junceum'' <small>(Webb) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma juttae'' <small>(Dinter & Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma kaniamae'' <small>(Mullend. ex Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma kapiriense'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma keilii'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma kibweziense'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma kilimandscharicum'' <small>(Gilg) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma kirkianum'' <small>(Planch.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma kiwakishiense'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma knittelii'' <small>(Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma kundelunguense'' <small>Malaisse</small> * ''Cyphostemma labatii'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma lageniflorum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma lanigerum'' <small>(Harv.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''[[Cyphostemma laza]]'' <small>Desc.</small> * ''Cyphostemma leandrii'' <small>Desc.</small> * ''Cyphostemma ledermannii'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma lelyi'' <small>(Hutch.) Desc.</small> * ''Cyphostemma lentianum'' <small>(Volkens & Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma letouzeyanum'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma leucorufescens'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma leucotrichum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma libenii'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma lovemorei'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma luteum'' <small>(Exell & Mendonça) Desc.</small> * ''Cyphostemma lynesii'' <small>(Dewit) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma macrocarpum'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma manambovensis]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma mandrakense]]'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma manikense'' <small>(De Wild.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma mannii'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma mappia'' <small>(Lam.) Galet</small> * ''Cyphostemma maranguense'' <small>(Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma marlothii'' <small>(Dinter & Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma marojejyense'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma marunguense'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma masukuense'' <small>(Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma megabotrys'' <small>(Collett & Hemsl.) B.V.Shetty</small> * ''Cyphostemma mendesii'' <small>F.Sousa</small> * ''Cyphostemma meyeri-johannis'' <small>(Gilg & M.Brandt) Verdc.</small> * ''Cyphostemma michelii'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma micradenium'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma mildbraedii'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma milleri'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma molle'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma montagnacii'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma montanum'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma muhuluense'' <small>(Mildbr.) Desc.</small> * ''Cyphostemma nanellum'' <small>(Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma natalitium'' <small>(Szyszył.) J.J.M.van der Merwe</small> * ''Cyphostemma nigroglandulosum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma niveum'' <small>(Hochst. ex Schweinf.) Desc.</small> * ''Cyphostemma njegerre'' <small>(Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma obovato-oblongum'' <small>(De Wild.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma odontadenium'' <small>(Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma oleraceum'' <small>(Bolus) J.J.M.van der Merwe</small> * ''Cyphostemma omburense'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma ornatum'' <small>(A.Chev. ex Hutch. & Dalziel) Desc.</small> * ''Cyphostemma ouakense'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma overlaetii'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma oxyphyllum'' <small>(A.Rich.) Vollesen</small> * ''Cyphostemma pachyanthum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma pachypus'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma pannosum'' <small>Vollesen</small> * ''Cyphostemma passargei'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma paucidentatum'' <small>(Klotzsch) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma pendulum'' <small>(Welw. ex Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma perforatum'' <small>(Louis ex Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma pobeguinianum'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma princeae'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma pruriens'' <small>(Welw. ex Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma pseudoburgeri'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma pseudonjegerre'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma pseudorhodesiae'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma pseudosesquipedale'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma pseudoupembaense'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma puberulum'' <small>(C.A.Sm.) Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma pumilum'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma quinatum'' <small>(Dryand.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma rhodesiae'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma richardsiae'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma rivae'' <small>(Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma robsonii'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma robynsii'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma roseiglandulosum'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma rotundistipulatum'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma ruacanense'' <small>(Exell & Mendonça) Desc.</small> * ''Cyphostemma rubroglandulosum'' <small>Retief & A.E.van Wyk</small> * ''Cyphostemma rubromarginatum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma rubrosetosum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma rupicola'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma rutilans'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma sakalavense]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma sambiranense]]'' <small>Rabarij. & L.M.Lu</small> * ''Cyphostemma sanctuarium-selousii'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma sarcospathulum'' <small>(Chiov.) Desc.</small> * ''Cyphostemma saxicola'' <small>(Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma schimperi'' <small>(Hochst. ex A.Rich.) Desc.</small> * ''Cyphostemma schlechteri'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma schliebenii'' <small>(Mildbr.) Desc.</small> * ''Cyphostemma segmentatum'' <small>(C.A.Sm.) J.J.M.van der Merwe</small> * ''Cyphostemma seitzianum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma serpens'' <small>(Hochst. ex A.Rich.) Desc.</small> * ''Cyphostemma sessilifolium'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma setosum'' <small>(Roxb.) Alston</small> * ''Cyphostemma shinyangense'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma simplicifolium'' <small>A.Bjørnstad</small> * ''Cyphostemma simulans'' <small>(C.A.Sm.) Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma sokodense'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma spinosopilosum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma stefanianum'' <small>(Chiov.) Desc.</small> * ''Cyphostemma stegosaurus'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma stenolobum'' <small>(Welw. ex Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma stipulaceum'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cyphostemma strigosum'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma subciliatum'' <small>(Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma sulcatum'' <small>(C.A.Sm.) J.J.M.van der Merwe</small> * ''Cyphostemma taborense'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma tenuissimum'' <small>(Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma ternatum'' <small>(J.F.Gmel.) Desc.</small> * ''Cyphostemma thomasii'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma tisserantii'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma trachyphyllum'' <small>(Werderm.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma trilobatum'' <small>(Lam.) M.R.Almeida</small> * ''[[Cyphostemma tsaratananensis]]'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma ukerewense'' <small>(Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma urophyllum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma uter'' <small>(Exell & Mendonça) Desc.</small> * ''Cyphostemma uwanda'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma vandenbergheae'' <small>Malaisse & Matamba</small> * ''Cyphostemma vandenbrandeanum'' <small>(Dewit) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma vanderbenii'' <small>(Dewit) Desc.</small> * ''Cyphostemma vanmeelii'' <small>(Lawalrée) Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma vezensis'' <small>Desc</small>. * ''Cyphostemma villosicaule'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma villosum'' <small>Rabarij. & L.M.Lu</small> * ''Cyphostemma violaceoglandulosum'' <small>(Gilg) Desc.</small> * ''Cyphostemma viscosum'' <small>(Gilg & R.E.Fr.) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma vogelii'' <small>(Hook.f.) Desc.</small> * ''Cyphostemma vollesenii'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma waterlotii'' <small>(A.Chev.) Desc.</small> * ''Cyphostemma wilmsii'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma wittei'' <small>(Staner) Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cyphostemma woodii'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma zanzibaricum'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma zechianum'' <small>(Gilg & M.Brandt) Desc.</small> * ''Cyphostemma zimmermannii'' <small>Verdc</small>. * ''Cyphostemma zombense'' <small>(Baker) Desc. ex Wild & R.B.Drumm.</small> === Karazana misy eto Madagasikara === Araka ny angon-drakitra momba ny taksonômia sy ny flôristika, ny karazana ''Cyphostemma'' dia ahitana karazana 20 hatramin' ny 30 eo ho eo eto [[Madagasikara]], ary maro amin' izy ireo no tsy fahita firy ary mifanaraka amin' ny tontolo iainana samihafa eto amin' ny Nosy (ala maina, tontolo karst, garrigue, sns.). * ''[[Cyphostemma amplexicaule]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma andavadoakense]]'' <small>Rabarij. & L.M.Lu</small> * ''[[Cyphostemma ankaranense]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma ankirihitrense]]'' <small>Desc</small>. * <u>''[[Cyphostemma biternatum]]'' <small>(Baker) Desc.</small></u> * ''[[Cyphostemma caerulans]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma calcarium]]'' <small>Rabarij. & L.M.Lu</small> * ''[[Cyphostemma cornigera]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma cristigera]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma darainense]]'' <small>Hearn & Phillipson</small> * ''[[Cyphostemma delphinense]]'' <small>Desc</small>. -- nonotandraka * ''[[Cyphostemma echinocarpum]]'' <small>Desc</small>. -- vahita * ''[[Cyphostemma elephantopus]]'' <small>Desc</small>. -- voalobokala * ''[[Cyphostemma glanduloso-pilosum]]'' <small>Desc</small>. -- tako * ''[[Cyphostemma greveanum]]'' <small>Desc</small>. -- tankasona, vahimboamena * ''[[Cyphostemma horombense]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma laza]]'' <small>Desc</small>. -- laza, mangeboky * ''[[Cyphostemma leandrii]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma macrocarpum]]'' <small>Desc</small>. -- tankasona * ''[[Cyphostemma manambovensis]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma mandrakense]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma marojejyense]]'' <small>Desc.</small> * ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Baker) Desc</small>. -- famakientana, fandribaratra, langotity, mahasarobaratra, masonomby, vahifamakientana, voafamakientana, voakisonamboa, voalobokamboa, voamasonomby, voambombona * ''[[Cyphostemma montagnacii]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma roseiglandulosum]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma sakalavense]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma sambiranense]]'' <small>Rabarij. & L.M.Lu</small> * ''[[Cyphostemma tsaratananensis]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cyphostemma vezensis]]'' <small>Desc</small>. == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' rjeeevhkxgssbydt8ob80nnp9dripb9 Cissus 0 297938 1149268 1130522 2026-08-15T05:55:47Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1149268 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 071024-9714 Cissus nodosa.jpg|vignette|385x385px|''Cissus nodosa'']] Ny '''''Cissus''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', izay ahitana karazana [[vahy]] miisa 279. Ny karazana ao aminy dia teratany any [[Amerika trôpikaly]] sy [[Amerika sobtrôpikaly|Amerika]] [[Amerika sobtrôpikaly|sobtrôpikaly]], aty [[Afrika atsimon' i Sahara]], ao amin' ny [[Saikinosy Arabo]], any [[Azia trôpikaly]], any [[Papoazia]] ary any [[Aostralia]]. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Cissus verticillata.jpg|vignette|''Cissus verticillata'']] [[Sary:Cissus javana, jardín botánico de Tallinn, Estonia, 2012-08-13, DD 01.JPG|vignette|''Cissus javana'']] [[Sary:Cissus woodrowii (Woodrow's Grape Tree) in Keesaraguda, AP W IMG 9152.jpg|vignette|''Cissus woodrowii'']] [[Sary:Cissus repanda W IMG 1873.jpg|vignette|''Cissus repanda'']] Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[Plants of the World Online]]'': * ''Cissus acreensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus adamii'' <small>Detoit</small> * ''Cissus adeyana'' <small>Masinde & L.E.Newton</small> * ''Cissus adnata'' <small>Roxb.</small> * ''Cissus alata'' <small>Jacq.</small> – grape ivy * ''Cissus albida'' <small>Cambess.</small> * ''Cissus albiporcata'' <small>Masinde & L.E.Newton</small> * ''Cissus amapaensis'' <small>Lombardi</small> * ''[[Cissus ambongensis]]'' <small>Desc.</small> * ''Cissus amoena'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus amplexicaulis'' <small>Trias-Blasi & J.Parn.</small> * ''Cissus anemonifolia'' <small>Zipp. ex Miq.</small> * ''Cissus angustata'' <small>Ridl.</small> * ''Cissus anisophylla'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus annamica'' <small>Gagnep.</small> * ''[[Cissus antandroy]]'' <small>Desc.</small> * ''Cissus anulata'' <small>Desc.</small> * ''Cissus apendiculata'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus aphylla'' <small>Chiov.</small> * ''Cissus aphyllantha'' <small>Gilg</small> * ''Cissus araguainensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus aralioides'' <small>(Welw. ex Baker) Planch.</small> * ''Cissus arguta'' <small>Hook.f.</small> * ''Cissus aristata'' <small>Blume</small> * ''Cissus aristolochiifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus aristolochioides'' <small>Planch.</small> * ''Cissus arnottiana'' <small>B.V.Shetty & Par.Singh</small> * ''Cissus assamica'' <small>(M.A.Lawson) Craib</small> * ''Cissus astrotricha'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus aubertiana'' <small>(Gage) P.Singh & B.V.Shetty</small> * ''Cissus auricoma'' <small>Desc.</small> * ''Cissus austroyunnanensis'' <small>Y.H.Li & Y.Zhang</small> * ''Cissus bachmaensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus bahiensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus barbeyana'' <small>De Wild. & T.Durand</small> * ''Cissus barteri'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus bathyrhakodes'' <small>Werderm.</small> * ''Cissus bauerlenii'' <small>Planch.</small> * ''Cissus bequaertii'' <small>Detoit</small> * ''Cissus biformifolia'' <small>Standl.</small> * ''Cissus blanchetiana'' <small>Planch.</small> * ''Cissus boivinii'' <small>Planch.</small> * ''Cissus bosseri'' <small>Desc.</small> * ''Cissus bracteosa'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus brevipes'' <small>C.V.Morton & Standl.</small> * ''Cissus cactiformis'' <small>Gilg</small> * ''Cissus cacuminis'' <small>Standl.</small> * ''Cissus caesia'' <small>Afzel.</small> * ''Cissus calcicola'' <small>Craib</small> * ''Cissus camiriensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus campestris'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus carrissoi'' <small>Exell & Mendonça</small> * ''Cissus cerasiformis'' <small>(Teijsm. & Binn.) Planch.</small> * ''Cissus coccinea'' <small>(Baker) Mart. ex Planch.</small> * ''Cissus cochinchinensis'' <small>Spreng.</small> * ''Cissus colombiensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus comosa'' <small>Desc.</small> * ''Cissus compressiflora'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus conchigera'' <small>Ridl.</small> * ''Cissus convolvulacea'' <small>Planch.</small> * ''Cissus cornifolia'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus corylifolia'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus coursii'' <small>Desc.</small> * ''Cissus craibii'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus crusei'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cissus cucumerifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus cucurbitina'' <small>Standl.</small> * ''Cissus cuspidata'' <small>Planch.</small> * ''Cissus cussonioides'' <small>Schinz</small> * ''Cissus darik'' <small>Miq.</small> * ''Cissus dasyantha'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus dealbata'' <small>Bedd.</small> * ''Cissus decaryi'' <small>Wahlert & Phillipson</small> * ''Cissus decidua'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus descoingsii'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus dewevrei'' <small>De Wild. & T.Durand</small> * ''Cissus dichotoma'' <small>Blume</small> * ''Cissus diffusiflora'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus dinklagei'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus discolor'' <small>Blume</small> * ''Cissus diversilobata'' <small>C.A.Sm.</small> * ''Cissus doeringii'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus duarteana'' <small>Cambess.</small> * ''Cissus duboisii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus egestosa'' <small>Werderm.</small> * ''Cissus ellenbeckii'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus elmeri'' R.Kr.Singh & Sanjeet Kumar * ''Cissus elongata'' <small>Roxb.</small> * ''Cissus erecta'' <small>S.H.Cho & Y.D.Kim</small> * ''Cissus erosa'' <small>Rich.</small> – ''caro de tres hojas'' * ''Cissus evrardii'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus fanshawei'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cissus farinosa'' <small>Planch.</small> * ''Cissus faucicola'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cissus flavifolia'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus floribunda'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus forsteniana'' <small>(Miq.) Planch.</small> * ''Cissus fragilis'' <small>E.Mey. ex Harv.</small> * ''Cissus fuliginea'' <small>Kunth</small> * ''Cissus furcifera'' <small>Chiov.</small> * ''Cissus fusifolia'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus gambiana'' <small>Desc.</small> * ''Cissus gardneri'' <small>Thwaites</small> * ''Cissus glandulosa'' <small>(Forssk. ex J.F.Gmel.) J.F.Gmel.</small> * ''Cissus glaucophylla'' <small>Hook.f.</small> * ''Cissus glaucotricha'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus glossopetala'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''Cissus glyptocarpa'' <small>Thwaites</small> * ''Cissus gongylodes'' <small>(Baker) Burch. ex Baker</small> – marble treevine * ''Cissus gossweileri'' <small>Exell & Mendonça</small> * ''Cissus gossypiifolia'' <small>Standl.</small> * ''Cissus grisea'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus guerkeana'' <small>(Büttner) T.Durand & Schinz</small> * ''Cissus haematantha'' <small>Miq.</small> * ''Cissus hamaderohensis'' <small>Radcl.-Sm.</small> * ''Cissus hastata'' <small>Miq.</small> * ''Cissus heteroma'' <small>Turcz.</small> * ''Cissus heterophylla'' <small>Poir.</small> * ''Cissus heterotoma'' <small>Turcz.</small> * ''Cissus hexangularis'' <small>Thorel ex Planch.</small> * ''Cissus heyneana'' <small>Steud.</small> * ''Cissus hookeri'' <small>Ridl.</small> * ''Cissus humbertiana'' <small>Desc.</small> * ''Cissus humbertii'' <small>Robyns & Lawalrée</small> * ''Cissus integrifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus intermedia'' <small>A.Rich.</small> * ''Cissus inundata'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus kerrii'' <small>Craib</small> * ''Cissus koordersii'' <small>(Backer) Amshoff</small> * ''Cissus kouandeensis'' <small>A.Chev.</small> * ''Cissus kouilouensis'' <small>Desc.</small> * ''Cissus lamprophylla'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus lanea'' <small>Desc.</small> * ''Cissus latifolia'' <small>Lam.</small> * ''Cissus lebrunii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus leemansii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus lemurica'' <small>Desc.</small> * ''Cissus lenticellata'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''Cissus leonardii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus leucophlea'' <small>(Scott Elliot) Suess.</small> * ''Cissus lombardiana'' <small>Kottaim.</small> * ''Cissus lonchiphylla'' <small>Thwaites</small> * ''Cissus longicymosa'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus louisii'' <small>Detoit</small> * ''Cissus luzoniensis'' <small>(Merr.) C.L.Li</small> * ''Cissus macrobotrys'' <small>Turcz.</small> * ''Cissus macrophylla'' <small>Jungh.</small> * ''[[Cissus madecassa]]'' <small>Desc.</small> * ''Cissus marcanii'' <small>Craib</small> * ''Cissus mauritiana'' <small>Desc.</small> * ''Cissus mexicana'' <small>Moc. & Sessé ex DC.</small> * ''Cissus microcarpa'' <small>Vahl</small> * ''Cissus microdonta'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus miegei'' <small>Tchoumé</small> * ''Cissus migeodii'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus milnei'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus mirabilis'' <small>(Urb. & Ekman) Lombardi</small> * ''Cissus montana'' (Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi * ''Cissus morifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus muelleri'' Planch. * ''Cissus narinensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus neei'' <small>Croat</small> * ''Cissus nicaraguensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus nigropilosa'' <small>Dewit</small> * ''Cissus nobilis'' <small>Kuhlm.</small> * ''Cissus nodosa'' <small>Blume</small> * ''Cissus notabilis'' <small>Doweld</small> * ''Cissus nymphaeifolia'' <small>(Welw. ex Baker) Planch.</small> * ''Cissus obliqua'' <small>Ruiz & Pav.</small> * ''Cissus oblongifolia'' <small>Merr.</small> * ''Cissus obovata'' <small>Vahl</small> * ''Cissus oliveri'' <small>(Engl.) Gilg ex Engl.</small> * ''Cissus oreophila'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus osaensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus oxyodonta'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cissus palmata'' <small>Poir.</small> * ''Cissus palmatifida'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus paniculata'' <small>(Balf.f.) Planch.</small> * ''Cissus paraensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus parviflora'' <small>Schult. & Schult.f.</small> * ''Cissus patellicalyx'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus paucinervia'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus paullinifolia'' <small>Vell.</small> * ''Cissus peltata'' <small>Turcz.</small> * ''Cissus penninervis'' <small>(F.Muell.) Planch.</small> * ''Cissus pentaclada'' <small>Jackes</small> * ''Cissus pentagona'' <small>Roxb.</small> * ''Cissus perrieri'' <small>Desc.</small> * ''Cissus peruviana'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus petiolata'' <small>Hook.f.</small> * ''Cissus phymatocarpa'' <small>Masinde & L.E.Newton</small> * ''Cissus picardae'' <small>Urb.</small> * ''Cissus pileata'' <small>Desc.</small> * ''Cissus pingtungensis'' <small>S.S.Ying</small> * ''Cissus pinnatifolia'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus planchoniana'' <small>Gilg</small> * ''Cissus planchonii'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus polita'' <small>Desc.</small> * ''Cissus polyantha'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus populnea'' <small>Guill. & Perr.</small> * ''Cissus producta'' <small>Afzel.</small> * ''Cissus prunifera'' <small>Desc.</small> * ''Cissus × pseudocaesia'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus pseudofuliginea'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus pseudoguerkeana'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus pseudopolyantha'' <small>Mildbr.</small> * ''Cissus pseudoverticillata'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus pteroclada'' <small>Hayata</small> * ''Cissus pubinervis'' <small>Blume</small> * ''Cissus pulcherrima'' <small>Vell.</small> * ''Cissus pynaertii'' <small>De Wild.</small> * ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> * ''Cissus quadricornuta'' <small>(Miq.) Hochr.</small> * ''Cissus quarrei'' <small>Dewit</small> * ''Cissus quinquangularis'' <small>Chiov.</small> * ''Cissus reniformis'' <small>Domin</small> * ''Cissus repanda'' <small>(Wight & Arn.) Vahl</small> * ''Cissus repens'' <small>Lam.</small> * ''Cissus rhamnoidea'' <small>Planch.</small> * ''Cissus rheifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus rhodotricha'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cissus robinsonii'' <small>(Ridl.) Craib</small> * ''Cissus rondoensis'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus rostrata'' <small>(Miq.) Korth. ex Planch.</small> * ''Cissus rotundifolia'' <small>Vahl</small> * ''Cissus rubiginosa'' <small>(Welw. ex Baker) Planch.</small> * ''Cissus rubropilosa'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus rufescens'' <small>Guill. & Perr.</small> * ''Cissus ruginosicarpa'' <small>Desc.</small> * ''Cissus ruspolii'' <small>Gilg</small> * ''Cissus sagittifer'' <small>Desc.</small> * ''Cissus salehi'' <small>Lodé</small> * ''Cissus schmitzii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus sciaphila'' <small>Gilg</small> * ''Cissus senegalensis'' <small>Lavie</small> * ''Cissus serroniana'' <small>(Glaz.) Lombardi</small> * ''Cissus serrulatifolia'' <small>L.O.Williams</small> * ''Cissus silvestris'' <small>Tchoumé</small> * ''Cissus smithiana'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus spinosa'' <small>Cambess.</small> * ''Cissus stipulata'' <small>Vell.</small> * ''Cissus subaphylla'' <small>(Balf.f.) Planch.</small> * ''Cissus suberecta'' <small>Bedd.</small> * ''Cissus subhastata'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus subramanyamii'' <small>B.V.Shetty & Par.Singh</small> * ''Cissus subrhomboidea'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus sue'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus sulcicaulis'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus sulfurosa'' <small>Desc.</small> * ''Cissus sumatrana'' <small>Latiff</small> * ''Cissus surinamensis'' <small>Desc.</small> * ''Cissus sylvicola'' <small>Masinde & L.E.Newton</small> * ''Cissus terengganuensis'' <small>Latiff</small> * ''Cissus teysmannii'' <small>Miq.</small> * ''Cissus tiliacea'' <small>Kunth</small> * ''Cissus tiliiformis'' <small>Desc.</small> * ''Cissus tinctoria'' <small>Mart.</small> * ''Cissus touraensis'' <small>A.Chev.</small> * ''Cissus trifoliata'' <small>(L.) L.</small> * ''Cissus trigona'' <small>Willd.</small> * ''Cissus triloba'' <small>(Lour.) Merr.</small> * ''Cissus triternata'' <small>Miq.</small> * ''Cissus trothae'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus ursina'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus uvifer'' <small>Afzel.</small> * ''Cissus venezuelensis'' <small>Steyerm.</small> * ''Cissus verticillata'' <small>(L.) Nicolson & C.E.Jarvis</small> * ''Cissus vinosa'' <small>Jackes</small> * ''Cissus viridescens'' <small>Ridl.</small> * ''Cissus vitiginea'' <small>L.</small> * ''Cissus voanonala'' <small>(Baker) Suess.</small> (→ ''[[Cayratia triternata]]'' <small>(Bak.) Descoings</small>) * ''Cissus wallacei'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus wellmanii'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus welwitschii'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus wenshanensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cissus woodrowii'' <small>(Stapf ex Cooke) Santapau</small> * ''Cissus wrightiana'' <small>Planch.</small> * ''Cissus xavierensis'' <small>Manickam, Murugan, Sundaresan, Jothi & Chellad.</small> * ''Cissus xerophila'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus youngii'' <small>Exell & Mendonça</small> * ''[[Cissus zombitsy]]'' <small>Desc.</small> === Karazana nampidirina tao taloha === Indreto ny karazana tao amin' ny ''Cissus'' izay nafindra any amin' ny vondrona hafa: * ''Ampelopsis glandulosa var. brevipedunculata'' <small>(Maxim.) Momiy</small> (← ''Cissus brevipedunculata'' <small>Maxim.</small>) * ''Ampelopsis orientalis'' <small>(Lam.) Planch.</small> (← ''Cissus orientalis'' <small>Lam.</small>) * ''Ampelopsis vitifolia'' <small>Planch.</small> (← ''Cissus vitifolia'' <small>Boiss.</small>) * ''Apocissus acrantha'' <small>(Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus acrantha'' <small>Lauterb</small>.) * ''Apocissus antarctica'' <small>(Vent.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus antarctica'' <small>Vent</small>.) * ''Apocissus behrmannii'' <small>(Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus behrmannii'' <small>Lauterb</small>.) * ''Apocissus hypoglauca'' <small>(A.Gray) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus hypoglauca'' <small>A.Gray</small>) * ''Apocissus oblonga'' <small>(Benth.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus oblonga'' <small>(Benth.) Planch.</small>) * ''Apocissus sterculiifolia'' <small>(F.Muell. ex Benth.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus sterculiifolia'' <small>(F.Muell. ex Benth.) Planch.</small>) * ''Apocissus trianae'' <small>(Planch.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus trianae'' <small>Planch</small>.) * ''Cayratia geniculata'' <small>(Blume) Gagnep.</small> (← ''Cissus geniculata'' <small>Blume</small>) * ''Cayratia saponaria'' <small>(Seem. ex Benth.) Domin</small> (← ''Cissus saponaria'' <small>(Seem. ex Benth.) Planch.</small> na ''Cissus bicolor'' <small>Domin</small>) * ''Cayratia trifolia'' <small>(L.) Domin</small> (as ''Cissus trifolia'' <small>(L.) K.Schum.</small>) * ''Clematicissus opaca'' <small>(F.Muell.) Jackes & Rossetto</small> (← ''Cissus opaca'' <small>F.Muell.</small>) * ''Cyphostemma bainesii'' <small>(Hook.f.) Desc.</small> (← ''Cissus bainesii'' <small>(Hook.f.) Gilg & M.Brandt</small>) * ''Cyphostemma cirrhosum'' <small>(Thunb.) Desc.</small> (← ''Cissus cirrhosa'' <small>(Thunb.) Willd.</small>) * ''Cyphostemma currorii'' <small>(Hook.f.) Desc.</small> (← ''Cissus currorii'' <small>Hook.f.</small> na ''Cissus crameriana'' <small>Schinz</small>) * ''Cyphostemma juttae'' <small>(Dinter & Gilg) Desc.</small> (← ''Cissus juttae'' <small>Dinter & Gilg</small>) * ''Rhoicissus tomentosa'' <small>(Lam.) Wild & R.B.Drumm.</small> (← ''Cissus capensis'' <small>Willd.</small> na ''Cissus tomentosa'' <small>Lam.</small>) * ''[[Strychnos umbellata]]'' <small>(Lour.) Merr.</small> (← ''Cissus umbellata'' <small>Lour.</small>) (nisy koa ny fiovana fianakaviana: ''[[Loganiaceae]]'' ← ''[[Vitaceae]]'') * ''Tetrastigma leucostaphylum'' <small>(Dennst.) Alston ex Mabb.</small> (← ''Cissus lanceolaria'' <small>Roxb.</small> na ''Cissus leucostaphyla'' <small>Dennst.</small>) * ''Tetrastigma serrulatum'' <small>(Roxb.) Planch.</small> (← ''Cissus serrulata'' <small>Roxb.</small>) === Karazana misy eto Madagasikara === [[Sary:Cissus quadrangularis MS0938.jpg|vignette|280x280px|''[[Cissus quadrangularis]]'']] Eto [[Madagasikara]], ny vondron-karazana ''Cissus'' dia iray amin' ny manana mpikambana maro indrindra ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Misy karazany 30 eo ho eo, ary ny ankamaroany dia tsy misy afa-tsy eto amin' ny Nosy. Marihina fa maro ny karazana tao aminy no efa voasokajy teo aloha tao amin' ny ''[[Vitis]]'' na ''Cissus'' no nafindra ao amin' ny ''[[Cyphostemma]]'' na vao haingana tao amin' ny ''[[Afrocayratia]]''. * ''[[Cissus ambongensis]]'' <small>Desc.</small> * ''[[Cissus antandroy]]'' <small>Desc.</small> -- nonotandraka * ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc.</small> -- famakientana, takifitra, takifoky, takifotra, tamenaka, valombohoka, voaloboka, voalobokala * ''[[Cissus bosseri]]'' <small>Desc</small>. -- lavasoa, lelatandrakamena, voalobokala * ''[[Cissus comosa]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cissus coursii]]'' <small>Desc</small>. -- voantangazo * [[Cissus decaryi]] <small>Wahlert & Phillipson</small> * ''[[Cissus descoingsii]]'' <small>Lombardi</small> * ''[[Cissus floribunda]]'' <small>(Baker) Planch.</small> -- bedia, vahindranavavy, vahindronovavy * ''[[Cissus glossopetala]]'' <small>(Baker) Suess.</small> -- voalobokala, voalombo, voatangazo * ''[[Cissus grisea]]'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''[[Cissus humbertiana]]'' <small>Desc.</small> -- kitohy, sandratohy * ''[[Cissus lemurica]]'' <small>Desc.</small> -- vahimalefaka, vahimalemy, vahivoraka, voataitso * ''[[Cissus lenticellata]]'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''[[Cissus leucophlea]]'' <small>(Scott Elliot) Suess.</small> * ''[[Cissus madecassa]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cissus microdonta]]'' <small>(Baker) Planch.</small> -- famakitakotra, takotako, voafamaketa, voafamakientana, voalobokala, voalombofotsy, voalombona * ''[[Cissus narinari]]'' <small>Desc.</small> * ''[[Cissus narinensis]]'' <small>Lombardi</small> * ''[[Cissus oxyodonta]]'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''[[Cissus palmatifida]]'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus paucidentata'' <small>Desc</small>. (→ ''[[Cissus fuliginea]]'' <small>Kunth</small>) * ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small>  -- kitohitohy, tohitohy * ''[[Cissus rhodotricha]]'' <small>(Bak.) Descoings</small> -- nonontandraka, nonotandraka, sarivoalombo, tamboromboro, vahiloboka, vahilombo, valombona, voalobokala * ''[[Cissus rotundifolia]]'' <small>(Forssk.) Vahl</small> * ''[[Cissus sagittifera]]'' <small>Desc</small>. -- lelatandrakafotsy * ''[[Cissus sulfurosa]]'' <small>Desc</small>. -- vahintamboro, valombohoka, voalobokala * ''[[Cissus voanonala]]'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''[[Cissus zombitsy]]'' <small>Desc.</small> '''Karazana nafindra:''' * ''Cissus microdiptera'' <small>Desc</small>. → ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Bak.) Desc.</small> * ''Cissus laza'' → ''[[Cyphostemma laza]]'' <small>(Desc.) Desc.</small> -- laza == Jereo koa == * ''[[Ampelopsis]]'' * ''[[Apocissus]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Clematicissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' (''[[Rhoicissus revoilii]]'' <small>Planch.</small>) * ''[[Strychnos]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' * [[kitohitohy]] * [[Laza (zavamaniry)|laza]] * [[nonotandraka]] * [[tamenaka]] * [[vahimalemy]] * [[vahindranavavy]] * [[vahivoraka]] * [[voafamakientana]] * [[voaloboka]] * [[voalobokala]] qrmmx5qau5ex6obw2c7niu4nhpa91et 1149271 1149268 2026-08-15T06:08:27Z Thelezifor 15140 1149271 wikitext text/x-wiki [[Sary:Starr 071024-9714 Cissus nodosa.jpg|vignette|385x385px|''Cissus nodosa'']] Ny '''''Cissus''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', izay ahitana karazana [[vahy]] miisa 279. Ny karazana ao aminy dia teratany any [[Amerika trôpikaly]] sy [[Amerika sobtrôpikaly|Amerika]] [[Amerika sobtrôpikaly|sobtrôpikaly]], aty [[Afrika atsimon' i Sahara]], ao amin' ny [[Saikinosy Arabo]], any [[Azia trôpikaly]], any [[Papoazia]] ary any [[Aostralia]]. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Cissus verticillata.jpg|vignette|''Cissus verticillata'']] [[Sary:Cissus javana, jardín botánico de Tallinn, Estonia, 2012-08-13, DD 01.JPG|vignette|''Cissus javana'']] [[Sary:Cissus woodrowii (Woodrow's Grape Tree) in Keesaraguda, AP W IMG 9152.jpg|vignette|''Cissus woodrowii'']] [[Sary:Cissus repanda W IMG 1873.jpg|vignette|''Cissus repanda'']] Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[Plants of the World Online]]'': * ''Cissus acreensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus adamii'' <small>Detoit</small> * ''Cissus adeyana'' <small>Masinde & L.E.Newton</small> * ''Cissus adnata'' <small>Roxb.</small> * ''Cissus alata'' <small>Jacq.</small> – grape ivy * ''Cissus albida'' <small>Cambess.</small> * ''Cissus albiporcata'' <small>Masinde & L.E.Newton</small> * ''Cissus amapaensis'' <small>Lombardi</small> * ''[[Cissus ambongensis]]'' <small>Desc.</small> * ''Cissus amoena'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus amplexicaulis'' <small>Trias-Blasi & J.Parn.</small> * ''Cissus anemonifolia'' <small>Zipp. ex Miq.</small> * ''Cissus angustata'' <small>Ridl.</small> * ''Cissus anisophylla'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus annamica'' <small>Gagnep.</small> * ''[[Cissus antandroy]]'' <small>Desc.</small> * ''Cissus anulata'' <small>Desc.</small> * ''Cissus apendiculata'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus aphylla'' <small>Chiov.</small> * ''Cissus aphyllantha'' <small>Gilg</small> * ''Cissus araguainensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus aralioides'' <small>(Welw. ex Baker) Planch.</small> * ''Cissus arguta'' <small>Hook.f.</small> * ''Cissus aristata'' <small>Blume</small> * ''Cissus aristolochiifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus aristolochioides'' <small>Planch.</small> * ''Cissus arnottiana'' <small>B.V.Shetty & Par.Singh</small> * ''Cissus assamica'' <small>(M.A.Lawson) Craib</small> * ''Cissus astrotricha'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus aubertiana'' <small>(Gage) P.Singh & B.V.Shetty</small> * ''Cissus auricoma'' <small>Desc.</small> * ''Cissus austroyunnanensis'' <small>Y.H.Li & Y.Zhang</small> * ''Cissus bachmaensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus bahiensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus barbeyana'' <small>De Wild. & T.Durand</small> * ''Cissus barteri'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus bathyrhakodes'' <small>Werderm.</small> * ''Cissus bauerlenii'' <small>Planch.</small> * ''Cissus bequaertii'' <small>Detoit</small> * ''Cissus biformifolia'' <small>Standl.</small> * ''Cissus blanchetiana'' <small>Planch.</small> * ''Cissus boivinii'' <small>Planch.</small> * ''Cissus bosseri'' <small>Desc.</small> * ''Cissus bracteosa'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus brevipes'' <small>C.V.Morton & Standl.</small> * ''Cissus cactiformis'' <small>Gilg</small> * ''Cissus cacuminis'' <small>Standl.</small> * ''Cissus caesia'' <small>Afzel.</small> * ''Cissus calcicola'' <small>Craib</small> * ''Cissus camiriensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus campestris'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus carrissoi'' <small>Exell & Mendonça</small> * ''Cissus cerasiformis'' <small>(Teijsm. & Binn.) Planch.</small> * ''Cissus coccinea'' <small>(Baker) Mart. ex Planch.</small> * ''Cissus cochinchinensis'' <small>Spreng.</small> * ''Cissus colombiensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus comosa'' <small>Desc.</small> * ''Cissus compressiflora'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus conchigera'' <small>Ridl.</small> * ''Cissus convolvulacea'' <small>Planch.</small> * ''Cissus cornifolia'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus corylifolia'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus coursii'' <small>Desc.</small> * ''Cissus craibii'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus crusei'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cissus cucumerifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus cucurbitina'' <small>Standl.</small> * ''Cissus cuspidata'' <small>Planch.</small> * ''Cissus cussonioides'' <small>Schinz</small> * ''Cissus darik'' <small>Miq.</small> * ''Cissus dasyantha'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus dealbata'' <small>Bedd.</small> * ''Cissus decaryi'' <small>Wahlert & Phillipson</small> * ''Cissus decidua'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus descoingsii'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus dewevrei'' <small>De Wild. & T.Durand</small> * ''Cissus dichotoma'' <small>Blume</small> * ''Cissus diffusiflora'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus dinklagei'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus discolor'' <small>Blume</small> * ''Cissus diversilobata'' <small>C.A.Sm.</small> * ''Cissus doeringii'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus duarteana'' <small>Cambess.</small> * ''Cissus duboisii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus egestosa'' <small>Werderm.</small> * ''Cissus ellenbeckii'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus elmeri'' <small>R.Kr.Singh & Sanjeet Kumar</small> * ''Cissus elongata'' <small>Roxb.</small> * ''Cissus erecta'' <small>S.H.Cho & Y.D.Kim</small> * ''Cissus erosa'' <small>Rich.</small> * ''Cissus evrardii'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus fanshawei'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cissus farinosa'' <small>Planch.</small> * ''Cissus faucicola'' <small>Wild & R.B.Drumm.</small> * ''Cissus flavifolia'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus floribunda'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus forsteniana'' <small>(Miq.) Planch.</small> * ''Cissus fragilis'' <small>E.Mey. ex Harv.</small> * ''Cissus fuliginea'' <small>Kunth</small> * ''Cissus furcifera'' <small>Chiov.</small> * ''Cissus fusifolia'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus gambiana'' <small>Desc.</small> * ''Cissus gardneri'' <small>Thwaites</small> * ''Cissus glandulosa'' <small>(Forssk. ex J.F.Gmel.) J.F.Gmel.</small> * ''Cissus glaucophylla'' <small>Hook.f.</small> * ''Cissus glaucotricha'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus glossopetala'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''Cissus glyptocarpa'' <small>Thwaites</small> * ''Cissus gongylodes'' <small>(Baker) Burch. ex Baker</small> * ''Cissus gossweileri'' <small>Exell & Mendonça</small> * ''Cissus gossypiifolia'' <small>Standl.</small> * ''Cissus grisea'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus guerkeana'' <small>(Büttner) T.Durand & Schinz</small> * ''Cissus haematantha'' <small>Miq.</small> * ''Cissus hamaderohensis'' <small>Radcl.-Sm.</small> * ''Cissus hastata'' <small>Miq.</small> * ''Cissus heteroma'' <small>Turcz.</small> * ''Cissus heterophylla'' <small>Poir.</small> * ''Cissus heterotoma'' <small>Turcz.</small> * ''Cissus hexangularis'' <small>Thorel ex Planch.</small> * ''Cissus heyneana'' <small>Steud.</small> * ''Cissus hookeri'' <small>Ridl.</small> * ''Cissus humbertiana'' <small>Desc.</small> * ''Cissus humbertii'' <small>Robyns & Lawalrée</small> * ''Cissus integrifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus intermedia'' <small>A.Rich.</small> * ''Cissus inundata'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus kerrii'' <small>Craib</small> * ''Cissus koordersii'' <small>(Backer) Amshoff</small> * ''Cissus kouandeensis'' <small>A.Chev.</small> * ''Cissus kouilouensis'' <small>Desc.</small> * ''Cissus lamprophylla'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus lanea'' <small>Desc.</small> * ''Cissus latifolia'' <small>Lam.</small> * ''Cissus lebrunii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus leemansii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus lemurica'' <small>Desc.</small> * ''Cissus lenticellata'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''Cissus leonardii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus leucophlea'' <small>(Scott Elliot) Suess.</small> * ''Cissus lombardiana'' <small>Kottaim.</small> * ''Cissus lonchiphylla'' <small>Thwaites</small> * ''Cissus longicymosa'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus louisii'' <small>Detoit</small> * ''Cissus luzoniensis'' <small>(Merr.) C.L.Li</small> * ''Cissus macrobotrys'' <small>Turcz.</small> * ''Cissus macrophylla'' <small>Jungh.</small> * ''[[Cissus madecassa]]'' <small>Desc.</small> * ''Cissus marcanii'' <small>Craib</small> * ''Cissus mauritiana'' <small>Desc.</small> * ''Cissus mexicana'' <small>Moc. & Sessé ex DC.</small> * ''Cissus microcarpa'' <small>Vahl</small> * ''Cissus microdonta'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus miegei'' <small>Tchoumé</small> * ''Cissus migeodii'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus milnei'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus mirabilis'' <small>(Urb. & Ekman) Lombardi</small> * ''Cissus montana'' <small>(Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi</small> * ''Cissus morifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus muelleri'' <small>Planch</small>. * ''Cissus narinensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus neei'' <small>Croat</small> * ''Cissus nicaraguensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus nigropilosa'' <small>Dewit</small> * ''Cissus nobilis'' <small>Kuhlm.</small> * ''Cissus nodosa'' <small>Blume</small> * ''Cissus notabilis'' <small>Doweld</small> * ''Cissus nymphaeifolia'' <small>(Welw. ex Baker) Planch.</small> * ''Cissus obliqua'' <small>Ruiz & Pav.</small> * ''Cissus oblongifolia'' <small>Merr.</small> * ''Cissus obovata'' <small>Vahl</small> * ''Cissus oliveri'' <small>(Engl.) Gilg ex Engl.</small> * ''Cissus oreophila'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus osaensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus oxyodonta'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cissus palmata'' <small>Poir.</small> * ''Cissus palmatifida'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus paniculata'' <small>(Balf.f.) Planch.</small> * ''Cissus paraensis'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus parviflora'' <small>Schult. & Schult.f.</small> * ''Cissus patellicalyx'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus paucinervia'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus paullinifolia'' <small>Vell.</small> * ''Cissus peltata'' <small>Turcz.</small> * ''Cissus penninervis'' <small>(F.Muell.) Planch.</small> * ''Cissus pentaclada'' <small>Jackes</small> * ''Cissus pentagona'' <small>Roxb.</small> * ''Cissus perrieri'' <small>Desc.</small> * ''Cissus peruviana'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus petiolata'' <small>Hook.f.</small> * ''Cissus phymatocarpa'' <small>Masinde & L.E.Newton</small> * ''Cissus picardae'' <small>Urb.</small> * ''Cissus pileata'' <small>Desc.</small> * ''Cissus pingtungensis'' <small>S.S.Ying</small> * ''Cissus pinnatifolia'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus planchoniana'' <small>Gilg</small> * ''Cissus planchonii'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus polita'' <small>Desc.</small> * ''Cissus polyantha'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus populnea'' <small>Guill. & Perr.</small> * ''Cissus producta'' <small>Afzel.</small> * ''Cissus prunifera'' <small>Desc.</small> * ''Cissus × pseudocaesia'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus pseudofuliginea'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus pseudoguerkeana'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus pseudopolyantha'' <small>Mildbr.</small> * ''Cissus pseudoverticillata'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus pteroclada'' <small>Hayata</small> * ''Cissus pubinervis'' <small>Blume</small> * ''Cissus pulcherrima'' <small>Vell.</small> * ''Cissus pynaertii'' <small>De Wild.</small> * ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> * ''Cissus quadricornuta'' <small>(Miq.) Hochr.</small> * ''Cissus quarrei'' <small>Dewit</small> * ''Cissus quinquangularis'' <small>Chiov.</small> * ''Cissus reniformis'' <small>Domin</small> * ''Cissus repanda'' <small>(Wight & Arn.) Vahl</small> * ''Cissus repens'' <small>Lam.</small> * ''Cissus rhamnoidea'' <small>Planch.</small> * ''Cissus rheifolia'' <small>Planch.</small> * ''Cissus rhodotricha'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cissus robinsonii'' <small>(Ridl.) Craib</small> * ''Cissus rondoensis'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus rostrata'' <small>(Miq.) Korth. ex Planch.</small> * ''Cissus rotundifolia'' <small>Vahl</small> * ''Cissus rubiginosa'' <small>(Welw. ex Baker) Planch.</small> * ''Cissus rubropilosa'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus rufescens'' <small>Guill. & Perr.</small> * ''Cissus ruginosicarpa'' <small>Desc.</small> * ''Cissus ruspolii'' <small>Gilg</small> * ''Cissus sagittifer'' <small>Desc.</small> * ''Cissus salehi'' <small>Lodé</small> * ''Cissus schmitzii'' <small>Dewit</small> * ''Cissus sciaphila'' <small>Gilg</small> * ''Cissus senegalensis'' <small>Lavie</small> * ''Cissus serroniana'' <small>(Glaz.) Lombardi</small> * ''Cissus serrulatifolia'' <small>L.O.Williams</small> * ''Cissus silvestris'' <small>Tchoumé</small> * ''Cissus smithiana'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus spinosa'' <small>Cambess.</small> * ''Cissus stipulata'' <small>Vell.</small> * ''Cissus subaphylla'' <small>(Balf.f.) Planch.</small> * ''Cissus suberecta'' <small>Bedd.</small> * ''Cissus subhastata'' <small>Gagnep.</small> * ''Cissus subramanyamii'' <small>B.V.Shetty & Par.Singh</small> * ''Cissus subrhomboidea'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus sue'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus sulcicaulis'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus sulfurosa'' <small>Desc.</small> * ''Cissus sumatrana'' <small>Latiff</small> * ''Cissus surinamensis'' <small>Desc.</small> * ''Cissus sylvicola'' <small>Masinde & L.E.Newton</small> * ''Cissus terengganuensis'' <small>Latiff</small> * ''Cissus teysmannii'' <small>Miq.</small> * ''Cissus tiliacea'' <small>Kunth</small> * ''Cissus tiliiformis'' <small>Desc.</small> * ''Cissus tinctoria'' <small>Mart.</small> * ''Cissus touraensis'' <small>A.Chev.</small> * ''Cissus trifoliata'' <small>(L.) L.</small> * ''Cissus trigona'' <small>Willd.</small> * ''Cissus triloba'' <small>(Lour.) Merr.</small> * ''Cissus triternata'' <small>Miq.</small> * ''Cissus trothae'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus ursina'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus uvifer'' <small>Afzel.</small> * ''Cissus venezuelensis'' <small>Steyerm.</small> * ''Cissus verticillata'' <small>(L.) Nicolson & C.E.Jarvis</small> * ''Cissus vinosa'' <small>Jackes</small> * ''Cissus viridescens'' <small>Ridl.</small> * ''Cissus vitiginea'' <small>L.</small> * ''Cissus voanonala'' <small>(Baker) Suess.</small> (→ ''[[Cayratia triternata]]'' <small>(Bak.) Descoings</small>) * ''Cissus wallacei'' <small>Verdc.</small> * ''Cissus wellmanii'' <small>Gilg & M.Brandt</small> * ''Cissus welwitschii'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus wenshanensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cissus woodrowii'' <small>(Stapf ex Cooke) Santapau</small> * ''Cissus wrightiana'' <small>Planch.</small> * ''Cissus xavierensis'' <small>Manickam, Murugan, Sundaresan, Jothi & Chellad.</small> * ''Cissus xerophila'' <small>Lombardi</small> * ''Cissus youngii'' <small>Exell & Mendonça</small> * ''[[Cissus zombitsy]]'' <small>Desc.</small> === Karazana nampidirina tao taloha === Indreto ny karazana tao amin' ny ''Cissus'' izay nafindra any amin' ny vondrona hafa: * ''Ampelopsis glandulosa var. brevipedunculata'' <small>(Maxim.) Momiy</small> (← ''Cissus brevipedunculata'' <small>Maxim.</small>) * ''Ampelopsis orientalis'' <small>(Lam.) Planch.</small> (← ''Cissus orientalis'' <small>Lam.</small>) * ''Ampelopsis vitifolia'' <small>Planch.</small> (← ''Cissus vitifolia'' <small>Boiss.</small>) * ''Apocissus acrantha'' <small>(Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus acrantha'' <small>Lauterb</small>.) * ''Apocissus antarctica'' <small>(Vent.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus antarctica'' <small>Vent</small>.) * ''Apocissus behrmannii'' <small>(Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus behrmannii'' <small>Lauterb</small>.) * ''Apocissus hypoglauca'' <small>(A.Gray) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus hypoglauca'' <small>A.Gray</small>) * ''Apocissus oblonga'' <small>(Benth.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus oblonga'' <small>(Benth.) Planch.</small>) * ''Apocissus sterculiifolia'' <small>(F.Muell. ex Benth.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus sterculiifolia'' <small>(F.Muell. ex Benth.) Planch.</small>) * ''Apocissus trianae'' <small>(Planch.) Jackes & Trias-Blasi</small> (← ''Cissus trianae'' <small>Planch</small>.) * ''Cayratia geniculata'' <small>(Blume) Gagnep.</small> (← ''Cissus geniculata'' <small>Blume</small>) * ''Cayratia saponaria'' <small>(Seem. ex Benth.) Domin</small> (← ''Cissus saponaria'' <small>(Seem. ex Benth.) Planch.</small> na ''Cissus bicolor'' <small>Domin</small>) * ''Cayratia trifolia'' <small>(L.) Domin</small> (as ''Cissus trifolia'' <small>(L.) K.Schum.</small>) * ''Clematicissus opaca'' <small>(F.Muell.) Jackes & Rossetto</small> (← ''Cissus opaca'' <small>F.Muell.</small>) * ''Cyphostemma bainesii'' <small>(Hook.f.) Desc.</small> (← ''Cissus bainesii'' <small>(Hook.f.) Gilg & M.Brandt</small>) * ''Cyphostemma cirrhosum'' <small>(Thunb.) Desc.</small> (← ''Cissus cirrhosa'' <small>(Thunb.) Willd.</small>) * ''Cyphostemma currorii'' <small>(Hook.f.) Desc.</small> (← ''Cissus currorii'' <small>Hook.f.</small> na ''Cissus crameriana'' <small>Schinz</small>) * ''Cyphostemma juttae'' <small>(Dinter & Gilg) Desc.</small> (← ''Cissus juttae'' <small>Dinter & Gilg</small>) * ''Rhoicissus tomentosa'' <small>(Lam.) Wild & R.B.Drumm.</small> (← ''Cissus capensis'' <small>Willd.</small> na ''Cissus tomentosa'' <small>Lam.</small>) * ''[[Strychnos umbellata]]'' <small>(Lour.) Merr.</small> (← ''Cissus umbellata'' <small>Lour.</small>) (nisy koa ny fiovana fianakaviana: ''[[Loganiaceae]]'' ← ''[[Vitaceae]]'') * ''Tetrastigma leucostaphylum'' <small>(Dennst.) Alston ex Mabb.</small> (← ''Cissus lanceolaria'' <small>Roxb.</small> na ''Cissus leucostaphyla'' <small>Dennst.</small>) * ''Tetrastigma serrulatum'' <small>(Roxb.) Planch.</small> (← ''Cissus serrulata'' <small>Roxb.</small>) === Karazana misy eto Madagasikara === [[Sary:Cissus quadrangularis MS0938.jpg|vignette|280x280px|''[[Cissus quadrangularis]]'']] Eto [[Madagasikara]], ny vondron-karazana ''Cissus'' dia iray amin' ny manana mpikambana maro indrindra ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Misy karazany 30 eo ho eo, ary ny ankamaroany dia tsy misy afa-tsy eto amin' ny Nosy. Marihina fa maro ny karazana tao aminy no efa voasokajy teo aloha tao amin' ny ''[[Vitis]]'' na ''Cissus'' no nafindra ao amin' ny ''[[Cyphostemma]]'' na vao haingana tao amin' ny ''[[Afrocayratia]]''. * ''[[Cissus ambongensis]]'' <small>Desc.</small> * ''[[Cissus antandroy]]'' <small>Desc.</small> -- nonotandraka * ''[[Cissus auricoma]]'' <small>Desc.</small> -- famakientana, takifitra, takifoky, takifotra, tamenaka, valombohoka, voaloboka, voalobokala * ''[[Cissus bosseri]]'' <small>Desc</small>. -- lavasoa, lelatandrakamena, voalobokala * ''[[Cissus comosa]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cissus coursii]]'' <small>Desc</small>. -- voantangazo * [[Cissus decaryi]] <small>Wahlert & Phillipson</small> * ''[[Cissus descoingsii]]'' <small>Lombardi</small> * ''[[Cissus floribunda]]'' <small>(Baker) Planch.</small> -- bedia, vahindranavavy, vahindronovavy * ''[[Cissus glossopetala]]'' <small>(Baker) Suess.</small> -- voalobokala, voalombo, voatangazo * ''[[Cissus grisea]]'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''[[Cissus humbertiana]]'' <small>Desc.</small> -- kitohy, sandratohy * ''[[Cissus lemurica]]'' <small>Desc.</small> -- vahimalefaka, vahimalemy, vahivoraka, voataitso * ''[[Cissus lenticellata]]'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''[[Cissus leucophlea]]'' <small>(Scott Elliot) Suess.</small> * ''[[Cissus madecassa]]'' <small>Desc</small>. * ''[[Cissus microdonta]]'' <small>(Baker) Planch.</small> -- famakitakotra, takotako, voafamaketa, voafamakientana, voalobokala, voalombofotsy, voalombona * ''[[Cissus narinari]]'' <small>Desc.</small> * ''[[Cissus narinensis]]'' <small>Lombardi</small> * ''[[Cissus oxyodonta]]'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''[[Cissus palmatifida]]'' <small>(Baker) Planch.</small> * ''Cissus paucidentata'' <small>Desc</small>. (→ ''[[Cissus fuliginea]]'' <small>Kunth</small>) * ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small>  -- kitohitohy, tohitohy * ''[[Cissus rhodotricha]]'' <small>(Bak.) Descoings</small> -- nonontandraka, nonotandraka, sarivoalombo, tamboromboro, vahiloboka, vahilombo, valombona, voalobokala * ''[[Cissus rotundifolia]]'' <small>(Forssk.) Vahl</small> * ''[[Cissus sagittifera]]'' <small>Desc</small>. -- lelatandrakafotsy * ''[[Cissus sulfurosa]]'' <small>Desc</small>. -- vahintamboro, valombohoka, voalobokala * ''[[Cissus voanonala]]'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''[[Cissus zombitsy]]'' <small>Desc.</small> '''Karazana nafindra:''' * ''Cissus microdiptera'' <small>Desc</small>. → ''[[Cyphostemma microdipterum]]'' <small>(Bak.) Desc.</small> * ''Cissus laza'' → ''[[Cyphostemma laza]]'' <small>(Desc.) Desc.</small> -- laza == Jereo koa == * ''[[Ampelopsis]]'' * ''[[Apocissus]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Clematicissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' (''[[Rhoicissus revoilii]]'' <small>Planch.</small>) * ''[[Strychnos]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' * [[kitohitohy]] * [[Laza (zavamaniry)|laza]] * [[nonotandraka]] * [[tamenaka]] * [[vahimalemy]] * [[vahindranavavy]] * [[vahivoraka]] * [[voafamakientana]] * [[voaloboka]] * [[voalobokala]] oy5fcng4zozs2qiuz8mjoei6obbyny5 Cayratia 0 297939 1149279 1130518 2026-08-15T07:49:18Z Thelezifor 15140 1149279 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cayratia pedata 20180827 103921.jpg|vignette|329x329px|''Cayratia pedata'']] Ny '''''Cayratia''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Ahitana karazana [[vahy]] izy io, izay mampiavaka ny foko ''Cayratieae''. Ny sasany amin’ izy ireny dia ampiasain’ ny olombelona, ​​ary hita any amin’ ny faritra trôpikaly and sobtrôpikaly any [[Azia]], aty [[Afrika]], any [[Aostralia]], ary any amin' ny nosy any amin’ ny [[Ranomasimbe Pasifika|Ôseana Pasifika]]. Ao anatin' ny ''Vitaceae'', ny ''Cayratia'' dia mifandray akaiky indrindra amin' ny ''[[Tetrastigma]]'' sy ny ''[[Cyphostemma]]''. Teo aloha ny ''Cayratia'' dia hita fa tsy mônôfiletika (ohatra, ''C. japonica'' dia nafindra tany ''[[Causonis]]'' izay miavaka amin' ny ''Cayratia'' ''pedata'', karazana filamatra). == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[Plants of the World Online]]'': * ''Cayratia acris'' <small>(F.Muell.) Domin</small> * ''Cayratia acuminata'' <small>(A.Gray) A.C.Sm.</small> * ''Cayratia albifolia'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia anemonifolia'' <small>(Zipp. ex Miq.) Suess.</small> * ''Cayratia apoensis'' <small>(Elmer) Quisumb.</small> * ''Cayratia calcicola'' <small>Domin</small> * ''Cayratia cambodiana'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia cardiophylla'' <small>Jackes</small> * ''Cayratia cardiospermoides'' <small>(Planch. ex Franch.) Gagnep.</small> * ''Cayratia ceratophora'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia cheniana'' <small>L.M.Lu & J.Wen</small> * ''Cayratia ciliifera'' <small>(Merr.) Chun</small> * ''Cayratia coi'' <small>J.Wen & Boggan</small> * ''Cayratia cordifolia'' <small>C.Y.Wu ex C.L.Li</small> * ''Cayratia cumingiana'' <small>(Turcz.) Galet</small> * ''Cayratia cuneata'' <small>Domin</small> * ''Cayratia daliensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia debilis'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''Cayratia delicatula'' <small>(Willems) Desc.</small> * ''Cayratia emarginata'' <small>Trias-Blasi & J.Parn.</small> * ''Cayratia fugongensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia gracilis'' <small>(Guill. & Perr.) Suess.</small> * ''Cayratia hayatae'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia ibuensis'' <small>(Hook.f.) Suess.</small> * ''Cayratia imerinensis'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cayratia irosinensis'' <small>(Elmer) Galet</small> * ''Cayratia lanceolata'' <small>(C.L.Li) J.Wen & Z.D.Chen</small> * ''Cayratia lineata'' <small>(Warb.) Merr. & L.M.Perry</small> * ''Cayratia longiflora'' <small>Desc.</small> * ''Cayratia medoensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia megacarpa'' <small>(Lauterb.) Merr. & L.M.Perry</small> * ''Cayratia melananthera'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia menglaensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia mollissima'' <small>(Wall.) Gagnep.</small> * ''Cayratia nervosa'' <small>(Planch.) Suess.</small> * ''Cayratia novemfolia'' <small>(Wall. ex M.A.Lawson) Burkill ex Suess.</small> * ''Cayratia palauana'' <small>(Hosok.) Suess.</small> * ''Cayratia palmata'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia pedata'' <small>(Lam.) Gagnep.</small> * ''Cayratia pellita'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia polydactyla'' <small>(Miq.) Galet</small> * ''Cayratia reticulata'' <small>(M.A.Lawson) Mabb.</small> * ''Cayratia ridleyi'' <small>Suess.</small> * ''Cayratia roxburghii'' <small>(Planch.) Gagnep.</small> * ''Cayratia saponaria'' <small>(Seem. ex Benth.) Domin</small> * ''Cayratia schumanniana'' <small>(Gilg) Suess.</small> * ''Cayratia seemanniana'' <small>A.C.Sm.</small> * ''Cayratia setulosa'' <small>(Diels & Gilg) Suess.</small> * ''Cayratia sonneratii'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia thalictrifolia'' <small>(Planch.) Suess.</small> * ''Cayratia timorensis'' <small>(DC.) C.L.Li</small> * ''Cayratia triternata'' <small>(Baker) Desc.</small> === Karazana misy eto Madagasikara === Tsy misy intsony ny karazana ''Cayratia'' eto [[Madagasikara]] satria efa nafindra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Afrocayratia]]'' tamin' ny taona 2020. Misy anefa ny mpanoratra izay mbola manohy mampiasa ny anaran-bondrona ''Cayratia'' ka anisan' ny mbola mitondra izany ireto tanisaina manaraka ireto na dia efa hita any amin' ny ''Afrocayratia'' aza: * ''Cayratia gracilis'' (Guill. & Perr.) Suess. * ''Cayratia imerinensis'' (Baker) Desc. * ''Cayratia longiflora'' Desc. * ''Cayratia triternata'' (Baker) Desc. Vokatry ny famindrana: * ''Afrocayratia debilis'' (Baker) J.Wen & L.M.Lu (← ''Cayratia debilis'') * ''Afrocayratia delicatula'' (Willems) J.Wen & Z.D.Chen (← ''Cayratia delicatula'') * ''Afrocayratia gracilis'' (Guill. & Perr.) J.Wen & Z.D.Chen (← ''Cayratia gracilis'') * ''Afrocayratia ibuensis'' (Hook.f.) J.Wen & V.C.Dang (← ''Cayratia ibuensis'') * ''[[Afrocayratia imerinensis]]'' (Baker) J.Wen & L.M.Lu (← ''Cayratia imerinensis'') -- voalobokala, voamangidy, voantsongogona * ''Afrocayratia longiflora'' (Desc.) J.Wen & Rabarij. (← ''Cayratia longiflora'') * ''[[Afrocayratia triternata]]'' (Baker) J.Wen & Rabarij. (← ''Cayratia triternata'') -- takifotra, vahimbara, vahitafikitra, voanonala == Jereo koa == * ''[[Afrocayratia]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Causonis]]'' * ''[[Cissus]]'' * [[Voalobokala]] i95ne4alxh9krzaecp1dp1e0xyajtg8 1149281 1149279 2026-08-15T07:56:49Z Thelezifor 15140 1149281 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cayratia pedata 20180827 103921.jpg|vignette|329x329px|''Cayratia pedata'']] Ny '''''Cayratia''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Ahitana karazana [[vahy]] izy io, izay mampiavaka ny foko ''Cayratieae''. Ny sasany amin’ izy ireny dia ampiasain’ ny olombelona, ​​ary hita any amin’ ny faritra trôpikaly and sobtrôpikaly any [[Azia]], aty [[Afrika]], any [[Aostralia]], ary any amin' ny nosy any amin’ ny [[Ranomasimbe Pasifika|Ôseana Pasifika]]. Ao anatin' ny ''Vitaceae'', ny ''Cayratia'' dia mifandray akaiky indrindra amin' ny ''[[Tetrastigma]]'' sy ny ''[[Cyphostemma]]''. Teo aloha ny ''Cayratia'' dia hita fa tsy mônôfiletika (ohatra, ''Cayratia japonica'' dia nafindra tany ''[[Causonis]]'' izay miavaka amin' ny ''Cayratia'' ''pedata'', karazana filamatra). == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[Plants of the World Online]]'': * ''Cayratia acris'' <small>(F.Muell.) Domin</small> * ''Cayratia acuminata'' <small>(A.Gray) A.C.Sm.</small> * ''Cayratia albifolia'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia anemonifolia'' <small>(Zipp. ex Miq.) Suess.</small> * ''Cayratia apoensis'' <small>(Elmer) Quisumb.</small> * ''Cayratia calcicola'' <small>Domin</small> * ''Cayratia cambodiana'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia cardiophylla'' <small>Jackes</small> * ''Cayratia cardiospermoides'' <small>(Planch. ex Franch.) Gagnep.</small> * ''Cayratia ceratophora'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia cheniana'' <small>L.M.Lu & J.Wen</small> * ''Cayratia ciliifera'' <small>(Merr.) Chun</small> * ''Cayratia coi'' <small>J.Wen & Boggan</small> * ''Cayratia cordifolia'' <small>C.Y.Wu ex C.L.Li</small> * ''Cayratia cumingiana'' <small>(Turcz.) Galet</small> * ''Cayratia cuneata'' <small>Domin</small> * ''Cayratia daliensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia debilis'' <small>(Baker) Suess.</small> * ''Cayratia delicatula'' <small>(Willems) Desc.</small> * ''Cayratia emarginata'' <small>Trias-Blasi & J.Parn.</small> * ''Cayratia fugongensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia gracilis'' <small>(Guill. & Perr.) Suess.</small> * ''Cayratia hayatae'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia ibuensis'' <small>(Hook.f.) Suess.</small> * ''Cayratia imerinensis'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cayratia irosinensis'' <small>(Elmer) Galet</small> * ''Cayratia lanceolata'' <small>(C.L.Li) J.Wen & Z.D.Chen</small> * ''Cayratia lineata'' <small>(Warb.) Merr. & L.M.Perry</small> * ''Cayratia longiflora'' <small>Desc.</small> * ''Cayratia medoensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia megacarpa'' <small>(Lauterb.) Merr. & L.M.Perry</small> * ''Cayratia melananthera'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia menglaensis'' <small>C.L.Li</small> * ''Cayratia mollissima'' <small>(Wall.) Gagnep.</small> * ''Cayratia nervosa'' <small>(Planch.) Suess.</small> * ''Cayratia novemfolia'' <small>(Wall. ex M.A.Lawson) Burkill ex Suess.</small> * ''Cayratia palauana'' <small>(Hosok.) Suess.</small> * ''Cayratia palmata'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia pedata'' <small>(Lam.) Gagnep.</small> * ''Cayratia pellita'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia polydactyla'' <small>(Miq.) Galet</small> * ''Cayratia reticulata'' <small>(M.A.Lawson) Mabb.</small> * ''Cayratia ridleyi'' <small>Suess.</small> * ''Cayratia roxburghii'' <small>(Planch.) Gagnep.</small> * ''Cayratia saponaria'' <small>(Seem. ex Benth.) Domin</small> * ''Cayratia schumanniana'' <small>(Gilg) Suess.</small> * ''Cayratia seemanniana'' <small>A.C.Sm.</small> * ''Cayratia setulosa'' <small>(Diels & Gilg) Suess.</small> * ''Cayratia sonneratii'' <small>Gagnep.</small> * ''Cayratia thalictrifolia'' <small>(Planch.) Suess.</small> * ''Cayratia timorensis'' <small>(DC.) C.L.Li</small> * ''Cayratia triternata'' <small>(Baker) Desc.</small> === Karazana misy eto Madagasikara === Tsy misy intsony ny karazana ''Cayratia'' eto [[Madagasikara]] satria efa nafindra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Afrocayratia]]'' tamin' ny taona 2020 ny karazana rehetra tao aminy izay hita teto amin' ny Nosy. Misy anefa ny mpanoratra izay mbola manohy mampiasa ny anaran-bondrona ''Cayratia'' ka anisan' ny mbola mitondra izany ireto tanisaina manaraka ireto na dia efa hita any amin' ny ''Afrocayratia'' aza: * ''Cayratia gracilis'' <small>(Guill. & Perr.) Suess.</small> * ''Cayratia imerinensis'' <small>(Baker) Desc.</small> * ''Cayratia longiflora'' <small>Desc</small>. * ''Cayratia triternata'' <small>(Baker) Desc.</small> Vokatry ny famindrana: * ''Afrocayratia debilis'' <small>(Baker) J.Wen & L.M.Lu</small> (← ''Cayratia debilis'') * ''Afrocayratia delicatula'' <small>(Willems) J.Wen & Z.D.Chen</small> (← ''Cayratia delicatula'') * ''Afrocayratia gracilis'' <small>(Guill. & Perr.) J.Wen & Z.D.Chen</small> (← ''Cayratia gracilis'') * ''Afrocayratia ibuensis'' <small>(Hook.f.) J.Wen & V.C.Dang</small> (← ''Cayratia ibuensis'') * ''[[Afrocayratia imerinensis]]'' <small>(Baker) J.Wen & L.M.Lu</small> (← ''Cayratia imerinensis'') -- voalobokala, voamangidy, voantsongogona * ''Afrocayratia longiflora'' <small>(Desc.) J.Wen & Rabarij.</small> (← ''Cayratia longiflora'') * ''[[Afrocayratia triternata]]'' <small>(Baker) J.Wen & Rabarij.</small> (← ''Cayratia triternata'') -- takifotra, vahimbara, vahitafikitra, voanonala == Jereo koa == * ''[[Afrocayratia]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Causonis]]'' * ''[[Cissus]]'' * [[Voalobokala]] oabyzp6eu16sadp8hexbm07pc416x21 Ampelopsis 0 297946 1149277 1130508 2026-08-15T07:47:25Z Thelezifor 15140 1149277 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ampelopsis brevipedunculata.jpg|vignette|338x338px|''Ampelopsis brevipedunculata'']] Ny '''''Ampelopsis''''' dia vondron-karazana [[zavamaniry mamony]], [[vahy]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Manana felambony dimy misaraka (tsy toy ny an' ny voaloboka ao amin' ny vondron-karazana ''Vitis'', izay mitambatra eo amin' ny tendrony) ny vony kelin' ny karazana ao aminy, ary ny [[tangolika]] eny aminy dia mirantsana roa na telo (tsy toy ny an' ny karazana ao amin' ny vondron-karazana ''[[Parthenocissus]]''). Ahitana karazana miisa 25 eo ho eo any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] sy any [[Amerika Avaratra]] ny ''Ampelopsis''. Avy amin' ny teny grika fahiny hoe: ἅμπελος / ''ampelos'', izay midika hoe "voaloboka" ny anarany. Nomena anarana tamin' ny taona 1803 ity vondron-karazana ity. Hita indrindra any amin' ny faritra be tendrombohitra any amin' ny faritra manana toetany antonony ny ''Ampelopsis'' ary misy karazana sasany any amin' ny alan-tendrombohitra any amin' ny haambo antenatenany any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly. Zavamaniry an-jaridaina malaza sady ahi-dratsy ny ''Ampelopsis glandulosa''. == Lisitry ny karazana == Inty ny liaitry ny karazana araka ny ''[[Plants of the World Online]]'': * ''Ampelopsis aconitifolia'' <small>Bunge</small> * ''Ampelopsis acutidentata'' <small>W.T.Wang</small> * ''Ampelopsis bodinieri'' <small>(H.Lév. & Vaniot) Rehder</small> * ''Ampelopsis chondisensis'' <small>(Vassilcz. & V.N.Vassil.) Tulyag.</small> * ''Ampelopsis cordata'' <small>Michx.</small> * ''Ampelopsis delavayana'' <small>Planch. ex Franch.</small> * ''Ampelopsis denudata'' <small>Planch.</small> * ''Ampelopsis glandulosa'' <small>(Wall.) Momiy.</small> * ''Ampelopsis humulifolia'' <small>Bunge</small> * ''Ampelopsis japonica'' <small>(Thunb.) Makino</small> * ''Ampelopsis mollifolia'' <small>W.T.Wang</small> * ''Ampelopsis orientalis'' <small>(Lam.) Planch.</small> * ''Ampelopsis tadshikistanica'' <small>Zaprjagaeva</small> * ''Ampelopsis tomentosa'' <small>Planch. ex Franch.</small> * ''Ampelopsis vitifolia'' <small>(Boiss.) Planch.</small> * ''Ampelopsis wangii'' <small>I.M.Turner</small> === Karazana nafindra ao amin' ny ''Nekemias'' === * ''Ampelopsis arborea'' <small>(L.) Koehne</small> → ''Nekemias arborea'' * ''Ampelopsis cantoniensis'' <small>(Hook. & Arn.) K.Koch</small> → ''Nekemias cantoniensis'' * ''Ampelopsis grossedentata'' <small>(Hand.-Mazz.) W.T.Wang</small> → ''Nekemias grossedentata'' == Jereo koa == * ''[[Nekemias]]'' l6uqul4ydmsdeaof808kfw7kec9gdl5 1149278 1149277 2026-08-15T07:48:27Z Thelezifor 15140 1149278 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ampelopsis brevipedunculata.jpg|vignette|338x338px|''Ampelopsis brevipedunculata'']] Ny '''''Ampelopsis''''' dia vondron-karazana [[zavamaniry mamony]], [[vahy]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Manana felambony dimy misaraka (tsy toy ny an' ny voaloboka ao amin' ny vondron-karazana ''Vitis'', izay mitambatra eo amin' ny tendrony) ny vony kelin' ny karazana ao aminy, ary ny [[tangolika]] eny aminy dia mirantsana roa na telo (tsy toy ny an' ny karazana ao amin' ny vondron-karazana ''[[Parthenocissus]]''). Ahitana karazana miisa 25 eo ho eo any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] sy any [[Amerika Avaratra]] ny ''Ampelopsis''. Avy amin' ny teny grika fahiny hoe: ἅμπελος / ''ampelos'', izay midika hoe "voaloboka" ny anarany. Nomena anarana tamin' ny taona 1803 ity vondron-karazana ity. Hita indrindra any amin' ny faritra be tendrombohitra any amin' ny faritra manana toetany antonony ny ''Ampelopsis'' ary misy karazana sasany any amin' ny alan-tendrombohitra any amin' ny haambo antenatenany any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly. Zavamaniry an-jaridaina malaza sady ahi-dratsy ny ''Ampelopsis glandulosa''. == Lisitry ny karazana == Inty ny liaitry ny karazana araka ny ''[[Plants of the World Online]]'': * ''Ampelopsis aconitifolia'' <small>Bunge</small> * ''Ampelopsis acutidentata'' <small>W.T.Wang</small> * ''Ampelopsis bodinieri'' <small>(H.Lév. & Vaniot) Rehder</small> * ''Ampelopsis chondisensis'' <small>(Vassilcz. & V.N.Vassil.) Tulyag.</small> * ''Ampelopsis cordata'' <small>Michx.</small> * ''Ampelopsis delavayana'' <small>Planch. ex Franch.</small> * ''Ampelopsis denudata'' <small>Planch.</small> * ''Ampelopsis glandulosa'' <small>(Wall.) Momiy.</small> * ''Ampelopsis humulifolia'' <small>Bunge</small> * ''Ampelopsis japonica'' <small>(Thunb.) Makino</small> * ''Ampelopsis mollifolia'' <small>W.T.Wang</small> * ''Ampelopsis orientalis'' <small>(Lam.) Planch.</small> * ''Ampelopsis tadshikistanica'' <small>Zaprjagaeva</small> * ''Ampelopsis tomentosa'' <small>Planch. ex Franch.</small> * ''Ampelopsis vitifolia'' <small>(Boiss.) Planch.</small> * ''Ampelopsis wangii'' <small>I.M.Turner</small> === Karazana nafindra ao amin' ny ''Nekemias'' === * ''Ampelopsis arborea'' <small>(L.) Koehne</small> → ''Nekemias arborea'' * ''Ampelopsis cantoniensis'' <small>(Hook. & Arn.) K.Koch</small> → ''Nekemias cantoniensis'' * ''Ampelopsis grossedentata'' <small>(Hand.-Mazz.) W.T.Wang</small> → ''Nekemias grossedentata'' == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * ''[[Nekemias]]'' f03diupspyiqqcqq8jgdhm577pdh1h4 Nekemias 0 297947 1149280 1130507 2026-08-15T07:53:52Z Thelezifor 15140 1149280 wikitext text/x-wiki [[Sary:Nekemias cantoniensis, Wulai District, New Taipei City, Taiwan 233 imported from iNaturalist photo 437879524.jpg|vignette|360x360px|''Nekemias cantoniensis'']] Ny '''''Nekemias''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry]] [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Teratany any [[Assam]] ([[India]]) hatrany amin' ny faritra manana toetany antonony any [[Azia Atsinanana]] sy any [[Malezia]] andrefana sy afovoany, ary any [[Etazonia]] afovoany sy atsinanana. == Lisitry ny karazana == Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[Plants of the World Online]]'': * ''Nekemias arborea'' <small>(L.) J.Wen & Boggan</small> * ''Nekemias cantoniensis'' <small>(Hook. & Arn.) J.Wen & Z.L.Nie</small> (= ''Nekemias hypoglauca'') * ''Nekemias celebica'' <small>(Suess.) J.Wen & Boggan</small> * ''Nekemias chaffanjonii'' <small>(H.Lév. & Vaniot) J.Wen & Z.L.Nie</small> * ''Nekemias gongshanensis'' <small>(C.L.Li) J.Wen & Z.L.Nie</small> * ''Nekemias grossedentata'' <small>(Hand.-Mazz.) J.Wen & Z.L.Nie</small> * ''Nekemias megalophylla'' <small>(Diels & Gilg) J.Wen & Z.L.Nie</small> * ''Nekemias rubifolia'' <small>(Wall.) J.Wen & Z.L.Nie</small> == Jereo koa == * ''[[Ampelopsis]]'' cecsd7yer13ulsd2l28jiucnsn6i6bw Melaleuca quinquenervia 0 299011 1149262 1142717 2026-08-15T03:08:33Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149262 wikitext text/x-wiki [[Sary:Melaleuca quinquenervia Tree 1.jpg|vignette|465x465px|''Melaleuca quinquenervia'']] Ny '''''Melaleuca quinquenervia''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Hazo teratany any amin' ny morontsiraka atsinanan' i [[Aostralia]] sy any [[Kaledônia-Vaovao|Nouvelle-Calédonie]] izy io. Fantatra amin' ny anarana hoe '''niaouli''' izay nohagasina hoe '''niaoly''' na ny hoe '''kininindrano''' izy io. Nambolena any amin' ny faritra trôpikaly maro io karazana io noho ny hazony, sy ny voniny hamokarana tantely, ary ny raviny hamokarana menakamanitra. Ampiasaina ho zavamaniry fanao haingo ihany koa izy io any amin' ny firenena maro, saingy indraindray dia lasa zavamaniry manafika, indrindra noho izy manimba ny tontolo iainana misy honahona toy ny any Everglades ([[Florida]]). Ny ravin' ny ''Melaleuca quinquenervia'', izay be [[menakamanitra]] misy [[eokaliptôla]] indrindraindrindra, no ampahany tena ampiasaina amin' ny fitsaboana. == Famariparitana == [[Sary:Paperbark.jpg|ankavia|vignette|259x259px|Hoditry ny ''Melaleuca quinquenervia'']] Amin' ny ankapobeny dia hazo salantsalany (4 ka hatramin' ny 12 m) ny ''Melaleuca quinquenervia'' nefa mety hahatratra 25 m. Matetika izy io dia manana bika mivilambilana, zara raha mahitsy. Ny vatany dia rakotra hodi-kazo fotsy, maherin' ny iray santimetatra ny hateviny, kaboaka, izay fitambarana takelaka mifanosona maro, hita miofakofaka. Malandilandy ny rantsana tanora. === Ravina === [[Sary:Melaleuca quinquenervia (leaves).JPG|vignette|259x259px|Ravin' ny ''Melaleuca quinquenervia'']] Toy ny ankamaroan' ny karazana ao amin' ny ''Melaleuca'', dia miavaka noho ny fananany ravina tsy mora mihintsana sy mamerovero ary mitsangana ny ''Melaleuca quinquenervia''dia. Miendrika lela lefona ny raviny henjana, izay manana halavany 5 hatramin' ny 9 sm ary sakany 0,6 hatramin' ny 2,4 sm. Manana kirana 5 mira zotra ireo ravina ireo. Fotsy sy misy volovolo ary manjelanjelatra ny ravina tanora. === Vony === [[Sary:Melaleuca quinquenervia.jpg|ankavia|vignette|284x284px|Vonin' ny ''Melaleuca quinquenervia'']] Manana lavany 4 ka hatramin' ny 8 sm sy sakany 3 sm eo ho eo ny [[vondrombony]] izay mipoitra eny amin' ny tendron' ny rantsana. Amin' ny ankapobeny dia fotsy na fotsy manopy mavo (mahalana ny tena mavo) ary mivondrona tsitelotelo ny voniny. Manana [[ravimbony]] 5 tsy mitambatra, [[felambony]] 5 ary [[lahimbony]] maro (30 hatramin' ny 40, mivondrona ho amboara 6 ka hatramin' ny 9) ny ravina tsirairay. Ny [[tantely]] sy ny [[vorona]] (indrindra ny [[kararôka]] na [[kitrioky]]) ary ny [[fanihy]] no miantoka ny famindrana [[vovobony]]. === Voa === [[Sary:Starr 020803-0116 Melaleuca quinquenervia.jpg|vignette|253x253px|Voan' ny ''Melaleuca quinquenervia'']] Kapsiola kely, miendrika kaopy, tsy misy volovolo, ary misy [[vihim-boa]] an' arivony ny voany. == Tsinjara toerana == [[Sary:Melaleuca quinquenervia forest.jpg|ankavia|vignette|261x261px|Ala ''Melaleuca quinquenervia'']] Ny ''Melaleuca quinquenervia'' dia teratany any amin' ny morontsiraka atsimo-atsinanan' i [[Aostralia]], hatrany Sydney, any [[Kaledônia-Vaovao|Nouvelle-Calédonie]], ary any [[Ginea Vaovao]]. Ity zavamairy ity dia nampidirina any [[Goiana Frantsay|Guyane française]], any [[Afrika Atsinanana]] ([[Oganda]], [[Kenià]], [[Tanzania]]), any [[Ejipta]], ao [[Kamerona]], ao [[Benino]], any [[Malezia]], any [[Filipina]], any [[Vietnamy]], any [[Indônezia]], ary eto [[Madagasikara]]. == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana === ==== Fitsaboana ny taovam-pisefoana ==== Ampiasaina amin' ny [[sery]], ny [[gripa]], ny [[Sita (aretina)|sita]], ny [[sinozita]], ny [[kohaka]], ary ny fahatsentseman' ny [[taovam-pisefoana]] ny fisotroana ny rano nitanehana na nandomana anaty ny raviny vaovao, na ny fifohana ny etona avy amin' izany<ref name=":0"><small>"[https://www.wikiphyto.org/wiki/niaouli Niaouli]", ''www.wikiphyto.org''</small></ref><ref><small>"[https://fr.puressentiel.com/pages/herbier/niaouli Niaouli]", ''fr.puressentiel.com''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://www.pharmacie-homeopathie.com/blog/huile-essentielle-de-niaouli/ Le large spectre de l’huile essentielle de Niaouli]", ''www.pharmacie-homeopathie.com''</small></ref>. Araka ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] dia manana toetra mampandrehoka sy mampihena ny fiangonan-dranoka anaty [[havokavoka]] ny fampiasana ny kininindrano satria manadio ny [[traoka]] sy ny sinosy<ref name=":2"><small>"[https://pranarom.fr/pages/guides-des-huiles-essentielles/niaouli Niaouli]", ''pranarom.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.aroma-zone.com/info/fiche-technique/huile-essentielle-niaouli-aroma-zone?page=library Huile essentielle de Niaouli]", ''www.aroma-zone.com''</small></ref>. Any amin' ny faritra maro dia sotroina mba hanamaivanana ny soritr' aretin' ny gripa sy hanamafisana ny fiarovan' ny vatana ny [[tantely]] nandomana ny raviny<ref><small>"[https://www.naturactive.fr/plantes-actifs/niaouli Niaouli : Les bienfaits]", ''www.naturactive.fr''</small></ref><ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3"><small>"[https://miloa.eu/glossaire/plantes/niaouli/ Niaouli]", ''miloa.eu''</small></ref>. ==== Fitsaboana ny areti-mihanaka ==== Mamono [[bakteria]] sy [[virosy]] ary [[holatra]] bitika ny menakamanitra avy amin' ny ravin' ny kininindrano<ref name=":2" /><ref name=":4"><small>"[https://aromaetcie.com/content/173-huile-essentielle-de-niaouli Huile essentielle de niaouli]", ''aromaetcie.com''</small></ref>. Ampiasaina amin' ny [[aretin-koditra]] isan-karazany sy hamonoana ny [[bakteria]] sasany toy ny ''[[Staphylococcus aureus]]''<ref name=":3" />, ary koa hitsaboana ny areti-mihanaka vokatry ny [[virosy]] toy ny [[herpesy]] amolotra, ny [[zôna]] ary ny [[nendram-boalavo]] ny menakamanitra<ref><small>"[https://hitton.fr/fr/huiles-essentielles/115-huile-essentielle-de-niaouli-bio-10-ml.html Huile essentielle de niaouli bio 10 ml]", ''hitton.fr''</small></ref><ref name=":4" /><ref name=":3" />. Ampiasaina mba hanadiovana ny efitrano itoeran' ny marary ny rano nitanehana ny ravin' ilay zavamaniry amin' ny fomban-drazana sasany<ref><small>"[https://www.docteurvalnet.com/plantes-aromatiques/niaouli/ Niaouli]", ''www.docteurvalnet.com''</small></ref>. ==== Fitsaboana ny hoditra ==== Apetaka amin' ny ratra ivelambelany, fahamaizana madinika, fanindroman' ny [[bibikely]], ny [[Mony (aretina)|mony]], ny [[vay]], ny ekzema ary psôriasisy ny ravin' ny kininindrano<ref name=":2" /><ref name=":5"><small>"[https://archipelparfums.com/guide-des-huiles-essentielles/item/niaouli Niaouli]", ''archipelparfums.com''</small></ref>. Manasongadina ny fahafahany manasitrana fery sy ny fanarenany ny [[tambatsela]] ny fanadihadiana ara-pitsaboana maro<ref name=":5" /><ref><small>"[https://www.oleassence.com/products/huile-essentielle-de-niaouli-biologique Huile Essentielle de Niaouli bio]", ''www.oleassence.com''</small></ref><ref name=":2" /><ref name=":6"><small>"[https://www.nutripure.fr/fr/blog/huile-essentielle-niaouli-n981 Huile essentielle de Niaouli : à quoi sert-elle et comment bien l’utiliser ?]", ''www.nutripure.fr''</small></ref>. Nampiseho ny herin' ny menakamanitra izay afaka miarova ny hoditra mandritra ny fitsaboana amin' ny alalan' ny [[radiôterapia]] koa aza ny fikarohana sasany<ref name=":2" /><ref name=":7"><small>"[https://www.compagnie-des-sens.fr/huile-essentielle-niaouli/ Huile essentielle de Niaouli : comment l'utiliser correctement ?] {{Wayback|url=https://www.compagnie-des-sens.fr/huile-essentielle-niaouli/ |date=20260525065028 }}", ''www.compagnie-des-sens.fr''</small></ref>. ==== Fitsaboana ny fikorianan' ny ra ==== Ampiasaina mba hampihenana ny edema (fiangonan-dranoka ambany hoditra), hampitony ny fanaintainan' ny [[hozatra]], hanamaivanana ny [[rohana]] ary hanatsara ny [[fikorianan' ny ra]] ao amin' ny [[Mpamerin-dra|lalandra miverina]] any amin' ny [[fo]], indrindra amin' ny tongotra mibontsina, ny ravin' ny kininindrano nopotehina sy/na nafangaro menaka<ref name=":8"><small>"[https://www.phyto-soins.com/blog-phytoth%C3%A9rapie-aromath%C3%A9rapie/les-huiles-essentielles/l-huile-essentielle-de-niaouli-proprietes-et-bienfaits L'huile essentielle de Niaouli : proprietes et bienfaits]", ''www.phyto-soins.com''</small></ref><ref name=":9"><small>"[https://www.kazidomi.com/fr/blog/blog-sante-conseils/huile-essentielle-niaouli Huile essentielle de Niaouli : propriétés, bienfaits et utilisations]", ''www.kazidomi.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.mycosmetik.fr/blog/proprietes-huile-essentielle-niaouli-n145 Comment utiliser l'huile essentielle de Niaouli ?]", ''www.mycosmetik.fr''</small></ref><ref name=":2" />. Mampihena ny [[tazo]] ny fandroana amin' ny rano misy ravina vaovao<ref name=":8" /><ref name=":9" />. ==== Fitsaboana ny aretin' ny tatavia sy ny fandevonan-kanina ==== Amin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany eto [[Madagasikara]] sy any amin' ny faritr' i [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]], dia voalaza ihany koa ny kininindrano fa fitsaboana ny areti-mihanaka ao amin' ny [[amany]], ny aretina sasany mahazo ny [[tatavia]], ary ny olana momba ny [[fandevonan-kanina]]<ref><small>"[https://www.lestresorsdusud.net/produit/huile-essentielle-niaouli/ Huile Essentielle Niaouli]", ''www.lestresorsdusud.net''</small></ref><ref><small>"[https://moramoravenue.com/products/huile-essentielle-de-niaouli-de-madagascar-vaniala-flacon-10-ml Huile essentielle de Niaouli de Madagascar - Vaniala - Flacon 10 ml]", ''moramoravenue.com''</small></ref>. Izany rehetra izany dia heverina fa mifandray amin' ny firafitra simikan' ilay zavamaniry izay ahitana [[terpenina]], [[flavônôida]], [[taninina]], [[viridiflôrôla]], [[nerôlidôla]], ary [[linalôla]]<ref><small>"[https://www.la-vie-naturelle.com/plantes-13/niaouli-13-173.html Niaouli] {{Wayback|url=https://www.la-vie-naturelle.com/plantes-13/niaouli-13-173.html |date=20250318040407 }}", ''www.la-vie-naturelle.com''</small></ref><ref><small>"[https://theses.fr/1992AIX30032 Etude de la variation de la composition chimique de l'huile essentielle de Niaouli (Melaleuca Viridiflora Sol. Ex Gaertn. ) de Madagascar]", ''theses.fr''</small></ref>. ==== Fikarohana ==== Manamafy ny toetra maro ara-pitsaboana sy ara-pahasalamana ananan' ny ''Melaleuca quinquenervia'': ny fikarohana momba ny [[farmakôlôjia]]: mamono [[Zavamananaina bitika|mikrôba]], manohitra ny [[famaivay]], manasitrana [[fery]] ary manadio ny vatana (mampihena ny fiangonan-dra sy ranoka)<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0515370019302058 Huile essentielle de Niaouli]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.myrtea-formations.com/index.php?mod=aromatheque&act=fiche&ind=17 Monographie huile essentielle - Melaleuca quinquenervia]", ''www.myrtea-formations.com''</small></ref>. Nahita akora ao amin' ny voan' ny kininindrano izay mamono sela ihany koa ny fandinihana vao haingana dia ka nihevitra fa mety azo iadiana amin' ny [[homamiadana]] io zavamaniry io, na dia mijanona eo amin' ny sehatry ny laboratoara aza izany ary tsy anisan' ny fitsaboana nentim-paharazana<ref><small>"[https://univ-bejaia.dz/xmlui/handle/123456789/18925 Le potentiel cytotoxique des extraits de quelques plantes médicinales algériennes] {{Wayback|url=https://univ-bejaia.dz/xmlui/handle/123456789/18925 |date=20260525065028 }}", ''univ-bejaia.dz''</small></ref>. ==== Fitandremana ==== Raha ampiasaina tsy misy fangarony na amin' ny fatra ambony ny [[menakamanitra]] avy amin' ny kininindrano dia mety hahasosotra na [[Fanapoizinana|hanapoizina]]<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Tsy tokony hatao ny fihinanana azy io mivantana raha tsy misy ny fanaraha-mason' ny mpitsabo, ary amin' ny ankapobeny dia tsy tokony hatao ny fanaparitahana azy tsy misy fangarony ao amin' ny rivotra<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref><small>"[https://leparticulier.lefigaro.fr/article/gare-aux-huiles-essentielles-d-arbre-a-the-de-niaouli-et-de-cajeput Gare aux huiles essentielles d’arbre à thé, de niaouli et de cajeput]", ''leparticulier.lefigaro.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.quechoisir.org/actualite-complements-alimentaires-attention-aux-huiles-essentielles-d-arbre-a-the-de-niaouli-et-de-cajeput-n86703/ Attention aux huiles essentielles d’arbre à thé, de niaouli et de cajeput]", ''www.quechoisir.org''</small></ref>. Tandremana ny fampiasana azy amin' ny vehivavy bevohoka sy amin' ny olona tsy mahazaka zanamaniry ao amin' ny ''[[Myrtaceae]]'' ary amin' ireo izay sarotiny amin' ny akora sasany toy ny [[viridiflôrôla]]<ref name=":2" /><ref name=":5" /><ref name=":7" />. == Jereo koa == * ''[[Melaleuca]]'' * ''[[Melaleuca leucadendra]]'' * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Maiden, J.H., ''The Forest Flora of New South Wales'', vol. 1, Government Printer, Sydney, 1904. * Blake, S.T., ''Contributions from the Queensland Herbarium'', No.1, 1968. * Cribb, A.B. & J.W., ''Useful Wild Plants in Australia'', Collins 1982, <abbr>p.</abbr> 23, <small>(<nowiki>ISBN 0-006363-97-0</nowiki>)</small> * Halliday, Ivan (1989). ''A Field Guide to Australian Trees''. Melbourne: Hamlyn Australia. <abbr>p.</abbr> 262. <small>(<nowiki>ISBN 0-947334-08-4</nowiki>)</small>. * Halliday, Ivan (2004). ''Melaleucas: A Field and Garden Guide''. Sydney: New Holland Press. <abbr>p.</abbr> 238. <small>(<nowiki>ISBN 1-876334-98-3</nowiki>)</small>. * Laroche FB, Ferriter AP (1992). "The rate of expansion of Melaleuca in South Florida". ''Journal of Aquatic Plant Management'' 30: 62–65. * Mazzotti, FJ, Center TD, Dray FA, Thayer D (1997). "Ecological consequences of invasion by Melaleuca quinquenervia in south Florida wetlands: Paradise damaged, not lost". ''University of Florida'', Institute of Food and Agricultural Sciences, Cooperative Extension Service Bulletin (SS-WEC-123): 1–5. * Van, T. K., Rayachhetry, M. B., Center, T. D., and Pratt, P. D. 2002. "Litter dynamics and phenology of Melaleuca quinquenervia in South Florida". ''Journal of Aquatic Plant Management'', 40: 22–27. == Loharano == 9pi1ttngel3fyhqyj0ghjf37k4rk4tf Crateva 0 300964 1149249 1145040 2026-08-14T22:50:05Z ~2026-39119-14 40302 Nanatsara rafi-pehezanteny 1149249 wikitext text/x-wiki [[Sary:Crateva religiosa 8.jpg|vignette|364x364px|''Crateva religiosa'']] Ny '''''Crateva''''' dia antokon-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Capparaceae]]'', manana karazany 21 sy maniry manerana ny faritra mafana eran' izao tontolo izao, anisan' izany i [[Amerika]] trôpikaly ([[Meksika]] hatrany [[Arzantina]] avaratra atsinanana), i [[Afrika atsimon' i Sahara]], ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Zana-kôntinanta Indiana]], i [[Indôsina]], i [[Sina]] atsimo, i [[Japana]], i [[Malezia]], i [[Papoazia]], i [[Queensland]] ([[Aostralia]]) ary ny nosy any [[Pasifika Atsimo]]. == Anarana hafa == Indreto ny anarana hafa nahafantarana ny antoko ''Crateva'': * ''Chelidurus'' <small>Willd. (1790)</small> * ''Cladostemon'' <small>A.Braun & Vatke (1876)</small> * ''Euadenia'' <small>Oliv. ex Benth. & Hook.f. (1867)</small> * ''Nevosmila'' <small>Raf. (1838)</small> * ''Othrys'' <small>Noronha ex Thouars (1806)</small> * ''Pteropetalum'' <small>Pax (1891)</small> * ''Tapia'' <small>Mill. (1754)</small> * ''Triclanthera'' <small>Raf. (1838)</small> == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana ekena ao amin' ny antoko ''Crateva'' : * ''Crateva adansonii'' <small>DC.</small> * ''Crateva brevipetala'' <small>(Exell) Christenh. & Byng</small> * ''Crateva eminens'' <small>(Hook.f.) Christenh. & Byng</small> * ''[[Crateva excelsa]]'' <small>Bojer</small> * ''Crateva falcata'' <small>(Lour.) DC.</small> * ''Crateva formosensis'' <small>(Jacobs) B.S.Sun</small> * ''[[Crateva greveana]]'' <small>Baill.</small> * ''Crateva humblotii'' <small>(Baill.) Hadj-Moust.</small> * ''Crateva hygrophila'' <small>Kurz</small> * ''Crateva kirkii'' <small>(Oliv.) Christenh. & Byng</small> * ''Crateva magna'' <small>(Lour.) DC.</small> * ''Crateva monticola'' <small>(Gilg & Gilg-Ben.) Christenh. & Byng</small> * ''[[Crateva obovata]]'' <small>Vahl</small> * ''Crateva palmeri'' <small>Rose</small> * ''Crateva religiosa'' <small>G.Forst.</small> * ''Crateva simplicifolia'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Crateva suaresensis'' <small>Baill.</small> * ''Crateva tapia'' <small>L.</small> * ''Crateva unilocularis'' <small>Buch.-Ham.</small> * ''Crateva urbaniana'' <small>R.Rankin</small> * ''Crateva yarinacochaensis'' <small>Cornejo & Iltis</small> === Karazana napetraka ao taloha === Indreto ny karazana napetraka ao amin' ny antoko ''Crateva'' teo aloha: * ''Aegiceras corniculatum'' <small>(L.) Blanco</small> (← ''Crateva'' ''corniculatum'' <small>(L.) L.</small>) * ''Aegle marmelos'' <small>(L.) Corrêa</small> (← ''Crateva'' ''marmelos'' <small>L.</small>) === Karazana misy eto Madagasikara === Indreto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Crateva excelsa]]'' <small>Bojer</small> -- alakamisy, ampody, ampoly, hazomalany, mafanankelika, matahotrantsy, teloravy, tohibarinasity, tongotrakoho, voampoana * ''[[Crateva greveana]]'' <small>Baill</small>. -- boramena, hazoampasy, keleoñy, kelihony, keliony, kipipika, manarotoloho, mangilakelika, mangily, salobe, teloravina, teloravy, tongotrakoho, tsilehibeko * ''[[Crateva obovata]]'' <small>Vahl</small> -- tangena, vodiaomby, vodiomby * ''Crateva humblotii'' <small>(Baill.) Hadj-Moust.</small> * ''Crateva adansonii'' <small>DC.</small> * ''Crateva suarezensis'' <small>Baill</small>. == Jereo koa == * ''[[Aegiceras]]'' * ''[[Aeglem]]'' npqc772goj8kcsn99vej130490ikkeu Lalàna momba ny LGBTQ+ ao Madagasikara 0 301472 1149260 1148445 2026-08-15T01:59:02Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149260 wikitext text/x-wiki '''Ny lalàna momba ny LGBT eto Madagasikara''' dia manondro ireo lalàna sy fitsipika mifehy ny zon'ny vehivavy miray amin'ny vehivavy, lehilahy miray amin'ny lehilahy, olona iray sady miray amin'ny lehilahy no miray amin'ny vehivavy, ary lehilahy miova ho vehivavy na vehivavy miova ho lehilahy ary ireo manana endrika taovam-pananahana hafa tsy mahazatra anelanelan'ny lahy sy ny vavy. == Sata araka ny lalàna == Saika miompana ao amin'ny lalàna 2007-022 nankatoavin'ny Antenimieram-pirenena tamin'ny 21 jona 2007 ary nankatoavin'ny Antenimieran-doholona tamin'ny 28 jona 2007 izay momba ny fanambadiana sivily eto Madagasikara<ref name=":0">https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-n2007-022-du-20-aout-2007-relative-au-mariage-et-aux-regimes-matrimoniaux/</ref> ny raharaha mety mahasahana ireo olona LGBTQ+. Leferin'ny fiarahamonina ny fisian-dry zareo rehefa tsy misehoseho loatra fa miteraka fanakanana kosa amin'ny ankapobeny rehefa mivoaka amin'ny fahanginana ny olona LGBTQ+. Tsy voararan'ny lalàna eto Madagasikara ny firaisana ara-nofo eo amin'ny samy olon-dehibe mifanaiky, na dia mitovy fananahana aza izy ireo. Valo ambin'ny folo taona na eo amin'ny lahy na eo amin'ny vavy, farafahakeliny ny fahazoa-misoratra fanambadiana eo amin'ny lahy iray sy vehivavy iray ankoatra izay mety ho fepetra manokana mila dinihin'ny fitsarana. Miakatra ho iraika amby roapolo taona anefa ny fahazoana miray eo amin'ny olona mitovy fananahana raha mifanaiky izy roa ka tsy sazian'ny lalàna ry zareo. == Fanambadiana sy fiaraha-monina == Ny fanambadiana eo amin'ny lehilahy iray sy ny vehivavy iray ihany no ankatoavin'ny lalàna malagasy.<ref name=":0" /> Vokatr'izany dia tsy eken'ny lalàna malagasy ny fanambadiana eo amin'ny olona mitovy fananahana. Raha misy izany ny fiarahan'olon-droa mitovy fananahana dia tokantranomaso ihany izany, nefa tsy misy fanenjehana mihatra amin'izy ireo raha tsy mandika ny lalàna famaizana hafa ry zareo. == Fananganan-jaza == Ny mpivady ara-dalàna, lehilahy iray sy vehivavy iray ihany no afaka manangan-jaza eto Madagasikara ary tsy maintsy mihoatra ny telopolo taona ny iray amin'ny mpivady sady tsy mihoatra ny telo ny zaza efa tezain'izy mivady amin'ny fotoana hananganan-jaza.<ref>"Intercountry Adoption: Madagascar, Bureau of Consular Affairs, U.S. Department of State, January 2011".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140531132906/http://adoption.state.gov/country_information/country_specific_info.php?country-select=madagascar</ref> Midika izany fa tsy mahazo manangan-jaza amin'ny maha-mpivady azy ireo ny olona mitovy fananahana, satria tsy eken'ny lalàna ny fanambadian'izy ireo. Ny andininy faha-33 amin'ny lalàna 2005-014 nankatoavin'ny Antenimieram-pirenena tamin'ny 13 jona 2005 sy nankatoavin'ny Antenimeran-doholona tamin'ny 19 jolay 2005 no mamaritra fa mpivady lahy sy vavy ihany no manan-jò feno hanangan-jaza.<ref>https://www.assemblee-nationale.mg/media/archives_textes/pl/2005-014/Loi-n-2005-014-relative-%25C3%25A0-ladoption.pdf</ref> == Fiarovana amin'ny fanavakavahana == Tsy manana lalàna ankapobeny miaro manokana ny olona LGBT amin'ny fanavakavahana mifototra amin'ny fironany ara-pananahana (''orientation sexuelle'') na amin'ny maha-lahy sy maha-vavy (''identité de genre'') i Madagasikara. * Ny Lalàna 2005-040 momba ny Ady amin'ny VIH/SIDA sy ny Fiarovana ny Zon'ny Olona Miaina miaraka amin'ny VIH/SIDA, dia milaza ao amin'ny andininy faha-17 fa "mba hiadiana amin'ny fanavakavahana sy ny fanilikilihana noho ny VIH/SIDA ary hampisy fiovam-pitondran-tena, dia hazavazavaina sy haely manerana ny firenena amin'ny alalan'ireo fandaharanasa azo anaovana izany ny fampahalalana, fanabeazana ary fampitam-baovao, ary ampifanarahana amin'ny taona, ny maha-lahy na maha-vavy, amin'ny asa atao ary, raha azo atao, ampifanarahana amin'ny fironana ara-pananahan'ireo vondron'olona tsaboina." Ny Andininy faha-26 dia milaza fa "misy fepetra manokana hiantohana ny fiarovana ireo vondrona marefo amin'ny fifindran'ny VIH/SIDA, indrindra ireo mpivaro-tena, tanora, vehivavy sy ankizy, miankindoha amin'ny zavamahadomelina, lehilahy miray amin'ny lehilahy ary ireo mponina mifindrafindra toerana."<ref>{{Cite web |url=https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B0-2005-040-sur-la-lutte-contre-le-VIHSIDA-et-la-protection-des-droits-des-personnes-vivant-.pdf |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-07-31 |archive-date=2026-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206102959/https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B0-2005-040-sur-la-lutte-contre-le-VIHSIDA-et-la-protection-des-droits-des-personnes-vivant-.pdf |url-status=dead }}</ref> * Ny Andininy faha-18 ao amin'ny Lalàna 2014-038 momba ny Fiarovana ny Angondrakitr'olona manokana dia milaza fa "noho ny mety hisian'ny fanavakavahana sy ny fanitsakitsahana ny fahalalahana manokana, dia voarara ny mikirakira angondrakitra saropady. Ao anatin'ny angondrakitra saropady ny fiaviana ara-poko, ny angondrakitra biometrika, angondrakitra fototarazo (zenetika), hevitra ara-politika, finoana ara-pivavahana na finoana hafa, maha-mpikambana ao amin'ny sendika ary angondrakitra mifandraika amin'ny fahasalamana na ny fiainana ara-pananahan'ny tsirairay."<ref>{{Cite web |url=https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B02014-038-sur-la-protection-des-donn%C3%A9es-%C3%A0-Kre-personnel.pdf |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-07-31 |archive-date=2026-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207201106/https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B02014-038-sur-la-protection-des-donn%C3%A9es-%C3%A0-Kre-personnel.pdf |url-status=dead }}</ref> * Ny Andininy faha-45 sy faha-67 ao amin'ny Lalàna 2017-027 momba ny Fiaraha-miasa Iraisampirenena amin'ny Raharaha Heloka Bevava dia manolotra fiarovana mifototra amin'ny fironana ara-pananahana.<ref>https://textes.lexxika.com/wp-content/uploads/2024/05/Loi-2017-027-29-Janvier-2018-Relative-a-la-cooperation-internationale-en-matiere-penale.pdf</ref> * Ny Andininy faha-2 ao amin'ny Lalàna laharana 2017-045 izay mifehy ny asa sy ny fanaraha-maso ny sampandraharahan'ny torohay momba ny fitrosana dia miaro ny fironana ara-pananahana ho angondrakitra saropady.<ref>{{Cite web |url=https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B02017-045_fr.pdf |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-07-31 |archive-date=2025-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008072236/https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B02017-045_fr.pdf |url-status=dead }}</ref> == Fanovana maha-lahy sy maha-vavy == Tsy mbola misy lalàna mazava mifehy ny fanovana ny anarana ara-pananahana na ny lahy sy vavy voasoratra ao amin'ny antontan-taratasy ofisialy ho an'ny olona transgenre eto Madagasikara. == Fiarahamonina sy kolontsaina == Samy hafa ny fomba fijerin'ny fiarahamonina malagasy momba ny LGBT. Misy fikambanana miaro ny zon'olombelona sy ny zon'ny LGBT miasa eto Madagasikara, saingy mbola misy ihany koa ny fanilikilihana sy ny fanavakavahana ateraky ny kolontsaina, ny fomba amam-panao ary ny finoana ara-pivavahana. == Naoty sy loharanon-kevitra == jp99n2u92h5a4ylf9lqqw7fhwr5xxqh Lemoria 0 301623 1149250 1148915 2026-08-14T22:52:31Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149250 wikitext text/x-wiki [[Sary:Lemuria (continent).png|vignette|361x361px|I Lemoria, izay antsoina hoe "Kumari Kandam" ao amin' ny literatiora mistika sy nasiônalista [[Tamily (vahoaka)|tamily]], dia faritra mampitohy an' i [[Madagasikara]] sy i [[India|India Atsimo]] ary i [[Aostralia]], sady mandrakotra ny ampahany be amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]].]] I '''Lemoria''' na '''Limoria''' dia kôntinanta naroson' ilay [[Biôlôjia|biôlôjista]] anglisy [[Philip Sclater]] tamin' ny taona 1864; nanaovana [[petra-kevitra]] izay nilaza fa nilentika tao ambanin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy io, ary taty aoriana dia noraisin' ny [[Ôkoltisma|ôkoltista]] (mpikaroka ny zavamiafin' ny natiora) tao amin' ny fitantarana momba ny niandohan' ny olombelona. Amin' ny teny anglisy izy io dia antsoina hoe '''''Lemuria''''' na '''''Limuria'''''. Tsy nisy lanjany intsony anefa io teôria io rehefa hitan' ny manampahaizana tamin' ny taonjato faha-20 ny amin' ny fihetsehan' ny takelaka tektônika sy ny fikisahan' ny kôntinanta. Novolavolaina io petra-kevitra io mba hanazavana ny fisian' ny fôsilin-gidro (''[[Lemuroidea]]'') eo [[Madagasikara]] sy ao amin' ny faritry ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Zana-kôntinanta Indiana]] ([[Azia Atsimo]]), kanefa tsy hita izany na tao [[Afrika]] na tany [[Atsinanana Afovoany|Atsinanana]] [[Atsinanana Afovoany|Afovoany]]. Ny hevitra natsangan' ny biôlôjista [[Ernst Haeckel]] tamin' ny taona 1870, izay nilaza fa mety ho toerana niavian' ny olombelona i Lemoria, dia nahatonga io petra-kevitra io hihoatra ny sehatry ny jeôlôjia sy ny fandalinana ny zôôeôgrafia (tsinjara-toerana misy ny biby), ka nahatonga azy halaza na dia ivelan' ny tontolon' ny [[siansa]] aza. Tany amin' ny antsasany farany tamin' ny taonjato faha-19, i [[Helena Blavatsky]], izay [[Ôkoltisma|ôkoltista]] (mpikaroka momba ny zava-miafina) sady mpanorina ny [[teôzôfia]], dia nampiditra an' i Lemoria tao anatin' ny lamim-poto-pampianarany [[Mistisisma|mistika]] sy ara-pivavahana; izay nilazany fa io kôntinanta io no tanindrazan' ny razamben' ny olombelona, ​​izay nantsoiny hoe ''Lemoriana''. Nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny [[esôterisma]] (fahalalana miafina) tandrefana ny asa soratr' i Blavatsky, ka nahatonga ny [[fedrà]] momba an' i Lemoria sy ny mponina mistika ao aminy ho lasa nalaza. Tsy azo narovana intsony ny petra-kevitra isan-karazany momba an' i Lemoria rehefa nanaiky ny petra-kevitr' i [[Alfred Wegener]] momba ny fikisahan' ny kôntinanta (izay natolotra tamin' ny taona 1912) ny tontolon'ny siansa tamin' ny taona 1960; na izany aza, mbola velona tao an-tsain' ny maro ihany ilay hevitra, indrindra fa mifandraika amin' ny fampianaran' ny teôzôfia. == Jereo koa == * [[Atlantida]] 5ei0h6q7jy3blnu5qjs4mfqsgzzysel 1149251 1149250 2026-08-14T22:56:05Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149251 wikitext text/x-wiki [[Sary:Lemuria (continent).png|vignette|361x361px|I Lemoria, izay antsoina hoe "Kumari Kandam" ao amin' ny literatiora mistika sy nasiônalista [[Tamily (vahoaka)|tamily]], dia faritra mampitohy an' i [[Madagasikara]] sy i [[India|India Atsimo]] ary i [[Aostralia]], sady mandrakotra ny ampahany be amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]].]] I '''Lemoria''' na '''Limoria''' dia kôntinanta naroson' ilay [[Biôlôjia|biôlôjista]] anglisy [[Philip Sclater]] tamin' ny taona 1864; nanaovana [[petra-kevitra]] izay nilaza fa nilentika tao ambanin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy io, ary taty aoriana dia noraisin' ny [[Ôkoltisma|ôkoltista]] (mpikaroka ny zavamiafin' ny natiora) tao amin' ny fitantarana momba ny niandohan' ny olombelona. Amin' ny teny anglisy izy io dia antsoina hoe '''''Lemuria''''' na '''''Limuria'''''. Tsy nisy lanjany intsony anefa io teôria io rehefa hitan' ny manampahaizana tamin' ny taonjato faha-20 ny amin' ny fihetsehan' ny takelaka tektônika sy ny fikisahan' ny kôntinanta. Novolavolaina io petra-kevitra io mba hanazavana ny fisian' ny fôsilin-gidro (''[[Lemuroidea]]'') eto [[Madagasikara]] sy ao amin' ny faritry ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Zana-kôntinanta Indiana]] ([[Azia Atsimo]]), izay tsy hita na tao [[Afrika]] na tany [[Atsinanana Afovoany|Atsinanana]] [[Atsinanana Afovoany|Afovoany]]. Ny hevitra natsangan' ny biôlôjista [[Ernst Haeckel]] tamin' ny taona 1870, izay nilaza fa mety ho toerana niavian' ny olombelona i Lemoria, dia nahatonga io petra-kevitra io hihoatra ny sehatry ny jeôlôjia sy ny fandalinana ny zôôjeôgrafia (tsinjara-toerana misy ny biby), ka nahatonga azy halaza na dia ivelan' ny tontolon' ny [[siansa]] aza. Tany amin' ny antsasany farany amin' ny taonjato faha-19, i [[Helena Blavatsky]], izay [[Ôkoltisma|ôkoltista]] (mpikaroka momba ny zava-miafina) sady mpanorina ny [[teôzôfia]], dia nampiditra an' i Lemoria tao anatin' ny vondrom-poto-pampianarany [[Mistisisma|mistika]] sy ara-pivavahana; izay nilazany fa io kôntinanta io no tanindrazan' ny razamben' ny olombelona, ​​izay nantsoiny hoe ''Lemoriana''. Nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny [[esôterisma]] (fahalalana miafina) tandrefana ny asa soratr' i Blavatsky, ka nahatonga ny [[fedrà]] momba an' i Lemoria sy ny mponina mistika ao aminy ho lasa nalaza. Tsy azo narovana intsony ny petra-kevitra isan-karazany momba an' i Lemoria rehefa nanaiky ny petra-kevitr' i [[Alfred Wegener]] momba ny fikisahan' ny kôntinanta (izay natolotra tamin' ny taona 1912) ny tontolon' ny siansa tamin' ny taona 1960; na izany aza, mbola velona tao an-tsain' ny maro ihany ilay hevitra, indrindra fa mifandraika amin' ny fampianaran' ny teôzôfia. == Jereo koa == * [[Atlantida]] 36y7sbvxu78m84lr7kej37xxdhmpjom Sokajy:Maty tamin'ny taona -424 14 301673 1149230 2026-08-14T14:22:34Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « Sokajy:Maty tamin'ny taonjato faha--4 » 1149230 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Maty tamin'ny taonjato faha--4] c59j3vda0krtzkwmu1nz73exnadzeql 1149233 1149230 2026-08-14T14:23:53Z ~2026-43677-38 40632 1149233 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Maty tamin'ny taonjato faha--5] pk2rea9q6kxof0y71l2o2y66uqxiogd 1149235 1149233 2026-08-14T14:25:17Z ~2026-43677-38 40632 1149235 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Maty tamin'ny taonjato faha--5]] mrioseb6u35j6sl9pa5twwat3todvia Sokajy:Teraka tamin'ny taona -491 14 301674 1149231 2026-08-14T14:23:05Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha-4]] » 1149231 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha-4]] shpatzizaeykjdyux5ietpu7gnp1jpl 1149232 1149231 2026-08-14T14:23:17Z ~2026-43677-38 40632 1149232 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha--4]] e958exicjci1cxzek6rm7vsa6clfo6k 1149234 1149232 2026-08-14T14:24:28Z ~2026-43677-38 40632 1149234 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha--5]] m0pwmz7pmnd4at8bv1qik6cig2dia6m Sokajy:Maty tamin'ny taona -486 14 301675 1149236 2026-08-14T14:26:05Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Maty tamin'ny taonjato faha--5]] » 1149236 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Maty tamin'ny taonjato faha--5]] mrioseb6u35j6sl9pa5twwat3todvia Sokajy:Teraka tamin'ny taona -550 14 301676 1149237 2026-08-14T14:26:35Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha-6]] » 1149237 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha-6]] 5kz91z17f5q9lyazgg5tuyboxlsqu7w 1149238 1149237 2026-08-14T14:26:46Z ~2026-43677-38 40632 1149238 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha--6]] hd9uf79vs5d49v86jru6wxltcjs7cmw Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha--6 14 301677 1149239 2026-08-14T14:27:29Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Daty nahaterahana]] » 1149239 wikitext text/x-wiki [[sokajy:Daty nahaterahana]] ecmynodlouh83xshq7incfakn40utdj Sokajy:Teraka tamin'ny taona -519 14 301678 1149240 2026-08-14T14:28:46Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha--6]] » 1149240 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Teraka tamin'ny taonjato faha--6]] hd9uf79vs5d49v86jru6wxltcjs7cmw Sokajy:Maty tamin'ny taona -465 14 301679 1149241 2026-08-14T14:29:13Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Maty tamin'ny taonjato faha--5]] » 1149241 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Maty tamin'ny taonjato faha--5]] mrioseb6u35j6sl9pa5twwat3todvia Natiora Sorapiainana 0 301680 1149261 2026-08-15T02:39:56Z Mikoriana 40064 Loharano 1149261 wikitext text/x-wiki '''Sora-piankohonana''': Natioranomena Narda no tena anarany. Teraka tamin'ny 26 Janoary 1991 tao Tsiroanomandidy izy. Ramiliarison Théodore no rainy ary RANDRIANIRINASOA Eugénie Olga no reniny.<ref><nowiki>https://newsmada.com/2023/07/06/un-mois-un-ecrivain-zoom-sur-narda-natioranomena/</nowiki></ref> '''Sekoly nolalovany sy fahalalana norantoviny :''' - Sekoly fanabeazana fototra Andranomaitso Anjanadoria<ref name=":0">Volana Iray Mpanoratra Iray MSK</ref> - Kolejy Akamasoa Antolojanahary Mahavelona, Kolejy Anjanadoria <ref name=":0" /> - Lisea Mahitsy-Ambohidratrimo - Haivarotra amam-pitantanana tao amin'ny Institut Supérieur de Technologie Antananarivo <ref name=":0" /> - Fitantanana tao amin'ny CNTEMAD Antananarivo - Teny anglisy tao amin'ny Oniversiten'Antananarivo <ref name=":0" /> Asany aman-draharaha : - Mpampianatra teny malagasy, anglisy ary frantsay<ref name=":0" /> Zavakanto iangaliany : Asa soratra, sary (portrait) Natiora no solon'anarana entiny amin'ireo zavakanto ataony ireo.<ref name=":0" /> '''Fialamboliny :''' - Mihaino angano, tononkalo ary tantara an'onjampeo <ref name=":0" /> - Mamaky boky, mamaky baiboly '''Dingana vitany teo amin'ny literatiora''' - Mpanoratra iraisam-pirenena i Natiora. Anisan'ny nisolo tena an'i Madagasikara tao Kinshasa izy tamin'ny lalao frankôfônia 2023, ny sombintantara "Monsieur Stylo" no nandraisany anjara tamin'izany. Ankoatra ny sombintantara dia ny tantara an'onjampeo no tena manavanana azy.<ref>2424.mg</ref> - Mpikambana ao amin'ny FMMS na Fikambanan'ny Mpanoratra sy Mpankafy Sombintantara izy.<ref>FMMS</ref> '''Boky manokana''' - Mioty Soa (Sombintantara) - Alaalan'elo (tononkalo) '''Boky iombonana''' - Fararano (FMMS) rawk2kedmj8kmudmlabbccfd77en9mj Cissus ambongensis 0 301681 1149270 2026-08-15T06:07:44Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Vitaceae 1149270 wikitext text/x-wiki Ny '''''Cissus ambongensis''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Karazana zavamaniry mianika sy tia alokaloka izy io, izay maniry indrindra any amin' ny ala maina na any amin' ny faritra misy dongom-pasika (toy ny any amin' ny faritra [[Faritra Melaky|Melaky]] na Ambongo) izy. == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' 2lhekl5spc3yifkc403mr7gjrdg8kpw Apocissus 0 301682 1149272 2026-08-15T06:53:19Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Vitaceae 1149272 wikitext text/x-wiki [[Sary:Apocissus hypoglauca SF26183-05.jpg|vignette]] Ny '''''Apocissus''''' dia karazana [[zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Ahitana karazana zavamaniry mianika na mandady fito izy io: karazany enina no any [[Ginea Vaovao]] sy [[Aostralia]], ary karazany iray no any [[Amerika Afovoany]] sy [[Amerika Atsimo]]. Vao noforonin' ny bôtanista Betsy R. Jackes sy Alistair Trias-Blasi tamin' ny volana Jona 2023 ity dia vondron-karazan-javamaniry ity. Noheverina ho anisan' ny ''[[Cissus]]'' teo aloha, izayvondrona lehibe sady miparitaka be any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly, ny karazana ao amin' ny ''Apocissus''. Nanatsoaka hevitra i Jackes sy Trias-Blasi (2023) fa nisaraka tamin' ny vondrona fototra ''Cissus'' ny ''Apocissus'' nandritra ny fiandohan' ny [[vanim-potoana Eôsena]], tamin' ny fotoana mbola nifandraisan' i Amerika Atsimo sy i Aostralia tamin' ny alalan' i [[Antarktika]]. == Lisitry ny karazana == Indreto ny karazana fito ao amin' ny ''Apocissus'' araka ny ''[[Plants of the World Online]]'' (notsidihina tamin' ny 18 Jolay 2025)<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/77322784-1 Apocissus Jackes & Trias-Blasi]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. (Notsidihina tamin' ny 18 Jolaly 2025).</small></ref>: * ''Apocissus acrantha'' <small>(Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi</small> – [[Ginea Vaovao]] * ''Apocissus antarctica'' <small>(Vent.) Jackes & Trias-Blasi</small> – [[Aostralia]] atsinanana * ''Apocissus behrmannii'' <small>(Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi</small> – Ginea Vaovao * ''Apocissus hypoglauca'' <small>(A.Gray) Jackes & Trias-Blasi</small> – Aostralia atsinanana sy atsimo atsinanana * ''Apocissus oblonga'' <small>(Benth.) Jackes & Trias-Blasi</small> – Aostralia atsinanana * ''Apocissus sterculiifolia'' <small>(F.Muell. ex Benth.) Jackes & Trias-Blasi</small> – Aostralia atsinanana * ''Apocissus trianae'' <small>(Planch.) Jackes & Trias-Blasi</small> – [[Meksika]] atsimo hatrany [[Bôlivia]] sy [[Brezila]] atsimo atsinanana == Jereo koa == * ''[[Ampelopsis]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Clematicissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' (''[[Rhoicissus revoilii]]'' Planch.) * ''[[Strychnos]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' == Loharano == 44ziay49d5ui44qz2oaq3umfpqabqbu 1149273 1149272 2026-08-15T07:00:11Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1149273 wikitext text/x-wiki [[Sary:Apocissus hypoglauca SF26183-05.jpg|vignette|''Apocissus hypoglauca'']] Ny '''''Apocissus''''' dia karazana [[zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Ahitana karazana zavamaniry mianika na mandady fito izy io: karazany enina no any [[Ginea Vaovao]] sy [[Aostralia]], ary karazany iray no any [[Amerika Afovoany]] sy [[Amerika Atsimo]]. Vao noforonin' ny bôtanista Betsy R. Jackes sy Alistair Trias-Blasi tamin' ny volana Jona 2023 ity dia vondron-karazan-javamaniry ity. Noheverina ho anisan' ny ''[[Cissus]]'' teo aloha, izayvondrona lehibe sady miparitaka be any amin' ny faritra trôpikaly sy sobtrôpikaly, ny karazana ao amin' ny ''Apocissus''. Nanatsoaka hevitra i Jackes sy Trias-Blasi (2023) fa nisaraka tamin' ny vondrona fototra ''Cissus'' ny ''Apocissus'' nandritra ny fiandohan' ny [[vanim-potoana Eôsena]], tamin' ny fotoana mbola nifandraisan' i Amerika Atsimo sy i Aostralia tamin' ny alalan' i [[Antarktika]]. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Cissus antarctica kz1.JPG|vignette|290x290px|''Apocissus antarctica'']] [[Sary:Cissus hypoglauca new red leaves.jpg|vignette|208x208px|''Apocissus hypoglauca'']] [[Sary:Cissus oblonga fruit.jpg|vignette|207x207px|''Apocissus oblonga'']] Indreto ny karazana fito ao amin' ny ''Apocissus'' araka ny ''[[Plants of the World Online]]'' (notsidihina tamin' ny 18 Jolay 2025)<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/77322784-1 Apocissus Jackes & Trias-Blasi]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. (Notsidihina tamin' ny 18 Jolaly 2025).</small></ref>: * ''Apocissus acrantha'' <small>(Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi</small> – [[Ginea Vaovao]] * ''Apocissus antarctica'' <small>(Vent.) Jackes & Trias-Blasi</small> – [[Aostralia]] atsinanana * ''Apocissus behrmannii'' <small>(Lauterb.) Jackes & Trias-Blasi</small> – Ginea Vaovao * ''Apocissus hypoglauca'' <small>(A.Gray) Jackes & Trias-Blasi</small> – Aostralia atsinanana sy atsimo atsinanana * ''Apocissus oblonga'' <small>(Benth.) Jackes & Trias-Blasi</small> – Aostralia atsinanana * ''Apocissus sterculiifolia'' <small>(F.Muell. ex Benth.) Jackes & Trias-Blasi</small> – Aostralia atsinanana * ''Apocissus trianae'' <small>(Planch.) Jackes & Trias-Blasi</small> – [[Meksika]] atsimo hatrany [[Bôlivia]] sy [[Brezila]] atsimo atsinanana == Jereo koa == * ''[[Ampelopsis]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Clematicissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' (''[[Rhoicissus revoilii]]'' Planch.) * ''[[Strychnos]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' == Loharano == 3tk8875nsdhyekgoaehbzjky92zt6g7 Clematicissus 0 301683 1149274 2026-08-15T07:44:31Z Thelezifor 15140 Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Vitaceae 1149274 wikitext text/x-wiki [[Sary:Clematicissus opaca foliage and flowers.jpg|vignette|358x358px|''Clematicissus opaca'']] Ny '''''Clematicissus''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Ahitana zavamaniry mianika sady manana taho minofon-kazo ity vondron-karazana ity, izay nosarahina tamin' ny vondron-karazana lehibe (''[[Cissus]]'') taorian' ny fanadihadiana ara-môlekiola sy ara-drafitr' endrika. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Clematicissus angustissima (6822847420).jpg|vignette|207x207px|''Clematicissus angustissima'']] [[Sary:Cissus striata (parrilla) Inao Vásquez 001.jpg|vignette|276x276px|''Cissus striata'']] Indreto ny karazana ao amin' ny vondrona ''Clematicissus'' araka ny ''[[Plants of the World Online]]''<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1699-1 Clematicissus Planch. | Plants of the World Online | Kew Science]". ''Plants of the World Online''. Notsidihina tamin' ny 21 Avrily 2024.</small></ref>: * ''Clematicissus angustissima'' <small>(F.Muell.) Planch.</small> * ''Clematicissus granulosa'' <small>(Ruiz & Pav.) Lombardi</small> * ''Clematicissus opaca'' <small>(F.Muell.) Jackes & Rossetto</small> * ''Clematicissus pruinata'' <small>(Weinm.) C.A.Zanotti & Panizza</small> * ''Clematicissus striata'' <small>(Ruiz & Pav.) Lombardi</small> * ''Clematicissus tweedieana'' <small>(Baker) Lombardi</small> == Jereo koa == * ''[[Ampelopsis]]'' * ''[[Apocissus]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' (''[[Rhoicissus revoilii]]'' <small>Planch</small>.) * ''[[Strychnos]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' == Loharano == rvsrh1p6ayima3jefjr51l967ki9vlw 1149282 1149274 2026-08-15T07:57:57Z Thelezifor 15140 1149282 wikitext text/x-wiki [[Sary:Clematicissus opaca foliage and flowers.jpg|vignette|358x358px|''Clematicissus opaca'']] Ny '''''Clematicissus''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Ahitana zavamaniry mianika sady manana taho minofon-kazo ity vondron-karazana ity, izay nosarahina tamin' ny vondron-karazana lehibe (''[[Cissus]]'') taorian' ny fanadihadiana ara-môlekiola sy ara-drafitr' endrika. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Clematicissus angustissima (6822847420).jpg|vignette|207x207px|''Clematicissus angustissima'']] [[Sary:Cissus striata (parrilla) Inao Vásquez 001.jpg|vignette|276x276px|''Cissus striata'']] Indreto ny karazana ao amin' ny vondrona ''Clematicissus'' araka ny ''[[Plants of the World Online]]''<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1699-1 Clematicissus Planch. | Plants of the World Online | Kew Science]". ''Plants of the World Online''. Notsidihina tamin' ny 21 Avrily 2024.</small></ref>: * ''Clematicissus angustissima'' <small>(F.Muell.) Planch.</small> * ''Clematicissus granulosa'' <small>(Ruiz & Pav.) Lombardi</small> * ''Clematicissus opaca'' <small>(F.Muell.) Jackes & Rossetto</small> * ''Clematicissus pruinata'' <small>(Weinm.) C.A.Zanotti & Panizza</small> * ''Clematicissus striata'' <small>(Ruiz & Pav.) Lombardi</small> * ''Clematicissus tweedieana'' <small>(Baker) Lombardi</small> == Jereo koa == * ''[[Ampelopsis]]'' * ''[[Apocissus]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' (''[[Rhoicissus revoilii]]'' <small>Planch</small>.) * ''[[Strychnos]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' == Loharano == k6rh7mt1u9843g5ylahiuf5k8fgmcce Cissus quadrangularis 0 301684 1149284 2026-08-15T11:30:37Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniryao amin' ny fianakaviana Vitaceae 1149284 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cissus quadrangularis MS0938.jpg|vignette|400x400px|''Cissus quadrangularis'']] Ny '''''Cissus quadrangularis''''' dia karazan-javamaniry maharitra taona maro ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', mitahiry rano ao amin' ny vatany, Hita any amin' ny faritra trôpikalin' i [[Azia]] sy amin' ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosin' i Arabia]] ary amin' ny ampahany be amin' i [[Afrika]] io karazan-javamaniry io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe kitohitohy na tohitohy. Ahafantarana azy kokoa ny tahony izay manana endrika jeômetrika (efa-dafy) sy noho ny toetra ananany maha zavamaniry fanao fanafody azy hatry ny ela izy. == Famariparitana == === Taho === [[Sary:Cissus Quadrangualaris 12.JPG|ankavia|vignette|251x251px|Taho sy ravin' ny ''Cissus quadrangualaris'']] Ny tahon' ny ''Cissus quadrangularis'' no endrika miavaka indrindra amin' ity zavamaniry ity. Be nofony sy feno ranony ary mizara ho vaniny maro mitohitohy ny tahony. Misy zorony efatra miavaka tsara izy ireo (miendrika efamira ny fijery azy raha tapahina), ary mirefy 8 ka hatramin' ny 10 sm ny halavany, raha 1,2 ka hatramin' ny 1,5 sm kosa ny sakany. Raha jerena izy dia toy ny rojo vita amin' ny karazana [[raketa]] na zavamaniry mitahiry rano. === Ravina === Mipoitra avy eo amin' ny tonony ifanohizan' ny vaniny eo amin' ny tahony ny ravin' ny ''Cissus quadrangularis''. Mihintsana haingana ireo ravina ireo mandritra ny vanim-potoana maina; mifandimby ny toerana misy azy ireo eo amin' ny taho, sady miendrika fo na misy fizaràna sady mirefy eo amin' ny 5 sm eo ho eo ny sakany. Tsy misy ravina ilay zavamaniry mandritra ny amphany be amin' ny taona, ka ny tahony maitso no manatanteraka mivantana ny [[fôtôsentezy]]. === Tangolika === [[Sary:Adamant creeper sprouts.jpg|ankavia|vignette|253x253px|Tsimoky ny ''Cissus quadrangularis'']] Eo amin' ny tonony tsirairay, mifanandrify amin' ny ravina, no ipoiran' ny [[tangolika]] lava sy tsotra, izay ahafahan' ny ''Cissus quadrangularis'' miakatra sy miraikitra amin' ny hazo sy kirihitra eo akaikiny. === Vony === Kely sady tsy dia misongadina ny vonin' ny ''Cissus quadrangularis'', izay mamorona vondrom-bony kely. Miloko fotsy somary maitso, mavo, na indraindray somary mavokely izy ireo. === Voa === [[Sary:Cissus quadrangularis fruit.png|vignette|254x254px|Voan' ny ''Cissus quadrangularis'']] Madinika sady boribory misy nofony malemy ny voan' ny ''Cissus quadrangularis'', izay lasa mena rehefa masaka, ary matetika dia misy vihim-boa iray ihany ao anatiny. == Toerana sy faritra aniriana == Zavamaniry mahatanty haintany mafy dia mafy izy io. Teratany amin' ny faritra trôpikalin' i Afrika (anisan' izany i [[Madagasikara]]) sy [[Azia Atsimo]] ([[India]], [[Srilanka]], [[Tailandy]]) izy io. Matetika izy no hita any amin' ny faritra misy hivoka maina sy any amin' ny ala mihintsan-dravina ary any amin' ny faritra maina feno kirihitra. == Fampiasana == === Fitsaboana nentim-paharazana === [[Sary:Cissus quadrangularis - Hong Kong Park Conservatory - IMG 9824.JPG|vignette|''Cissus quadrangularis'' mandady amin' ny manda sy mandrakotra azy]] Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any India (''Ayurveda'') sy aty [[Afrika]] dia antsoina amin' ny anarana midika hoe "mpanitsy taolana" izy io. Efa hatry ny ela no nampiasana azy mba hanafainganana ny fitohizan' ny [[taolana]] tapaka sy hanamaivanana ny fanaintainan' ny tonon-taolana ary hampihenana ny fivontosana. === Haingo === Noho ny endriny miavaka izay mitovitovy amin' ny rojo dia tena be mpitia izy io notoy izy fanao haingo mihantona ao an-trano na eny ivelany ao anatin' ny zaridaina misy karazana zavamaniry mitahiry rano any amin' ny faritra mafana. == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * [[Kitohitohy]]: ''Cissus quadrangularis'' L. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Equisetum elongatum]]'' <small>Willd</small>.; ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Polygonum glabrum]]'' <small>Willd</small>. (''[[Polygonaceae]]'') q1ctftuy8eq0andxk4bzkj0dzgzlqog Kitohitohy 0 301685 1149285 2026-08-15T11:35:31Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1149285 wikitext text/x-wiki Ny '''kitohitohy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny ''[[Equisetaceae]]'' sy ''[[Polygonaceae]]'' ary ''[[Vitaceae]].'' * ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> (''Vitaceae'') * ''[[Equisetum elongatum]]'' <small>Willd</small>. (''Equisetaceae'') * ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (''Equisetaceae'') * ''[[Polygonum glabrum]]'' <small>Willd</small>. (''Polygonaceae'') == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * ''[[Equisetum]]'' * ''[[Polygonum]]'' 7kxxb4cnf75yo8w7aoogvpmpi91kcbs