Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Fiteny malagasy 0 600 1149300 1149246 2026-08-15T17:31:52Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy sy nanova 1149300 wikitext text/x-wiki {{Infobox fiteny |fiteny = Fiteny malagasy |faritany = {{Madagasikara}}, {{Komaoro}}<ref>Jereo ny [[fiteny antalaotra]]</ref> |isan'ny mpiteny = 25 tapitrisa (teny nibeazana)<ref>Isaina ny teny malagasy ofisialy miaraka amin'ny tenim-paritra</ref> |sata = Ofisialy any Madagasikara (miaraka amin'ny teny frantsay) |kaodim-piteny = mg, mlg<ref>[http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mlg Lisitry ny kaody ISO 639 ho an'ny fitenim-paritra]</ref> |soratra = latina |mpandamina = [[Akademia Malagasy]] }} [[File:WIKITONGUES- Candy speaking Malagasy.webm|thumb|Fiteny malagasy]] Ny '''teny''' '''malagasy''' dia tokana fa ny endrika isehoany isam-paritra no samihafa, io no antsoina hoe fitenim-paritra, tsara ho marihina fa teny malagasy no fiteny satria samihafa ny teny (langue) sy ny fiteny (dialecte). Tafiditra ao amin'ny [[Fiteny baritô|vondrom-piteny baritô]], anisan'ny [[fiteny aostrôneziana]] sy [[Fitenim-paritra malagasy|fitohizam-pitenim-paritra]] ampiasaina indrindra eto [[Madagasikara]] ny teny malagasy. Ny karazany mahazatra, antsoina hoe "[[Fiteny malagasy ôfisialy|malagasy ôfisialy]]", no [[Fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]<nowiki/>n'ny [[Madagasikara|Repoblikan'i Madagasikara]], miaraka amin' ny [[fiteny frantsay]]. Ny teny malagasy no [[Fiteny malaiô-pôlineziana andrefana|fiteny malaiô-pôlineziana andrefana indrindra]], fitenin'ny mponina eto [[Madagasikara]] nanomboka tamin'ny fiorenam-ponenan'ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] avy any amin'ny [[Nosy Sunda]] (eo amin' ny 7 300 km any ho any) tamin'ny manodidina ny taonjato faha-5 taor. J.K. Anisan' ny [[fiteny baritô]] ny fiteny malagasy ary mifandray akaiky indrindra amin'ny [[fiteny maaniany]], izay mbola ampiasaina any [[Bôrneô|Borneo]]. Ahitana teny indrana avy amin'ny [[Fiteny malay|fiteny maley]] maro koa ny fiteny malagasy<ref><small>Blench, Roger (2009), ''[https://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf Remapping the Austronesian expansion] {{Wayback|url=https://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf |date=20240516141156 }}'' (PDF), p. 8. In Evans, Bethwyn (2009). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics.</small></ref>, nanomboka tamin'ny fiorenam-ponenan'ny Aostrôneziana sy ny varotra teo amin'i Madagasikara sy ireo Nosy Sunda<ref name=":0"><small>Otto Chr. Dahl, ''Malgache et Maanjan: une comparaison linguistique'', Egede-Instituttet Avhandlinger, no. 3 (Oslo: Egede-Instituttet, 1951), p. 13.</small></ref>. Taorian'ny taona 1000 taor. J.K. dia nampiditra [[Fianakaviam-piteny banto|teny banto]] sy [[Fiteny arabo|teny arabo]] maro, nentin'ny mpivarotra sy mpifindra monina vaovao, ny fiteny malagasy. Manodidina ny 29 tapitrisa ny olona miteny malagasy eto Madagasikara sy ao [[Kômôro]]. Ny ankabeazan'ny mponina eto Madagasikara dia manao an'io teny io ho teny voalohany, toy ny ataon'ny sasany amin'ny taranaky ny Malagasy any amin'ny toeran-kafa. Mizarazara ho [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] roa ambin'ny folo ny teny malagasy, izay azo avondrona amina sokajim-pitenim-paritra roa lehibe: fitenim-paritra tatsinanana sy fitenim-paritra tandrefana. Miteny amin'ny [[Fiteny merina|fitenim-paritra merina]] ny mponina ao amin' ny tany avo afovoan'ny Nosy, izay misy an'Antananarivo renivohitra sy nisy ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] taloha. Ny fitenim-paritra merina no fototry ny teny malagasy ampiasain' ny fitantanan-draharaham-panjakana sy ny haino aman-jery eto Madagasikara. Io fiteny malagasy manara-penitra io no iray amin' ny fiteny ôfisialy roa ao Madagasikara, miaraka amin'ny teny frantsay, araka ny [[Lalàmpanorenan' i Madagasikara|lalàm-panorenan]]'ny [[Repoblika Fahefatra (Madagasikara)|Repoblika fahefatr]]'i Madagasikara tamin' ny taona 2010. Soratana amin'ny [[tarehin-tsoratra latina|tarehin-tsoratra latinina]] nampidirin'ny misiônera tandrefana tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 ny teny malagasy. Talohan'izany dia nampiasaina ny [[Sorabe]] izay fampifanarahana ny [[abidy arabo]] amin'ny teny malagasy. Araka ny antontanisan'ny [[Akademia Malagasy|Akademia malagasy]] dia ny 83,61 % dia tsy miteny afa-tsy amin' ny teny malagasy<ref><small>http://www.lexpressmada.com/5156/print-article-32163.html [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.lexpressmada.com%2F5156%2Fprint-article-32163.html archive]]</small></ref>. == Fanasokajiana == Ny endriky ny teny malagasy dia tsy tahaka ny teny ao [[Afrika]] satria io teny io dia ao amin'ny vondrona [[Fiteny malaiô-pôlineziana|malaiô-pôlineziana]], sampan'ny vondrona [[Fiteny aostrôneziana|aostrôneziana]]<ref><small>"[[ethnologuefamily:1767-16|Malagasy's family tree]]" on ''Ethnologue''</small></ref>, vondrona ahitana koa fiteny any [[Indônezia]], [[Malezia]], [[Filipina]] ary any nosy any [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]]. Raha ny marina, ny fifandraisan'ny teny malagasy amin'ny teny aostrôneziana hafa dia efa tsikaritry ny manampahaizana tany am-boalohany, toa an'ilay Hôlandey manampahaizana, [[Adriaan Reland]], tamin'ny taona 1708<ref><small>Blench, Roger (2007). [https://web.archive.org/web/20110721180146/http://www.rogerblench.info/Archaeology%20data/Indian%20Ocean/Blench%20final%20Azania%202007.pdf "New Palaeozoogeographical Evidence for the Settlement of Madagascar"] (PDF). ''Azania: Archaeological Research in Africa''. [https://www.rogerblench.info/Archaeology%20data/Indian%20Ocean/Blench%20final%20Azania%202007.pdf Arsiva] tamin’ ny 21 -07-2011.</small></ref>. Ny fiavian'ny teny malagasy dia fantatry ny mpandinika ny teny hatramin'ny taonjato faha-19. Ny teny malagasy dia iray vondrona amin'ny [[fiteny baritô]] any amin' ny faritany atsimo-atsinanana amin'ny nosy [[Bôrneô]]. Amin'ny fiteny aostrôneziana rehetra, i [[Otto Christian Dahl|Dahl]] (1951) dia nampiseho fa ny teny malagasy sy ny fiteny manianina – izay fiteny baritô atsinanana ampiasaina any Kalimantan Afovoany (any Indônezia ao amin'ny nosy Borneo) – dia tena mifandray akaiky<ref><small>Dahl, Otto Christian (1951), ''Malgache et Maanyan: Une comparaison linguistique'', Avhandlinger utgitt av Instituttet 3 (in French), Oslo: Egede Instituttet</small></ref>. Io teny io koa dia misy nandray singa maro avy amin'ny [[fiteny malay taloha]]. Fanampin'izany dia nindrana teny sy singa momba ny fanakambanana feo avy amin'ny [[Fianakaviam-piteny banto|fiteny banto]] ny teny malagasy (Dahl 1988). Betsaka ny fitovian'ny teny malagasy amin'ny [[fiteny maaniany|fiteny manianina]], fiteny tenenina ao amin'ny faritry ny renirano [[Barito (renirano)|Barito]], ao amin'ny tapany atsimon'i [[Bôrneô]]. Lazaina fa [[Aostrôneziana (vahoaka)|mponina aotrôneziana]] avy amin'ny [[Vondro-nosy Maley|Tambanosy Maley]] nandalo tany Bôrneô no nipetraka teto Madagasikara, na dia tsy fantatra aza ny anton'io fifindramonina io. Taty aoriana dia nihevitra i [[Alexander Adelaar|Adelaar]] (1995) fa ny voambolana ao amin'ny teny malagasy koa dia ahitana teny maro avy any [[Sulawesi Atsimo]]<ref><small>Adelaar, Alexander (1995). "[https://brill.com/view/journals/bki/151/3/article-p325_1.xml Asian Roots of the Malagasy: A Linguistic Perspective]". ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde''. 151 (3): 325–356..</small></ref>. Ny porofo fanampiny momba ity sosokevitra ity dia natolotr'i [[Roger Blench|Blench]] (2018)<ref><small>Blench, Roger (2018), ''[https://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/Malagasy/Stratification%20in%20the%20settlement%20of%20Madagascar%202018.pdf Interdisciplinary Approaches to Stratifying the Peopling of Madagascar] {{Wayback|url=https://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/Malagasy/Stratification%20in%20the%20settlement%20of%20Madagascar%202018.pdf |date=20240523032831 }}'' (PDF) – via ''www.rogerblench.info''</small></ref>. Taonjato maro taty aoriana, nifangaro tamin'ny [[Arabo (olona)|Arabo]] sy ny [[Masombika]] (Afrikana avy amin'ny Tontolo Soahily) ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]]. Any [[Banjarmasin]], nosin'i [[Kalimantan]] ([[Indônezia]]) no foiben'ny fiteny baritô. Ny teny akaikikaikin'ny teny malagasy ankehitriny dia ny [[fiteny maaniany|fiteny manianina]]. Misy koa ny [[fiteny samihima]] sy ny [[fiteny dosona deiaha]] sns. Ao amin'ny teny malagasy dia misy indran-teny avy amin'ny [[fiteny arabo]] sy avy amin'ny [[fiteny soahily]]. === Oha-pampitahana === Azo ampitahaina ny voambolana fototra avy amin' ny [[lisitra Swadesh]] ary izy io dia mamoaka ity tabilao manaraka ity: {| class="wikitable" ! malagasy || [[Fiteny malay|malay-indôneziana]]|| [[Fiteny tahisiana|tahisiana]] |-- | ''tany '' || ''tanah'' || ''fenua'' (ind. ''benua'' = "kôntinenta") |-- | ''lanitra '' || ''langit'' || ''ra'i'' |-- | ''rano '' || ''air'' (''danau'' = "farihy") || ''vai'' |-- | ''afo'' || ''api'' || ''āuahi'' |-- | ''lehilahy'', ''lahy'' || ''laki-laki'' || ''tane'' |-- | ''vehivavy'', ''vaviny'' || ''wanita'', ''perempuan'' || ''vahine'' |-- | ''mihinana'', ''homana'' || ''makan'' || '' 'amu'' |-- | ''misotro'' (''minona'') || ''minum'' || ''inu'' |-- | ''lehibe'', ''ngeza'',"be" || ''besar'' || ''rahi'' |-- | ''kely'', ''tity'' || ''kecil'' || ''iti'' |-- | ''alina'', ''Maizina'' || ''malam'' || ''po'' |-- | ''andro'', ''matsana'' || ''hari'' || ''mahana'' |} {|class="wikitable" style=text-align:center |- ! Fanisana ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 |- | '''[[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]]''', tokony 4000 tal. J.K. | *isa | *duSa | *telu | *Sepat | *lima | *enem | *pitu | *walu | *Siwa | *puluq |- ! malagasy | iray/isa | roa | telo | efatra | dimy | enina | fito | valo | sivy | folo |- ! [[Fiteny maaniany|maaniany]] | isa | rueh | telo | epat | dime | enem | pitu | balu | su'ey | sapulu |- ! [[Fiteny kadazana|kadazana]] | iso | duvo | tohu | apat | himo | onom | tu'u | vahu | sizam | hopod |- ! [[Fiteny dosona deiaha|dosona]] | iso | duo | tolu | apat | limo | onom | turu | walu | siam | hopod |- ! [[Fiteny varay|varay]] | usá | duhá | tuló | upát | limá | unóm | pitó | waló | siyám | napúlo |- ! [[Fiteny tagalôga|tagalôga]] | isá | dalawá | tatló | ápat | limá | ánim | pitó | waló | siyám | sampu |- ! [[Fiteny hiligainôna|hiligainôna]] | isa | duha | tatlu | apat | lima | anum | pito | walu | siyam | pulo |- ! [[Fiteny karay-a|kinaray-a]] | sara | darwa | tatlo | apat | lima | anəm | pito | walo | siyam | pulû |- ! [[Fiteny ilôkanô|ilôkanô]] | maysá | dua | talló | uppát | limá | inném | pitó | waló | siam | sangapúlo |- ! [[Fiteny samôrô|samôrô]] | maisa/håcha | hugua | tulu | fatfat | lima | gunum | fiti | guålu | sigua | månot/fulu |- ! [[Fiteny malay|maley]] ([[Fiteny indôneziana|indôneziana]] sy [[Fiteny maleziana|maleziana]]) | satu | dua | tiga | empat | lima | enam | tujuh | (de)lapan | sembilan | sepuluh |- ! [[Fiteny sondaney|sondaney]] | hiji | dua | tilu | opat | lima | genep | tujuh | dalapan | salapan | sapuluh |- ! [[Fiteny javaney|javaney]] | siji | loro | telu | papat | limå | nem | pitu | wålu | sångå | sepuluh |- ! [[Fiteny tetoma|tetoma]] | ida | rua | tolu | haat | lima | neen | hitu | ualu | sia | sanulu |- ! [[Fiteny fijiana|fijiana]] | dua | rua | tolu | vā | lima | ono | vitu | walu | ciwa | tini, -sagavulu |- ! [[Fiteny tôngana|tôngana]] | taha | ua | tolu | fā | nima | ono | fitu | valu | hiva | -fulu |- ! [[Fiteny samôana|samoan]] | tasi | lua | tolu | fa | lima | ono | fitu | valu | iva | sefulu |} == Tantara == [[File:Sorabe-Malagasy Arabic script.jpg|thumb|right|250px|[[Sorabe]] mandraikitra ny ampahan' ny tadidy mikasika an' i [[Ralitavaratra]]. Ny sorabe no abidy nampiasaina tamin' ny fanoratana ny teny malagasy malagasy alohan' ny naha-ôfisialy ny [[abidy latina]].]] Ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] avy any [[Azia Atsimo-Atsinanana an-dranomasina]] avy any amin'ny [[Nosy Sunda]] (Tangoro-nosy Maley) no nanorim-ponenana voalohany teto [[Madagasikara]]<ref><small>Ricaut, François-X; Razafindrazaka, Harilanto; Cox, Murray P; Dugoujon, Jean-M; Guitard, Evelyne; Sambo, Clement; Mormina, Maru; Mirazon-Lahr, Marta; Ludes, Bertrand; Crubézy, Eric (2009). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2808327/ "A new deep branch of eurasian mtDNA macrohaplogroup M reveals additional complexity regarding the settlement of Madagascar"]. ''BMC Genomics''. 10 (1): 605.</small></ref>. Mikasika ny làlan'izy ireo, ny mety ho nahatongavan'ny [[Fiteny indôneziana|fiteny aostrôneziana indôneziana]] dia niampita mivantana ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]] avy any [[Java]] ka hatraty Madagasikara. Azo inoana fa namakivaky ireo nosin'i [[Maldiva]] izy ireo, izay misy porofon'ny famolavolana endriky ny sambo indôneziana tranainy sy ny teknôlôjian'ny fanjonoana izay mbola misy mandraka ankehitriny<ref><small>P. Y. Manguin. ''Pre-modern Southeast Asian Shipping in the Indian Ocean: The Maldive Connection''. ‘New Directions in Maritime History Conference’ Fremantle. December 1993.</small></ref>. Nitohy nandritra ny arivo taona voalohany ny fifindramonina, araka ny nohamafisin'ny mpikaroka momba ny fiteny izay naneho ny fifandraisana akaiky teo amin'ny fiteny malagasy sy ny [[fiteny maley taloha]] sy ny [[fiteny javaney taloha]] tamin'io vanim-potoana io<ref><small>Adelaar, K. Alexander; Himmelmann, Nikolaus, eds. (2005). ''[https://books.google.mg/books?id=5i1aMcmLWlMC&pg=PR14&redir_esc=y The Austronesian Languages of Asia and Madagascar]''. Psychology Press.</small></ref>. Avy amin'ny [[fiteny baritô]] atsimo-atsinanana ny fiteny malagasy, ary ny fiteny maaniany no mpihavana akaiky indrindra aminy, miaraka amin'ny indran-teny maley sy javaney maro<ref name=":0" /><ref><small>K. Alexander Adelaar, "[https://wiki.santafe.edu/images/6/6d/IndonesianMigrations.pdf The Indonesian Migrations to Madagascar: Making Sense of the Multidisciplinary Evidence] {{Wayback|url=https://wiki.santafe.edu/images/6/6d/IndonesianMigrations.pdf |date=20241107020436 }}" (PDF), in Truman Simanjuntak, Ingrid Harriet Eileen Pojoh and Muhammad Hisyam (eds.), ''Austronesian Diaspora and the Ethnogeneses of People in Indonesian Archipelago'', (Jakarta: Indonesian Institute of Sciences, 2006), pp. 8–9.</small></ref>. Fantatra fa nentin'ny [[Maley (vahoaka)|Maley]] sy ny [[Javaney (vahoaka)|Javaney]] mpivarotra ho mpiasa sy [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] tamin'ny andian-tsambon'izy ireo ny [[Maaniany (vahoaka)|Maaniany]], andian-tsambo izay tonga teto Madagasikara tamin'ny manodidina ny taona 50–500 taor. J.K.<ref><small>Dewar, Robert E.; Wright, Henry T. (1993). [["The culture history of Madagascar"]]. ''Journal of World Prehistory''. 7 (4): 417–466.</small> </ref><ref><small>Burney DA, Burney LP, Godfrey LR, Jungers WL, Goodman SM, Wright HT, Jull AJ (August 2004). [http://www.cavereserve.org/resources/publications-burneys/Burney%20et%20al%202004%20chronology%20madagascar.pdf "A chronology for late prehistoric Madagascar"]. ''Journal of Human Evolution''. 47 (1–2): 25–63..</small></ref>. Taty aoriana, tokony tamin'ny taona 1000, ny Aostrôneziana tonga voalohany dia nifangaro amin'ny [[Banto (vahoaka)|Banto]] sy ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]], ankoatra ny hafa<ref><small>Ferrand, Gabriel (1905), "[https://books.google.mg/books/about/Les_Migrations_Musulmanes_Et_Juives_%C3%80_M.html?id=dpbztwEACAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y Les migrations musulmanes et juives à Madagascar]", ''Revue de l'histoire des religions'', Paris</small></ref>. Misy ny porofo fa ny fahatongavan'ny [[fitenim-paritra malagasy]] voalohany tany amin'ny faritra atsimon'ny morontsiraka atsinanan'i Madagasikara<ref><small>Serva, Maurizio; Petroni, Filippo; Volchenkov, Dima; Wichmann, Søren (2011). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3223632/ Malagasy Dialects and the Peopling of Madagascar]". ''Journal of the Royal Society'', Interface. 9 (66): 54–67.</small> </ref>. Manana zavakanto nentim-paharazana amin'ny teny ([[hainteny]]) ary tantara sy angano an-tononkalo ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Ny malaza indrindra dia ny tantaran'i Ibonia, izay Malagasy mahery fo <ref name=":2"><small>"[https://web.archive.org/web/20110722072223/http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=529 La traduction de la Bible malgache encore révisée]". ''haisoratra.org''. 3 May 2007. [https://web.archive.org/web/20110722072223/http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=529http://www.haisoratra.org/breve.php3?id_breve=529 Arsiva] tamin' ny 22 Jolay 2011.</small></ref>. Ny haisoratra malagasy dia efa nanomboka tamin'ny taonjato faha-19. Ny Frantsay tonga tao Fort-Dauphin ([[Taolagnaro]]) tamin'ny taonjato faha-17, dia nahita soratra tamin'ny [[sorabe]]. Ny soratra voalohany natao amin'ny [[abidy latina]] dia ny [[rakibolana]] malagasy-hôlandey nosoratana tamin' ny fanombohan'ny taonjato faha-17 navoakan' i [[Gabriel Ferrand]] voalohany tamin'ny 1908. Ny sorabe dia soratra mety nampidirina eto Madagasikara tamin'ny taonjato faha-15. [[Radama Voalohany|Radama I]], mpanjaka nahay mamaky teny sy manoratra tao amin'ny [[Fanjakana Merina]], dia nametra ny [[litera]] ampiasaina ao amin'ny [[abidy malagasy]] avy amin'ny [[abidy latina]] mbola ampiasaintsika amin'izao fotoana izao; saingy ny fitsipi-panoratana ampiasaina fotsiny no niova. Nikasa hanangana fiangonana sy trano sekoly hianarana [[abidy]] miaraka amin'ireo misiônera prôtestanta avy ao amin'ny [[London Missionary Society]] i Radama I. Ny boky voalohany natonta printy tamin'ny teny malagasy soratana amin'ny abidy vaovao, dia ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy|Baiboly]], nadikan'ny misiônera kristiana britanika niasa tao Imerina tamin'ny taona 1835. Ny [[rakibolana]] vita printy voalohany dia ny rakibolana malagasy-frantsay nataon'i [[Étienne de Flacourt]]. == Faritra itenenana azy == Ny teny malagasy no tena fiteny ampiasaina indrindra eto [[Madagasikara]]. Miteny izany koa ny vondrom-piarahamonina malagasy any amin’ ireo nosy manodidina ao amin'ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]] toa an'i [[La Réunion]], i [[Mayotte]] ary i [[Maorisy]]. Misy ihany koa ny vondrom-piarahamonina malagasy mpila ravinahitra miteny io fiteny io any [[Eorôpa]] sy any [[Amerika Avaratra]]. == Satan'ny fiteny malagasy == Ny [[Fiteny merina|fitenim-paritra merina]] ao amin'ny teny malagasy no heverina ho [[fitenim-pirenena]] eto Madagasikara. Anisan'ny [[fiteny ôfisialy]] roa, miaraka amin'ny [[fiteny frantsay]] izy io ao amin' ny [[Lalàmpanorenan' i Madagasikara|Lalàm-panorenana]] tamin'ny taona 2010 izay nametraka ny [[Repoblika Fahefatra (Madagasikara)|Repoblika fahefatra]]. Teo aloha, araka ny lalàm-panorenana tamin'ny taona 2007, ny teny malagasy dia iray amin'ireo fiteny ôfisialy telo miaraka amin'ny teny frantsay sy ny [[fiteny anglisy]]. Ny teny malagasy no fiteny enti-mampianatra eny amin'ny sekolim-panjakana rehetra hatramin'ny kilasy fahadimy ho an'ny taranja rehetra, ary mijanona ho fiteny enti-mampianatra hatramin'ny lisea ho an'ny taranja tantara sy ny teny malagasy. (jereo: [[Fanagasiana]]) == Fitenim-paritra eto Madagasikara == [[Sary:Map_of_Malagasy_language_dialects.svg|vignette|260x260px|Fitenim-paritra malagasy]] Rehefa jerena amin'ny lafiny fandiniham-piteny ny fiteny malagasy, dia misy [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] maromaro fa mitovitovy, izay heverina fa tsy fiteny mahaleo tena ny tsirairay aminy. Ny mpahay teny dia mizara ny fitenim-paritra malagasy ho vondrona roa, dia ny fitenim-paritra tatsinanana (ahitana ny [[fiteny merina]]) sy ny fitenim-paritra tandrefana (ahitana ny [[fiteny sakalava]]), ka ny faritry ny tovifiteny dia manaraka ny hazondamosin' ny Nosy, ary amin'izany ny atsimo dia ao amin'ny vondrona andrefana, fa ny lembalemba afovoany sy ny ankamaroan'ny avaratra (ankoatra ny any amin'ny tendrony indrindra) dia ao amin'ny vondrona atsinanana. Ny ''[[Ethnologue]]'' dia mirakitra fitenim-paritra malagasy roa ambin'ny folo izay sokajiany ho fiteny miavaka. Misy fitoviana voambolana eo amin' ny 70 % amin'ny fiteny merina izy ireo. Na dia mitondra anaram-poko aza ny fitenim-paritra malagasy dia tsy mltovy ny isan'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] sy ny fitenim-paritra eto Madagasikara. === Fitenim-paritra tatsinanana === Araka ny fanasokajian'ny ''[[Ethnologue]]'' dia misy fitenim-paritra dimy ny vondrona atsinanana, dia ireto izany: * [[fiteny betsimisaraka avaratra]] (mpiteny miisa 1 270 000) – fitenin'ny [[Betsimisaraka]] any amin'ny morontsiraka avaratra-atsinanan'ny Nosy; * [[fiteny betsimisaraka atsimo]] (misy mpiteny miisa 2 000 000) – tenenin'ny [[Betsimisaraka]] ao amin'ny tapany avaratra amin'ny [[Faritra Vatovavy-Fitovinany|Faritra Vatovavy sy Fitovinany]]; * [[Fiteny malagasin' ny afovoan-tany|fitenin'ny afovoan-tany]], (misy mpiteny miisa 10 893 000) – tenenina ao afovoan'ny Nosy sy ahitana fitenim-paritra [[Fiteny betsileo|betsileo]], [[Fiteny bezanozano|bezanozano]], [[Fiteny merina|merina]], [[Fiteny sihanaka|sihanaka]], [[Fiteny tanala|tanala]], [[Fiteny antefasy|antefasy]], ary [[Fiteny antemoro|antemoro]]; * [[Fiteny antanosy|fiteny tanosy]] (ahitana mpiteny miisa 639 000) – tenenin'ny [[Antanosy]] any atsimon'ny Nosy<ref><small>"[https://joshuaproject.net/people_groups/10346/MA Antanosy in Madagascar]". ''Joshua Project''.</small> </ref>; *[[Fiteny antesaka|fiteny tesaka]] (misy mpiteny miisa 1 130 000) – tenenin'ny Antaisaka any atsimo-atsinanan'ny Nosy<ref name=":1"><small>"[https://www.ethnologue.com/country/MG/ Madagascar]". ''Ethnologue''. Notsidihina tamin' ny 17 jona 2017</small></ref>. === Fitenim-paritra tandrefana === Araka ny fanasokajian'ny ''[[Ethnologue]]'' dia misy fitenim-paritra enina, miampy ny [[fiteny kibosy]], ny vondrona andrefana, dia ireto izany: * [[fiteny antankarana]] (misy mpiteny miisa 156 000) – tenenin'ny [[Antankarana]] any amin'ny tendrony avaratry ny Nosy; * [[Fiteny bara (malagasy)|fiteny bara]] (misy mpiteny miisa 724 000) – tenenin'ny [[Bara]] any amin'ny tapany atsimon'ny Nosy; * [[fiteny masikoro]] (misy mpiteny miisa 550 000) – tenenin'ny [[Masikoro]] any amin'ny tapany atsimo-andrefan'ny Nosy; * [[fiteny sakalava]] (misy mpiteny miisa 1 210 000) – fitenin'ny Sakalava any amin'ny morontsiraka andrefan'ny Nosy; * [[fiteny tandroy-mahafaly]] (mpiteny miisa 1 300 000) – fitenin'ny Antandroy sy ny Mahafaly any amin'ny tendrony atsimo amin'ny Nosy, izay mizara ho [[Fiteny antandroy|fiteny tandroy]] sy [[fiteny mahafaly]]; * [[fiteny tsimihety]] (misy mpiteny miisa 1 615 000) – tenenin'ny [[Tsimihety]]<ref name=":1" />; * [[fiteny kibosy]] (misy mpiteny miisa 41 700) dia tenenina ao amin'ny faritr' i [[Mayotte]]<ref><small>"[[ethnologue:buc/|Bushi]]". ''Ethnologue''. Notsidihina tamin' ny 18 Marsa 2024.</small></ref>, izay ao anatin'ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondro-nosy Kômôro]] any avaratra-andrefan'i Madagasikara. Eto Madagasikara dia misy ny [[Teny malagasy ôfisialy|fiteny malagasy ôfisialy]] izay miasa eran'ny Nosy amin'ny raharaham-panjakana sy ny haino aman-jery ([[gazety]] sy ny [[Onjam-peo|radiô]] ary ny [[fahitalavitra]]) ary ny [[Fivavahana eto Madagasikara|fivavahana]] nampidirina teto [[Madagasikara]]. === Fahasamihafan'ny fitenim-paritra === Hita eo ambany ny tabilao maneho ny lanjan'isan'ny fahasamihafan'ny tenim-paritra. {| class="wikitable" style="margin:auto;clear:both;text-align:center;" |+ '''Lanjan' isan' ny fitoviam-boambolana amin' ny tenim-paritra''' |- !colspan="2" | !width=4% align=center | 1 !width=4% align=center | 2 !width=4% align=center | 3 !width=4% align=center | 4 !width=4% align=center | 5 !width=4% align=center | 6 !width=4% align=center | 7 !width=4% align=center | 8 !width=4% align=center | 9 !width=4% align=center | 10 !width=4% align=center | 11 !width=4% align=center | 12 !width=4% align=center | 13 !width=4% align=center | 14 !width=4% align=center | 15 !width=4% align=center | 16 !width=4% align=center | 17 !width=4% align=center | 18 |- | align=center | 1 || [[Fiteny merina|Merina]]|| 100 || 81 || 81 || 92 || 92 || 86 || 78 || 80 || 79 || 68 || 71 || 68 || 70 || 70 || 61 || 77 || 69 || 61 |- | align=center | 2 || [[Fiteny antemoro|Temoro]]|| 81 || 100 || 78 || 79 || 80 || 78 || 81 || 88 || 88 || 67 || 69 || 71 || 72 || 69 || 61 || 76 || 73 || 65 |- | align=center | 3 || [[Fiteny betsimisaraka|Betsimisaraka]]|| 81 || 78 || 100 || 84 || 78 || 77 || 80 || 78 || 75 || 77 || 70 || 65 || 66 || 62 ||style="background-color:yellow"| 54 || 74 || 96 || 61 |- | align=center | 4 || [[Fiteny sihanaka|Sihanaka]]|| 92 || 79 || 84 || 100 || 86 || 81 || 76 || 79 || 77 || 72 || 69 || 67 || 68 || 66 ||style="background-color:#B2FFFF"| 59 || 72 || 68 ||style="background-color:#B2FFFF"| 58 |- | align=center | 5 || [[Fiteny betsileo|Betsileo]]-1<ref group=m>Ambositra</ref> || 92 || 80 || 78 || 86 || 100 || 88 || 77 || 81 || 79 || 68 || 74 || 71 || 75 || 71 || 61 || 79 || 71 || 62 |- | align=center | 6 || Betsileo-2<ref group=m>Fianarantsoa</ref> || 86 || 78 || 77 || 81 || 88 || 100 || 77 || 80 || 77 || 67 || 71 || 74 || 79 || 74 || 66 || 82 || 75 || 66 |- | align=center | 7 || [[Fiteny antambahoaka|Antambahoaka]]|| 78 || 81 || 80 || 76 || 77 || 77 || 100 || 74 || 74 || 69 || 66 || 64 || 64 || 60 ||style="background-color:red"| <font color=white>52</font> || 67 || 64 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 |- | align=center | 8 || [[Fiteny antesaka|Antesaka]]|| 80 || 88 || 78 || 79 || 81 || 80 || 74 || 100 || 89 || 67 || 70 || 71 || 73 || 72 || 62 || 76 || 72 || 63 |- | align=center | 9 || [[Fiteny zafisoro|Zafisoro]]|| 79 || 88 || 75 || 77 || 79 || 77 || 74 || 89 || 100 || 63 || 68 || 68 || 72 || 71 || 61 || 76 || 71 || 63 |- | align=center | 10 || [[Fiteny tsimihety|Tsimihety]]|| 68 || 67 || 77 || 72 || 68 || 67 || 69 || 67 || 63 || 100 || 75 || 61 || 64 || 63 ||style="background-color:yellow"| 54 || 68 || 64 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 |- | align=center | 11 || [[Fiteny antankarana|Tankarana]]|| 71 || 69 || 70 || 69 || 74 || 71 || 66 || 70 || 68 || 75 || 100 || 65 || 68 || 69 ||style="background-color:#B2FFFF"| 59 || 70 || 67 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 |- | align=center | 12 || [[Fiteny vezo|Vezo]]|| 68 || 71 || 65 || 67 || 71 || 74 || 64 || 71 || 68 || 61 || 65 || 100 || 84 || 74 || 64 || 77 || 80 || 69 |- | align=center | 13 || [[Fiteny mahafaly|Mahafaly]]|| 70 || 72 || 66 || 68 || 75 || 79 || 64 || 73 || 72 || 64 || 68 || 84 || 100 || 80 || 68 || 83 || 86 || 76 |- | align=center | 14 || [[Fiteny sakalava|Sakalava]]-1<ref group=m>Morondava</ref> || 70 || 69 || 62 || 66 || 71 || 74 || 60 || 72 || 71 || 63 || 69 || 74 || 80 || 100 || 82 || 79 || 75 || 66 |- | align=center | 15 || Sakalava-2<ref group="m">Belon' i Tsiribihina</ref>|| 61 || 61 ||style="background-color:yellow"| 54 ||style="background-color:#B2FFFF"| 59 || 61 || 66 ||style="background-color:red"| <font color=white>52</font> || 62 || 62 ||style="background-color:yellow"| 54 ||style="background-color:#B2FFFF"| 59 || 64 || 68 || 82 || 100 || 70 || 67 || 63 |- | align=center | 16 || [[Fiteny bara|Bara]]|| 77 || 76 || 74 || 72 || 79 || 82 || 68 || 76 || 76 || 68 || 70 || 77 || 83 || 79 || 70 || 100 || 85 || 74 |- | align=center | 17 || [[Fiteny antandroy|Tandroy]]-1<ref group=m>Masinoro, Ambalavao</ref> || 69 || 73 || 69 || 68 || 71 || 75 || 64 || 72 || 71 || 64 || 67 || 80 || 86 || 75 || 67 || 85 || 100 || 83 |- | align=center | 18 || Tandroy-2<ref group=m>Antanimoro</ref> || 61 || 65 || 61 ||style="background-color:#B2FFFF"| 58 || 62 || 66 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 || 63 || 63 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 ||style="background-color:#B2FFFF"| 56 || 69 || 76 || 66 || 68 || 74 || 83 || 100 |} <references group=m/> == Voambolana == Ny ankamaroan'ny voambolana fototra dia itovian'ny teny malagasy amin'ny [[fiteny maaniany|fiteny manianina]], izay fiteny any amin'ny faritry ny ony [[Barito (ony)|Barito]] any amin'ny tapany atsimon' i [[Bôrneô|Borneo]]. Ny teny malagasy koa dia ahitana indran-teny sasany avy amin'ny [[fiteny arabo]] sy [[Fianakaviam-piteny banto|banto]] (indrindra ny [[Fiteny sabaky|sampana sabaky]], izay niavian'ny [[fiteny soahily]] indrindra), ary vao haingana avy amin'ny [[fiteny frantsay]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]]. === Indran-teny tamin' ny fiteny javaney sy maley === Betsaka ny indran-teny amin'ny teny malagasy avy amin'ny [[fiteny malay|fiteny maley]] sy [[fiteny javaney]] taloha; anisan'ireo teny ireo ny hoe [[trozona|''trozona'']], iray amin'ny teny maley hoe ''duyung''; ny ''[[horita]]'' avy amin'ny teny hoe ''gurita''; ny ''[[fano]]'' avy amin' ny teny hoe ''penyu'', ny ''hara'' avy amin'ny teny maley hoe ''karah'', ny ''fanohara'' (karazan-tsokatra) avy amin'ny teny maley hoe ''penyu karah''; ''[[rivotra]]'' avy amin'ny teny maley hoe ''ribut'' midika "rivomahery" na "rivodoza"; ''[[Tanjona (jeôgrafia)|tanjona]]'' avy amin'ny teny maley hoe ''tanjung''; ''harana'' avy amin' ny teny maley hoe ''karang''; ''[[sambo]]'' sy ''[[nosy]]'' avy amin' ny [[Fiteny javaney|teny javaney]] hoe ''sāmvaw'' sy ''nusa'', sns. === Indran-teny avy amin' ny fiteny sanskrity === Ny indran-teny avy amin'ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]] dia mikasika ny isa sy ny [[Tetiandro malagasy|tetiandro]]. Azo atao ohatra izao ny teny hoe ''[[tantara]]'' avy amin'ny teny sanskrity hoe ''tantra'' midika "rijan-kevitra" na "teôria"; toraka izany koa ny teny hoe ''[[hetsy]]'' (100 000) izay avy amin'ny teny maley hoe ''keti'' nindramina tamin'ny teny sanskrity hoe ''koṭi'' midika hoe "folo tapitrisa". Ny teny avy amin'ny [[fiteny sanskrity]] moa dia nindramin'ny teny malagasy talohan'ny nahatongavan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] teto Madagasikara. Noho izany dia niharan'ny fiovàna ara-drafipeo izy ireo, ka tsy fantatra avy hatrany intsony ny fiaviany raha tsy dinihana amin'ny alalan'ny [[Haitsikerafiteny|haifiteny]] mampitaha ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''linguistique comparative'')<ref><small>Hita ao amin' ny fiteny malay koa ireo indran-teny ireo, ka anisan' ny poforon' ny fiantraikan' ny fiteny sanskrity tamin' ny fiteny malagasy talohan' ny nahatongavan' ny Malagasy teto Madagasikara izany zavatra izany.</small></ref>. === Indran-teny avy amin'ny fiteny hafa === Ankehitriny ny teny malagasy dia indran-teny tamin'ny [[fiteny arabo]] (voambolana mikasika ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]), ny [[Fiteny soahily|fieny soahily]] (voambolana mikasika ny biby ompiana toy ny teny hoe ''omby'', ''ondry'' na ''akoho'') ary tamin'ny [[teny frantsay]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] ho an'ny voambolana mikasika ny fitaovana ampiasaina amin'izao fotoana izao, toy ny [[solosaina]] azo tenenina koa hoe ''ordinatera'' na ''kompiotera''. Ao koa ny anaran'ny karazan-java-kohanina toy ny ''piza'' (na ''pija''), ny ''makaraona'' sns... Nanana ny fianjadiany ihany koa ny [[fiteny arabo]], indrindra indrindra amin'ny voambolana ampiasaina amin'ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] ary ireo vondron-kintan'ny [[Zodiaka|zôdiaka]]: ''Alahamady'', ''Adaoro'', ''Asorotany'', sns...; ary koa amin'ny lafiny [[tetiandro]], amin'ny fampiasana ireo teny arabo ho fiantsoana ny [[anaran'andron'ny herinandro|anaran'andron' ny herinandro]]: ''Alatsinainy'', ''Talata'', ''Alarobia'', sns.. == Feon-teny == === Zanapeo === Aseho anatin'ity fàfana eto ambany ity ny [[zanapeo]]<nowiki/>n'ny fiteny malagasy. {| class="wikitable" style="text-" ! ! Aloha ! Afovoany ! Aoriana |- ! Avo | {{IPA|i}} (i, y) | | {{IPA|u}} (o) |- ! Afovoany | {{IPA|e}} (e) | | |- ! Ambany | | {{IPA|a}} (a) | |} === Renifeo === Ireto kosa ny [[renifeo]]<nowiki/>n'ny fiteny malagasy.<br /> {| class="wikitable" style="text-align: center" ! colspan="2" | ! Amolotra roa ! Amolora sy anify ! Anify ! Ankihy ! Andanilany ! Ambavatraoka |- ! rowspan="4" | Mipoaka ! <small>Marenina</small> | {{SAPI|p}} (p) | | {{SAPI|t}} (t) | {{SAPI|t͡s}} (ts) | {{SAPI|k}} (k) | |- ! <small>Misy feo</small> | {{SAPI|b}} (b) | | {{SAPI|d}} (d) | {{SAPI|d͡z}} (j) | {{SAPI|ɡ}} (g) | |- ! <small>Marenina mialohan'ny orona</small> | {{SAPI|ᵐp}} (mp) | | {{SAPI|ⁿt}} (nt) | {{SAPI|ⁿt͡s}} (nts) | {{SAPI|ŋk}} (nk) | |- ! <small>Misy feo mialohan'ny orona</small> | {{SAPI|ᵐb}} (mb) | | {{SAPI|ⁿd}} (nd) | {{SAPI|ⁿd͡z}} (nj) | {{SAPI|ᵑɡ}} (ng) | |- ! rowspan="2" | Mikasaoka ! <small>Marenina</small> | | {{SAPI|f}} (f) | | {{SAPI|s}} (s) | | {{SAPI|h}} (h) |- ! <small>Misy feo</small> | | {{SAPI|v}} (v) | | {{SAPI|z}} (z) | | |- ! colspan="2" | An' orona | {{SAPI|m}} (m) | | | {{SAPI|n}} (n) | | |- ! colspan="2" | An-tsisiny | | | | {{SAPI|l}} (l) | | |- ! colspan="2" | Mikodia | | | | {{SAPI|r}} (r) | | |} == Fanoratana ny teny malagasy == === Ny fampiasana ny abidy arabo: ny Sorabe === [[File:Sorabe malagasy.jpg|thumb|right|250px|[[Sorabe]] malagasy]] Ny teny malagasy dia nanana literatiora an-tsoratra izay azo inoana fa efa tamin'ny taonjato faha-15. Rehefa nanorina an'i [[Tolagnaro|Fort-Dauphin]] ny Frantsay tamin'ny taonjato faha-17, dia nahita soratra arabo-malagasy nampiasaina, antsoina hoe [[Sorabe]] (<big>سُرَبِ</big>). Ny Sorabe dia [[abidy]] avy amin'ny [[Abidy arabo|abjady arabo]] (''ajami'') izay natao hanoratana ny teny malagasy, indrindra indrindra ny fiteny ao amin'ny tapany atsimo-atsinanan'i Madagasikara: ny fiteny [[antemoro]] ([[Anteony|anteoñy]] sy [[anakara]]). Fantatra fa isaina aman-jatony ny lahatsoratra nosoratana tamin'ny alalan'io abidy io; ny tena antitra amin'ireo lahatsoratra ireo dia nosoratana tany amin'ny taonjato faha-17 tany ho any. Io abidy sorabe io dia nampiasaina indrindra tamin'ny lahatsoratra momba ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Ny sora-tanana tranainy indrindra fantatra fa natao tamin'io soratra io dia angona voambolana fohy malagasy-[[Fiteny hôlandey|hôlandey]] tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-17, izay navoakan'i [[Gabriel Ferrand]]<ref><small>Ferrand, Gabriel (1908). "Un vocabulaire malgache-hollandais." ''Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch Indië'' 61.673-677.</small></ref> voalohany tamin'ny taona 1908 na dia tsy maintsy efa tafiditra tany amin'ny tapany atsimo-atsinanan'i Madagasikara aza ilay soratra tamin'ny taonjato faha-15<ref><small>Ferrand, Gabriel (1905), "Les migrations musulmanes et juives à Madagascar", ''Revue de l'histoire des religions'', Paris</small></ref>. Tamin'ny taonjato faha-18 dia fantatra ary nampiasain'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] rehetra eran'i Madagasikara io abidy io: tao Imerina, nanafatra mpanoratra antemoro i [[Andrianampoinimerina]] mba hampianatra ny ankizy hamaky teny ary hanoratra. Izay no nahatonga an-d[[Radama Voalohany|Radama]] hahay manoratra sy namaky teny hatry ny fahazazàny. Ny fandikana amin'ny fiteny roa voalohany ny lahatsoratra ara-pivavahana dia ny nataon'i [[Étienne de Flacourt]]<ref><small>Flacourt, Étienne de (1657). ''Le Petit Catéchisme madécasse-français''.Paris; (1661). ''Histoire de la grande isle Madagascar''.Paris, pp.197–202.</small></ref>, izay namoaka ny rakibolana voalohany tamin'io fiteny io koa<ref><small>Flacourt, Étienne de (1658). ''Dictionnaire de la langue de Madagascar''. Paris.</small></ref>. {| class="wikitable" |+Sorabe ampifandraisina amin'ny tarehin-tsoratra latina !Litikana !Fiafarana !Anatiny !Fiandohana !IPA !Abidy latina |- |<big>ا‎</big> | colspan="2" |<big>ـا‎</big> |<big>ا‎</big> |/ʔ/ | - |- |<big>ب‎</big> |<big>ـب‎</big> |<big>ـبـ‎</big> |<big>بـ‎</big> |/b, ᵐb/ |''b / mb'' |- |<big>ت‎</big> |<big>ـة‎</big> |<big>ـتـ‎</big> |<big>تـ‎</big> |/ts, ⁿts/ |''ts / nts'' |- |<big>ج‎</big> |<big>ـج‎</big> |<big>ـجـ‎</big> |<big>جـ‎</big> |/dz, ⁿdz/ |''j / nj'' |- |<big>ڊ‎</big> | colspan="2" |<big>ـڊ‎</big> |<big>ڊ‎</big> |/d/ |''d'' |- |<big>ر‎</big> | colspan="2" |<big>ـر‎</big> |<big>ر‎</big> |/r/ |''r'' |- |<big>رّ‎</big> | colspan="2" |<big>ـرّ‎</big> |<big>رّ‎</big> |/ɖʳ, ᶯɖʳ, ʈʳ, ᶯʈʳ/ |''dr / ndr / tr / ntr'' |- |<big>س‎</big> |<big>ـس‎</big> |<big>ـسـ‎</big> |<big>سـ‎</big> |/s/ |''s'' |- |<big>ࢋ‎</big> |<big>ـࢋ‎</big> |<big>ـࢋـ‎</big> |<big>ࢋـ‎</big> |/t, ⁿt/ |''t / nt'' |- |<big>ع‎</big> |<big>ـع‎</big> |<big>ـعـ‎</big> |<big>عـ‎</big> |/ŋ/ |''n̈'' |- |<big>غ‎</big> |<big>ـغ‎</big> |<big>ـغـ‎</big> |<big>غـ‎</big> |/g, ᵑɡ/ |''g / ng'' |- |<big>ٯ‎</big> |<big>ـٯ‎</big> |<big>ـڧـ‎</big> |<big>ڧـ‎</big> |/f/ |''f'' |- |<big>ٯّ‎</big> |<big>ـٯّ‎</big> |<big>ـڧّـ‎</big> |<big>ڧّـ‎</big> |/p, ᵐp/ |''p / mp'' |- |<big>ك‎</big> |<big>ـك‎</big> |<big>ـكـ‎</big> |<big>كـ‎</big> |/k, ᵑk/ |''k / nk'' |- |<big>ل‎</big> |<big>ـل‎</big> |<big>ـلـ‎</big> |<big>لـ‎</big> |/l/ |''l'' |- |<big>م‎</big> |<big>ـم‎</big> |<big>ـمـ‎</big> |<big>مـ‎</big> |/m/ |''m'' |- |<big>ن‎</big> |<big>ـن‎</big> |<big>ـنـ‎</big> |<big>نـ‎</big> |/n/ |''n'' |- |<big>و‎</big> | colspan="2" |<big>ـو‎</big> |<big>و‎</big> |/v/ |''v'' |- |<big>ه‎</big> |<big>ـه‎</big> |<big>ـهـ‎</big> |<big>هـ‎</big> |/h/ |''h'' |- |<big>ي‎</big> |<big>ـي‎</big> |<big>ـيـ‎</big> |<big>يـ‎</big> |/z/ |''z'' |} === Ny fampiasana ny abidy latina === [[Radama Voalohany|Radama I]], izay nahay namaky teny voalohany tao amin'ny [[Fanjakana Merina]], na dia nahay nampiasa ny Sorabe aza<ref><small>Berthier, H.J. (1934). ''De l'usage de l'arabico=malgache en Imérina au début du XIXe siècle: Le cahier d'écriture de Radama Ier''. Tananarive.</small></ref>, dia nisafidy ny [[Tarehin-tsoratra latina|abidy latina]] avy amin'i [[David Jones]] tamin'ny taona 1823 ary nanasa ny misiônera prôtestanta tao amin'ny [[London Missionary Society]] hanangana sekoly sy fiangonana. Ny [[Baiboly]], izay [[Baiboly amin' ny teny malagasy|nadika tamin'ny teny malagasy]] tamin'ny taona 1835 nataon'ny misiônera prôtestanta britanika niasa tany afovoan-tany teto Madagasikara, no boky voalohany natao pirinty tamin'ny teny malagasy nampiasa ny tarehin-tsoratra latina<ref name=":2" />. Misy [[litera]] 21 (''a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z'' ) ny [[abidy malagasy]] ankehitriny. Samy maneho ny feo [i] ny litera ''i'' sy ''y'': ny ''y'' ampiasaina any amin'ny fiafaran'ny teny, fa ny ''i'' kosa any an-kafa.Tononina hoe [u] ny ''o,'' tahaka ny ou amin' ny teny frantsay. Ny feo [ʈʂ/] sy [ɖʐ] dia soratana hoe ''tr'' sy ''dr'', ary ny [ts] sy [dz] dia soratana hoe ''ts'' sy ''j''. Matetika dia tsy tononina ny litera ''h''. Manaraka ny fanononana azy ao amin'ny [[Abidy ara-drafipeo iraisam-pirenena]] ny litera hafa rehetra. Tsy ampiasaina amin'ny fanoratana ny teny malagasy na amin'ny teny vahiny [[Fanagasiana|nohagasina]] ny litera ''c, q, u, w'' ary ''x''. Ny ''mp'', ary indraindray ny ''nt'', dia mety manomboka teny iray, saingy tononina [p] sy [t]. Mitovy rafitra amin'ny abidy ampiasaina amin'izao fotoana izao ny abidin-dRadama I: ny isan'ny [[litera]] ampiasaina dia mbola iraika ambin'ny roapolo. Izany anefa tsy misakana ny fampiasana ny litera latina hafa mba hanoratana ny teny vahiny tsy nohagasina (toy ny hoe ''watt''). Ireto ny [[litera]] ampiasaina amin'ny teny malagasy (ny eo anelanelan'ny fononteny dia ampiasaina amin'ny fiteny malagasy noho ny fampiasana azy ireo amin' ny teny vahiny): a, b, (c), d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, (q), r, s, t, (u), v, (w), (x), y, z. === Fivoaran'ny fanoratana ny teny malagasy === Niharan'ny fiovana ny fanoratana ny teny malagasy. Samihafa ny fanoratana ny teny malagasy tamin'ny andron-d[[Radama I]] (taona 1820-1830) sy ny fanoratana ny teny malagasy tamin'ny faramparan' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] (faran'ny taonjato faha-19). Io fanoratana ny teny malagasy tamin'ny faran'ny taonjato faha-19 io koa dia samihafa amin'ny fanoratana ny teny malagasy tamin'ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]] izay samihafa ihany koa amin'ny fanoratana ny teny malagasy amin'izao fotoana izao. Ny [[tendro satroka]] dia apetraka eo ambonin' ny litera ''o'' (''ô'') mba hanoratana ny teny indrana sasany na amin'ny [[fitenim-paritra malagasy]] sasany, araka ny Didim-panjakana laharana 17-603 AC tamin' ny 10 Nôvambra 1965<ref><small>"[https://www.degruyterbrill.com/database/IABO/entry/iab19830694/html?lang=en& L’enseignement du malgache: les fautes d’orthographe]", ''www.degruyterbrill.com''</small></ref><ref><small>[[Narivelo Rajaonarimanana]], ''[https://dokumen.pub/dictionnaire-du-malgache-contemporain-malgache-franais-franais-malgache-9782865376278.html Dictionnaire du malgache contemporain : malgache-français français-malgache]'', Karthala, 1995, <abbr>p.</abbr> 37.</small></ref>. Misy fitenim-paritra malagasy ampiasana litera fanampiny, ny roa amin' ireo dia nampidirina tamin' ny alalan' ny Didim-panjakana laharana 62-404 tamin' ny 9 Aogositra 1962: * ny ''n̂'' ilazana ny feo ''n'', alohan' ny fototeny manomboka amin' ny ''e'' na ''i'', ohatra: ''man̂embana'' (''man''+''embana'') (izay midika hoe "mangalatra") sy manembana (''man''+''sembana'') (izay midika hoe "manakorontana"); * ny n̈ manamarika ny ''n'', alohan' ny fototeny manomboka amin' ny ''a'' na ''o'', ohatra: ''man̈asa'' (''man''+''asa'') (izay midika hoe "madranitra") sy ''manasa'' (''man''+''sasa'') (izay midika hoe "manadio amin' ny rano")<ref><small>Oliva Ramavonirina, "Les caractères spéciaux dans l’orthographe courante: le cas du malgache", ''Cahiers du Rifal'', vol. 23 « Le traitement informatique des langues »,‎ novembre 2003, p. 73-75</small></ref>. ==Fampiasana ny teny malagasy== Ampisain'ny Malagasy amin'ny endrika [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] na ny [[fiteny ôfisialy]] ny teny malagasy. Amin'ny lafiny ôfisialy dia ny tenim-pirenena ([[Fiteny malagasy ôfisialy|malagasy ôfisialy]]) no tena ampiasaina ary matetika io ihany no fiteny an-tsoratra. Mampiasa ny teny malagasy fiteny ôfisialy na tenim-paritra koa ny Malagasy mipetraka any ivelan' i [[Madagasikara]], na dia tsy maro aza ny fianakaviana malagasy tsy mampianatra ny tenindrazany amin'ny zanany. Eo amin'ny [[aterineto]] indray, dia vitsy ny tranonkala mampiasa ny teny malagasy ho fitenin'ny votoatiny. Matetika ny Malagasy dia mampiasa ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] rehefa miresaka momba ny fampahalalàna. Miampy izany koa ny safidin'ny mpikarakara tranonkala izay misafidy ny teny frantsay ho fitenin'ny votoatiny. Araka izany dia mamaky ary matetika mifanakalo hevitra amin'ny teny frantsay ny Malagasy eo amin'ny tranonkala. Volana natokana ho an'ny fiteny malagasy ny volana Jona, ka ny [[Akademia Malagasy]] sy ny Ministera misahana ny kolontsaina no mikarakara ny fankalazàna azy. === Wikipedia sy Aterineto amin' ny teny malagasy === Tsy mampiasa ny [[Wikipedia]] amin'ny fiteny madinika ny olona noho ny [[ratsy mifamahana]]. "Tsy tia hamorona votoatiny ny olona satria tsy hisy hamaky, ary tsy misy mamaky satria tsy misy votoatiny." Tahàka ireo [[Jordania]]nina manoratra amin'ny [[fiteny anglisy|teny anglisy]] mba ho azon'ny olona bebe kokoa, manoratra amin'ny [[fiteny frantsay|teny frantsay]] ny Malagasy mba ho azon'ny olona any ivelan'i Madagasikara. Hoy izay mpanoratra izay," raha mamorona votoatiny bebe kokoa amin' ny teny nibeazany ny Malagasy, dia hisy kokoa ny votoatiny amin'ny teny malagasy ary ho vaky ilay boribory vetaveta". Araka izany, amin'ny lafiny sasany, hahafahana mamorona fitaovana toy ny mpandika teny anglisy-malagasy ireo orinasa lehiben'ny tranonkala.<ref>Ethan Zuckerman, 2013 : ''Rewire: Digital Cosmopolitans in the Age of Connection''</ref> == Rakibolana == Ny rakibolana voalohany amin’ny teny malagasy an-tsoratra dia nosoratana tamin’ny alalan’ny sorabe. Ny rakibolana voalohany nampiasa abidy latina dia ny ''Dictionnaire de la langue de Madagascar'' nosoratan’i Etienne de Flacourt, izay natonta tamin’ny taona 1658. Taorian’izany dia nivoaka ny ''English-Malagasy Vocabulary''. Tamin’ny taona 1885, dia navoakan’ny London Missionary Society ny rakibolana malagasy-anglisy iray izay ahitana pejy 892. Na izany aza, dia misy voambolana tranainy ao anatin’io rakibolana io. Efa nisy fanovàna maro natao tamin’io rakibolana io taty aoriana, indrindra amin’ny lafiny hatetika, izay miankina amin’ny firaketan-dahatsoratra misy teny mihoatra ny dimy tapitrisa. * Winterton, M. et al.: ''Malagasy–English, English–Malagasy Dictionary / Diksionera Malagasy–Anglisy, Anglisy–Malagasy''. Raleigh, North Carolina. USA: Lulu Press 2011, 548 p. * Richardson: ''A New Malagasy–English Dictionary''. Farnborough, England: Gregg Press 1967, 892 p. <nowiki>ISBN 0-576-11607-6</nowiki> (Original edition, Antananarivo: The London Missionary Society, 1885). * ''Diksionera Malagasy–Englisy''. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1973, 103 p. * ''An Elementary English–Malagasy Dictionary''. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1969, 118 p. * ''English–Malagasy Phrase Book''. Antananarivo: Editions Madprint 1973, 199 p. (Les Guides de Poche de Madagasikara.) * Paginton, K: ''English–Malagasy Vocabulary''. Antananarivo: Trano Printy Loterana 1970, 192 p. * Bergenholtz, H. et al.: ''Rakibolana Malagasy–Alemana''. Antananarivo: Leximal/Moers: aragon. 1991. * Bergenholtz, H. et al.: ''Rakibolana Alemana–Malagasy''. Antananarivo: Tsipika/Moers: aragon. 1994. * Régis Rajemisa-Raolison: ''Rakibolana Malagasy''. Fianarantsoa 1995, 1061 p. == Fitsipi-pitenenana == <nowiki>Ny fehezanteny amin’ny teny malagasy dia matetika manaraka ny rafitra manaraka izao: Matoanteny – Fameno – Lazaina (MFL), izay fantatra amin’ny teny anglisy hoe VOS (Verb–Object–Subject). Na izany aza, mety hiovaova io firafitry ny fehezanteny io arakaraka ny endriky ny matoanteny ampiasaina, araka ny ohatra aseho etsy ambany. MFL tsotra</nowiki> * ''Mandahatra ny miaramila aho.'' Mampiasa endrika mivantana ny [[Fitodika mpanao|matoantenin' ny mpanao]] ny fehezanteny eo ambony<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 106</ref>, ; Rariteny M(L)F * ''Alahatro ny miaramila.'' Mampiasa ny [[Fitodika atao|matoantenin' ny atao]] ny fehezanteny eo ambony. Miraikitra amin'ny matoanteny ny mpanao ny asa (-''ko''). === Matoanteny === Ny [[matoanteny]] no fanahin'ny fiteny ary mamaritra ny ''tao'' sy ''hetsika'' ary ''fiainana'' ny matoanteny. Mamaritra ny fisiana izy, noho ny fisian'ny matoanteny ''misy''; mamaritra ny ''tao'' izy, ohatra: "tia aho", "miasa ianareo"; mamaritra ny fiaretana izy, amin'ny alalan'ny matoantenin'ny atao: "tiana aho", "esorina ianao".<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 106</ref> Ny matoanteny dia ampiasaina amin'ny filazàna, [[Fandavana (fitsipiteny)|fandavana]] na fanambaràna zavatra izay mbola atao na efa natao: "miasa ny olona", "nomen'olona vola aho"; mibaiko, manasa na mametra-panontaniana<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 106-107</ref>. ==== Matoantenin' ny mpanao sy ny matoantenin' ny atao ==== Ny matoanteny dia azo atao anaty sokajy telo: ny [[Fitodika mpanao|matoantenin'ny mpanao]] sy ny [[Fitodika atao|matoantenin'ny atao]], ary ny matoanteny tsy mitongilana. Ny matoantenin'ny mpanao dia mamaritra ny [[Lazaina (fitsipiteny)|lazaina]] manao zavatra. Ny matoantenin'ny atao dia mamaritra ny lazaina miaritra na iharan-javatra. Ny matoantenin'ny mpanao dia: * lazaina fa mivantana (anglisy: ''direct'') rehefa manaraka ny matoanteny ny lazaina: ohatra: "miteny aho"; "miasa aho", sns. * lazaina fa manilika (anglisy: ''exclusive'') rehefa manaraka ny lazaina ny mpameno. Izany dia midika fa ilay lazaina ary ilay lazaina ihany no manao ilay zavatra. Ohatra: "izaho no miteny"; "Rakoto no manjono", sns. * lazaina fa manantitra (anglisy: ''emphatic'') rehefa manaraka ny matoanteny ny lazaina. ohatra : "izaho miteny", "izaho misotro". Telo no endriky ny matoantenin'ny atao. # Ny voalohany dia antsoina hoe ''endrika tsotra'', satria avy amin'ny [[Filaza mandidy|filaza mandid]][[Filaza mandidy|i]]<nowiki/>n<nowiki/>'ny fototeny izy. Ohatra: ny matoantenin'ny atao "sotroina" dia avy amin'ny filaza mandidy "sotroy" izay avy amin'ny fototeny "sotro". # Ny endrika faharoa dia manana [[Tovana (fitsipiteny)|tovana]] mamaritra ny mpanao, na ny [[Lazaina (fitsipiteny)|lazaina]]. Ohatra "ampianariko ny ankizy", "dioviko ny trano", sns. # Ny fahatelo dia ny endrika ara-[[Toe-javatra (fitsipiteny)|toejavatra]], satria mampiasa ny toejavatry ny fotoana, na toerana, na fomba. Ohatra: "Tany an-trano no nisotroan'ny olona rano". Ny matoantenin'ny atao tsotra dia manana endrika mivantana, manantitra na manilika.<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 109-110</ref>. Ny matoanteny tsy mitongilana dia mamaritra tao izay mikasika ny mpanao ary ny mpanao ihany. Ohatra: "Velona aho"; "Mandeha ianao". Manana fiendrika manano ary fiendrika anoina ny matoanteny tsy mitongilana: "Mandeha aho" (mat. mpanao); "andehanako", "alehako" (mat. atao). Manana ny endrika mivantana, manantitra ary manilika ireo matoanteny tsy mitongilana ireo. ==== Sokajy matoanteny dimy ==== Faharoa, azo sokajina dimy ny matoanteny malagasy : * Ny [[matoanteny mitampody]] (reflektiva), * Ny matoanteny mamari-pahafahana ([[fiteny anglisy|anglisy]]: ''potentative verb''). Ny [[Tovona (fitsipiteny)|tovona]] mamaritra azy io dia ny tovona ''maha-''. Manana endrika mivantana, manantitra (emfatika) ary mandroaka ireo matoanteny ireo. * Ny matoanteny mamaritra fivoarana ([[fiteny anglisy|anglisy]]: ''intensive verb'') dia mamaritra ny hafatratra, ny fitomboana na ny fivoaran'ny ''tao'' iray. Ny tovona mamaritra ireo matoanteny ireo dia ny tovona ''miha-'' ohatra ao anatin'ny ''mihalava'', ''mihafohy'', ''mihavitsy'', ''mihafeno'', sns. Misy fiendrika manano sy ny fiendrika anoina io matoanteny io. Ao amin' ny [[Fiendrika mañano|fiendrika manano]] (ang.: ''active voice'') sy amin'ny [[fiendrika anoina]] (ang. ''passive voice'') dia ahitana ny endrika mivantana, endrika manantitra (emfatika) ary endrika mandroaka (ang.: ''exclusive form''). Amin'ny endrika misy solonteny voatovana amin'ny matoanteny mamaritra fivoarana dia ahitana ny endrika mivantana manantitra sy mandroaka.<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 116</ref> * Ny matoanteny mampita (ang.: ''transitive verb'') izay mamaritra ny tao ataon'ny lazaina eo amin'ny fameno. Ny tovona mamaritra ireo matoanteny ireo dia ny tovona ''man-'' (manana endrika miova arakaraky ny [[fototeny]]) * Ny matoanteny [[Fitodika mpifanao|mpifanao]] (ang.: ''reciprocative verb'') Ao amin'io sokajy matoanteny io dia ahitana ny fiendrika manano ary ny fiendrika anoina izay samy manana ny endrika mivantana, manantitra ary manilika.<ref >''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 117</ref>. Ny endrika mpifanao dia manana ny fiendrika manano, ny fiendrika anoina ary ny endrika voatovana solonteny. Amin'ny fàfana eo ambany dia aseho ny [[tsirinteny]] araky ny endriky ny matoanteny avy amin'ny fototeny "latsaka". {| class="wikitable" size=80% |+ Tsirinteny matoanteny* araky ny sokajiny ! ! fiendrika manano ! fiendrika anoina<br>ary endrika voatovana soloteny |- ! Reflektiva | milatsaka | latsahana |- ! Mamari-pahafahana | mahalatsaka | ahalatsahana |- ! Mamari-pivoarana | mihalatsaka | ihalatsahana |- ! Mampita | mandatsaka | andatsahana |- ! Mifanao | mifandatsaka | ifandatsahana |} (*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho. ==== Zana-pizaràna na fisokajiana fanampiny ==== Ny fizaràna fanindroan'ny matoanteny malagasy dia sokajy telo: endrika [[Fitodika mpampanao|mpampanao]] (ang.: ''causative''), endrika mampanao mpifanao (ang.: ''reciprocative causative'') ary endrika mampanao mamaritra fahafahana (ang.: ''potentative causative''). Ny [[tovona]] amin'ireo matoanteny ireo dia fitambaran'ny tovona ao amin'ny endrika mampanao amin'ny tovoy na ao amin'ny endrika mpifanao na mamari-pivoarana. {| class="wikitable" width=80% |+Tsirintenin' ny matoanteny* mampanao<ref>''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 119</ref> ! ! fiendrika manano ! fiendrika anoina<br> na endrika voatovana soloteny |- ! Mampitranga<br>reflektiva | mampilatsaka | ampilatsahana |- ! Mampitranga<br>mamari-pahafahana | mampahalatsaka | ampahalatsahana |- ! Mampitranga<br>mamari-pivoarana | mampihalatska | ampihalatsahana |- ! Mampitranga<br>mampita | mampandatsaka | ampandatsahana |- ! Mampitranga<br>mifanao | mifampilatsaka | ifampilatsahana |} (*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho. Ireo matoanteny mampanao mpifanao dia natao hamaritana ny zavatra mampanao, na, ny zavatra ataon'ny olona na zavatra mifampivoho. Ireo matoanteny ireo dia aorina amin'ny alalan'ny fanovàna ny tovona ''m-'' ho ''mif-'' amin'ny endrika mampanao ny matoanteny mivantana. {| class="wikitable" width=80% |+Tsirintenin'ny matoanteny mampanao* mifampivoho<ref>''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 119-120</ref> ! ! fiendrika manano ! fiendrika anoina<br> na endrika voatovana soloteny |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny reflektiva | mifampilatsaka | ifampilatsahana |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny mamari-pahafahana | mifampahalatsaka | ifampahalatsahana |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny mamari-pivoarana | mifampihalatsaka | ifampihalatsahana |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny mampita | mampandatsaka | ampandatsahana |- ! mampitranga mpifanao<br> ny matoanteny mifamoivoho | mifampilatsaka | ifampilatsahana |} (*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho. Ny endrika mampitranga fahafahana dia maneho ny fahafahana na ny fahafahana mampanaon'ny tao. {| class="wikitable" width=80% |+Tsirintenin'ny matoanteny mampanao* fahafahana<ref>''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan'i David Griffith, p. 121</ref> ! ! fiendrika manano ! fiendrika anoina<br> na endrika voatovana soloteny |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny reflektiva | mahampampilatsaka | ahampampilatsahana |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny mamari-pahafahana | mahampampahalatsaka | ahampampahalatsahana |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny mamari-pivoarana | mahampampihalatsaka | ahampampihalatsahana |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny mampita | mahampampandatsaka | ahampampandatsahana |- ! mampitranga fahafahana<br> ny matoanteny mifanao | mahampampifandatsaka | ahampampifandatsahana |} (*) Ny endrika ankehitriny ihany no aseho. === Anarana sy mpisolo === Ny [[Mpisolo (fitsipiteny)|mpisolo]] tena amin'ny teny malagasy dia maro ary miankina amin'ny fifandraisan'ilay mpiteny amin'ilay olona itenenana ny fampiasana azy. === Tambinteny === Ny [[tambinteny]] dia teny ampiarahina amin'ny [[Mpamaritra (fitsipiteny)|mpamaritra]], ny [[matoanteny]] (mamaritra anarana na tsia) ary tambinteny hafa. Ao amin'ny teny malagasy dia ahitana karazana tambinteny telo: ny tambinteny mamaritra isa (fandaharana na fanisàna); tambinteny mamaritra fotoana: ankehitriny (oh.: ''ankehitriny'', ''izao ihany'', ''anio'', sns.), efa lasa (''sahady'', ''taloha'', ''rahateo'', sns.) na ho avy (oh.: ''hatrizay'', ''arakizao'', ''rahampitso'', sns.); ireo tambinteny mamaritra fitsingerenana (''matetika'', ''indraindray'', ''rahoviana'', sns.); ireo tambinteny mamaritra fitsingerenana voatanisa (oh.: ''indray'', ''indroa'', ''intelo'', ''isan'andro'', ''isam-bolana'', sns.); ireo tambinteny mamaritra toerana (oh.: ''aloha'', ''aoriana'', ''dia'', ''mandavanandro'', sns.); ireo tambinteny mamaritra zava-mitranga tsy misy fiafaràna (oh.: ''mandrakariva'', ''mandrakizay'', ''tsy ... intsony'')<ref><small>''A Grammar of the Malagasy language'' nosoratan' i David Griffith, p. 190</small></ref> ==== Mpamaritra toerana ==== {| class=wikitable |+Mpamaritra toerana malagasy !colspan=2| !!colspan=2| Akaiky !!colspan=2| Lavidavitra !!colspan=3| Lavitra |- !rowspan=2|Tambinteny!!Tsy hita |atỳ || àto || ào || àtsy || àny || aròa* || arỳ |- !Hita |etỳ || èto || èo || ètsy || èny || eròa || erỳ |- !rowspan=3|Soloteny!!Tsy hita |izatỳ*||izàto*||izào||izàtsy*||izàny||izaròa*||izarỳ* |- !Hita |itỳ||ìto||ìo||ìtsy||ìny||iròa*||irỳ |- !Hita pl. | colspan="2" style="text-align:center;"|irèto||irèo||irètsy||irèny||ireròa*||irerỳ* |} Fanamarihana : * Tsy voatery asiana [[Tendro (soratra)|tendro]] ny mpamaritra toerana. * Tsy ampaisaina matetika ny mpamaritra toerana misy ny *. == Jereo koa == *[[Abidy malagasy]] *[[Fiteny eto Madagasikara]] *[[Fitsipiteny malagasy]] '''Lohahevitra sasany momba ny fitsipiteny malagasy''' *[[Fameno (fitsipiteny)|Fameno]] *[[Mpampiankina]] *[[Fiendrika|Fitodika]] na [[fiendrika]] *[[Tsirinteny]] *[[Filazam-potoana (fitsipiteny)|Filazam-potoana]] *[[Fanehoan-javatra (fitsipiteny)|Fanehoan-javatra]] *[[Filaza (fitsipiteny)|Filaza]] *[[Sokajin-teny]] '''Fiteny be mpampiasa ao Afrika''' * Ireto ireo fiteny be mpampiasa ao Afrika: ny [[fiteny afrikansa]], [[Fiteny agny|agny]], [[Fiteny amharika|amharika]], [[Fiteny anglisy|anglisy]], [[Fiteny arabo|arabo]], [[Fiteny bambara|bambara]], [[Fiteny baole|baole]], [[Fiteny berbera|berbera]], [[Fiteny bete|bete]], [[Fiteny diola|diola]], [[Fiteny fanga|fanga]], [[Fiteny fola|fola]] (na [[fiteny peola]]), [[Fiteny frantsay|frantsay]], [[Fiteny haosa|haosa]], [[Fiteny iôroba|iôroba]], [[Fiteny kitoba|kitoba]], [[Fiteny lingala|lingala]], [[Fiteny malagasy|malagasy]], [[Fiteny môre|môre]], [[Fiteny pôrtogey|pôrtogey]], [[Fiteny soahily|soahily]], [[Fiteny sômaly|sômaly]], [[Fiteny sôninke|sôninke]], [[Fiteny soso|soso]], [[Fiteny tigrinia|tigrinia]], [[Fiteny vôlôfo|vôlôfo]] ary [[Fiteny zolo|zolo]]. == Rohy ivelany == *[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=91254 Tatitra ''Ethnologue'' mikasika ny teny malagasy] *[https://web.archive.org/web/20030622220010/http://www.teny.org/ Foibe momba ny Teny an' ny Akademia Malagasy] *[http://teny.org/index.php?option=com_content&view=article&id=49:ny-fifehezanteny-malagasy&catid=34:teny&Itemid=56 ''Ny fifehezanteny malagasy''] ao amin'i teny.org ([http://teny.org/index.php?option=com_content&view=category&id=34&Itemid=27 renisokajy] {{Wayback|url=http://teny.org/index.php?option=com_content&view=category&id=34&Itemid=27 |date=20220408140513 }}) *[https://tenymalagasy.org/bins/alphaLists?lang=fr&w= Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy] *"[https://www.tiatanindrazana.mg/politique/mediatioranny-repoblika-mila-hadika-aminny-teny-malagasy-ny-didy-aman-dalana-53737.php Mediatioran' ny Repoblika “Mila hadika amin' ny teny malagasy ny didy aman-dalàna]”", ''www.tiatanindrazana.mg'' '''Boky malalaka''' * {{en}} [http://archive.org/download/grammarofmalagas00grifrich/grammarofmalagas00grifrich.pdf ''A grammar of the Malagasy language, in the Ankova dialect ''], nosoratan'i David Griffiths, 1854 * [https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2168075?ysclid=lqhludz8js447330367 ''Клименко В. В.'' Малагасийский язык // Большая российская энциклопедия. Том 18. Москва, 2011, с. 600-601.] {{Wayback|url=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2168075?ysclid=lqhludz8js447330367 |date=20231223051804 }} * [https://www.elibrary.ru/item.asp?edn=bcztjl&ysclid=lqhlds3jgp16057165 ''Клименко В. В.'' Словари малагасийского языка в России и за рубежом // Архонт, 2023, № 2, с. 83-91.] == Tsiahy == {{ref}} [[Sokajy:Fiteny]] [[Sokajy:Madagasikara]] s3vb4r0a76vsicfmowfjcaquq5nx71u Antananarivo 0 1186 1149311 1148487 2026-08-15T18:16:41Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy sy nanitsy 1149311 wikitext text/x-wiki {{coord|-18.913680|47.536130}} {{infobox tanàna |anarana=Antananarivo |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo| Antananarivo]] |faritra=[[Analamanga]] |ben'ny tanàna= Harilala Ramanantsoa |isam-ponina=1054649 |firenena={{Madagasikara}} |sary=Antananarivo_City_Hall_on_Avenue_de_l%27Ind%C3%A9pendance_street.jpg }} [[Sary:Coat of arms of Antananarivo.svg|alt=Ampingan'Antananarivo anaty mahitsizoro efatra miloko mavo sy manga, maneho ny rano sy ny vary tsy mifanary na antsaha na an-tanàna. Ny mahitsizoro voalohany ambony ankavia miloko mavo ahitana sary lohan'omby miloko manga ao anatiny. Ny mahitsizoro faharoa eo ambony ankavanana kosa miloko manga ahitana sary "fleur de lys" ao anatiny izay lazaina ho fanehoana ny vary nefa kosa karazana fanehoam-piandrianan'i Lafrantsa kosa (sary famantarana ny fiandrianana frantsay). Ny mahitsizoro fahatelo eo ambany ankavia kosa dia mitovy amin'ilay voalaza eo amin'ny loko manga faharoa teo ihany ary ny mahitsizoro fahefatra dia mitovy amin'ny loko mavo voalaza voalohany.|vignette|Ampinga famantarana an'Antananarivo.]] '''Antananarivo''' no [[renivohitra]] ara-pôlitika sy ara-toekaren' i [[Madagasikara]]. Ny dikan' ny anarana hoe ''Antananarivo'' dia "Tanànan' ny Arivolahy" mifandraika amin'ny teny tarigetran'ny tanàna manao hoe [https://www.madagascarautrement.com/antananarivo/ "Ny arivolahy tsy maty indray andro"]. Antananarivo no mitondra ny [[faritanin' Antananarivo]], izay manana velarantany 58 283 km2, sady tena eo anivon' ny Nosy. Manana faritra efatra ny faritanin'Antananarivo dia [[Faritra Analamanga|Analamanga]], [[Faritra Itasy|Itasy]], [[Faritra Vakinankaratra|Vakinankaratra]] ary [[Faritra Bongolava|Bongolava]]. Ny tanànan' Antananarivo renivohitra kosa dia eo amin' ny 1254 m ny hahavony mihoatra amin' ny ranomasina ([[araben'ny fahaleovantena|Araben'ny Fahaleovantena]]); 1282 m ([[Lapan'Andafiavaratra]]), 1468 m ([[Rova Manjakamiadana|Rovan' i Manjakamiadana]]). == Jeografia == Eo ampovoan' ny Nosin' i Madagasikara no misy an' Antananarivo, any atsimo-andrefanan' ny [[Ranomasimbe Indianina]]. === Vohon-tany === Azo lazaina ho ranoiray ny firafitry ny vohon-taniny raha miohatra amin' ireo faritany sasany toa an' i [[Fianarantsoa]] na [[Toamasina]]. Any avaratra, misy an' i [[Tamponketsa]] dia tany karankaina; zara raha mahavokatra kely horaofin' ny biby fiompy ny any [[Bongolava]] any andrefana. Ny any atsimo no manankarena, izay ahitana ny onin' i [[Mania]]. Any atsinanana kosa dia voafaritr' ireo harambato mitatao ny lemak' i [[Moramanga]] sy [[Anjiro]] amin' ny lafiny iray ary ny debok' [[Alaotra]] amin' ny ankilany. Ny salan' ny haavon' ny tendrombohitra dia 1 300 m, fa ny avo indrindra dia [[Tsiafajavona]], 2 700 m, ao amin' ny vondron-tendrombohitr'[[Ankaratra]]. Maro ny ony miandoha avy any [[Itasy]] sy [[Vakinankaratra]] no miantoka ny famatsian-drano ny faritra manodidina. Ny fiandohan' ny onin' i [[Mahajamba]] dia avy ao [[Anjozorobe]]; i [[Betsiboka (renirano)|Betsiboka]] avy ao [[Ambohidratrimo]]; [[Ikopa]] sy i [[Sisaony]] avy any Ankaratra; [[Isandrano]] avy any [[Miarinarivo]]; i [[Manambolo]] avy any [[Tsiroanomandidy]]; i[[Sakay]] sy i [[Lily]] avy any Itasy, i [[Kitsamby]] avy any [[Arivonimamo]] ary i [[Onive]] avy any [[Antsirabe]]. === Toetany === Ny toetrany eto Antananarivo dia araka ny fanasokajian' i Köppen ny toetany dia ''Cwb'' izany hoe manana [[toetany trôpikaly]] antonontonony noho ny haavon' ny tany. Amin' ny volana Oktobra hatramin' ny volana Marsa dia mafana ny andro ary mety mahatratra hatrany amin' ny 35°C any ho any ny [[mari-pana]], amin' io enim-bolana io dia mahery ny 50 mm isam-bolana ny latsak' orana. Amin' ny volana Aprily ka hatramin' ny volana Septambra dia antonontonony ny hafanana. Amin' io enim-bolana io dia latsaky ny 50 mm ny latsak' orana. {{Weather box |location = Antananarivo |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 33 |Feb record high C = 32 |Mar record high C = 31 |Apr record high C = 31 |May record high C = 29 |Jun record high C = 27 |Jul record high C = 27 |Aug record high C = 29 |Sep record high C = 33 |Oct record high C = 35 |Nov record high C = 34 |Dec record high C = 33 |year record high C = 35 |Jan high C = 27.7 |Feb high C = 25.9 |Mar high C = 25.4 |Apr high C = 24.8 |May high C = 22.9 |Jun high C = 20.9 |Jul high C = 20.2 |Aug high C = 20.6 |Sep high C = 23.0 |Oct high C = 25.2 |Nov high C = 26.0 |Dec high C = 25.8 |year high C = 24.0 |Jan low C = 16.6 |Feb low C = 16.9 |Mar low C = 16.3 |Apr low C = 15.2 |May low C = 12.9 |Jun low C = 10.8 |Jul low C = 10.3 |Aug low C = 10.3 |Sep low C = 11.3 |Oct low C = 13.4 |Nov low C = 15.1 |Dec low C = 16.3 |year low C = 13.8 |Jan record low C = 12 |Feb record low C = 11 |Mar record low C = 11 |Apr record low C = 7 |May record low C = 4 |Jun record low C = 1 |Jul record low C = 3 |Aug record low C = 2 |Sep record low C = 3 |Oct record low C = 6 |Nov record low C = 6 |Dec record low C = 11 |year record low C = 1 |Jan rain mm = 270.4 |Feb rain mm = 256.9 |Mar rain mm = 183.1 |Apr rain mm = 50.5 |May rain mm = 20.1 |Jun rain mm = 7.2 |Jul rain mm = 11.1 |Aug rain mm = 15.0 |Sep rain mm = 9.5 |Oct rain mm = 66.6 |Nov rain mm = 170.8 |Dec rain mm = 304.1 |year rain mm = 1365.3 |Jan rain days = 18 |Feb rain days = 17 |Mar rain days = 17 |Apr rain days = 9 |May rain days = 6 |Jun rain days = 6 |Jul rain days = 8 |Aug rain days = 9 |Sep rain days = 4 |Oct rain days = 8 |Nov rain days = 14 |Dec rain days = 20 |Jan sun = 210.8 |Feb sun = 179.2 |Mar sun = 198.4 |Apr sun = 219.0 |May sun = 229.4 |Jun sun = 207.0 |Jul sun = 213.9 |Aug sun = 235.6 |Sep sun = 249.0 |Oct sun = 251.1 |Nov sun = 234.0 |Dec sun = 201.5 |source 1 = [[World Meteorological Organisation]] ([[United Nations|UN]]) <ref name= "WMO" >{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/004/c00007.htm | title = World Weather Information Service - Antananarivo | accessdate = 2010-05-04 | publisher = Direction of Meteorology and Hydrology, Madagascar | date = June 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100418185359/http://worldweather.wmo.int/004/c00007.htm | archivedate = 2010-04-18 | deadurl = no }}</ref> |source 2 = BBC Weather <ref name="weather1">{{cite web | url =http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT000340 | title =Average Conditions Antananarivo, Madagascar | accessdate =September 9, 2009 | publisher =BBC Weather | archiveurl =https://web.archive.org/web/20050526093504/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT000340 | archivedate =2005-05-26 }}</ref> |date=February 2012 |source 3 = [[Hong Kong Observatory]]<ref>{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/ken_madg/antananarivo_e.htm |title=Climatological Normals of Antananarivo |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170703232944/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/ken_madg/antananarivo_e.htm |archivedate=2017-07-03 }}</ref> }} == Tantara == === Faha mpanjaka === ==== Ny tanàna sy ny lapa ary ny rova ==== [[File:Lake Anosy, Central Antananarivo, Capital of Madagascar, Photo by Sascha Grabow.jpg|thumb|left|275px|Ny farihin' Anosy dia miendrika fo maratra ary misy tsangam-bato afovoany nanoratana ny anaran' ireo maherifon' ny ady lehibe faharoa Malagasy sy Frantsay]] Teo Ambohimitsimbina (na Ambohimitsingina) no nisy ny rova tany amboalohany (fiantombohan’ ny taonjato faha-17) vao nafindra teo avaratr’ Ambohimitsimbina amin’ ny toerana misy ny rovan’ Antananarivo ankehitrio. Tao anatin' ny rova dia maro ireo lapa niorina ka saika niorina atsimo nianavaratra izy ireny, ka ny lapa tranainy indrindra no any atsimo indrindra ary ny lapa tanora indrindra no avaratra indrindra ka toy izao izany: eroa atsimo indrindra i Besakana izay naorin' [[Andrianjaka]]; teo avarabaratr' i Besakana kosa no naorin' [[Andrianampoinimerina]] i Mahitsielafanjaka sy Felatanambola (ity Felatanambola ity dia efa rava ka teo no nanorenana an' i Manjakamiadana); teo avaratr' i Mahitsielafanjaka kosa no naorin-d[[Radama Voalohany|Radama I]] ny Tranovola ho tranon-d[[Rasalimo]]; teo amin' ny Felatanambola fahiny no naorin-d[[Ranavalona I]] i Volamahitsy izay lasa Manjakamiadana rehefa nofonosina vato; ary farany ny Tranovola izay tranon-dRasalimo sy avaratra indrindra dia nataon-dRanavalona I ho tranon-dRakoto zanany ([[Radama II]]) fa i Manampisoa kosa dia teto atsimon' i Manjakamiadana no naorin-d[[Rasoherina]] (io Manampisoa io no tsy tahaka izany). Tamin-dRadama I dia nisy rova miisa roa teo Antananarivo ka ny "rova atsimo" dia ireo misy ny lapa tranainy toa an' i Besakana sy ny manodidina azy. Ny "rova avaratra" kosa izay nataon-dRadama hisy ny lapany dia eo avaratry ny rova atsimo. Ny lapa tamin' ny Rova atsimo no natao fametrahana ny fatin' ny mpanjaka niamboho nanomboka tamin-dRadama I. Teo Antananarivo ihany, Andriatsimitoviaminandriandehibe nanjaka teo tamin' ny taonjato faha-18 dia nanana zanaka roalahy dia Lambotsitakatra sy [[Andriamasinavalona]], koa nozarain' Andriatsimitoviaminandriandehibe roa ny fanjakany ka Antananarivo, [[Ambohimanga]] sy [[Ambohidrabiby]] ary ny avaratra rehetra amin' ny fanjakany dia nomeny an' i Lambotsitakatra zanany lahimatoa ary [[Alasora]], [[Ambohimanjaka]] sy [[Antanamalaza]], sy Fandana sy [[Ambohimanambola]] dia nomeny an' Andriamasinavalona izay zandry olona. Teo Antananarivo hatrany, [[Andrianampoinimerina]] dia nanorina tanàna voahodidina hadivory hoan' ny andriana, ka teo ambany avaratry ny rovan' Antananarivo, teo Andohalo, no nanorenany izany ka ny Andriamasinavalona, ny [[Andriandoriamanjaka]], ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]], Ny [[Andriandranando]], ny Andrianamboninolona, ary ny terak’i Raberanto avy ao [[Ambodifahitra]] no nahazo nonina tao anatin' io faritr' Andohalo voahodidina hadivory io. Ny havan’ andriana, ny hova ary ny mpanompo dia tsy nahazo zara tany sy tsy nahazo nonina tao anatin' io faritr' Andohalo voahodidina hadivory io. == Fizahan-tany == Antananarivo dia tsy dia manana toerana mahasarika ny mpizaha tany loatra mihoatra ireo faritany hafa. Ny tena misongadina dia ny [[Valan-javamaniry amam-bibin' i Tsimbazaza|valan-javabohary Tsimbazaza]]. == Ny fitaterana : == Ny fiainana sy ny fitaterana ao Antananarivo (renivohitr'i Madagasikara) dia ahitana fahasahiranana maro nefa ahitana fitaovana mampiavaka ny renivohitra ihany koa. Natao hanaraka ny zava-misy ankehitriny ny antsipiriany:[https://newsmada.com] Ny fitaterana mampitohy ny tanàna dia miankina tanteraka amin'ny fiarakodia iombonana (Taxi-be), saingy misedra olana lehibe ny mpandeha amin'ny andavanandro. Ny fitohanan'ny fiara (embouteillages) : olana goavana isan'andro ny fitohanan'ny fifamoivoizana izay mandany fotoana mihoatra ny adiny iray na roa vao tonga amin'ny toerana aleha. Tery ny lalana ary mitombo hatrany ny isan'ny fiara, ny posiposy, ary ny mpandeha an-tongotra.[https://www.aa.com.tr https ://www.aa.com.tr] Ny Krizy sy ny fitokonana: matetika misy ny disadisa eo amin'ny mpitondra taxi-be sy ny fanjakana (toy ny fitokonana goavana niseho tamin'ny Jona 2026) vokatry ny sazy na ny fatiantoka mahazo ny mpitatitra, ka manery ny vahoaka handeha an-tongotra lavitra. Mba hamonjena ny mpandeha dia nisy ny fotoana nandefasan'ny fanjakana fiara ( bus) manokana maimaimpoana.[https://www.aa.com.tr] Ny kodiaran-droa (Taxi-moto) sy ny Taxi: Mitombo ny fampiasana kodiaran-droa (taxi-moto) mba hialana amin'ny fitohanana na dia mbola iadian-kevitra aza ny lalàna mifehy azy. Ny taxi kosa dia lafo vidy kokoa saingy ampiasain'ny olona rehefa maika na misy entana.[https://www.aa.com.tr] == Mponina == [[Merina]] no iantsoana ireo tompon-tany fa noho ny maha renivohitra an' Antananarivo dia hita ao daholo ireo [[Foko eto Madagasikara|foko]] isan-karazany ao Madagasikara. Misy fiantraikany mivantana amin'ny fahasalaman'ny mponina sy ny toekarena ny fitaterana sy ny fahasahiranana ara-tsosialy.[https://www.mobiliseyourcity.net] Ny fitohanan'ny fiara (Embouteillage) : mandany fotoana eo amin'ny 1 ka hatramin'ny 2 ora isan'andro eny an-dalana ny mponina mandritra ny ora fidirana sy firavana (heures de pointe). Ny fidiram-bola sy asa: mifantoka amin'ny varotra madinika, ny asa birao, ary ny asa tànana ny ankamaroan'ny olona. Mavesatra amin'ny fahefa-mividy anefa ny saran-dalan'ny fitaterana maoderina (toy ny train) raha oharina amin'ny karama antonony.[https://www.temoignages.re] == Tanàna namana == * [[Yerevan]], {{Armenia}} * [[New York]], {{Etazonia}} * [[Suzhou]], {{Sina}} * [[Nice]], {{Frantsa}} * [[Vorkuta]], {{Rosia}} * [[Montréal]], {{Kanada}} * [[Cairo]], {{Ejipta}}<ref>{{Cite web |url=https://midi-madagasikara.mg/cooperation-jumelage-de-la-ville-dantananarivo-avec-le-caire/ |title=Antananarivo avec le Caire |access-date=2024-05-31 |archive-date=2024-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531071649/https://midi-madagasikara.mg/cooperation-jumelage-de-la-ville-dantananarivo-avec-le-caire/ |url-status=dead }}</ref> == Sary == <gallery> Image:Antananarivo (atamari).jpg|Antananarivo, Madagascar Image:Antananarivo Rova-Palast.jpg|Photographie Image:Antananarivo - Analakely.jpg|[[Analakely]] Image:Antananarivo (atamari).jpg|Antananarivo Image:Antananarivo02.jpg|La ville haute Image:Tana_De_nuit.jpg|Antananarivo, amin'ny alina Image:Vue_Sur_Tana.jpg|Jery an'Antananarivo Image:Antananarivo03.jpg|Trano maromaro Image:Antananarivo05.jpg|Tohatoha-baton'Ambondrona Image:Antananarivo Rova-Palast.jpg|Vue d'Antananarivo Image:Antananarivo08.jpg|Avenue de l'Indépendance Image:Antananarivo09.jpg|Avenue de l'Indépendance File:Air Madagascar Office Analakely Antananarivo Madagascar.jpg|Siège social d'[[Air Madagascar]] </gallery> == Jereo koa == '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] '''Tendrombohitra roa ambin' ny folo''' * [[Tendrombohitra roa ambin' ny folo masina ao Imerina]] * [[Alasora]] - [[Ambohidrabiby]] - [[Imerimanjaka]] - [[Ampandrana]] -[[Ilafy]] - [[Analamanga (havoana)|Analamanga]] - [[Ambohimanga]] - [[Antsahadinta]] - [[Ambohitrontsy]] - [[Imerimandroso]] - [[Ikaloy]] - [[Namehana]]. == Tsiahy == {{ref}} {{kaomininan'ny Faritra Analamanga}} [[sokajy:Antananarivo]] [[Sokajy:Madagasikara]] [[Sokajy:Renivohitra]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 4vzmiz98flvuui7z8lm0y62b4lwmvs2 Mahanoro 0 46091 1149302 1148476 2026-08-15T17:41:41Z Valimbavaka Rahary 39787 /* Endri-javatra */ nanitsy tsipelina 1149302 wikitext text/x-wiki {{coord|-19.900000|48.800000}} {{infobox tanàna |anarana=Mahanoro |faritany=[[Faritanin' i Toamasina|Toamasina]] |isam-ponina=37800 |velarantany= 264.40 |firenena={{Madagasikara}} |faritra=[[Faritra Atsinanana]] |sary= Mahanoro - bridge.jpg }} '''Mahanoro''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Mahanoro]], [[Faritra Atsinanana]], [[Faritanin'i Toamasina]]. Ny isam-poniny dia 37800 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 30801 ary ny kaodin-distrika dia 308. Ahitana Kaominina miisa 11 ny distrikan'i Mahanoro, ireto avy izany :Mahanoro, Betsizaraina, Tsaravinany, Ambodiharina, Manjakandriana, Masomeloka,Ambinanidilana, Ambodibonara, Ankazotsifantatra, Ambinanindrano, Befotaka == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin'io tanàna io. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna. Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin'ny 50. Ahitana seranana an-drenirano amin'ilay tanàna. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 9 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 9 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 50000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 50000 Fmg. Ahitana ireny tobin-dakana (port) ireny koa ao Mahanoro, ary isan'ny be mpandeha na ny lakana na ny botry mandeha motera (pirogue motorisé). == Fahasoavana == 3 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 37 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 4 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny minisiteran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny mponina. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny mponina. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny asa vaventy. Misy masoivohon'ny minisiteran'ny asa vaventy. ==Fokontany== 21 fokontany:<ref>[https://www.memoireonline.com/09/12/6089/m_La-redynamisation-du-comite-communal-de-gestion-des-risques-et-des-catastrophes-facteur-cle-d-une3.html Redynalusation du Comité Communal]</ref> Androhomanasa, Ambohimiarina, Maroahitra, Ambohitsara I, Ambilabe, Ambinanisasika, Bemangahazo, Ambodiriana Lohariana, Tandroroho, Miakara, Androrangambo, Maintimbato, Sahabe, Fiadanana, Vohitromby, Tanambao I, Ambalakininina, Ankadirano, Tanamborozano, Ambalamangahazo, Ampampanambo. == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 135. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] biv9w09qv05gmv4c36a9i0kll2qsz0h Morondava 0 46416 1149301 1148485 2026-08-15T17:37:18Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy tsipelina 1149301 wikitext text/x-wiki {{coord|-20.288690|44.317820}} {{infobox tanàna |anarana=Morondava |faritany=[[Faritanin'i Toliary|Toliary]] |faritra = [[Faritra Menabe|Menabe]] |isam-ponina=130383 |firenena={{Madagasikara}} |sary = Mer,_Morondava,_Madagascar.jpg }} [[File:Straße Morondava 2019-10-04.jpg|thumb|Morondava]] I '''Morondava''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan' i Morondava]], [[Faritra Menabe]], [[Faritanin' i Toliara|Faritanin' i Toliary]]. Ny isan' mponiny dia 130&nbsp;383 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 50899 ary ny kaodin-distrika dia 508. Ny anaran'ny foko ao Morondava dia sakalavan'ny Menabe, na izany aza anefa dia efa be mpiavy ao , ohatra: Merina, Betsileo,.... Ahitana toerana fitsangatsangana maro sy toerana mahaliana ny mpizaha tany koa i Morondava, ohatra amin'izany : Allées des baobab Morondava, plage Kimony, plage Nosikely, plage Betania,... ==Renirano== *[[Morondava (renirano)|Morondava]] == Vokatry ny fambolena == Ny tantsaha mampiasa zezika simika dia latsaky ny 75 %. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny [[mangahazo]]. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[vary]]. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia ny [[katsaka]]. Ny isan' ny [[omby]] dia 1&nbsp;500. Ny isan' ny taona nisian' ny pesitry ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia ny vary. 100 isan-jaton' ny [[tanimbary]] no voatondraka amin' ny [[tohodrano]] na paompy. 10 isan-jaton' ny mponina no manao [[asa tanana]]. 50 isan-jaton' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. 25 isan-jaton' ny mponina no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. 5 isan-jaton' ny mponina no miasa amin' ny [[fiompiana]]. 10 isan-jaton' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 400 ny isan' ny [[kisoa]]. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon' ny banky. Misy seranam-piaramanidina ny akaikin' ilay tanàna. Tongan' ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hôpitaly na toeram-pitsaboana ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan' andro any. Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin' ny 50. Misy tranom-pitsarana maharitra any. Ahitana seranana an-drenirano amin' ilay tanàna. Ahitana kôlejy ao amin' ilay tanàna. Ny [[Jiro sy Rano Malagasy|JIRAMA]] no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara maivana base. Ahitana lalana godorao ao amin' ny kaominina. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. == Fari-piainana == 5 isan-jaton' ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 65 isan-jaton' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 5 isan-jaton' ny mponina no atao hoe manan-karena. 25 isan-jaton' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Fitantanana == Misy masoivohon' ny minisiteran' ny fiompiana. Misy sampan-draharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny rano sy ny ala. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny fiarovana. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny fanabeazana. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny mponina. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny angovo ao amin' ilay tanàna. Misy masoivohon' ny fanaraha-maso ny asa. Misy masoivohon' ny minisiteran' ny asa vaventy.Ahitana Fokontany miisa 18 ao amin'ny Kaominina renivohitra Morondava, ireto avy izany : Andakabe, Morondava centre, Betania, Nosikely, Avaradrova, Sans Fil, Andabatoara, Tanambao, Ambalanomby, Ankisirasira Atsimo, Ankisirasira Avaratra, Namahora Atsimo, Namahora Avaratra, Tsimavaobe, Tsimahavaokely, Antsakoameloka, Ampasy, Bemokijy. == Fivavahana == === Kristianisma === ==== Eglizy Katôlika ==== [[Diôsezin' i Morondava|Diosezy]] i Morondava. Ny misiônera spiritana sy [[zezoita]] no nitondra voalohany ny [[Filazantsara|Vaovao Mahafaly]] tany amin' ny [[Faritra Menabe]], fa tamin' ny taona 1928 no nandraisan' ny misiôneran' ny Lasalety ny Misiona tao, ka ny Amerikanina no nanomboka izany. Tamin' ny 14 Septambra 1955 no natsangana ho [[diôsezy]] i Morondava ary ireto avy ny [[eveka]] nifandimby tao: Mgr Paul Girouard m.s (1955-1964), Mgr Bernard Ratsimamotoana m.s (1964-1998), Mgr Donald Pelletier m.s (2000-2010) ary Mgr Raharilamboniaina Marie Fabien o.c.d (2010-…) Raha momba ny ara-pastôraly indray no jerena dia nomena ny anjara toerany manokana ny fanabeazana ao amin' ny Diôsezin' i Morondava. Maro ny trano sekoly naorina, indrindra ny any ambanivohitra. Nosokafana tamin' ny taona 2012 ny Institut Supérieur Catholique du Menabe (ISCaMen) izay ahitana sampam-pianarana efatra: Paramedicaux, Pedagogie, Inforamatique ary Gestion, ka vao avy namoaka ny andiany faharoa ity sekoly ambony ato amin' ny Diôsezy ity. Ny sampana Pedagojia dia natao hamokatra mpampianatra ho an' ny sekoly katôlika ato amin' ny Diôsezy na koa amin' ny fanjakana na ho an' ny tsy miankina hafa. Misy ihany koa ny fampiofanana isan-taona omena ny tanora efa manana ny bacccalaureat mba ho mpampianatra ka anantin' ny iray volana no anaovana izany. Manafatra fikambanan-drelijiozy maro hiasa any Menabe ny Diôsezy mba hiandraikitra mivantana izany asa fanabezana izany, indrindra any ambanivohitra, ary koa hiantsoroka ny asa pastôraly isan-karazany. Raha ny momba ny ara-pastôraly manokana indray no jerena dia niatrika Sinaody manokana ho azy ny Diôsezy nandritra ny telo taona (2012-2015), "Kristy avao ro hazomanga soa" no teny fanevana tamin' izay. Izany dia natao mba hijerena amin' ny antsipiriany ny fampandrosoana ny asa pastôraly: ny lesoka, ny tsara tokony ho tohizana ary ny zava-baovao tokony hampiharina araka ny soridalan' ny [[Eglizy katôlika rômanina|Fiangonana Katôlika]]. Nisy lohahevitra telo ambin' ny folo lehibe no navoitra nandritra izany, ireto avy izy ireo: ny Fiangonana eto an-toerana, ny [[litorjia]], ny fifampiresahana amin' ny hafa finoana, ny [[firaisam-pinoana]], ny fandevanana sy ny [[fivavahana amin' ny razana]], ny fanabeazana, ny ministera sy ny fiainan' ny [[pretra]] ary ny misiônera, ny [[Katekisma|katesizy]], ny [[relijiozy]] sy fiantsoan' Andriamanitra, ny [[fianakaviana]] sy ny [[sakramentan' ny fanambadiana]], ny fampivoarana ny maha olona, ny tanora, ary ny katekista. Anisan' ny tanjon' ny sinoady ihany koa ny hirosoana bebe kokoa amin’ ny maha iraka ny Fiangonana. Anatin' ny fampiharana ny ireo tsoa-kevitra tapaka nandritra ny sinaoda ny Diôsezy ankehitriny, ka ny lohahevitra "Fiangonana eto an-toerana sy ny litorjia" no jerena manokana amin' izao. Ny fanokafana fiangonana vaovao no tena imasoana amin' izany ka ny kristianina [[Laîka|lahika]] no miandraikitra izany mivantana sy ny famelomana azy na dia eo aza ny pretra ary efa maro ny zana-piangonana vaovao nosokafana. Mifandraika amin' izany ihany koa ny famangiana tokantrano kristianina ataon' ny pretra sy katekista ka amin' izany no tena ahitana ny zava-misy iainan' ny [[Kristianina]] sy amborahany amin' ireto mpamangy azy ireo zava-manahirana azy. Manaraka izany, noezahina ny fanomezana lanja manokana ny vavaka eo amin' ny ankohonam-piainana kristianina na ny tranainy na ny vaovao: fitsaohana ny [[Sakramenta|sakramenta masina]], [[sapile]], [[kônfesy]], sns. Ary anisan' ny vokatry ny sinaoda ihany koa ny fisian' ny filan-kevitry ny Diôsezy ka ny volana Septambra lasa teo <sup>(taona inona?)</sup> no nanombohana izany voalohany. Ireto avy ny mpandray anjara amin' izany: pretra, relijiozy, katekista, komitim-piangonana, mpampianatra, seminarista, fikambanana masina rehetra, ary ny Eveka ray aman-dreny ka ny zavatra atao amin' izany dia tatitra ny zava-misy any amin' ny [[paroasy]] sy [[distrika]] ka anolorana soso-kevitra sy fanamarihana ary ny ezaka mbola hatao. Amin' io ihany koa no anoloran' ny Eveka soridalana harahina mandritra ny taona pastôraly vaovao. Manaraka izany, mba hisian' ny fandrosoan' ny asa pastôraly any amin' ny paroasy sy distrika dia nozaraina ho vikaria episkôpaly dimy ny Diôsezy ka samy manana ny vikera episkôpaliny tsirairay avy. Ireto avy ireo vikarià ireo: avaratra, avaratra-atsinana, atsinana, afovoany-atsimo, ary Morondava an-tampon-tanana. Ireto misy tarehimarika vitsivitsy mahakasika ny Diôsezy tamin' ny taona 2015: a. pretra: 63; diôsezianina: 13; relijiozy: 50. b. relijiozy: 164 ka 08 lahy sy 156 vavy. c. [[Batisa|batemy]]: 3&nbsp;491 d. komonio voalohany: 924 e. fankaherezana: 859 f. mariazy: 347 == Olana == Ahitana miaramila ao amin' ilay kaominina. Tapaka in-3 ny lalana tao anatin' ny taona 1999-2001. Ahitana pôlisy ao amin' ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin' ilay kaominina. == Jereo koa == '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{commonscat}} {{reflist}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Menabe]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 8q8ta72b9vihr5w0e2x2sfw7kb8mmpy Paulinet 0 62614 1149340 907505 2026-08-16T08:30:21Z Jfblanc 1485 1149340 wikitext text/x-wiki {{Coord|43.8494|2.4306}} {{infobox tanàna |tanàna=Paulinet |firenena={{Frantsa}} |faritany=[[Midi-Pyrénées]] |velarantany=73.75 |isam-ponina=572 |ben'ny tanàna=Martine Laclau }} [[sary:Blason ville fr Paulinet (Tarn).svg|120px|thumb|right|Mari-piandrian'i Paulinet]] I '''Paulinet''' dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Albi, ao amin'ny departemantan'i [[Tarn]], ao amin'ny faritr'i [[Midi-Pyrénées]], ao [[Frantsa]]. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 81203. I Damien Chamayou no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008&ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Monts-d'Alban == Jeografia == Ny isam-ponin'i Paulinet dia 572 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2006. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 360 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 704 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 43.8494° ary 2.4306° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1. == Rohy ivelany == * : Tranonkala * [http://www.communes.com/recherche/?q=Paulinet Eo amin'i www.communes.com] <references/> [[Sokajy:Tanàna ao amin'ny faritr'i Tarn]] abnrzbd3b4289dw8vdfih255hizg0e5 Iguape 0 68130 1149338 1093473 2026-08-16T08:03:22Z ~2026-43677-38 40632 1149338 wikitext text/x-wiki {{coord|-24.708060|-47.555280}} {{infobox tanàna |anarana=Iguape |velarantany= 1.980,92 |haavo = 3 |isam-ponina= 30.675 |firenena={{BRA}} |fanjakana= {{Sao Paulo}} |saina=Bandeira de iguape.JPG |sary=Iguape-lagamar.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Iguape.svg|thumb|left|Iguape]] I '''Iguape''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[File:Bandeira_do_estado_de_São_Paulo.svg|20px]] [[São Paulo|São Paulo]], ao amin'i [[Mesoregione di Litoral Sul Paulista|Litoral Sul Paulista]], [[Microregione di Registro|Registro]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 1.980,916 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 30.675. {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São_Paulo]] n5d8d8w7vypa8utafu465s36cuw7547 Itariri 0 68257 1149336 1135557 2026-08-16T07:56:51Z ~2026-43677-38 40632 fanjakana = 1149336 wikitext text/x-wiki {{coord|24|17|S|47|11|W}} {{infobox tanàna |anarana=Itariri |velarantany= 272,777 |isam-ponina= 16.284 |haavo =55 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary=Itariri - SP, Brazil - panoramio.jpg |saina =Bandeira itariri.png }} [[File:SaoPaulo Municip Itariri.svg|thumb|left| Itariri]] I '''Itariri''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Litoral Sul Paulista|Litoral Sul Paulista]], [[Microregione di Itanhaém|Itanhaém]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 272,777 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 16.284. {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] adz4z94s0bvtco10cc5gv1wq2fisv7h 1149337 1149336 2026-08-16T08:01:21Z ~2026-43677-38 40632 1149337 wikitext text/x-wiki {{coord|24|17|S|47|11|W}} {{infobox tanàna |anarana=Itariri |velarantany= 272,777 |isam-ponina= 16.284 |haavo =55 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary=Itariri - SP, Brazil - panoramio.jpg |saina =Bandeira itariri.png }} [[File:SaoPaulo Municip Itariri.svg|thumb|left| Itariri]] I '''Itariri''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Litoral Sul Paulista|Litoral Sul Paulista]], [[Microregione di Itanhaém|Itanhaém]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 272,777 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 16.284. Kaominina manamorona: [[Iguape]], [[Pedro de Toledo (Brazila)|Pedro de Toledo]], ary [[Peruíbe]] Lavitra ny renivohitra ([[São Paulo]]: 158 km ==Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] p2gsdvkpcu27k3ssy8la5xyky29quth Juquiá 0 68382 1149343 1093441 2026-08-16T09:08:06Z ~2026-43677-38 40632 1149343 wikitext text/x-wiki {{coord|-24.320830|-47.634720}} {{infobox tanàna |anarana=Juquiá |velarantany= 812.8 |haavo = 17 |isam-ponina= 17.154 |firenena={{BRA}} |fanjakana= [[São Paulo]] |sary= |saina=Juquia.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Juquia.svg|thumb|left|Juquia]] I '''Juquiá''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i [[File:Bandeira_do_estado_de_São_Paulo.svg|20px]] [[São Paulo (stato)|São Paulo]], ao amin'i [[Mesoregione di Litoral Sul Paulista|Litoral Sul Paulista]], [[Microregione di Registro|Registro]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 820,961 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 17.154 Kaominina manamorona ny sisintany: [[Tapiraí (São Paulo)]], [[Sete Barras]], [[Registro]], [[Iguape]] ary[[ Miracatu]] Lavitra mankany [[São Paulo]] renivohitra: 161 km {{reflist}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 1v3hb25uotprcwn90nvlm4267dbw6q4 Pedro de Toledo (Brazila) 0 68871 1149342 1135562 2026-08-16T08:40:45Z ~2026-43677-38 40632 1149342 wikitext text/x-wiki {{coord|24|16|29|S|47|13|58|W|}} {{infobox tanàna |anarana=Pedro de Toledo (Brazila) |velarantany= 671,113 |isam-ponina= 11.331 |haavo =45 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary = |saina =Bandeira pedro toledo.png }} [[File:SaoPaulo Municip PedrodeToledo.svg|thumb|left|Pedro de Toledo]] I '''Pedro de Toledo (Brazila)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Litoral Sul Paulista|Litoral Sul Paulista]], [[Microregione di Itanhaém|Itanhaém]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 671,113 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 11.331. Kaominina manamorona: [[Iguape]], [[Itanhaém]], [[Itariri]], [[Juquitiba]], [[Miracatu]] ary [[Peruíbe]] Ny halavirana mankany an-drenivohitra ([[São Paulo]]): 149 km {{commonscat|Pedro de Toledo}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] kehkyprku1l1owlej0qb38n5gm24agx Peruíbe 0 68887 1149339 1098339 2026-08-16T08:08:08Z ~2026-43677-38 40632 1149339 wikitext text/x-wiki {{coord|-24.320000|-46.998330}} {{infobox tanàna |anarana=Peruíbe |velarantany= 326,214 |isam-ponina= 57.686 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{Sao Paulo}} |sary =Guaraú - Peruíbe - SP - Brasil.jpg |saina =Bandeira Peruibe SaoPaulo Brasil2.svg }} [[File:SaoPaulo Municip Peruibe.svg|thumb|left|Peruibe]] I '''Peruíbe''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Litoral Sul Paulista|Litoral Sul Paulista]], [[Microregione di Itanhaém|Itanhaém]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 326,214 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 57.686. {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] j7zlbu2ibhugb9uge2c0r0ilasgixd6 1149341 1149339 2026-08-16T08:40:12Z ~2026-43677-38 40632 1149341 wikitext text/x-wiki {{coord|-24.320000|-46.998330}} {{infobox tanàna |anarana=Peruíbe |velarantany= 326,214 |haavo = 5 |isam-ponina= 57.686 |firenena={{BRA}} |fanjakana = {{Sao Paulo}} |sary =Guaraú - Peruíbe - SP - Brasil.jpg |saina =Bandeira Peruibe SaoPaulo Brasil2.svg }} [[File:SaoPaulo Municip Peruibe.svg|thumb|left|Peruibe]] I '''Peruíbe''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Litoral Sul Paulista|Litoral Sul Paulista]], [[Microregione di Itanhaém|Itanhaém]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 326,214 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 57.686. Kaominina manamorona: [[Iguape]], [[Itanhaém]], [[Itariri]], ary [[Pedro de Toledo (Brazila)|Pedro de Toledo]]. Lavitra mankany [[São Paulo]] renivohitra: 141 km ==Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 34bweaq0udqzvur6skb4zqtg79y8kju Sete Barras 0 69216 1149348 938132 2026-08-16T09:29:18Z ~2026-43677-38 40632 1149348 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Sete Barras |velarantany= 1.052,10 |haavo = 30 |isam-ponina= 12.730 |firenena={{BRA}} |fanjkana={{São Paulo}} [sary=Piscina do cleyton - panoramio.jpg |saina =Bandeira Sete Barras.png }} [[File:SaoPaulo Municip SeteBarras.svg|thumb|left| Sete Barras]] I '''Sete Barras''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}, ao amin'i [[Mesoregione di Litoral Sul Paulista|Litoral Sul Paulista]], [[Microregione di Registro|Registro]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 1.052,10 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 12.730. ==Jereo koa == {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] dddvlda680udwopuitad2wrj1r9csvc Tapiraí (São Paolo) 0 69516 1149344 994194 2026-08-16T09:09:58Z ~2026-43677-38 40632 Pejy fihodinana mankany [[Tapiraí (São Paulo)]] 1149344 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tapiraí (São Paulo)]] {{infobox tanàna |anarana=Tapiraí (São Paulo) |velarantany= 755,1 |haavo = 900 |isam-ponina= 7.850 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary =Centro de Tapiraí.jpg |saina =Bandeira de Tapiraí SP.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Tapirai.svg|thumb|SaoPaulo Municip Tapirai]] I '''Tapiraí (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}|, ao amin'i [[Mesoregione Macro Metropolitana Paulista|Macro Metropolitana Paulista]], [[Microregione di Piedade|Piedade]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 755,1 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.850 (2018). {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] tsuewwa1u4ckpqv36ixj36fcgtz7ws5 São Paulo de Olivença 0 69632 1149286 1069207 2026-08-15T13:29:35Z ~2026-43677-38 40632 1149286 wikitext text/x-wiki {{coord|-3.378330|-68.872500}} {{infobox tanàna |anarana=São Paulo de Olivença |velarantany=19.658,50 |isam-ponina= 35.196 |fanjakana= [[Amazonas]] |firenena={{BRA}} |sary = SAO PAULO DE OLIVENCA FOTO FABIO PONTES (23756611418).jpg }} [[File:Amazonas Municip SaoPaulodeOlivenca.svg|thumb|left|Sao Paulo de Olivença]] '''São Paulo de Olivença''' dia kaominina [[Brezila|breziliana]] ao anatin'ny fanjakan'i {{Amazonas}}, ao amin'ny Faritra Avaratra ao amin'ny firenena. Eo amoron'ny Reniranon'i [[Amazonas]] (Reniranon'i Solimões) no misy azy, 1.235 kilometatra miala ny renivohitry ny fanjakana, [[Manaus]]. Mirefy 19.658 km² mahery kely izy io, ary 9 km² amin'izany no ao anatin'ny faritry ny tanàn-dehibe. Tombanana ho 35.196 ny mponina ao aminy tamin'ny taona 2024. {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao Amazonas]] d272g05320vftefrua87khamdvexguo Tsady 0 164150 1149316 1059777 2026-08-15T21:57:21Z ~2026-43677-38 40632 1149316 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pays | nom_local1=Tchad | langue1= Tsady | langue= mg:Tsady | nom_malgache=Tsady | fr=fr | image_drapeau=Flag of Chad.svg | lien_drapeau=Tsady | image_blason=Coat of arms of Chad.svg | lien_blason=Chad (orthographic projection).svg | image_carte=Tchad_carte.gif | devise=Unité - Travail - Progrès | langues= [[Fiteny arabo|arabo]] sy [[Fiteny frantsay|frantsay]], | capitale=[[N'Djamena]] | coordonnées_capitale={{coord|12|07|N|15|03|E|}} | lien_villes= tanàna lehibe | titre_plus_grande_ville= | plus_grande_ville= [[N'Djamena]] | type_gouvernement= conseil militaire de transition | titres_dirigeants= | noms_dirigeants= [[Mahamat Idriss Déby Itno]] | superficie_rang=21 | superficie_totale= 1.284.000 | pourcentage_eau= 1,9 | population_rang= 72 | population_totale=20.299.123 | population_année= 2024 | densité= 15 | type_indépendance= | pays_indépendance={{Frantsa}} | date_indépendance= 11 Agositra 1960 | pays frontaliers= | gentilé= Tchadien, Tchadienne | IDH= | IDH_année= | IDH_catégorie= | IDH_rang= | monnaie=[[Franc CFA|Franc CFA]] | code_monnaie= Franc CFA | fuseau_horaire= +1 | hymne_national= La Tchadienne | domaine_internet= .td | indicatif_téléphonique=235 }} I '''Tsady''' dia firenena ao Afrika Afovoany, ao amin' ny lemaka lehiben' ny farihy Tsady izao ao andrefany, izay tsy manana morontsiraka, manana velarana mirefy 1&nbsp;284&nbsp;000&nbsp;km². I [[N'Djamena|Ndjamena]] no renivohiny. Mamaritra azy ao avaratra i [[Libia]], ao atsinanana i [[Sodàna]], ao atsimo ny [[Repoblikan'i Afrika Afovoany|Repoblikan' i Afrika Afovoany]] ary ao andrefana i [[Kamerona]] sy i [[Nizeria]] ary i [[Nizera]]. Firenena anelanelan' i [[Afrika Avaratra]] sy [[Afrika atsimon'i Sahara|Afrika atsimon' i Sahara]] i Tsady. Atao hoe '''[[Tsadiana]]''' ny vahoakan' ity firenena ity. Ny tapany avaratra dia ahitana ny tangorom-bohitr i Tibesti ao amin' ny tany efitr' i [[Sahara]]. Ao atsinanana no misy ny lembalemban' i Ennedi sy ny lembalemban' i Ouadai. Maina any avaratra ary misy fiantraikany ihany koa ny faritr’ i Sahel ao afovoany ka mahasarotra ny fahazoana rano. Ny mponin' i Tsady dia ahitana [[Peola (vahoaka)|Peola]], [[Tobo (vahoaka)|Tobo]], [[Sara (vahoaka any Afrika)|Sara]], [[Kirdy (vahoaka)|Kirdy]] ary [[Arabo (vahoaka)|Arabo]]. Ny 50&nbsp;%n’ ny mponina dia Miozolmana, ny 10&nbsp;% Kristiana, fa ny 45&nbsp;% kosa dia manaraka ny fivavahan-drazana afrikana animista. Miompana amin' ny fiompiana sy ny fambolena ny toekaren' i Tsady, izay mandroso ihany noho ny fangadiana vovon-drano sy ny fampiasana firihan-drano amin' ny tanimboly. Manjono ihany koa ny Tsadiana. Tamin’ ny taona 2003 no nanombohana nitrandraka ny [[solitany]] ao amin’ ny faritr' i Doba ao atsimo. Zanatany frantsay taloha i Tsady izay nahazo ny fahaleovan-tenany tamin’ ny taona 1960. Ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny arabo]] no fiteny ôfisialy any. == Jereo koa == '''Firenena ao Afrika:''' [[Afrika Atsimo]] - [[Alzeria]] - [[Angôla]] - [[Benino]] - [[Borkina Fasô]] - [[Borondy]] - [[Bôtsoana]] - [[Ejipta]] - [[Eritrea]] - [[Esoatiny]] ([[Soazilandy]] taloha) - [[Etiôpia]] - [[Gabôna]] - [[Gambia]] - [[Ganà]] - [[Ginea]] - [[Ginea Bisao]] - [[Ginea Ekoatôrialy]] - [[Jibotỳ]] - [[Kamerona]] - [[Kapvera]] - [[Kenia]] - [[Kômôro]] - [[Kôtidivoara]] - [[Lezôtô]] - [[Liberia]] - [[Libia]] - [[Madagasikara]] - [[Malaoỳ|Malaoy]] - [[Malỳ]] - [[Maorisy]] - [[Maoritania]] - [[Marôka]] - [[Môzambika]] - [[Namibia]] - [[Nizera]] - [[Nizeria]] - [[Oganda]] - [[Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika]] - [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] - [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]] - [[Repoblikan' i Kôngô]] - [[Roanda]] - [[Saô Tôme e Prinsipe]] - [[Seisely]] - [[Senegaly]] - [[Siera Leôna]] - [[Sodàna]] - [[Sodàna Atsimo]] - [[Sômalia]] - [[Sômalilandy]] - [[Tanzania]] - [[Tôgô]] - [[Tonizia]] - [[Tsady]] - [[Zambia]] - [[Zimbaboe]] '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Firenena ao Afrika]] [[Sokajy:Tsady]] 87fpgrkzv5vh2ou483gf5awmiwrxua9 Zanadralambo 0 167696 1149289 1149184 2026-08-15T16:09:57Z ~2026-44921-67 40735 /* Zanadralambo fianakavian-dRalambo */ 1149289 wikitext text/x-wiki Ny '''Zanadralambo''' dia iray amin' ireo sokajin' [[andriana]] nisy tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Taranaky ny mpanjaka [[Ralambo]] na havany akaiky izy ireo, ankoatr’ireo hova mendrika nasandratra ho andriana izay nampidirina tao amin’io sokajy io tamin’ny andron’ny mpanjaka hafa taty aoriana. Nanambady maro ny mpanjaka Ralambo, mpanjakan' [[Imerina]], nonina sy nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] Hasin' Imerina tamin' ny taona 1575-1600, ary niterahany maro ireo andriambavy vadiny. Mba hisorohana ny ady fanjakana teo amin' ireo taranany sy ireo andriana maro havany teo amin' ny fanjakany dia namorona sokajin' andriana efatra izy, izay nipoiran' ny mpanjaka teto Imerina, dia: ny [[Andriantompokoindrindra]], ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]], ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ary ny [[Andriandranando]]. Ny sokajy faharoa amin' ny andriana dia nampitondrain-dRalambo ny anarany ka nataony hoe "Zanadralambo". Ankoatr' izany, misy amin' ny tarana-dRalambo no tsy natao ho isan' ny Zanadralambo toy ireo tera-dRalambo sy Rabehavina, dia i Andriatompokoindrindra lahimatoany sy i Ravaomasina anabaviny. Ny zana-dRalambo tamin-dRatsitohinimanjaka, renin’ny mpanjaka Andrianjaka lahiaivony dia nataon-dRalambo ho isan' ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]. == Ny razambe telo nipoiran' ny sokajin' ny Zanadralambo == Misy karazany telo ny razambe niandohan' ny sokajy Zanadralambo dia ny taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo vadiny hafa ankoatr’i Rabehavina, ireo havany akaiky izay nosokajiany ho Zanadralambo ary ny [[Hova]] lasa andriana ka natao ho isan' ny Zanadralambo taty aoriana. Ny mpanjaka Ralambo dia teo androvan' Ambohidrabiby no nonina ary ireo Zanadralambo voalohany sy ireo taranany dia nomena zara-tany manodidina an' Ambohidrabiby renivohim-panjakana. === Ny tarana-dRalambo tamin' ny andriambavy hafa ankoatr’i Rabehavina renin’Andriantompokoindrindra === Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin'ny vadikeliny izay natao hoe "[[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]" dia avy amin’ny zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro, ary Andriantompombe. Andriampolofantsy no lahimatoan' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Amin' ny maha-lahimatoa azy dia tao avaratr' Ambohidrabiby eo atsimon' i [[Talata Volonondry]], ary somary avaratry Falimanjaka tao Ambohimanarivo no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' Andriampolofantsy tany amboalohany. Tato aoriana dia nifindra nonina tao Ankadimanga izay mbola eo avaratr' Ambohidrabiby ary atsimon' i Talata Volonondry i Andriampolofantsy sy ny ankohonany ary ireo mpanaraka azy. Rehefa izany dia niala teo Ankadimanga izy ka nifindra nonina teo Ankazobe izay eroa andafy antsinanana-atsimon' Ambohidrabiby. Ary avy eo Ankazobe indray vao nifindra nonina nankeo Atsomangy ao atsimon' Ambohidrabiby. Nanan-janaka roa lahy izy ka ny lahy matoa izay natao hoe Andriamahatsiraina dia napetrany tao avaratr' Atsomangy amin' ny toerana hoe Andafiavaratra ary ny faralahy kosa Andriamasina dia nidina nonina teo ambany atsimon' Atsomangy amin' ny toerana atao hoe Ambany Atsimo. Avy eo Atsomangy kosa no nisy nifindra monina nankeo Ambohitrantenaina ny taranaka. Andriantompombe dia tao andafy avaratra antsinanan' Ambohidrabiby atsimon' ny Falimanjaka, amin' ny tanàna atao hoe Ambohidalona, no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo rainy azy ary mbola ao ny fasany. Ny taranak' Andriantompombe kosa dia niala teo ka nifindra monina any atsimon' Ambohidrabiby dia ao Ambatofotsy avaradrano sy ao [[Sabotsy Namehana]]. Andriamasoandro kosa dia napetraky ny mpanjaka Ralambo rainy tao andafy atsimon' Ambohidrabiby ao Manandriana. Andriampanarivomanga indray dia teroa andafy atsimo andrefan' Ambohidrabiby no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo azy. Rehefa nanambady an' i Ravadifo zanak' Andriampanarivomanga teo Lazaina moa ny mpanjaka Andrianjaka dia novaina ho ny terak' Andriampanarivomanga indray no zokiny amin' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Ankoatr’ireo efa-dahy ireo dia misy ihany koa ny taranaky ny mpanjaka Ralambo hafa, toy ny "Zana-dRambavy" ao Masindray ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’i Ralambo tamin’i Ratomponivololona, izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Nataon’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho sokajy Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. ''Fanamarihana'': Ny taranak’i Ralambo tamin-dRavoromanga mpihira nalaza, izay natao hoe [[Zafindravoromanga]], dia mitonona ho isan' ny Zanadralambo ihany koa saingy efa sokajy hova no misy azy noho ny antony manokana. Ravoromanga dia niara-nonina tamin' ny mpanjaka Ralambo sy ny zanany telolahy tao androvan' Ambohidrabiby ary nafenina ao ambany antsinanan' Ambohidrabiby ao atsimon' Anjanakarivo andrefana. Ny zanaka telolahin' ny mpanjaka Ralambo tamin-dRavoromanga kosa dia nomen'ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratr'Ambohidrabiby dia tao Ambohitrolomahitsy ary tato aoriana dia nifindra monina ao Ambohijanamasoandro avaratr'Ambohimanga. === Zanadralambo fianakavian-dRalambo === Ireo Zanadralambo tsy mba nateraky Ralambo fa fianakavian-dRalambo no natao ho isan' ny sokajin' ny Zanadralambo ny ankamaroany. Voalohany amin' izany ny Andriamaneforalambo izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratra antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ankorombe avaratry Talata volonondry. Araka ny [[lovantsofina]] dia tarana-dRabiby raiben-dRalambo ity Andriamaneforalambo ity ary fianakavian' ireo [[Andriandoriamanjaka]] koa. Vinanton-dRalambo rahateo koa Andriamaneforalambo satria ny vadiny dia zanaka naterak’i Ralambo. Izany rehetra izany angamba no isan' ny nanasokajian-dRalambo ny terak' Andriamaneforalambo ho isan' ny Zanadralambo ary izy ihany amin' ny Zanadralambo no mitondra ny anarana "Ralambo". Arak' izany, ny Zanadralambo avy amin'[[Andriamaneforalambo]] dia tarana-dRalambo avy amin' ny vadin' Andriamaneforalambo fa tsy avy amin' Andriamaneforalambo razambe akory. Misy lovantsofina milaza fa Rafotsimarovahoaka razan' ny ampahany amin' ny Zanadralambo ao Ambodifahitra dia taranak' Ankorombe no nifindra monina teo. Ary farany, ny taranak' [[Andrianakotrina]] izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ambohimahatsinjo ao andrefan' Ambohimalaza. Andrianakotrina moa araka ny lovantsofina dia andriana tompon' ny faritra akaikin' i Manandriana-Avaradrano sy Namehana iny tamin' ny andron-dRalambo. Fianakavian-dRalambo rahateo moa Andrianakotrina no nanoa azy, ary izy ihany koa no nitondra ny vary taty anivontany ka nosokajian-dRalambo ho isan' ny Zanadralambo izy. Ny lovantsofina sy ny [[tetiarana]] ao amin' ny Terak' Andrianakotrina ao Ambohimahatsinjo dia manambara fa tena zanaky ny mpanjaka Ralambo izy ireo. === Hova lasa Zanadralambo === Misy koa [[Hova]] vitsy nataon' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] ho isan' ny andriana ka nosokajiana ho Zanadralambo izy ireny. Tany amboalohany dia tsy nanaiky hifanambady tamin' ireo nasondrotra andriana ireo Zanadralambo na taranaka na fianakavian' ny mpanjaka Ralambo. Saingy tato aoriana dia nifanakalo vady aman-janaka ny vitsy fa tsy izy rehetra akory. Isan' ireny natao ho Zanadralambo ireny i Raberanto sy ny fianakaviany tao Ambodifahitra. Mbola maro koa ireo vohitra no mitonona ho isan' ny Zanadralambo ary mety ho tena Zanadralambo tokoa saingy tsy neken' ny mpanjaka nifandimby ho isan' ny Zanadralambo izy ireny. Misy amin' ireny vohitra ireny aza no niandry aman-taona maro vao neken' ny mpanjaka tato aoriana fa isan' ny Zanadralambo raha tsy nanaiky izany ny mpanjaka tany aloha. Isan' izany ny Zanadralambo amin' ny [[Vakinisisaony]]. Fehiny, ny teny hoe ''Zanadralambo'' dia tsy midika avy hatrany fa taranaky ny mpanjaka Ralambo. Marihina anefa fa nanana ny maha izy azy manokana amin' ny Zanadralambo ny terak' Andriampanarivomanga ao Lazaina sy ny terak' Andriampolofantsy ao Antsomangy ary ny tera-dRaberanto ao Ambodifahitra. Terak' i Lazaina i Rabedasy izay lehiben' ny Zanadralambo rehetra [tamin-d[[Ranavalona III]]]. Tamin' ny Zanadralambo rehetra dia Raberanto sy ny ankohonany avy ao Ambodifahitra no hany nomen' Andrianampoinimerina zaratany tao amin' ny faritra voahodidina hadivory manodidina an' Andohalo tao [[Antananarivo]] ka niaranonina tamin' ny solotenan' ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], ny Andriandranando, ny Andrianamboninolona, ny Andriatompokoindrindra, ny [[Andriandoriamanjaka]], ary ny [[Zazamarolahy]] teo. == Ny toerana ahitana ny Zanadralambo == Saika nahitana ny Zanadralambo ny lafivalo teto Imerina. Tamin' ny nanjakan-dRalambo dia teo saika nanodidina ny vohitr' Ambohidrabiby Hasin' Imerina iny no nonina ireo Zanadralambo dia tao [[Ambohidrabiby]], [[Falimanjaka]], [[Ankorombe]], [[Ambodifahitra]], [[Lazaina]], [[Antsomangy]], Manandriana, Ambatofotsy, Ambohidrano Antsinanana, Andranovelona, Ambohimahatsinjo ary amin' ny faritra atsimo ao Kilonjy. Tato aoriana dia niely tsikelikely teo amin' ny fanjakan' Imerina ireny Zanadralambo ireny satria ny Zanadralambo dia tsy mba nahazo nivoaka ny faritr' Imerina Enin-toko ka avy amin' izany ny fiteny hoe Zanadralambo Enin-toko. Amin' ny lafiny atsimo ao Ikilonjy sy amin' ny lafiny atsimo ao amin' ny rovan' Ambohijanaka dia misy Zanadralambo. Eny hatrany amin' ny Vakinimananara amin' ny faritr' [[Anjozorobe]] dia misy Zanadralambo. Ireo andriana taranaka taty aoriana araka ny vanimpotoana nifandimby ihany no nanana zo hivoaka an' Imerina raha hanitatra fanjakana na hametram-pihavanana amin' ny fanjakana manodidina na hanorina fanjakana mihintsy. == Ny andraikitry ny Zanadralambo == Ny Zanadralambo dia nanana andraikitra manokana teo amin' ny fanjakan' andriana. Ny Zanadralambo dia loharanon' andriana manjaka. Ny Zanadralambo amin' Andrianjaka no akaiky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] raha nanjaka tao Antananarivo izy. Natao isan' ny mpanozon-doha na mpanome [[tangena]] ny Zanadralambo. Raha nisy mpanjaka efa hiamboho (manary aina) dia ny Zanadralambo no antsoina hialany aina sy hiamparany. Tato aoriana dia natao isan' ny mpamono fatin' andriamanjaka ny Zanadralambo satria tsy misy mahazo mikasika ny taolambalon' ny mpanjaka raha tsy andriana ny firazanany dia nisy Zanadralambo nahazo nanao izany. Nisy tamin' ny Zanadralambo koa anefa toy ny ao Manadriana-Avaradrano no nahazo andraikitra ho mpanenona ny firavaka [[volamena]] sy [[Volafotsy|volafotsi]]<nowiki/>n' ny mpanjaka. Hatramin' ny andron-dRalambo rainy hono dia Andriamasoandro no mpitohy sy mpanamboatra ny voahangy sampan-dRalambo. Ny Zanadralambo avy amin' ny fianakavian-dRabedasy kosa no nanefy ny volan' ny fanjakana merina ary Rabedasy no lehiben' ny Zanadralambo tamin' ny faran' ny fanjakan' andriana merina. Betsaka andriana manam-pahaizana ny Zanadralambo amin' Andrianjaka ankehitriny, toa ny Andriana Alfred Ramangasoavina filoha-lefitry ny Repoblika Voalohany sady minisitry ny Fitsarana. Ny andriana Émile Ramarosaona, ministra ny Planina. Ny andriana Profesora [[Siméon Rajaona]] mpampianatra [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] teny amin' ny Oniversite ary olomanga-pirenena koa. == Ny fomban' ny Zanadralambo == Ny samy Zanadralambo dia saika nifanambady. Tsy [[lova tsy mifindra]] anefa izany noho ireo Zanadralambo samy hafa reny ary mety tsy ho tarana-dRalambo mihintsy ny sasany aminy. Tsy mba nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] manokana koa ny Zanadralambo raha nanana ny azy manokana ireo sokajin' andriana sasany, angamba noho ny maha samy hafa reny ireo vohitry ny Zanadralambo maro. Na izany aza, dia saika nanan-karena ny Zanadralambo. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] p42w5alf5f6b3xm6qteb8icmra7vbc4 Oniversiten' Antananarivo 0 225418 1149313 1125800 2026-08-15T18:33:05Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy tsipelina sy nanampy 1149313 wikitext text/x-wiki {{Infobox Oniversite |anarana = Oniversiten'Antananarivo |sary = Université Antananarivo02.jpg |teny filamatra = "Izay adala no toa an-drainy" |niorina = [[1977]] |mpanorina = |Karazany = [[Fanjakana]] |vola = |firenena = {{Madagascar}} |toerana = [[Antananarivo]] |faritra = [[Analamanga]] |toby = Ankatso |filoha = [[Panja RAMANOELINA]] |isan'ny mpiasa = |isan'nympanabe = |isan'ny mpianatra = |diplôma = LMD |tranokala = http://www.univ-antananarivo.mg }} [[Sary:University of Antananarivo Madagascar.JPG|vignette|Oniversiten' Antananarivo]] Ny '''Oniversiten' Antananarivo''' dia sekolim-panjakana ambaratonga ambony, miorina ao [[Antananarivo]] renivohitr' i Madagasikara, faritra [[Analamanga]] no misy azy. == Tantara == Ity oniversite ity dia niorina tamin'ny taona [[1961]], izy irery ihany ny oniversite nisy tamin'ny nosy [[Madagasikara]] hatramin'ny taona [[1988]]. Ny profesora [[Raymond Ranjeva]] no filoha voalohany tao tamin'ny taona 1988''-''1990 izany. Ny profesora [[Armand René Panja Ramanoelina]] no Filoha nitondra ny oniversite tao aorian'ny. Taona 2026, ny profesora RANDRIANASOLO Rivoarison no Filohan'ny Oniversiten’Antananarivo. == Sampam-piofanana == === Sekoly miankina === * '' une Faculté de Droit, d’Économie, de Gestion et de Sociologie ; * une Faculté des Lettres et Sciences Humaines ; * une Faculté de Médecine ; * une Faculté des Sciences.'' === Sekoly tsy miankina === * '' l'École Normale Supérieure de Madagascar, * l'École Supérieure des Sciences Agronomiques, * l'[[École Supérieure Polytechnique d'Antananarivo]]. '' == Ny fandrosoana == Tamin'ny taona 2004, ny oniversiten'Antananarivo dia voasokajy laharana faha 49<sup>e</sup> tamin'ireo oniversite 100 manerana an'i [[Afrika]].<ref>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=http://www.4icu.org/topAfrica/ |accessdate=2015-07-31 |archivedate=2016-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417014732/http://www.4icu.org/topAfrica/ }}</ref> == Rohy ivelany == Fanampiny tsara ho fantatra. Noho ny lahatsoratra efa ela no nampidirina dia efa nisy fiovana tsara ho fantatra tokoa. Taona 2026, Profesora RANDRIANASOLO Rivoarison no filohan'ny Oniversiten’Antananarivo. == Oniversiten'Antananarivo == Ny oniversiten’Antananarivo dia fehezin’ny didim-panjakana 565-2002 tamin’ny 04 jolay 2002. Filankevi-pitantanana (vondrona deliberativa) no mitantana azy ary filoha (corporate mpanatanteraka). Izy io koa dia manana Filankevitry ny Siantsa momba ny Oniversite izay ahitana ny Filoha sy ny Dean / Talen'ny Andrimpanjakana. Ity Filankevitra ity dia manome ny heviny momba ny raharaha rehetra mifandraika amin'ny Fanofanana sy Fikarohana.<ref /> Ny Andrimpanjakana tsirairay dia tantanan'ny Filankevitra (Filankevitry ny Fakiolite na Filankevitry ny Sekoly), ary ny Dekan na Tale no mitantana azy. Ity Fakiolite na Sekoly ity dia misy koa ny Filankevitry ny Siantifika, ny Kolejin'ny Mpampianatra ary ny Kolejin'ny Departemanta. Ny fiofanana momba ny asa dia noforonina eny anivon'ny toeram-pianarana. === Lisitry ny fakiolite sy ny sampam-mpampianarana === {| class="wikitable" ! ! |- |'''ÉCOLE SUPÉRIEURE SCIENCES AGRONOMIQUES (ESS-AGRO)''' |Agriculture Tropicale et Développement Durable (AT2D) |- | |Agro Management |- | |Agroécologie, Biodiversité et Changement Climatique (ABC) |- | |Foresterie et Environnement |- | |Industries Agricoles et Alimentaires (IAA) |- | |Sciences Animales (SA) |- | |SAE |- |'''FACULTÉ DE DROIT ET SCIENCES POLITIQUES (DSP)''' |Droit |- | |Sciences et Technique Information et la Communication |- | |Sciences Politiques |- |'''FACULTÉ D’ÉCONOMIE, GESTION ET SOCIOLOGIE (EGS)''' |Économie |- | |Gestion |- | |Sociologie |- |'''FACULTÉ LETTRES ET SCIENCES HUMAINES (FLSH)''' |Anthropologie |- | |Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local |- | |Communication, Médiation, Médias Et Organisation |- | |École Doctorale |- | |Études Anglophones |- | |Études Françaises Et Francophones |- | |Études Germaniques |- | |Études Malgaches |- | |Études Plurilingues Et Interculturelles |- | |Géographie |- | |Histoire, Sciences Savoirs Et Sociétés En Développement |- | |Langues Étrangères |- | |Philosophie |- | |Psychologie Sociale Et Interculturelle |- | |Science Du Tourisme |- |'''FACULTÉ DE MEDECINE''' |Médecine Humaine |- | |Médecine [[Veterinera|Vétérinaire]] |- | |Pharmacie |- | |Sciences Paramédicales |- |'''ÉCOLE NORMALE SUPÉRIEURE (ENS)''' |Activités Physiques Sportives Et Artistiques (EAD – APSA) |- | |Administration Éducation |- | |Biologie Et Écologie Végétales (BEV) |- | |EAD HGEC-SES |- | |EAD Langues Et Philosophie |- | |Éducation Pluralité Linguistique Et Culturelle |- | |Formation Ressources Humaines Éducation |- | |Recherche Et Didactiques Discipline (RE2DI) |- | |SAE |- | |Sciences Expérimentales Et Mathématiques |- | |Usages Savoir et Et Compétences Contexte Multilingue (USCCM) |- |'''ECOLE SUPÉRIEURE POLYTECHNIQUE ANTANANARIVO (ESPA)''' |Bâtiments et Travaux Publics (BTP) |- | |CHIMIE |- | |Électronique(EN) |- | |Génie Civil |- | |Génie de Science et de la Terre (GST) |- | |Génie de Science et Technologie Industriel (GSTI) |- | |Génie Électrique |- | |Génie Géologique (GGEO) |- | |Génie Industriel |- | |Génie Mécanique et Industriels (GMI ) |- | |Génie Rural (GER) |- | |GPI |- | |Hydraulique (HYD) |- | |Information Géographique Aménagement du Territoires (IGAT) |- | |Ingénierie Minière (IMIN) |- | |Ingénierie Pétrolière (IPE) |- | |Ingénierie Systèmes Avances (ISA) |- | |Météorologie (MTO) |- | |Sciences Et Techniques Information Et La Communication |- | |Science et Ingénierie des Matériaux (SIM) |- | |Télécommunication (TCO) |- | |UAGC |- |'''SCIENCES ET TECHNOLOGIES''' |Anthropobiologie Et Développement Durable |- | |Anthropologie |- | |Bassins Sédimentaires, Evolution, Conservation (BEC) |- | |Biochimie Fondamentale Et Appliquée (BFA) |- | |Biologie Et Écologie Végétales (BEV) |- | |Chimie |- | |Électronique |- | |Entomologie |- | |Entomologie Culture Élevage Santé (E-CES) |- | |Mathématiques Et Informatique |- | |Physiologie-Animale Pharmacologie Et Cosmétologie (PPC) |- | |Physique Et Applications |- | |Procédés Et Écologie Industrielle (PEI) |- | |Sciences Et Techniques Information Et La Communication |- | |Sciences La Terre Et L’environnement (STE) |- | |Sciences Paramédicales |- | |Tronc Commun Biologie |- | |Tronc Commun E Mathématiques Informatique Physique Chimie |- | |Zoologie Et Biodiversité Animale (ZBA) |- |'''INSTITUT ENSEIGNEMENT SUPÉRIEUR ANTSIRABE VAKINAKARATRA (IESAV)''' |Agronomie et Agroalimentaire- Agro Management |- | |Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local |- | |Électronique |- | |Environnement |- | |Génie Civil |- | |Génie Industriel |- | |Génie Minier |- | |Génie Rural |- | |Gestion |- | |Sciences Et Techniques Information Et La Communication |- | |Sciences Gestion |- | |Science et Ingénierie des Matériaux (SIM) |- | |Télécommunications |- |'''INSTITUT D'ENSEIGNEMENT SUPÉRIEUR SOAVINANDRIANA ITASY (IESSI)''' |Agro-Ecologie |- | |Bâtiments Et Travaux Publics (Btp) |- | |Communication Eco-Tourisme |- | |Communication Territoriale |- | |Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local |- | |Communication, Médiation, Médias Et Organisation |- | |Environnement |- | |Génie Minier |- | |Génie Rural |- | |Eau Et Environnement |- | |Énergie Renouvelable |- | |Gestion |- | |Gestion Environnement |- | |Gestion Et Valorisation Ressources Naturelles |- | |Informatique |- | |Mécanisation Agricole |- | |Mines Et Environnement |- | |Tourisme |- | |Transformation Agro Alimentaire |- | |Télécommunication |- | |Informatique |- | |Aquapone |- | |Étude D'accueil |- | |Télécommunication (TCO) |- |'''INSTITUT SUPÉRIEUR DE TECHNOLOGIE''' |GC |- | |GEA |- | |Génie Industriel |} <ref>Oniversiten'Antananarivo Ny oniversiten’Antananarivo dia fehezin’ny didim-panjakana 565-2002 tamin’ny 04 jolay 2002. Filankevi-pitantanana (vondrona deliberativa) no mitantana azy ary filoha (corporate mpanatanteraka). Izy io koa dia manana Filankevitry ny Siansa momba ny Oniversite izay ahitana ny Filoha sy ny Dean / Talen'ny Andrimpanjakana. Ity Filankevitra ity dia manome ny heviny momba ny raharaha rehetra mifandraika amin'ny Fanofanana sy Fikarohana. Ny Andrimpanjakana tsirairay dia tantanan'ny Filankevitra (Filankevitry ny Faculté na Filankevitry ny Sekoly), ary ny Dekan na Tale no mitantana azy. Ity Fakiolte na Sekoly ity dia misy koa ny Filankevitry ny Siantifika, ny Kolejin'ny Mpampianatra ary ny Kolejin'ny Departemanta. Ny fiofanana momba ny asa dia noforonina eny anivon'ny toeram-pianarana. Liste des Facultés et mentions Lien <nowiki>http://www.univ-antananarivo.mg/</nowiki> '''ÉCOLE SUPÉRIEURE SCIENCES AGRONOMIQUES (ESS-AGRO)''' Agriculture Tropicale et Développement Durable (AT2D) Agro Management Agroécologie, Biodiversité et Changement Climatique (ABC) Foresterie et Environnement Industries Agricoles et Alimentaires (IAA) Sciences Animales (SA) SAE '''FACULTÉ DE DROIT ET SCIENCES POLITIQUES (DSP)''' Droit Sciences et Technique Information et la Communication Sciences Politiques '''FACULTÉ D’ÉCONOMIE, GESTION ET SOCIOLOGIE (EGS)''' Économie Gestion Sociologie '''FACULTÉ LETTRES ET SCIENCES HUMAINES (FLSH)''' Anthropologie Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local Communication, Médiation, Médias Et Organisation École Doctorale Études Anglophones Études Françaises Et Francophones Études Germaniques Études Malgaches Études Plurilingues Et Interculturelles Géographie Histoire, Sciences Savoirs Et Sociétés En Développement Langues Étrangères Philosophie Psychologie Sociale Et Interculturelle Science Du Tourisme '''FACULTÉ DE MEDECINE''' Médecine Humaine Médecine Vétérinaire Pharmacie Sciences Paramédicales '''ÉCOLE NORMALE SUPÉRIEURE (ENS)''' Activités Physiques Sportives Et Artistiques (EAD – APSA) Administration Éducation Biologie Et Écologie Végétales (BEV) EAD HGEC-SES EAD Langues Et Philosophie Éducation Pluralité Linguistique Et Culturelle Formation Ressources Humaines Éducation Recherche Et Didactiques Discipline (RE2DI) SAE Sciences Expérimentales Et Mathématiques Usages Savoir et Et Compétences Contexte Multilingue (USCCM) '''ECOLE SUPÉRIEURE POLYTECHNIQUE ANTANANARIVO (ESPA)''' Bâtiments et Travaux Publics (BTP) CHIMIE Électronique(EN) Génie Civil Génie de Science et de la Terre (GST) Génie de Science et Technologie Industriel (GSTI) Génie Électrique Génie Géologique (GGEO) Génie Industriel Génie Mécanique et Industriels (GMI ) Génie Rural (GER) GPI Hydraulique (HYD) Information Géographique Aménagement du Territoires (IGAT) Ingénierie Minière (IMIN) Ingénierie Pétrolière (IPE) Ingénierie Systèmes Avances (ISA) Météorologie (MTO) Sciences Et Techniques Information Et La Communication Science et Ingénierie des Matériaux (SIM) Télécommunication (TCO) UAGC '''SCIENCES ET TECHNOLOGIES''' Anthropobiologie Et Développement Durable Anthropologie Bassins Sédimentaires, Evolution, Conservation (BEC) Biochimie Fondamentale Et Appliquée (BFA) Biologie Et Écologie Végétales (BEV) Chimie Électronique Entomologie Entomologie Culture Élevage Santé (E-CES) Mathématiques Et Informatique Physiologie-Animale Pharmacologie Et Cosmétologie (PPC) Physique Et Applications Procédés Et Écologie Industrielle (PEI) Sciences Et Techniques Information Et La Communication Sciences La Terre Et L’environnement (STE) Sciences Paramédicales Tronc Commun Biologie Tronc Commun E Mathématiques Informatique Physique Chimie Zoologie Et Biodiversité Animale (ZBA) '''INSTITUT ENSEIGNEMENT SUPÉRIEUR ANTSIRABE VAKINAKARATRA (IESAV)''' Agronomie et Agroalimentaire- Agro Management Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local Électronique Environnement Génie Civil Génie Industriel Génie Minier Génie Rural Gestion Sciences Et Techniques Information Et La Communication Sciences Gestion Science et Ingénierie des Matériaux (SIM) Télécommunications '''INSTITUT D'ENSEIGNEMENT SUPÉRIEUR SOAVINANDRIANA ITASY (IESSI)''' Agro-Ecologie Bâtiments Et Travaux Publics (Btp) Communication Eco-Tourisme Communication Territoriale Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local Communication, Médiation, Médias Et Organisation Environnement Génie Minier Génie Rural Eau Et Environnement Énergie Renouvelable Gestion Gestion Environnement Gestion Et Valorisation Ressources Naturelles Informatique Mécanisation Agricole Mines Et Environnement Tourisme Transformation Agro Alimentaire Télécommunication Informatique Aquapone Étude D'accueil Télécommunication (TCO) '''INSTITUT SUPÉRIEUR DE TECHNOLOGIE''' GC GEA Génie Industriel</ref> * {{fr}}[http://www.univ-antananarivo.mg/ Sehatra Ofisialy] {{Wayback|url=http://www.univ-antananarivo.mg/ |date=20150706115406 }} == Tsiahy == {{ref}} {{commonscat|Université d'Antananarivo}} == Jereo koa == {{Univ-malagasy}} [[Sokajy: Oniversiten'i Madagasikara]] [[Sokajy:Antananarivo]] 2cx1y83pm8yvds1389gxiahemx571x3 1149314 1149313 2026-08-15T18:34:00Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy tsipelina 1149314 wikitext text/x-wiki {{Infobox Oniversite |anarana = Oniversiten'Antananarivo |sary = Université Antananarivo02.jpg |teny filamatra = "Izay adala no toa an-drainy" |niorina = [[1977]] |mpanorina = |Karazany = [[Fanjakana]] |vola = |firenena = {{Madagascar}} |toerana = [[Antananarivo]] |faritra = [[Analamanga]] |toby = Ankatso |filoha = [[Panja RAMANOELINA]] |isan'ny mpiasa = |isan'nympanabe = |isan'ny mpianatra = |diplôma = LMD |tranokala = http://www.univ-antananarivo.mg }} [[Sary:University of Antananarivo Madagascar.JPG|vignette|Oniversiten' Antananarivo]] Ny '''Oniversiten' Antananarivo''' dia sekolim-panjakana ambaratonga ambony, miorina ao [[Antananarivo]] renivohitr' i Madagasikara, faritra [[Analamanga]] no misy azy. == Tantara == Ity oniversite ity dia niorina tamin'ny taona [[1961]], izy irery ihany ny oniversite nisy tamin'ny nosy [[Madagasikara]] hatramin'ny taona [[1988]]. Ny profesora [[Raymond Ranjeva]] no filoha voalohany tao tamin'ny taona 1988''-''1990 izany. Ny profesora [[Armand René Panja Ramanoelina]] no Filoha nitondra ny oniversite tao aoriany. Taona 2026, ny profesora RANDRIANASOLO Rivoarison no Filohan'ny Oniversiten’Antananarivo. == Sampam-piofanana == === Sekoly miankina === * '' une Faculté de Droit, d’Économie, de Gestion et de Sociologie ; * une Faculté des Lettres et Sciences Humaines ; * une Faculté de Médecine ; * une Faculté des Sciences.'' === Sekoly tsy miankina === * '' l'École Normale Supérieure de Madagascar, * l'École Supérieure des Sciences Agronomiques, * l'[[École Supérieure Polytechnique d'Antananarivo]]. '' == Ny fandrosoana == Tamin'ny taona 2004, ny oniversiten'Antananarivo dia voasokajy laharana faha 49<sup>e</sup> tamin'ireo oniversite 100 manerana an'i [[Afrika]].<ref>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=http://www.4icu.org/topAfrica/ |accessdate=2015-07-31 |archivedate=2016-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417014732/http://www.4icu.org/topAfrica/ }}</ref> == Rohy ivelany == Fanampiny tsara ho fantatra. Noho ny lahatsoratra efa ela no nampidirina dia efa nisy fiovana tsara ho fantatra tokoa. Taona 2026, Profesora RANDRIANASOLO Rivoarison no filohan'ny Oniversiten’Antananarivo. == Oniversiten'Antananarivo == Ny oniversiten’Antananarivo dia fehezin’ny didim-panjakana 565-2002 tamin’ny 04 jolay 2002. Filankevi-pitantanana (vondrona deliberativa) no mitantana azy ary filoha (corporate mpanatanteraka). Izy io koa dia manana Filankevitry ny Siantsa momba ny Oniversite izay ahitana ny Filoha sy ny Dean / Talen'ny Andrimpanjakana. Ity Filankevitra ity dia manome ny heviny momba ny raharaha rehetra mifandraika amin'ny Fanofanana sy Fikarohana.<ref /> Ny Andrimpanjakana tsirairay dia tantanan'ny Filankevitra (Filankevitry ny Fakiolite na Filankevitry ny Sekoly), ary ny Dekan na Tale no mitantana azy. Ity Fakiolite na Sekoly ity dia misy koa ny Filankevitry ny Siantifika, ny Kolejin'ny Mpampianatra ary ny Kolejin'ny Departemanta. Ny fiofanana momba ny asa dia noforonina eny anivon'ny toeram-pianarana. === Lisitry ny fakiolite sy ny sampam-mpampianarana === {| class="wikitable" ! ! |- |'''ÉCOLE SUPÉRIEURE SCIENCES AGRONOMIQUES (ESS-AGRO)''' |Agriculture Tropicale et Développement Durable (AT2D) |- | |Agro Management |- | |Agroécologie, Biodiversité et Changement Climatique (ABC) |- | |Foresterie et Environnement |- | |Industries Agricoles et Alimentaires (IAA) |- | |Sciences Animales (SA) |- | |SAE |- |'''FACULTÉ DE DROIT ET SCIENCES POLITIQUES (DSP)''' |Droit |- | |Sciences et Technique Information et la Communication |- | |Sciences Politiques |- |'''FACULTÉ D’ÉCONOMIE, GESTION ET SOCIOLOGIE (EGS)''' |Économie |- | |Gestion |- | |Sociologie |- |'''FACULTÉ LETTRES ET SCIENCES HUMAINES (FLSH)''' |Anthropologie |- | |Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local |- | |Communication, Médiation, Médias Et Organisation |- | |École Doctorale |- | |Études Anglophones |- | |Études Françaises Et Francophones |- | |Études Germaniques |- | |Études Malgaches |- | |Études Plurilingues Et Interculturelles |- | |Géographie |- | |Histoire, Sciences Savoirs Et Sociétés En Développement |- | |Langues Étrangères |- | |Philosophie |- | |Psychologie Sociale Et Interculturelle |- | |Science Du Tourisme |- |'''FACULTÉ DE MEDECINE''' |Médecine Humaine |- | |Médecine [[Veterinera|Vétérinaire]] |- | |Pharmacie |- | |Sciences Paramédicales |- |'''ÉCOLE NORMALE SUPÉRIEURE (ENS)''' |Activités Physiques Sportives Et Artistiques (EAD – APSA) |- | |Administration Éducation |- | |Biologie Et Écologie Végétales (BEV) |- | |EAD HGEC-SES |- | |EAD Langues Et Philosophie |- | |Éducation Pluralité Linguistique Et Culturelle |- | |Formation Ressources Humaines Éducation |- | |Recherche Et Didactiques Discipline (RE2DI) |- | |SAE |- | |Sciences Expérimentales Et Mathématiques |- | |Usages Savoir et Et Compétences Contexte Multilingue (USCCM) |- |'''ECOLE SUPÉRIEURE POLYTECHNIQUE ANTANANARIVO (ESPA)''' |Bâtiments et Travaux Publics (BTP) |- | |CHIMIE |- | |Électronique(EN) |- | |Génie Civil |- | |Génie de Science et de la Terre (GST) |- | |Génie de Science et Technologie Industriel (GSTI) |- | |Génie Électrique |- | |Génie Géologique (GGEO) |- | |Génie Industriel |- | |Génie Mécanique et Industriels (GMI ) |- | |Génie Rural (GER) |- | |GPI |- | |Hydraulique (HYD) |- | |Information Géographique Aménagement du Territoires (IGAT) |- | |Ingénierie Minière (IMIN) |- | |Ingénierie Pétrolière (IPE) |- | |Ingénierie Systèmes Avances (ISA) |- | |Météorologie (MTO) |- | |Sciences Et Techniques Information Et La Communication |- | |Science et Ingénierie des Matériaux (SIM) |- | |Télécommunication (TCO) |- | |UAGC |- |'''SCIENCES ET TECHNOLOGIES''' |Anthropobiologie Et Développement Durable |- | |Anthropologie |- | |Bassins Sédimentaires, Evolution, Conservation (BEC) |- | |Biochimie Fondamentale Et Appliquée (BFA) |- | |Biologie Et Écologie Végétales (BEV) |- | |Chimie |- | |Électronique |- | |Entomologie |- | |Entomologie Culture Élevage Santé (E-CES) |- | |Mathématiques Et Informatique |- | |Physiologie-Animale Pharmacologie Et Cosmétologie (PPC) |- | |Physique Et Applications |- | |Procédés Et Écologie Industrielle (PEI) |- | |Sciences Et Techniques Information Et La Communication |- | |Sciences La Terre Et L’environnement (STE) |- | |Sciences Paramédicales |- | |Tronc Commun Biologie |- | |Tronc Commun E Mathématiques Informatique Physique Chimie |- | |Zoologie Et Biodiversité Animale (ZBA) |- |'''INSTITUT ENSEIGNEMENT SUPÉRIEUR ANTSIRABE VAKINAKARATRA (IESAV)''' |Agronomie et Agroalimentaire- Agro Management |- | |Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local |- | |Électronique |- | |Environnement |- | |Génie Civil |- | |Génie Industriel |- | |Génie Minier |- | |Génie Rural |- | |Gestion |- | |Sciences Et Techniques Information Et La Communication |- | |Sciences Gestion |- | |Science et Ingénierie des Matériaux (SIM) |- | |Télécommunications |- |'''INSTITUT D'ENSEIGNEMENT SUPÉRIEUR SOAVINANDRIANA ITASY (IESSI)''' |Agro-Ecologie |- | |Bâtiments Et Travaux Publics (Btp) |- | |Communication Eco-Tourisme |- | |Communication Territoriale |- | |Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local |- | |Communication, Médiation, Médias Et Organisation |- | |Environnement |- | |Génie Minier |- | |Génie Rural |- | |Eau Et Environnement |- | |Énergie Renouvelable |- | |Gestion |- | |Gestion Environnement |- | |Gestion Et Valorisation Ressources Naturelles |- | |Informatique |- | |Mécanisation Agricole |- | |Mines Et Environnement |- | |Tourisme |- | |Transformation Agro Alimentaire |- | |Télécommunication |- | |Informatique |- | |Aquapone |- | |Étude D'accueil |- | |Télécommunication (TCO) |- |'''INSTITUT SUPÉRIEUR DE TECHNOLOGIE''' |GC |- | |GEA |- | |Génie Industriel |} <ref>Oniversiten'Antananarivo Ny oniversiten’Antananarivo dia fehezin’ny didim-panjakana 565-2002 tamin’ny 04 jolay 2002. Filankevi-pitantanana (vondrona deliberativa) no mitantana azy ary filoha (corporate mpanatanteraka). Izy io koa dia manana Filankevitry ny Siansa momba ny Oniversite izay ahitana ny Filoha sy ny Dean / Talen'ny Andrimpanjakana. Ity Filankevitra ity dia manome ny heviny momba ny raharaha rehetra mifandraika amin'ny Fanofanana sy Fikarohana. Ny Andrimpanjakana tsirairay dia tantanan'ny Filankevitra (Filankevitry ny Faculté na Filankevitry ny Sekoly), ary ny Dekan na Tale no mitantana azy. Ity Fakiolte na Sekoly ity dia misy koa ny Filankevitry ny Siantifika, ny Kolejin'ny Mpampianatra ary ny Kolejin'ny Departemanta. Ny fiofanana momba ny asa dia noforonina eny anivon'ny toeram-pianarana. Liste des Facultés et mentions Lien <nowiki>http://www.univ-antananarivo.mg/</nowiki> '''ÉCOLE SUPÉRIEURE SCIENCES AGRONOMIQUES (ESS-AGRO)''' Agriculture Tropicale et Développement Durable (AT2D) Agro Management Agroécologie, Biodiversité et Changement Climatique (ABC) Foresterie et Environnement Industries Agricoles et Alimentaires (IAA) Sciences Animales (SA) SAE '''FACULTÉ DE DROIT ET SCIENCES POLITIQUES (DSP)''' Droit Sciences et Technique Information et la Communication Sciences Politiques '''FACULTÉ D’ÉCONOMIE, GESTION ET SOCIOLOGIE (EGS)''' Économie Gestion Sociologie '''FACULTÉ LETTRES ET SCIENCES HUMAINES (FLSH)''' Anthropologie Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local Communication, Médiation, Médias Et Organisation École Doctorale Études Anglophones Études Françaises Et Francophones Études Germaniques Études Malgaches Études Plurilingues Et Interculturelles Géographie Histoire, Sciences Savoirs Et Sociétés En Développement Langues Étrangères Philosophie Psychologie Sociale Et Interculturelle Science Du Tourisme '''FACULTÉ DE MEDECINE''' Médecine Humaine Médecine Vétérinaire Pharmacie Sciences Paramédicales '''ÉCOLE NORMALE SUPÉRIEURE (ENS)''' Activités Physiques Sportives Et Artistiques (EAD – APSA) Administration Éducation Biologie Et Écologie Végétales (BEV) EAD HGEC-SES EAD Langues Et Philosophie Éducation Pluralité Linguistique Et Culturelle Formation Ressources Humaines Éducation Recherche Et Didactiques Discipline (RE2DI) SAE Sciences Expérimentales Et Mathématiques Usages Savoir et Et Compétences Contexte Multilingue (USCCM) '''ECOLE SUPÉRIEURE POLYTECHNIQUE ANTANANARIVO (ESPA)''' Bâtiments et Travaux Publics (BTP) CHIMIE Électronique(EN) Génie Civil Génie de Science et de la Terre (GST) Génie de Science et Technologie Industriel (GSTI) Génie Électrique Génie Géologique (GGEO) Génie Industriel Génie Mécanique et Industriels (GMI ) Génie Rural (GER) GPI Hydraulique (HYD) Information Géographique Aménagement du Territoires (IGAT) Ingénierie Minière (IMIN) Ingénierie Pétrolière (IPE) Ingénierie Systèmes Avances (ISA) Météorologie (MTO) Sciences Et Techniques Information Et La Communication Science et Ingénierie des Matériaux (SIM) Télécommunication (TCO) UAGC '''SCIENCES ET TECHNOLOGIES''' Anthropobiologie Et Développement Durable Anthropologie Bassins Sédimentaires, Evolution, Conservation (BEC) Biochimie Fondamentale Et Appliquée (BFA) Biologie Et Écologie Végétales (BEV) Chimie Électronique Entomologie Entomologie Culture Élevage Santé (E-CES) Mathématiques Et Informatique Physiologie-Animale Pharmacologie Et Cosmétologie (PPC) Physique Et Applications Procédés Et Écologie Industrielle (PEI) Sciences Et Techniques Information Et La Communication Sciences La Terre Et L’environnement (STE) Sciences Paramédicales Tronc Commun Biologie Tronc Commun E Mathématiques Informatique Physique Chimie Zoologie Et Biodiversité Animale (ZBA) '''INSTITUT ENSEIGNEMENT SUPÉRIEUR ANTSIRABE VAKINAKARATRA (IESAV)''' Agronomie et Agroalimentaire- Agro Management Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local Électronique Environnement Génie Civil Génie Industriel Génie Minier Génie Rural Gestion Sciences Et Techniques Information Et La Communication Sciences Gestion Science et Ingénierie des Matériaux (SIM) Télécommunications '''INSTITUT D'ENSEIGNEMENT SUPÉRIEUR SOAVINANDRIANA ITASY (IESSI)''' Agro-Ecologie Bâtiments Et Travaux Publics (Btp) Communication Eco-Tourisme Communication Territoriale Communication, Médias, Médiation, Innovation Et Développement Local Communication, Médiation, Médias Et Organisation Environnement Génie Minier Génie Rural Eau Et Environnement Énergie Renouvelable Gestion Gestion Environnement Gestion Et Valorisation Ressources Naturelles Informatique Mécanisation Agricole Mines Et Environnement Tourisme Transformation Agro Alimentaire Télécommunication Informatique Aquapone Étude D'accueil Télécommunication (TCO) '''INSTITUT SUPÉRIEUR DE TECHNOLOGIE''' GC GEA Génie Industriel</ref> * {{fr}}[http://www.univ-antananarivo.mg/ Sehatra Ofisialy] {{Wayback|url=http://www.univ-antananarivo.mg/ |date=20150706115406 }} == Tsiahy == {{ref}} {{commonscat|Université d'Antananarivo}} == Jereo koa == {{Univ-malagasy}} [[Sokajy: Oniversiten'i Madagasikara]] [[Sokajy:Antananarivo]] 7dekj9z0g13pw0nef8j4zky7um069g7 Sabotsy Namehana 0 230843 1149312 1111323 2026-08-15T18:20:18Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy tsipelina sy nanova 1149312 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Sabotsy Namehana |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra = [[Analamanga]] |isam-ponina=57363 |velarantany= 17km2 |firenena={{Madagasikara}} |sary=Main road Sabotsy Namehana.JPG |saina=Malagasy|tanàn-dehibe=NC|fanjakana=NC|tanàna=NC|ben'ny tanàna=NC}} '''Sabotsy Namehana''' dia firaisam-pokotany malagasy ao amin'ny fivondronan[[distrikan'i Antananarivo Avaradrano|'i Antananarivo Avaradrano]], [[Faritanin'i Antananarivo]]. Ny isam-poniny dia 57363 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodim-pitaraisana dia 10207 ary ny kaodim-piraisana dia 102. == Vokatry ny fambolena == Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia vary. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia chou vert. Ny isan'omby dia 1212. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia legioma hafa. Ny entana lafo vidy indrindra dia legioma hafa. 15 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 5 ny mponina no manao asa tanana. 70 ny mponina no miasa tany. 10 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 15 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 487 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanam-pivarotra ao amin'io tanàna io. Ahitana fikambanam-piasatanana ao. Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin'io tanàna io. Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny takisiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin'ny 50. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 0 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 0 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1000 Fmg. Misy fikambanan'ny mpampiasa lalan-tany ao. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 1000 Fmg. == Fahasoavana == 40 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{commonscat}} {{Analamanga}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] b9fq790oykcna3ffrlglnhoqtyp486i Talatavolonondry 0 230848 1149306 1147986 2026-08-15T17:58:14Z Valimbavaka Rahary 39787 /* Endri-javatra */ 1149306 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Talatavolonondry |faritany=Antananarivo |isam-ponina=17403 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Talata volonondry''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[Distrikan' Antananarivo-Avaradrano|distrikan' Antananarivo Avaradrano]], [[Faritanin' Antananarivo]]. Ny isam-poniny dia 17403 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10237 ary ny kaodin-distrika dia 102. Ity kaominina ity dia malaza amin'ny fanamboarana koba sy saosisy malagasy ary be ny mpivarotra izany ao. Ahitana Fokontany miisa 14 ao amin'io Kaominina io, ireto avy izany : Talata Volonondry, Avaratsena, Andranotsimihozo, Mamoriarivo, Ambohibary, Falimanjaka, Ambohitrangavo, Morarano Idilana, Ankadivoribe, Amparafara, Ambolo, Ambohimiadana, Ambohimahavelona, Antsahamaro. == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia vary. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny isan'omby dia 1000. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia tongolo. 30 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 140 no isan'ny ombivavy be ronono. 70 ny mponina no miasa tany. 10 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 20 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 150 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanam-piasatanana ao. Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 2000 Fmg. Misy fikambanan'ny mpampiasa lalan-tany ao. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 2000 Fmg. == Fahasoavana == 2 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 70 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 6 volana. 8 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 20 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Ny endri-javatra ao amin'ny Fokontany Talata Volonondry ireo: ahitana lapan'ny tanana, ahitana fivarotana saosisy sy koba sy fivarotana maro samihafa eo akaikin'ny lapan'ny tanana. Raha avy any Antananarivo no mandeha dia mahatazana avy hatrany io lapan'ny tanànan'i Talata Volonondry io satria tsy lavitry ny arabe izany. Ahitana biraon'ny zandarimaria, liseam-panjakana, CEG ary CSB 2 ao ambany avaratra Talata Volonondry, mifanakaiky avokoa ireo. == Olana == Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 14. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] kp29i3qdfmpa2ozqlka0wwnfkd0e4as 1149307 1149306 2026-08-15T18:02:35Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy sy nanampy 1149307 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Talatavolonondry |faritany=Antananarivo |isam-ponina=17403 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Talata volonondry''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[Distrikan' Antananarivo-Avaradrano|distrikan' Antananarivo Avaradrano]], [[Faritanin' Antananarivo]]. Ny isam-poniny dia 17403 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10237 ary ny kaodin-distrika dia 102. Ity kaominina ity dia malaza amin'ny fanamboarana koba sy saosisy malagasy ary be ny mpivarotra izany ao. Ahitana Fokontany miisa 14 ao amin'io Kaominina io, ireto avy izany : Talata Volonondry, Avaratsena, Andranotsimihozo, Mamoriarivo, Ambohibary, Falimanjaka, Ambohitrangavo, Morarano Idilana, Ankadivoribe, Amparafara, Ambolo, Ambohimiadana, Ambohimahavelona, Antsahamaro. == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia vary. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny isan'omby dia 1000. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia tongolo. 30 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 140 no isan'ny ombivavy be ronono. 70 ny mponina no miasa tany. 10 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 20 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 150 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanam-piasatanana ao. Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 2000 Fmg. Misy fikambanan'ny mpampiasa lalan-tany ao. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 2000 Fmg. == Fahasoavana == 2 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 70 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 6 volana. 8 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 20 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Ny endri-javatra ao amin'ny Fokontany Talata Volonondry manokana ireto fa mbola maro ny any amin'ny Fokontany hafa ao Talata Volonondry. Toy izao ary ny endri-javatra ao : ahitana lapan'ny tanana, ahitana fivarotana saosisy sy koba sy fivarotana maro samihafa eo akaikin'ny lapan'ny tanana. Raha avy any Antananarivo no mandeha dia mahatazana avy hatrany io lapan'ny tanànan'i Talata Volonondry io satria tsy lavitry ny arabe izany. Ahitana biraon'ny zandarimaria, liseam-panjakana, CEG ary CSB 2 ao ambany avaratra Talata Volonondry, mifanakaiky avokoa ireo. == Olana == Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 14. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] qydoyd34vq8wj4ane6lf36gmp7gz4dh 1149308 1149307 2026-08-15T18:08:24Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy sy nanova 1149308 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Talatavolonondry |faritany=Antananarivo |isam-ponina=17403 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Talata volonondry''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[Distrikan' Antananarivo-Avaradrano|distrikan' Antananarivo Avaradrano]], [[Faritanin' Antananarivo]]. Ny isam-poniny dia 17403 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 10237 ary ny kaodin-distrika dia 102. Ity kaominina ity dia malaza amin'ny fanamboarana koba sy saosisy malagasy ary be ny mpivarotra izany ao. Ahitana Fokontany miisa 14 ao amin'io Kaominina io, ireto avy izany : Talata Volonondry, Avaratsena, Andranotsimihozo, Mamoriarivo, Ambohibary, Falimanjaka, Ambohitrangavo, Morarano Idilana, Ankadivoribe, Amparafara, Ambolo, Ambohimiadana, Ambohimahavelona, Antsahamaro. == Vokatry ny fambolena == Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia vary. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mangahazo. Ny isan'omby dia 1000. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia tongolo. 30 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 140 no isan'ny ombivavy be ronono. 70 ny mponina no miasa tany. 10 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 20 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 150 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanam-piasatanana ao. Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny takisiborosy ilay kaominina. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ahitana lalana godorô ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 2000 Fmg. Misy fikambanan'ny mpampiasa lalan-tany ao. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 2000 Fmg. == Fahasoavana == 2 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 70 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 6 volana. 8 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 20 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Ny endri-javatra ao amin'ny Fokontany Talata Volonondry manokana ireto fa mbola maro ny any amin'ny Fokontany hafa ao Talata Volonondry. Toy izao ary ny endri-javatra ao : ahitana lapan'ny tanana, ahitana fivarotana saosisy sy koba sy fivarotana maro samihafa eo akaikin'ny lapan'ny tanana. Raha avy any Antananarivo no mandeha dia mahatazana avy hatrany io lapan'ny tanànan'i Talata Volonondry io satria tsy lavitry ny arabe izany. Ahitana sekoly ambaratonga fototra (EPP) ao. Ahitana biraon'ny zandarimaria, liseam-panjakana, CEG ary CSB 2 ao ambany avaratra Talata Volonondry, mifanakaiky avokoa ireo. == Olana == Ahitana miaramila ao amin'ilay kaominina. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 14. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] lb8ohyeoue1qcwtefdnxe6ktijt3y0j Denis Sassou-Nguesso 0 279513 1149317 1042712 2026-08-15T22:03:13Z ~2026-43677-38 40632 1149317 wikitext text/x-wiki [[Sary:Denis Sassou Nguesso 2014.png|vignette|Denis Sassou-Nguesso]] I '''Denis Sassou-Nguesso''' dia miaramila sy mpitondra fanjakana tao amin' ny [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Kôngô]] (REBK). Teraka tao Edou tamin' ny taona 1943 izy. Filoham-pirenen' ny [[Repoblikan' i Kôngô]] (RK) izy tamin' ny taona 1979 hatramin' ny 1992. Izy no filohan' ny Repoblikan' i Kôngô hatramin' ny taona 1997, izay niverenany teo amin' ny fitondrana tamin' ny alalan' ny fidirana an-tsehatry ny tafika kôngôley taorian' ny fanonganan' i [[Pascal Lissouba]] azy tamin' ireo volana voalohany nisian' ny ady an-trano tao [[Kôngô-Brazzaville]]. Isan' ireo filoha tranainy indrindra maneran-tany izy satria raha atambatra ny fotoana nitondrany dia mahatratra 37 taona. Tsy mba nisy fotoana nahalany azy tamin' ny fifidianana manaja ny demôkrasia, afa-tsy tamin' ny taona 1992 izay naharesy azy. Tamin'ny volana oktobra 2021 dia voatonona tamin'ny raharaha mahamenatra nataon'ny "Pandora Papers" i Denis Sassou N'Guesso. Ny Inter African Investment dia voalaza fa voasoratra tany amin'ny Nosy Virgin British, toeram-pialofana amin'ny hetra Karaiba. Nolavin'i Denis Sassou N'Guesso fa tsy bloc dia antontan-taratasy izy io. == Jereo koa == * [[Tantaran'ny Repoblikan'i Kôngô|Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô]] [[Sokajy:Filoham-pirenen' ny Repoblikan' i Kôngô]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1943]] me9cjd64l3177j9pa3lgpsfwj5wbvxi 1149322 1149317 2026-08-15T22:15:40Z ~2026-43677-38 40632 1149322 wikitext text/x-wiki [[Sary:Denis Sassou Nguesso 2014.png|vignette|Denis Sassou-Nguesso]] I '''Denis Sassou-Nguesso''' dia miaramila sy mpitondra fanjakana tao amin' ny [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Kôngô]] (REBK)<ref>[https://presidence.cg/biographie-du-president/ Présidence du Congo]</ref>. Teraka tao Edou tamin' ny taona 1943 izy. Filoham-pirenen' ny [[Repoblikan' i Kôngô]] (RK) izy tamin' ny taona 1979 hatramin' ny 1992. Izy no filohan' ny Repoblikan' i Kôngô hatramin' ny taona 1997, izay niverenany teo amin' ny fitondrana tamin' ny alalan' ny fidirana an-tsehatry ny tafika kôngôley taorian' ny fanonganan' i [[Pascal Lissouba]] azy tamin' ireo volana voalohany nisian' ny ady an-trano tao [[Kôngô-Brazzaville]]. Isan' ireo filoha tranainy indrindra maneran-tany izy satria raha atambatra ny fotoana nitondrany dia mahatratra 37 taona. Tsy mba nisy fotoana nahalany azy tamin' ny fifidianana manaja ny demôkrasia, afa-tsy tamin' ny taona 1992 izay naharesy azy. Tamin'ny volana oktobra 2021 dia voatonona tamin'ny raharaha mahamenatra nataon'ny "Pandora Papers" i Denis Sassou N'Guesso. Ny Inter African Investment dia voalaza fa voasoratra tany amin'ny Nosy Virgin British, toeram-pialofana amin'ny hetra Karaiba. Nolavin'i Denis Sassou N'Guesso fa tsy bloc dia antontan-taratasy izy io. == Jereo koa == * [[Tantaran'ny Repoblikan'i Kôngô|Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô]] [[Sokajy:Filoham-pirenen' ny Repoblikan' i Kôngô]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1943]] qxyskdqf4vom8q5b2ajtwzleumahkht Joachim Yhombi-Opango 0 279755 1149320 1077596 2026-08-15T22:12:31Z ~2026-43677-38 40632 1149320 wikitext text/x-wiki I '''Joachim Yhombi-Opango''' dia miaramila sady mpanao pôlitika kôngôley ([[Repoblikan' i Kôngô]]), izay efa filohan' ny Repoblika tamin' ny taona 1977 hatramin' ny 1979, teraka tamin' ny 14 Janoary 1939 tao Fort-Rousset (Afrika Ekoatôrialy frantsay) ary maty tamin' ny 30 Marsa 2020 tao [[Neuilly-sur-Seine]] ([[Frantsa]]). == Jereo koa == * [[Tantaran'ny Repoblikan'i Kôngô|Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô]] [[Sokajy:Mpanao politika kongoley]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1939]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 2020]] 5sskbra9ui84gns14svwikc3giz58jl 1149321 1149320 2026-08-15T22:13:44Z ~2026-43677-38 40632 1149321 wikitext text/x-wiki I '''Joachim Yhombi-Opango''' dia miaramila sady mpanao pôlitika kôngôley ([[Repoblikan' i Kôngô]]), izay efa filohan' ny Repoblika tamin' ny taona 1977 hatramin' ny 1979, teraka tamin' ny 14 Janoary 1939 tao Fort-Rousset (Afrika Ekoatôrialy frantsay) ary maty tamin' ny 30 Marsa 2020 tao [[Neuilly-sur-Seine]] ([[Frantsa]]). == Jereo koa == * [[Tantaran'ny Repoblikan'i Kôngô|Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô]] [[Sokajy:Mpanao politika kongoley]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1939]] [[sokajy:Maty tamin'ny taona 2020]] [[Sokajy:Filoham-pirenen' ny Repoblikan' i Kôngô]] 9g6vpv6t6cn8d4fin8bwvnceorx7k6k Pascal Lissouba 0 279756 1149319 1001685 2026-08-15T22:11:13Z ~2026-43677-38 40632 1149319 wikitext text/x-wiki I '''Pascal Lissouba''' dia mpitondra fanjakana kôngôley ([[Repoblikan' i Kôngô]]). Teraka tamin' ny 15 Novambra 1931 tao Tsinguidi ao amin' ny departemantan' i Niari (Afrika Ekoatôrialy frantsay) ary maty tamin' ny 24 Aogositra 2020 tao [[Perpignan]] ([[Frantsa]]) izy. Manam-pahaizana momba ny fambolena (agrônôma) izy, piraiminisitra tamin' ny taona 1963 hatramin' ny 1966. Voafidy ho filoham-pirenena tamin' ny fomba araka ny demôkrasia izy tamin' ny volana Aogositra 1992, nipoaka ny ady an-trano izay nampifanohitra azy amin' i [[Denis Sassou-Nguesso]] nandritra ireo volana vitsy farany nitondrany ny firenena. Resin' ny mpifanandeina aminy izy taorian' ny fidiran' ny tafika kôngôley an-tsehatra tamin' izany ady an-trano izany, nandao ny fitondrana izy tamin' ny 15 Oktobra 1997 ka nisesy tany any Paris tamin' ny taona 2004, alohan' ny hahafaty azy tany Perpignan. == Jereo koa == * [[Tantaran'ny Repoblikan'i Kôngô|Tantaran' ny Repoblikan' i Kôngô]] [[Sokajy:Filoham-pirenen' ny Repoblikan' i Kôngô]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1931]] nf4owfebao3hrs2rjeaa6qur9byj5vs Andrianamboninolona (foko) 0 279902 1149290 1009572 2026-08-15T16:47:36Z ~2026-44921-67 40735 /* Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka */ 1149290 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], rahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], [[Ambohitromby]], Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rasoavimbahoaka Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohininamanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany dia Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[Zanadralambo]]” ny firazanany. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny mpanjaka [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] i96nr3mu4g0k3k1rcu79wc8qtqcqv4j 1149291 1149290 2026-08-15T16:48:55Z ~2026-44921-67 40735 /* Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka */ 1149291 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], rahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], [[Ambohitromby]] (Ambohitrombihavana), Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rasoavimbahoaka Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohininamanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany dia Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[Zanadralambo]]” ny firazanany. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny mpanjaka [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] s9fzjisubq8cu61d15rq0a70mo9pooy 1149292 1149291 2026-08-15T16:54:37Z ~2026-44921-67 40735 /* Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka */ 1149292 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], rahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], [[Ambohitromby]] (Ambohitrombihavana), Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany na hoe Andriandoriamanjaka. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[Zanadralambo]]” ny firazanany. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny mpanjaka [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] r6l6og7vnp9j23jmk67clx7bw6o8shx 1149293 1149292 2026-08-15T16:55:31Z ~2026-44921-67 40735 /* Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka */ 1149293 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], rahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], [[Ambohitromby]] (Ambohitrombihavana), Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[Zanadralambo]]” ny firazanany. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny mpanjaka [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] hx21nrdynvw2cyecrrydjku9cr4118a 1149294 1149293 2026-08-15T17:02:43Z ~2026-44921-67 40735 /* Ny natao hoe Zanadralambo */ 1149294 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], rahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], [[Ambohitromby]] (Ambohitrombihavana), Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka naterak’ i Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina ho “[[Zanadralambo]]”. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny mpanjaka [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] 3ad81x9ajippxeh2wq7ck508j0t40rs 1149295 1149294 2026-08-15T17:07:32Z ~2026-44921-67 40735 /* Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana */ 1149295 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], rahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], [[Ambohitromby]] (Ambohitrombihavana), Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka naterak’ i Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina ho “[[Zanadralambo]]”. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] reh1weagw743iqnhczdi2yrtd9t0fzo 1149296 1149295 2026-08-15T17:08:59Z ~2026-44921-67 40735 /* Ny natao hoe Zanadralambo */ 1149296 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], rahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], [[Ambohitromby]] (Ambohitrombihavana), Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka naterak’ i Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] rxmgavqzru5udn2c8grpsi4m9nf6beo 1149297 1149296 2026-08-15T17:12:54Z ~2026-44921-67 40735 /* Ny natao hoe Zanadralambo */ 1149297 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], rahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], [[Ambohitromby]] (Ambohitrombihavana), Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] 8yxrn5pkt5jgh9h0du40ylv7liul6sr 1149298 1149297 2026-08-15T17:14:16Z ~2026-44921-67 40735 /* Ny natao hoe Zanadralambo */ 1149298 wikitext text/x-wiki Ny '''Andrianamboninolona''' dia [[andriana]] [[merina]], taranak' [[Andrianamboninolona]], rahalahin-dray no rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896 izany. Atao hoe '''Zanakambony''' koa izy ireo”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho [[Andrianteloray]] ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. == Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona == Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. === Ireo nanaiky hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny taranak' ireo zanakalahin' Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka ==== Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], [[Ambohitromby]] (Ambohitrombihavana), Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka ==== Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, izay sady zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no renin’ny mpanjaka Andrianjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. ==== Ny taranak' Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ==== Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’ Ambohibe akaikin' Ambohibeloma ao avaratr' Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. === Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona === ==== Ny tsy nanaiky ny hatao hoe Andrianamboninolona ==== Fa nisy koa teo [[Alasora]] (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny [[lovantsofina]] hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “Zanakandriana mahazo manjaka”, koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’ i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany [[Betsileo]] koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho Andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa Zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. ==== Ny natao hoe Zanadralambo ==== Fa ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] ambadik’Ambohimanambola, na dia zanaka nateraky ny mpanjaka Ralambo sy Ratomponivololona zanak’ Andrianamboninolona vavy aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana ho “[[Zanadralambo]]” izy ireo. ==== Ireo mitonona ho Andrianamboninolona ==== Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa Andrianamboninolona no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana Andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy Zanadralambo ny firazanany fa Andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === ==== Ao Ambohitrandriananahary sy Ambohitrombihavana ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamanelo]] (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i [[Alasora]], teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina ny andriandahy [[Andrianamboninolona]]. Rehefa novonoin’ ny mpanjaka Andriamanelo i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka vadiny no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany hafa teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. ==== Hatreo Ambohitrombihavana ka hatrany Kilonjy sy Ankorombe ==== Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny [[Andriandranando]] sy ny zara-tanin' ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo [[Andriandoriamanjaka]] zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. ==== Faritr' Antananarivo ==== Tamin’ ny nanjakan’ [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’ i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asan' ny Andrianamboninolona == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny [[tenona]] landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’ izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. == Jereo koa == * [[Zanakandriana]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] * [[Andriandranando]] * [[Zanadralambo]] * [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] * [[Zazamarolahy]] * [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] * [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] * [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] 6kuktn9bqtjx6d62gpsb80ntq8xxvjk Tsimparifary 0 280841 1149333 1131396 2026-08-16T05:37:43Z Thelezifor 15140 1149333 wikitext text/x-wiki [[Sary:Echinochloa crus-galli 2006.08.27 15.00.29-p8270054.jpg|vignette|374x374px|''[[Echinochloa crus-galli]]'']] Ny '''tsimparifary''' dia ahitra isan-karazany izay matetika miara-maniry amin' ny [[vary]]. Misy karazany maro ny ahitra atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe "tsimparifary", dia ireo ao amin' ny vondron-karazana ''[[Echinochloa]], [[Megathyrsus]],'' ''[[Panicum]]'' ary ''[[Sacciolepis]]'' izay samy ao amin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Poaceae]]'': * ''[[Echinochloa stagnina]]'', * ''[[Echinochloa crus-galli]]'', * ''[[Echinochloa pyramidalis]]'', * ''[[Megathyrsus maximus]]'' (na ''Panicum maximum'' teo aloha) * ''[[Sacciolepis africana]]''. Ireto ny anarana ahalalana azy ireo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: ahibary, ahibava, ahidrano, ahilava, famoa, fantaka, farimanga, karanga, osaosa, sarivary, songolo, tsimparifarifotsy, tsimparifarimanga, tsimparifarimanja, tsimparifarimena, tsimparifary, tsiparifary, veromena, verotsanga. == Fiforonan-teny == Araka ny hevitr' i [[Paul Ottino|Ottino]], ny teny hoe ''tsimparifary'' dia avy amin' ny [[Fianakaviam-piteny dravidiana|teny dravidiana]] ilazana ny [[vary]] sy ny momba azy, izay niavian' ny [[Fiteny maaniany|teny maaniany]] any [[Bôrneô]] hoe ''parei'', ny [[Fiteny javaney|teny javaney]] hoe ''pari'', ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] hoe ''parey'' ary ny [[teny bisaia]] any [[Filipina]] hoe ''palaï''. Ny teny hoe ''tsimparifary'' izany dia midika hoe "sahala amin' ny vary". Tsy avy amin' ny teny malagasy hoe ''fary'' izany io teny io<ref><small>Paul Ottino, in ''Annuaire de Pays de l'Océan Indien'' 2 : 105, 1977, Aix-en-Provence,</small> </ref>. == Ny zavamaniry atao amin' ny teny malagasy hoe ''tsimparifary'' == === Ny ''Echinochloa'' === [[Sary:Echinochloa stagnina seeds 1.jpg|vignette|195x195px|Voan' ny ''Echinochloa stagnina'']] Amin' ny faritra manana [[Toetanin-jana-pehin-tany|toetanin-jana-pahin-tany]] sy [[Toetany antonony|antonony]] mafana no misy ity vondron-karazan-javamaniry ity (''[[Echinochloa]]''). Misy karazany 30 hatramin' ny 40. Maniry isan-taona na mandavan-taona, arakaraka ny karazany. Mitsangana na miondika ny fanirin' ny tahony izay mety mahatratra 3,6 m. Ireto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Echinochloa stagnina]]'' (Retz.) P. Beauv. (''Poaceae'') (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''ahibary, ahidrano, farimanga, karanga, tsimparifarimanga, tsimparifarimena,'' ary ''tsimparifary''); * ''[[Echinochloa crus-galli]]'' (L.) P. Beauv. ''Poaceae'') (atao amin' ny teny malagasy hoe ''ahibary, ahidrano, karanga, osaosa, tsimparifarifotsy'', ary ''tsimparifary''); * ''[[Echinochloa pyramidalis]]'' (Lam.) Hitchc. & Chase (''Poaceae'') (atao amin' ny teny malagasy hoe ''ahibava, ahidrano, ahilava, karanga, sarivary, songolo, tsimparifarimanja,'' ary ''tsimparifary''). === Ny ''Megathyrsus'' === [[Sary:Panicum maximum.jpg|vignette|''Panicum maximum''|196x196px]] Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', teratany aty [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon']] [[Afrika atsimon' i Saharà|i Sahara]] sy ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosy Arabo]], izay misy karazany roa, ny ''[[Megathyrsus]]''. Ity no karazana fantatra indrindra eto [[Madagasikara]]: * ''[[Megathyrsus maximus]]'' <small>(Jacq.) B.K.Simon & S.W.L.Jacobs, 2003</small> (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''famoa, fantaka, tsimparefare, tsimparifary, tsiparefare, veromena,'' ary ''verotsanga''); === Ny ''Sacciolepis'' === [[Sary:Sacciolepis indica flowerhead8 (8275571281).jpg|vignette|225x225px|''Sacciolepis indica'']] Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakavian' ny ''[[Poaceae]]'', maniry amin' ny faritra manana [[toetanin-jana-pehin-tany]] sy [[toetany antonony]] mafana, indrindra aty [[Afrika]], ny ''[[Sacciolepis]]''. Misy karazana miisa 25 izy ireo. * Ny ''[[Sacciolepis africana]]'' C.E., izay atao amin' ny teny malagasy hoe ''tsimparifary'' na ''tsiparifary'', karazany fantatra indrindra eto Madagasikara. == Kolontsaina == === Hainteny === ''"Na hikambana sy hiray ka hivady aza isika,'' ''Tsy hataon' ny olona toy ny tsimparifary sy ny ketsa,'' ''ka mifankatia vao sarahiny?"'' === Tsimparifary ao amin' ny Baiboly === [[Sary:Lolium temulentum 001.JPG|vignette|194x194px|''Lolium temulentum'']] Ao amin' ny [[Filazantsara araka an' i Matio|Evanjely araka an' i Matio]] (Mat 13:24-30) dia misy fanoharana momba ny ahi-dratsy iray izay nadika ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] hoe ''tsimparifary'' koa<ref><small>"Fa raha natory ny olona, dia avy ny fahavalony ka namafy voan-tsimparifary teny amin' ny vary, dia lasa nandeha", Mat 13.25, ''[[Ny Baiboly]]''</small></ref>, ao amin' ny lahatsoratra misy fanoharana ny amin' ny mpamafy korontana sy fisamatsamahana. Ny teny nadika hoe "tsimparifary" dia ζιζάνια / ''zizania'' (raha maro) na ζιζάνιον / ''zizanion''. Io teny io dia heverina ho manondro ny zavamaniry ''[[Lolium temulentum]]'', ahitra izay mitovitovy amin' ny [[varimbazaha]] amin' ny fiandohan' ny fitomboany. Noho izany dia tsy anisan' ny ''Echinochloa'' na ny ''Panicum'' na ny ''Sacciolepis'' io zavamaniry io. Izao ilay lahatsoratra:<blockquote><sup>24</sup> Ary nanao [[Fanoharana ao amin' ny Evanjely|fanoharana]] hafa koa taminy Izy ka nanao hoe: Ny [[Fanjakan' ny Lanitra (ao amin' ny Matio)|fanjakan' ny lanitra]] dia tahaka ny lehilahy anankiray izay namafy voa tsara tany an-tanimbariny; <sup>25</sup> fa raha natory ny olona, dia avy ny fahavalony ka namafy voan-tsimparifary teny amin' ny vary, dia lasa nandeha. <sup>26</sup> Ary rehefa naniry ny vary ka niteraka dia niposaka koa ny tsimparifary. <sup>27</sup> Dia avy ny mpanompon-dralehilahy ka nanao taminy hoe: Tompoko, tsy voa tsara va no nafafinao tany an-tanimbarinao? koa avy taiza kosa ny tsimparifary? Dia hoy izy taminy: <sup>28</sup> Fahavalo no nanao izany. Ary ny mpanompony nanao taminy hoe: Koa tianao va handehananay hanongotra sy hanangona azy <sup>29</sup> Fa hoy izy: Tsia, fandrao, raha manongotra ny tsimparifary ianareo, dia hongotanareo miaraka aminy koa ny vary. <sup>30</sup> Aoka ihany hiara-maniry izy roroa ambara-pihavin' ny fararano; ary amin' ny fararano dia holazaiko amin' ny mpijinja hoe: Angony aloha ny tsimparifary, ka ataovy amboarany mba hodorana; fa ny vary dia taomy ho any an-tsompitro. (Mat 13:24-30, ''[[Ny Baiboly]]'')</blockquote> ==Jereo koa== *''[[Lolium]]'' *''[[Echinochloa]]'' *''[[Panicum]]'' *''[[Sacciolepis]]'' == Loharano sy fanamarihana == l9hztqp438f4f0i8zxsxmh1mtaveoam 1149334 1149333 2026-08-16T05:38:18Z Thelezifor 15140 1149334 wikitext text/x-wiki [[Sary:Echinochloa crus-galli 2006.08.27 15.00.29-p8270054.jpg|vignette|374x374px|''[[Echinochloa crus-galli]]'']] Ny '''tsimparifary''' dia ahitra isan-karazany izay matetika miara-maniry amin' ny [[vary]]. Misy karazany maro ny ahitra atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe "tsimparifary", dia ireo ao amin' ny vondron-karazana ''[[Echinochloa]], [[Megathyrsus]],'' ''[[Panicum]]'' ary ''[[Sacciolepis]]'' izay samy ao amin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Poaceae]]'': * ''[[Echinochloa stagnina]]'', * ''[[Echinochloa crus-galli]]'', * ''[[Echinochloa pyramidalis]]'', * ''[[Megathyrsus maximus]]'' (na ''Panicum maximum'' teo aloha) * ''[[Sacciolepis africana]]''. Ireto ny anarana ahalalana azy ireo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: ahibary, ahibava, ahidrano, ahilava, famoa, fantaka, farimanga, karanga, osaosa, sarivary, songolo, tsimparifarifotsy, tsimparifarimanga, tsimparifarimanja, tsimparifarimena, tsimparifary, tsiparifary, veromena, verotsanga. == Fiforonan-teny == Araka ny hevitr' i [[Paul Ottino|Ottino]], ny teny hoe ''tsimparifary'' dia avy amin' ny [[Fianakaviam-piteny dravidiana|teny dravidiana]] ilazana ny [[vary]] sy ny momba azy, izay niavian' ny [[Fiteny maaniany|teny maaniany]] any [[Bôrneô]] hoe ''parei'', ny [[Fiteny javaney|teny javaney]] hoe ''pari'', ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] hoe ''parey'' ary ny [[teny bisaia]] any [[Filipina]] hoe ''palaï''. Ny teny hoe ''tsimparifary'' izany dia midika hoe "sahala amin' ny vary". Tsy avy amin' ny teny malagasy hoe ''fary'' izany io teny io<ref><small>Paul Ottino, in ''Annuaire de Pays de l'Océan Indien'' 2 : 105, 1977, Aix-en-Provence,</small> </ref>. == Ny zavamaniry atao amin' ny teny malagasy hoe ''tsimparifary'' == === Ny ''Echinochloa'' === [[Sary:Echinochloa stagnina seeds 1.jpg|vignette|195x195px|Voan' ny ''Echinochloa stagnina'']] Amin' ny faritra manana [[Toetanin-jana-pehin-tany|toetanin-jana-pahin-tany]] sy [[Toetany antonony|antonony]] mafana no misy ity vondron-karazan-javamaniry ity (''[[Echinochloa]]''). Misy karazany 30 hatramin' ny 40. Maniry isan-taona na mandavan-taona, arakaraka ny karazany. Mitsangana na miondika ny fanirin' ny tahony izay mety mahatratra 3,6 m. Ireto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Echinochloa stagnina]]'' (Retz.) P. Beauv. (''Poaceae'') (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''ahibary, ahidrano, farimanga, karanga, tsimparifarimanga, tsimparifarimena,'' ary ''tsimparifary''); * ''[[Echinochloa crus-galli]]'' (L.) P. Beauv. ''Poaceae'') (atao amin' ny teny malagasy hoe ''ahibary, ahidrano, karanga, osaosa, tsimparifarifotsy'', ary ''tsimparifary''); * ''[[Echinochloa pyramidalis]]'' (Lam.) Hitchc. & Chase (''Poaceae'') (atao amin' ny teny malagasy hoe ''ahibava, ahidrano, ahilava, karanga, sarivary, songolo, tsimparifarimanja,'' ary ''tsimparifary''). === Ny ''Megathyrsus'' === [[Sary:Panicum maximum.jpg|vignette|''Panicum maximum''|196x196px]] Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', teratany aty [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon']] [[Afrika atsimon' i Saharà|i Sahara]] sy ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosy Arabo]], izay misy karazany roa, ny ''[[Megathyrsus]]''. Ity no karazana fantatra indrindra eto [[Madagasikara]]: * ''[[Megathyrsus maximus]]'' <small>(Jacq.) B.K.Simon & S.W.L.Jacobs, 2003</small> (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''famoa, fantaka, tsimparefare, tsimparifary, tsiparefare, veromena,'' ary ''verotsanga''); === Ny ''Sacciolepis'' === [[Sary:Sacciolepis indica flowerhead8 (8275571281).jpg|vignette|225x225px|''Sacciolepis indica'']] Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakavian' ny ''[[Poaceae]]'', maniry amin' ny faritra manana [[toetanin-jana-pehin-tany]] sy [[toetany antonony]] mafana, indrindra aty [[Afrika]], ny ''[[Sacciolepis]]''. Misy karazana miisa 25 izy ireo. * Ny ''[[Sacciolepis africana]]'' C.E., izay atao amin' ny teny malagasy hoe ''tsimparifary'' na ''tsiparifary'', karazany fantatra indrindra eto Madagasikara. == Kolontsaina == === Hainteny === ''"Na hikambana sy hiray ka hivady aza isika,'' ''Tsy hataon' ny olona toy ny tsimparifary sy ny ketsa,'' ''ka mifankatia vao sarahiny?"'' === "Tsimparifary" ao amin' ny Baiboly === [[Sary:Lolium temulentum 001.JPG|vignette|194x194px|''Lolium temulentum'']] Ao amin' ny [[Filazantsara araka an' i Matio|Evanjely araka an' i Matio]] (Mat 13:24-30) dia misy fanoharana momba ny ahi-dratsy iray izay nadika ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] hoe ''tsimparifary'' koa<ref><small>"Fa raha natory ny olona, dia avy ny fahavalony ka namafy voan-tsimparifary teny amin' ny vary, dia lasa nandeha", Mat 13.25, ''[[Ny Baiboly]]''</small></ref>, ao amin' ny lahatsoratra misy fanoharana ny amin' ny mpamafy korontana sy fisamatsamahana. Ny teny nadika hoe "tsimparifary" dia ζιζάνια / ''zizania'' (raha maro) na ζιζάνιον / ''zizanion''. Io teny io dia heverina ho manondro ny zavamaniry ''[[Lolium temulentum]]'', ahitra izay mitovitovy amin' ny [[varimbazaha]] amin' ny fiandohan' ny fitomboany. Noho izany dia tsy anisan' ny ''Echinochloa'' na ny ''Panicum'' na ny ''Sacciolepis'' io zavamaniry io. Izao ilay lahatsoratra:<blockquote><sup>24</sup> Ary nanao [[Fanoharana ao amin' ny Evanjely|fanoharana]] hafa koa taminy Izy ka nanao hoe: Ny [[Fanjakan' ny Lanitra (ao amin' ny Matio)|fanjakan' ny lanitra]] dia tahaka ny lehilahy anankiray izay namafy voa tsara tany an-tanimbariny; <sup>25</sup> fa raha natory ny olona, dia avy ny fahavalony ka namafy voan-tsimparifary teny amin' ny vary, dia lasa nandeha. <sup>26</sup> Ary rehefa naniry ny vary ka niteraka dia niposaka koa ny tsimparifary. <sup>27</sup> Dia avy ny mpanompon-dralehilahy ka nanao taminy hoe: Tompoko, tsy voa tsara va no nafafinao tany an-tanimbarinao? koa avy taiza kosa ny tsimparifary? Dia hoy izy taminy: <sup>28</sup> Fahavalo no nanao izany. Ary ny mpanompony nanao taminy hoe: Koa tianao va handehananay hanongotra sy hanangona azy <sup>29</sup> Fa hoy izy: Tsia, fandrao, raha manongotra ny tsimparifary ianareo, dia hongotanareo miaraka aminy koa ny vary. <sup>30</sup> Aoka ihany hiara-maniry izy roroa ambara-pihavin' ny fararano; ary amin' ny fararano dia holazaiko amin' ny mpijinja hoe: Angony aloha ny tsimparifary, ka ataovy amboarany mba hodorana; fa ny vary dia taomy ho any an-tsompitro. (Mat 13:24-30, ''[[Ny Baiboly]]'')</blockquote> ==Jereo koa== *''[[Lolium]]'' *''[[Echinochloa]]'' *''[[Panicum]]'' *''[[Sacciolepis]]'' == Loharano sy fanamarihana == 587gpxjunrrx23e8gtyf0n955xv8etv 1149364 1149334 2026-08-16T11:55:15Z Thelezifor 15140 Nandamina 1149364 wikitext text/x-wiki [[Sary:Echinochloa crus-galli 2006.08.27 15.00.29-p8270054.jpg|vignette|374x374px|''[[Echinochloa crus-galli]]'']] Ny '''tsimparifary''' dia ahitra isan-karazany izay matetika miara-maniry amin' ny [[vary]]. Misy karazany maro ny ahitra atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe "tsimparifary", dia ireo ao amin' ny vondron-karazana ''[[Echinochloa]], [[Megathyrsus]],'' ''[[Panicum]]'' ary ''[[Sacciolepis]]'' izay samy ao amin' ny fianakavian-javamaniry ''[[Poaceae]]'': * ''[[Echinochloa crus-galli]]'' <small>(L.) P. Beauv.</small>: ahibary, ahidrano, karanga, osaosa, tsimparifarifotsy, tsimparifary * ''[[Echinochloa pyramidalis]]'' <small>(Lam.) Hitchc. & Chase</small>: ahibava, ahidrano, ahilava, karanga, sarivary, songolo, tsimparifarimanja, tsimparifary * ''[[Echinochloa stagnina]]'' (<small>Retz.) P. Beauv.</small>: ahibary, ahidrano, farimanga, karanga, tsimparifarimanga, tsimparifarimena, tsimparifary * ''[[Megathyrsus maximus]]'' <small>(Jacq.) B.K.Simon & S.W.L.Jacobs</small> (na ''Panicum maximum'' <small>Jacq.</small> teo aloha): famoa, fantaka, tsimparefare, tsimparifary, tsiparefare, veromena, verotsanga * ''[[Sacciolepis africana]]'' <small>C.E. Hubb. & Snowden</small>: tsimparifary, tsiparifary == Fiforonan-teny == Araka ny hevitr' i [[Paul Ottino|Ottino]], ny teny hoe ''tsimparifary'' dia avy amin' ny [[Fianakaviam-piteny dravidiana|teny dravidiana]] ilazana ny [[vary]] sy ny momba azy, izay niavian' ny [[Fiteny maaniany|teny maaniany]] any [[Bôrneô]] hoe ''parei'', ny [[Fiteny javaney|teny javaney]] hoe ''pari'', ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] hoe ''parey'' ary ny [[teny bisaia]] any [[Filipina]] hoe ''palaï''. Ny teny hoe ''tsimparifary'' izany dia midika hoe "sahala amin' ny vary". Tsy avy amin' ny teny malagasy hoe ''fary'' izany io teny io<ref><small>Paul Ottino, in ''Annuaire de Pays de l'Océan Indien'' 2 : 105, 1977, Aix-en-Provence,</small> </ref>. == Ny zavamaniry atao amin' ny teny malagasy hoe ''tsimparifary'' == === Ny ''Echinochloa'' === [[Sary:Echinochloa stagnina seeds 1.jpg|vignette|210x210px|Voan' ny ''[[Echinochloa stagnina]]'']] Amin' ny faritra manana [[Toetanin-jana-pehin-tany|toetanin-jana-pahin-tany]] sy [[Toetany antonony|antonony]] mafana no misy ity vondron-karazan-javamaniry ity (''[[Echinochloa]]''). Misy karazany 30 hatramin' ny 40. Maniry isan-taona na mandavan-taona, arakaraka ny karazany. Mitsangana na miondika ny fanirin' ny tahony izay mety mahatratra 3,6 m. Ireto ny karazana misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Echinochloa stagnina]]'' <small>(Retz.) P. Beauv.</small> (''Poaceae'') (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''ahibary, ahidrano, farimanga, karanga, tsimparifarimanga, tsimparifarimena,'' ary ''tsimparifary''); * ''[[Echinochloa crus-galli]]'' (L.) P. Beauv. ''Poaceae'') (atao amin' ny teny malagasy hoe ''ahibary, ahidrano, karanga, osaosa, tsimparifarifotsy'', ary ''tsimparifary''); * ''[[Echinochloa pyramidalis]]'' (Lam.) Hitchc. & Chase (''Poaceae'') (atao amin' ny teny malagasy hoe ''ahibava, ahidrano, ahilava, karanga, sarivary, songolo, tsimparifarimanja,'' ary ''tsimparifary''). === Ny ''Megathyrsus'' === [[Sary:Panicum maximum.jpg|vignette|''[[Megathyrsus maximus]]'' |213x213px]] Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'', teratany aty [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon']] [[Afrika atsimon' i Saharà|i Sahara]] sy ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosy Arabo]], izay misy karazany roa, ny ''[[Megathyrsus]]''. Ity no karazana fantatra indrindra eto [[Madagasikara]]: * ''[[Megathyrsus maximus]]'' <small>(Jacq.) B.K.Simon & S.W.L.Jacobs, 2003</small> (atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''famoa, fantaka, tsimparefare, tsimparifary, tsiparefare, veromena,'' ary ''verotsanga''); === Ny ''Sacciolepis'' === [[Sary:Sacciolepis indica flowerhead8 (8275571281).jpg|vignette|251x251px|''Sacciolepis indica'']] Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakavian' ny ''[[Poaceae]]'', maniry amin' ny faritra manana [[toetanin-jana-pehin-tany]] sy [[toetany antonony]] mafana, indrindra aty [[Afrika]], ny ''[[Sacciolepis]]''. Misy karazana miisa 25 izy ireo. * Ny ''[[Sacciolepis africana]]'' C.E., izay atao amin' ny teny malagasy hoe ''tsimparifary'' na ''tsiparifary'', karazany fantatra indrindra eto Madagasikara. == Kolontsaina == === Hainteny === ''"Na hikambana sy hiray ka hivady aza isika,'' ''Tsy hataon' ny olona toy ny tsimparifary sy ny ketsa,'' ''ka mifankatia vao sarahiny?"'' === "Tsimparifary" ao amin' ny Baiboly === [[Sary:Lolium temulentum 001.JPG|vignette|247x247px|''[[Lolium temulentum]]'']] Ao amin' ny [[Filazantsara araka an' i Matio|Evanjely araka an' i Matio]] (Mat 13:24-30) dia misy fanoharana momba ny ahi-dratsy iray izay nadika ao amin' ny [[Baiboly amin' ny teny malagasy]] hoe ''tsimparifary'' koa<ref><small>"Fa raha natory ny olona, dia avy ny fahavalony ka namafy voan-tsimparifary teny amin' ny vary, dia lasa nandeha", Mat 13.25, ''[[Ny Baiboly]]''</small></ref>, ao amin' ny lahatsoratra misy fanoharana ny amin' ny mpamafy korontana sy fisamatsamahana. Ny teny nadika hoe "tsimparifary" dia ζιζάνια / ''zizania'' (raha maro) na ζιζάνιον / ''zizanion''. Io teny io dia heverina ho manondro ny zavamaniry ''[[Lolium temulentum]]'', ahitra izay mitovitovy amin' ny [[varimbazaha]] amin' ny fiandohan' ny fitomboany. Noho izany dia tsy anisan' ny ''[[Echinochloa]]'' na ny ''[[Panicum]]'' na ny ''[[Sacciolepis]]'' io zavamaniry io. Izao ilay lahatsoratra:<blockquote><sup>24</sup> Ary nanao [[Fanoharana ao amin' ny Evanjely|fanoharana]] hafa koa taminy Izy ka nanao hoe: Ny [[Fanjakan' ny Lanitra (ao amin' ny Matio)|fanjakan' ny lanitra]] dia tahaka ny lehilahy anankiray izay namafy voa tsara tany an-tanimbariny; <sup>25</sup> fa raha natory ny olona, dia avy ny fahavalony ka namafy voan-tsimparifary teny amin' ny vary, dia lasa nandeha. <sup>26</sup> Ary rehefa naniry ny vary ka niteraka dia niposaka koa ny tsimparifary. <sup>27</sup> Dia avy ny mpanompon-dralehilahy ka nanao taminy hoe: Tompoko, tsy voa tsara va no nafafinao tany an-tanimbarinao? koa avy taiza kosa ny tsimparifary? Dia hoy izy taminy: <sup>28</sup> Fahavalo no nanao izany. Ary ny mpanompony nanao taminy hoe: Koa tianao va handehananay hanongotra sy hanangona azy <sup>29</sup> Fa hoy izy: Tsia, fandrao, raha manongotra ny tsimparifary ianareo, dia hongotanareo miaraka aminy koa ny vary. <sup>30</sup> Aoka ihany hiara-maniry izy roroa ambara-pihavin' ny fararano; ary amin' ny fararano dia holazaiko amin' ny mpijinja hoe: Angony aloha ny tsimparifary, ka ataovy amboarany mba hodorana; fa ny vary dia taomy ho any an-tsompitro. (Mat 13:24-30, ''[[Ny Baiboly]]'')</blockquote> ==Jereo koa== *''[[Lolium]]'' *''[[Echinochloa]]'' *''[[Panicum]]'' *''[[Sacciolepis]]'' == Loharano sy fanamarihana == gew4wuk0qncimneroeep7xyhev7qjor Talata Volonondry 0 283220 1149303 1144005 2026-08-15T17:45:56Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy tsipelina sy nanova 1149303 wikitext text/x-wiki <ref><nowiki>https://mdg.postcodebase.com/node/85?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref>I '''Talata Volonondry''' dia firaisam-pokotany [[Kaominina ao Madagasikara|malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan'Antananarivo-Avaradrano|fivondronan' Antananarivo Avaradrano]], [[Faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo|Faritanin']] Isan'ny mponina dia 18314 araka ny fanisam-bahoaka ny 2018. Manana velaran-tany 110 km2. Ahitana fokotany 28 ao anatiny, 103 ny kaodim-pivondronana . Izy dia mipetraka 27km miala ny renivohitry Antananarivo ary Avaratra Atsinanana .Ny lalam-pirenena faha 3 no mandalo eo aminy, ilay lalana mankany Anjozorobe.<ref>https://mdg.postcodebase.com/node/85?utm_source=chatgpt.com</ref> Talata volonondry dia malaza aminy varotra koba Malagasy sy saosisy hena sy ovy mifangaro. <references /> i19vyzwcvadr7q0nxr02q3i1vur4yk8 1149304 1149303 2026-08-15T17:49:12Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy sy nanitsy 1149304 wikitext text/x-wiki <ref><nowiki>https://mdg.postcodebase.com/node/85?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref>I '''Talata Volonondry''' dia firaisam-pokotany [[Kaominina ao Madagasikara|malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan'Antananarivo-Avaradrano|fivondronan' Antananarivo Avaradrano]], [[Faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo|Faritanin']] isan'ny mponina dia 18314 araka ny fanisam-bahoaka ny 2018. Manana velaran-tany 110 km2. Ahitana fokotany 14 ao anatiny, 103 ny kaodim-pivondronana . Izy dia mipetraka 27km miala ny renivohitry Antananarivo ary Avaratra Atsinanana .Ny lalam-pirenena faha 3 no mandalo eo aminy, ilay lalana mankany Anjozorobe.<ref>https://mdg.postcodebase.com/node/85?utm_source=chatgpt.com</ref> Talata volonondry dia malaza aminy varotra koba Malagasy sy saosisy hena sy ovy mifangaro. Ny isan'ny  Fokontany ao Talata Volonondry dia 14, ireto avy izany : Talata Volonondry, Avaratsena, Andranotsimihozo, Mamoriarivo, Ambohibary, Falimanjaka, Ambohitrangavo, Morarano Idilana, Ankadivoribe, Amparafara, Ambilo, Ambohimiadana, Ambohimahavelona, Antsahamaro. <references /> mc99extt9fzbwni5qnzfbdzqvgimmg9 1149305 1149304 2026-08-15T17:51:39Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy tsipelina sy nanova 1149305 wikitext text/x-wiki <ref><nowiki>https://mdg.postcodebase.com/node/85?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref>I '''Talata Volonondry''' dia firaisam-pokotany [[Kaominina ao Madagasikara|malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan'Antananarivo-Avaradrano|fivondronan' Antananarivo Avaradrano]], [[Faritra Analamanga]], [[Faritanin' Antananarivo|Faritanin']] isan'ny mponina dia 18314 araka ny fanisam-bahoaka ny 2018. Manana velaran-tany 110 km2. Ahitana fokontany 14 ao anatiny, 103 ny kaodim-pivondronana . Izy dia mipetraka 27km miala ny renivohitry Antananarivo ary Avaratra Atsinanana .Ny lalam-pirenena faha 3 no mandalo eo aminy, ilay lalana mankany Anjozorobe.<ref>https://mdg.postcodebase.com/node/85?utm_source=chatgpt.com</ref> Talata volonondry dia malaza aminy varotra koba Malagasy sy saosisy hena sy ovy mifangaro. Araka ny voalaza tetsy ambony dia manana fokontany miisa 14 Talata Volonondry , ireto avy izany : Talata Volonondry, Avaratsena, Andranotsimihozo, Mamoriarivo, Ambohibary, Falimanjaka, Ambohitrangavo, Morarano Idilana, Ankadivoribe, Amparafara, Ambilo, Ambohimiadana, Ambohimahavelona, Antsahamaro. <references /> 58xr3jtmibly2iewgwemzs8k9mq0y1e Lisitry ny filoham-pirenen' i Etazonia 0 283307 1149315 1054077 2026-08-15T18:49:49Z ~2026-44904-87 40736 /* Taonjato faha-21 */ 1149315 wikitext text/x-wiki [[Sary:Seal of the President of the United States.svg|vignette|Tombokasen' ny filohan' i [[Etazonia]]]] Inty ny '''lisitry ny filoham-pirenen' i Etazonia''' nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 (1789) ka mandraka ankehitriny. == Taonjato faha-18 == * 1789-1797: [[George Washington]] * 1797-1801: [[John Adams]] == Taonjato faha-19 == * 1801-1809: [[Thomas Jefferson]] * 1809-1817: [[James Madison]] * 1817-1825: [[James Monroe]] * 1825-1829: [[John Quincy Adams]] * 1829-1837: [[Andrew Jackson]] * 1837-1841: [[Martin Van Buren]] * 1841: [[William Henry Harrison]] * 1841-1845: [[John Tyler]] * 1845-1849: [[James K. Polk]] * 1849-1850: [[Zachary Taylor]] * 1850-1853: [[Millard Fillmore]] * 1853-1857: [[Franklin Pierce]] * 1857-1861: [[James Buchanan]] * 1861-1865: [[Abraham Lincoln]] * 1865-1869: [[Andrew Johnson]] * 1869-1877: [[Ulysses S. Grant]] * 1877-1881: [[Rutherford Birchard Hayes|Rutherford B. Hayes]] * 1881: [[James Abram Garfield|James A. Garfield]] * 1881-1885: [[Chester Alan Arthur|Chester A. Arthur]] * 1885-1889: [[Grover Cleveland]] * 1889-1893: [[Benjamin Harrison]] * 1893-1897: [[Grover Cleveland]] * 1897-1901: [[William McKinley]] == Taonjato faha-20 == * 1901-1909: [[Theodore Roosevelt]] * 1909-1913: [[William Howard Taft]] * 1913-1921: [[Woodrow Wilson]] * 1921-1923: [[Warren Gamaliel Harding|Warren G. Harding]] * 1923-1929: [[Calvin Coolidge]] * 1929-1933: [[Herbert Hoover]] * 1933-1945: [[Franklin Delano Roosevelt]] * 1945-1953: [[Harry S. Truman]] * 1953-1961: [[Dwight D. Eisenhower]] * 1961-1963: [[John Fitzgerald Kennedy]] * 1963-1969: [[Lyndon B. Johnson]] * 1969-1974:  [[Richard Nixon]] * 1974-1977:  [[Gerald Ford]] * 1977-1981: [[Jimmy Carter]] * 1981-1989: [[Ronald Reagan]] * 1989-1993: [[George H. W. Bush]] * 1993-2001: [[Bill Clinton]] == Taonjato faha-21 == * 2001-2009: [[George W. Bush]] * 2009-2017: [[Barack Obama]] * 2017-2021: [[Donald Trump]] * 2021-2025: [[Joe Biden]] == Jereo koa == * [[Tantaran' i Etazonia]] 1zmsvbjdkzov8gfe6oti5vv2yohmszm Sarangam-poko merina 0 283314 1149299 1149138 2026-08-15T17:25:17Z ~2026-44921-67 40735 /* */ 1149299 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoanana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Imarovatana (Ambohidratrimo, Ambohimanoa, Ambohitrimanjaka) ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo havany akaiky sy ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo olon-tsotra na andriana nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-drain’ny mpanjaka [[Ralambo]] izy ary rafozany ihany koa. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona mantsy no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana rehetra, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == a8n8hueft4u9kmsju182oamslkgrgb7 Sacciolepis africana 0 293310 1149363 1127928 2026-08-16T11:44:07Z Thelezifor 15140 1149363 wikitext text/x-wiki Ny '''''Sacciolepis africana''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]],'' maniry indrindra any amin' ny faritra mafana sy mando na tsy tena mando aty [[Afrika]], indrindra any [[Afrika Andrefana]] sy any [[Afrika Afovoany]], ary indraindray ao [[Afrika Atsinanana]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tsimparifary'''. ==Jereo koa== *[[Tsimparifary]]: ''[[Echinochloa stagnina]]''; ''[[Echinochloa crus-galli]]''; ''[[Echinochloa pyramidalis]]''; ''[[Panicum maximum]]''.; ''Sacciolepis africana'' (''[[Poaceae]]''). *''[[Echinochloa]]'' *''[[Sacciolepis]]'' *''[[Panicum]]'' dgijoyber8f8fqja65adnodmkirusi1 Fiandravasana 0 295362 1149356 1121216 2026-08-16T11:18:13Z Thelezifor 15140 1149356 wikitext text/x-wiki Ny '''fiandravasana''', araka ny loharanom-baovaon' ny mpanjanaka frantsay teto [[Madagasikara]], dia fomba fanao amin' ny [[fahafatesana]] tany amin' ny faritra sasany teto Madagasikara, indrindra fa tany [[Betsileo|Ibetsileo]], izay ahitana fiaretan-tory maharitra andro maro sy fisotroan-toaka sady ahitana koa fanaovana [[firaisana ara-nofo]] malalaka<ref name=":0"><small>"[https://cultmada.blogspot.com/2018/02/il-y-100-ans-fiandravasana.html Il y a 100 ans : Fiandravasana]", ''cultmada.blogspot.com'' (7/02/2018)</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://bawdstrot5.rssing.com/chan-3984141/article35519.html Madagascar il y a 100 ans : fiandravasana]", ''bawdstrot5.rssing.com'' (26/11/2017)</small></ref>. == Famariparitana == Ny fiandravasana dia fanao raha misy [[fahafatesana]], izay ivorian' ny [[Fihavanana|havana]], izay indraindray avy lavitra. Mandra-piandry izany dia misy ny fiaretan-tory fiandrasam-paty, izay anasana ny mpiara-monina rehetra – ao anatin' izany ny ankizy valo ka hatramin' ny dimy ambin' ny folo taona – ary mandritra izany dia malalaka ny fisotroana [[Zavapisotro misy alikaola|toaka]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Matetika io fiaretan-tory io dia mivadika ho fotoana anaovana [[firaisana ara-nofo]] faobe. Maharitra telo andro izany fety izany ary misy ny fanao toy ny fisalobonana ny lohan' ny zazavavy sy fanenjehan' ny zazalahy azy ireo any an-tsaha, amin' ny fombafomba aseho amin' ny alalan' ny fifampihazana sy filibana<ref name=":0" />. Any amin' ny mponina sasany, raha maromaro ny maty ao anatin' ny fotoana fohy, dia mety hitarika ho amin' ny firaisana ara-nofo malalaka atao mandritrany andro maromaro, hatramin' ny dimy ambin' ny folo andro<ref name=":0" />. Tahaka ny fomba amam-panao nentim-paharazana maro, dia niova na nanjavona io fanao io noho ny fahatongavan' ny fivavahana vaovao teto Madagasikara sy ny fiandraikan' izany teo amin' ny kolontsaina malagasy. == Jereo koa == * [[Valabe]] * [[Lapabe]] * [[Tsimandrimandry]] == Loharano sy fanamarihana == eixu8o7fti7v93luuj9kaya6mb0i63v Mamy Ravatomanga 0 296116 1149309 1145556 2026-08-15T18:15:30Z ~2026-39119-14 40302 Nanova tarehin-tsoratra 1149309 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ravatomanga Maminiaina|teraka=08 novombra 1968|toerana=[[Morondava]]|firenena={{Madagasikara}} |asa=Mpandraharaha |seha-pitiavana=Rakotoniar Haingo Ramy |image=File:Bleu2.jpg}} I '''Maminiaina Ravatomanga''', antsoina koa hoe '''Mamy Ravatomanga''' dia mpandraharaha malagasy. Teraka tamin' ny 8 Novambra 1968 tao [[Morondava]] izy. Izy no tompon' ny Vondrona Sodiat sady mpanolotsaina akaiky ny filoham-pirenena malagasy teo aloha [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]]. Nolazain' ny ''[[Forbes]]'' ho olona faharoa manankarena indrindra eto [[Madagasikara]] izy tamin' ny taona 2017. Anisan' ny lasibatra tamin' ny [[Hetsi-panoheran'ny 2025 eto Madagasikara|hetsika]] [[Hetsi-panoheran'ny 2025 eto Madagasikara|tamin' ny Septambra-Oktobra 2025]] izy noho ny fanjakazakany amin' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarem-pirenena]] [[Toekaren' i Madagasikara|malagasy]] sy ny fifandraisany amin' ny manam-pahefana teo amin' ny fitondrana, ka nahatonga azy nitsoaka nankany [[Maorisy]] tamin' ny 12 Oktobra rehefa nanatevin-daharana ny mpitolona ny tafika, taloha kelin' ny nandosiran-d[[Rajoelina Andry|Rajoelina]] any ivelany. Nosamborina tao Maorisy izy ny tamin' ny 24 Oktobra 2025. == Fiainany == === Fiaiany manokana === Ravatomanga dia teraka tamin' ny taona 1968 tany [[Morondava]]<ref name=":0"><small>"[https://www.africaintelligence.fr/insiders/madagascar/2013/02/04/mamy-ravatomanga-businessman-et-eminence-grise-de-tgv/107942884-be1 Mamy Ravatomanga, businessman et éminence grise de TGV]", ''African Intelligence'', 4/02/2013. ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.africaintelligence.fr%2Finsiders%2Fmadagascar%2F2013%2F02%2F04%2Fmamy-ravatomanga-businessman-et-eminence-grise-de-tgv%2F107942884-be1 Arsiva])</small></ref>. Manambady an' i Haingo Ramy Rakotoniary izy<ref name=":1"><small>"[https://www.lexpress.fr/societe/justice/quand-l-argent-malgache-finit-a-levallois_2005995.html Quand l'argent malgache finit à Levallois]", ''lexpress.fr'', 9 mai 2018 ([https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.lexpress.fr%2Fsociete%2Fjustice%2Fquand-l-argent-malgache-finit-a-levallois_2005995.html Arsiva]).</small></ref>. Manan-janaka telo sy zafikely roa izy ireo. I Mamy Ravatoanga no filohan' ny Federasiôna Malagasin' ny Gôlfa nanomboka tamin' ny taona 2024<ref><small>"[https://laverite.mg/sport/item/23030-f%C3%A9d%C3%A9ration-malagasy-de-golf-mamy-ravatomanga-nouveau-pr%C3%A9sident.html Fédération malagasy de golf : Mamy Ravatomanga, nouveau président]", ''La Vérité'', 3 décembre 2024 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Flaverite.mg%2Fsport%2Fitem%2F23030-f%25C3%25A9d%25C3%25A9ration-malagasy-de-golf-mamy-ravatomanga-nouveau-pr%25C3%25A9sident.html Arsiva])</small></ref><ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/mamy-ravatomanga-chez-moustpaha-marson/ Mamy Ravatomanga chez Moustpaha Marson]", ''Midi Madagasikara'', 18 février 2025 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fmidi-madagasikara.mg%2Fmamy-ravatomanga-chez-moustpaha-marson%2F Arsiva])</small></ref>. Tamin' ny volana Jolay 2019 no voatendry ho "consul honoraire" an' i [[Serbia]] i Ravatomanga. Tamin' ny 10 Jolay 2023 izy dia voatendry ho "consul honoraire" an' i [[Kôtidivoara]] eto Madagasikara ary 10 andro taty aoriana dia nahazo zom-pirenena ivoariana<ref><small>"[https://www.africaintelligence.fr/afrique-australe-et-iles/2023/09/27/le-puissant-homme-d-affaires-mamy-ravatomanga-desormais-detenteur-de-la-nationalite-ivoirienne,110057743-bre Madagascar : Le puissant homme d'affaires Mamy Ravatomanga désormais détenteur de la nationalité ivoirienne]", ''Africa Intelligence'', 27/09/2023 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.africaintelligence.fr%2Fafrique-australe-et-iles%2F2023%2F09%2F27%2Fle-puissant-homme-d-affaires-mamy-ravatomanga-desormais-detenteur-de-la-nationalite-ivoirienne%2C110057743-bre arsiva])</small></ref><ref><small>"[https://lexpress.mg/10/06/2023/diplomatie-mamy-ravatomanga-nomme-consul-de-cote-divoire/ DIPLOMATIE - Mamy Ravatomanga nommé consul de Côte d’Ivoire]", ''L'Express de Madagascar'', 20/10/2023 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Flexpress.mg%2F10%2F06%2F2023%2Fdiplomatie-mamy-ravatomanga-nomme-consul-de-cote-divoire%2F Arsiva])</small></ref>. === Fandraharahana ataony === Tamin' ny taona 1990 izy dia nanangana ny Sodiat, orinasa iray manokana momba ny [[fitaterana]]. Ny Sodiat amin' izao fotoana izao dia vondron' orinasa mikarakara ny fikojakojana [[Solitany|solika]], ny fanorenana, ny asa fanaovan-gazety, ny trano fandraisam-bahiny, ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]], ny [[fahasalamana]] ary ny fanafarana sy fanondranana koa<ref name=":0" />, sady anisan' ny orinasa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]]. Mampiasa olona manodidina ny 4&nbsp;000 eo ny vondrona Sodiat<ref><small>"[https://africaawards.ceotodaymagazine.com/previous-editions/2021/55/ Africa Award 2021]", ''africaawards.ceotodaymagazine.com''</small></ref>. Tamin' ny taona 2017, ny ''[[Forbes]]'' dia nametraka an' i Maminiaina Ravatomanga, izay olona mpanefoefo, ho laharana faharoa manankarena indrindra eto Madagasikara, aorian' i [[Ylias Akbaraly]]<ref><small>"[https://www.forbes.com/sites/mfonobongnsehe/2017/05/15/ten-multi-millionaires-from-madagascar-you-should-know/?sh=47c19f47835d Ten Multi-Millionaires From Madagascar You Should Know]", ''Forbes.com'', 15/05/2017 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.forbes.com%2Fsites%2Fmfonobongnsehe%2F2017%2F05%2F15%2Ften-multi-millionaires-from-madagascar-you-should-know%2F%3Fsh%3D47c19f47835d Arsiva]).</small></ref>. === Raharaham-pitsarana === Ravatomanga dia efa voatonona an-gazety fa voarohirohy tamin' ny raharaha maro mahakasika hosoka ara-ketra sy ara-bola teto [[Madagasikara]] sy tany [[Frantsa]]<ref name=":2"><small>"[https://www.zinfos974.com/un-milliardaire-malgache-dans-le-viseur-du-pnf/ Un milliardaire malgache dans le viseur du PNF]", sur ''zinfos974.com'', 15/05/2018 (Arsiva)</small></ref>. Ny anarany dia hita ao amin' ny tantara ratsin' ny ''[[Panama Papers]]'', ary izy no tompom-bola lehibe amin' ny orinasa iray voasoratra anarana ao amin' ny vondro-nosy [[British Virgin Islands]]<ref name=":2" /><ref name=":3"><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20160527-madagascar-perquisition-president-transition-mamy-ravatomanga Madagascar: perquisition au domicile de l'homme d'affaires Mamy Ravatomanga]", ''RFI'', 27 mai 2016.</small></ref>. Raha ny teto Madagasikara dia voarohirohy ho nanodinkodina volam-panjakana tao amin' ny orinasam-pirenena [[Jiro sy Rano Malagasy|Jirama]] izy, tamin' ny naha anisan' ny filankevi-pitantanan' ity orinasa ity azy. Voampanga ho nanao fanondranana an-tsokosoko [[andramena]] any [[Azia]] amin' ny alalan' ny fanafahana manokana avy amin' ny fanjakana sy ny orinasa any ivelan' ny tanim-pirenena koa izy<ref name=":2" />. Tamin' ny taona 2015 no voarara tsy hivoaka ny firenena izy, ary tamin' ny 26 Mey 2016 no nosavaina ny tranony<ref name=":3" />. ==== Raharaha Balkany sy ny trano fonenana Levallois ==== Voarohirohy tamin' ny raharaha Patrick Balkany ihany koa izy. Tamin' ny volana Febroary 2016, dia nanokatra fanadihadiana momba azy sy i Ramy Rakotoniary vadiny ny Parquet national financier (PNF) any [[Frantsa]], noho ny famotsiam-bola iaraha-manao sy ny hosoka momba ny hetra tamin' ny fahazoana trano maro tany amin' ny manodidina an' i [[Paris]] tamin' ny alalan' ny tetika ara-bola manjavozavo izay nahavoarohirohy orinasa maromaro ivelan-tanim-pirenena, ny sasany amin' ireo orinasa ireo dia tao [[Maorisy]]<ref name=":1" /><ref><small>"[https://defimedia.info/corruption-alleguee-en-france-enquete-sur-un-proche-du-pouvoir-malgache-present-dans-loffshore-mauricien Corruption alléguée en France : enquête sur un proche du pouvoir malgache présent dans l’offshore mauricien]", ''defimedia.info'', 19 mai 2018.</small></ref>. Tamin' ny volana Jona 2018 ka hatramin' ny volana Jona 2019, ny efatra amin' ny fananany tany ambanivohitr' i Paris dia nogiazan' ny fanjakana frantsay nandritra ny fanadihadiana savaranonando nosokafan' ny PNF<ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/803651/societe/madagascar-levee-des-saisies-des-biens-de-mamy-ravatomanga-en-france/ Madagascar : levée des saisies des biens de Mamy Ravatomanga en France]", ''Jeune Afrique'', 15 juillet 2019.</small></ref>. Tamin' ny volana Aogositra 2023 dia nofoanana ny fanadihadiana savaranonando nataon' ny PNF momba an' i Mamy Ravatomanga. Ity fomba fiasa ity dia mahakasika ny famotsiam-bola karakaran' olo-maro, ny kolikoly atao amin' ny mpiasam-panjakana, ny hosoka amin' ny hetra, ary ny fanondranana [[andramena]] tsy ara-dalàna. Nandray izany fanapahan-kevitra izany PNF satria tsy ampy ny porofon' ny fisian' ny fandikan-dalàna<ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/1472892/politique/la-procedure-visant-linfluent-businessman-malgache-mamy-ravatomanga-classee-sans-suite/ Politique La procédure visant l’influent businessman malgache Mamy Ravatomanga classée sans suite]", ''Jeune Afrique'', 11 août 2023</small></ref>. ==== Raharaha Carlos Ghosn ==== Voarohirohy tao anatin' ny fandosiran' i [[Carlos Ghosn]] avy any [[Japàna]] ihany koa i Mamy Ravatomanga tamin' ny taona 2020. Ny iray amin' ny fiaramanidin' ny kômpaniam-pitaterana ana abakabaka malagasy TOA, izay anisan' ny zanak' orinasany, no nampiasain' io tale jeneralin' ny Renault-Nissan-Mitsubishi teo aloha handositra avy any Japàna<ref><small>Emre Sari, "[https://www.la-croix.com/Monde/Asie-et-Oceanie/Fuite-Carlos-Ghosn-compagnie-aerienne-malgache-TOA-question-2020-01-10-1201071023 Fuite de Carlos Ghosn : la compagnie aérienne malgache TOA en question]", ''La Croix'', 10 janvier 2020.</small></ref>. ==== Fanjakazakana eo amin' ny tsenan' ny lavanila sy letisia ==== Noho ny firotsahan-dRavatomanga tamin' ny tsenan' ny [[Vanila|lavanila]] sy ny [[Litisia|letisia]] eto Madagasikara, dia ampangaina ho nanao ampihimamba sy mampahantra ny mpamokatra madinika izy<ref><small>"[https://www.challenges.fr/monde/pourquoi-madagascar-est-le-pays-qui-s-est-le-plus-appauvri-au-monde_873886 Pourquoi Madagascar est le pays qui s’est le plus appauvri au monde]", ''Challenges'', 14 novembre 2023</small></ref>. Tamin' ny volana Novambra 2022 dia namoaka fanadihadiana mikasika ny fanjakazakana eo amin' ny fanondranana letisia malagasy any [[Frantsa]] sy any [[Eorôpa]] ny [[Transparency International Madagascar]], izay nitatitra ny fiheveran' ny olona azy ho akaikin' ny fitondrana<ref name=":4"><small>"[https://www.challenges.fr/politique/madagascar-l-ong-transparency-denonce-un-vaste-systeme-de-corruption_835065 Madagascar : l’ONG Transparency dénonce un vaste système de corruption]", ''Challenges'', 11 novembre 2022</small></ref>. Nifandray amin' ny Parquet national financier (PNF) frantsay ny Transparency International Madagascar ary niantso ny mba hanaovana fanadihadiana momba ny kolikoly sy ny famotsiam-bola amin' ny fikambanana maro sy olon-tsotra voarohirohy amin' ny fanondranana letisia malagasy any Frantsa, anisan' izany i Mamy Ravatomanga, mpikambana ao amin' ny filankevi-pitantanan' ny Groupement des exportateurs de litchis (GEL)<ref name=":4" /><ref><small>"[https://www.africaintelligence.fr/afrique-australe-et-iles/2022/12/01/bras-de-fer-politico-judiciaire-autour-de-la-filiere-du-litchi-malgache,109869094-gra Bras de fer politico-judiciaire autour de la filière du litchi malgache]", ''Africa Intelligence'', 1er décembre 2022.</small></ref><ref><small>"[https://www.transparency.org/en/press/transparency-international-calls-for-accountability-in-madagascars-lychee-market Transparency International en appel à la redevabilité dans lr commerce de litchi de Madagascar]", ''Transparency.org'', 10 novembre 2022</small></ref>, ary anisan' ny mpanondrana letisia malagasy lehibe any Frantsa. ==== Fanambaràna nataon' i Patrick Rakotomamonjy ==== Tamin' ny volana Mey 2025, ny kôlônely Patrick Rakotomamonjy, talen' ny Hôpitaly Miaramila Soavinandriana, dia namoaka videô izay ilazany fa anisan' ny fototry ny tantara manafitohina eo amin' ny fanjakana izy, izay niteraka ny fisian' ny tambajotran-kolikoly mitovitovy amin' ny mafia ao amn' ny fitondram-panjakana misy misandrahaka amin' ny pôlitika sy ny toekarena<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20250508-un-colonel-en-fuite-accuse-un-homme-d-affaires-proche-du-pr%C3%A9sident-de-corruption-dans-un-message-vid%C3%A9o Un colonel en fuite accuse un homme d’affaires proche du président de corruption]", ''RFI'', 8 mai 2025</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://lgdi-madagascar.com/2025/05/03/politique/scandale-detat-mamy-ravatomanga-et-lombre-dune-mafia-detat-a-madagascar/ Scandale d’État : Mamy Ravatomanga et l’ombre d’une mafia d’État à Madagascar]", ''LGDI Madagascar'', 3 mai 2025</small></ref>. Ao anatin' ity videô ity dia iampangany azy, ankoatry ny zavatra hafa, ny kolikoly, ny fanararaotam-pahefana, ary ny fampitahorana sy ny fandrahonana ho faty. Naharihariny ihany koa ny fakana vola misy fampitahorana ao amin' ny pôliklinikan' Ilafy, izay tobim-pahasalamana tsy miankina an' i Mamy Ravatomanga. Miampanga an' i Mamy Ravatomanga ho misahana asan' ny lehiben' ny firenena tsy ara-dalàna ihany koa izy<ref name=":5" />. Taorian' ireo fanambarana ireo dia nihetsika ny sampana malagasin' ny [[Transparency International]] tamin' ny famaritana ireo fiampangana ireo ho zava-doza sy tsy azo odian-tsy hita. Niantso fanadihadiana tsy miankina ilay fikambanana<ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/revelations-du-colonel-rakotomamonjy-transparency-international-exige-une-enquete-independante-et-la-fin-de-limpunite/ Révélations du Colonel Rakotomamonjy : Transparency International exige une enquête indépendante et la fin de l’impunité] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/revelations-du-colonel-rakotomamonjy-transparency-international-exige-une-enquete-independante-et-la-fin-de-limpunite/ |date=20250508093821 }}", ''Midi Madagasikara'', 8 mai 2025</small></ref>. ==== Raharaha Boeing naterina tany Iràna ==== Tamin' ny 20 Oktobra 2025, momba ilay [[Raharaha Boeing 777|raharaha Boeing 777-200]] dimy hita tany [[Iràna]], dia voatonona ao anatin' ny antontan-taratasy ôfisialy azon' ny Agence France-Presse (AFP), miaraka amin' i Valery Ramonjavelo sy ny tale jeneralin' ny [[Aviation civile de Madagascar]], ho anisan' ny voarohirohy tamin' ity raharaha ity, i Mamy Ravatomanga<ref><small>"[https://lexpress.mu/s/reouverture-du-dossier-de-la-vente-des-boeing-a-liran-encore-des-ramifications-mauriciennes-550731 Réouverture du dossier de la vente des Boeing à l’Iran : encore des ramifications mauriciennes]", ''L’Express (Île Maurice)'', 23 octobre 2025</small></ref><ref><small>"[https://www.africaradio.com/actualite-111625-madagascar-mamy-ravatomanga-milliardaire-en-fuite-au-coeur-du-scandale-des-boeing-777-transferes-a-l-iran Madagascar : Mamy Ravatomanga, milliardaire en fuite, au cœur du scandale des Boeing 777 transférés à l’Iran]", ''Africa Radio'', 19 octobre 2025 (consulté le 23 octobre 2025)</small></ref>. Tamin' ny volana Jolay 2025 mantsy dia Boeing 777-200 dimy no hita tany Iràna, na dia nosazian' i Etazonia aza, tao amin' ny kômpaniam-pitaterana an-kabakabaka iraniana ''Mahan Air''. Taty aoriana dia ireo fiaramanidina ireo dia nosoratana vonjimaika eto Madagasikara tamin' ny voalohany mba hialana amin' izany sazy izany<ref><small>Philippe Randrianarimanana, "[https://information.tv5monde.com/international/madagascar-ce-que-lon-sait-sur-laffaire-des-boeing-777-livres-liran-dans-laquelle-22-personnes-sont-en-detention-2789529 Madagascar: ce que l'on sait sur l'affaire des Boeing 777 livrés à l'Iran dans laquelle 22 personnes sont en détention]", ''TV5 Monde'', 28 août 2025</small></ref><ref><small>Alain Hai, "[https://www.air-journal.fr/2025-08-02-madagascar-au-coeur-de-laffaire-des-cinq-boeing-777-200-livres-a-liran-5264482.html Madagascar au coeur de l’affaire des cinq Boeing 777-200 livrés à l’Iran]", ''Air Journal'', 2 août 2025</small></ref>.ù == Rohy ivelany == '''Videô''' * "[https://www.youtube.com/watch?v=ti9dsXNWeLA Affaire Ravatomanga : «Personne ne sera épargné», affirme le PM lors de la PNQ]", ''TéléPlus'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=T8iIrUrUuQo Conférence de presse du MSM au Sun Trust, Port Louis, après la PNQ sur l’affaire Mamy Ravatomanga]", ''ION News'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=lr523GZ7reQ Affaire Ravatomanga : Le retrait surprise de Me Peeroo dans le dossier de blanchiment d'argent]", ''CNews Info'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=MEVYzxX5Sr4 Affaire Ravatomanga : La FCC ressuscite un dossier vieux de 14 ans sur le trafic de bois de rose]", ''CNEW Info'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=uuzkdtKCN0Y Rajoelina sans nationalité ? Ravatomanga arrêté : la semaine qui bouscule Madagascar]", Prospérin Tsialonina. * "[https://www.youtube.com/watch?v=uL3c3-HTFRU Spotlight (21.10.2025)-Jet Privé de Mamy Ravatomanga: Qui au PMO a donné l’autorisation Express?]", ''Scoop MU'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=zQpvVwI75hw Mamy Ravatomanga : 30 ans de liens secrets avec Maurice révélés]", ''CNEW Info'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=aoJx9VKVF5I FCC : le bras droit de Mamy Ravatomanga arrêté]", ''People's press''. * "[https://www.youtube.com/watch?v=PHm6m_O5kJk Exclusif : Mamy Ravatomanga visé par la justice française depuis 2018]", ''CNews Info'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=lccXkrk--KI Saga politico-financière : l’affaire Ravatomanga au centre de l’émission Au Cœur de l’Info]", ''TéléPlus'' == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:mpandraharaha malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1968]] qvp10kx4iy8c0h9wd55y3erbbtwp16p 1149310 1149309 2026-08-15T18:16:04Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149310 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ravatomanga Maminiaina|teraka=08 novombra 1968|toerana=[[Morondava]]|firenena={{Madagasikara}} |asa=Mpandraharaha |seha-pitiavana=Rakotoniary Haingo Ramy |image=File:Bleu2.jpg}} I '''Maminiaina Ravatomanga''', antsoina koa hoe '''Mamy Ravatomanga''' dia mpandraharaha malagasy. Teraka tamin' ny 8 Novambra 1968 tao [[Morondava]] izy. Izy no tompon' ny Vondrona Sodiat sady mpanolotsaina akaiky ny filoham-pirenena malagasy teo aloha [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]]. Nolazain' ny ''[[Forbes]]'' ho olona faharoa manankarena indrindra eto [[Madagasikara]] izy tamin' ny taona 2017. Anisan' ny lasibatra tamin' ny [[Hetsi-panoheran'ny 2025 eto Madagasikara|hetsika]] [[Hetsi-panoheran'ny 2025 eto Madagasikara|tamin' ny Septambra-Oktobra 2025]] izy noho ny fanjakazakany amin' ny [[Toekaren' i Madagasikara|toekarem-pirenena]] [[Toekaren' i Madagasikara|malagasy]] sy ny fifandraisany amin' ny manam-pahefana teo amin' ny fitondrana, ka nahatonga azy nitsoaka nankany [[Maorisy]] tamin' ny 12 Oktobra rehefa nanatevin-daharana ny mpitolona ny tafika, taloha kelin' ny nandosiran-d[[Rajoelina Andry|Rajoelina]] any ivelany. Nosamborina tao Maorisy izy ny tamin' ny 24 Oktobra 2025. == Fiainany == === Fiaiany manokana === Ravatomanga dia teraka tamin' ny taona 1968 tany [[Morondava]]<ref name=":0"><small>"[https://www.africaintelligence.fr/insiders/madagascar/2013/02/04/mamy-ravatomanga-businessman-et-eminence-grise-de-tgv/107942884-be1 Mamy Ravatomanga, businessman et éminence grise de TGV]", ''African Intelligence'', 4/02/2013. ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.africaintelligence.fr%2Finsiders%2Fmadagascar%2F2013%2F02%2F04%2Fmamy-ravatomanga-businessman-et-eminence-grise-de-tgv%2F107942884-be1 Arsiva])</small></ref>. Manambady an' i Haingo Ramy Rakotoniary izy<ref name=":1"><small>"[https://www.lexpress.fr/societe/justice/quand-l-argent-malgache-finit-a-levallois_2005995.html Quand l'argent malgache finit à Levallois]", ''lexpress.fr'', 9 mai 2018 ([https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.lexpress.fr%2Fsociete%2Fjustice%2Fquand-l-argent-malgache-finit-a-levallois_2005995.html Arsiva]).</small></ref>. Manan-janaka telo sy zafikely roa izy ireo. I Mamy Ravatoanga no filohan' ny Federasiôna Malagasin' ny Gôlfa nanomboka tamin' ny taona 2024<ref><small>"[https://laverite.mg/sport/item/23030-f%C3%A9d%C3%A9ration-malagasy-de-golf-mamy-ravatomanga-nouveau-pr%C3%A9sident.html Fédération malagasy de golf : Mamy Ravatomanga, nouveau président]", ''La Vérité'', 3 décembre 2024 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Flaverite.mg%2Fsport%2Fitem%2F23030-f%25C3%25A9d%25C3%25A9ration-malagasy-de-golf-mamy-ravatomanga-nouveau-pr%25C3%25A9sident.html Arsiva])</small></ref><ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/mamy-ravatomanga-chez-moustpaha-marson/ Mamy Ravatomanga chez Moustpaha Marson]", ''Midi Madagasikara'', 18 février 2025 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fmidi-madagasikara.mg%2Fmamy-ravatomanga-chez-moustpaha-marson%2F Arsiva])</small></ref>. Tamin' ny volana Jolay 2019 no voatendry ho "consul honoraire" an' i [[Serbia]] i Ravatomanga. Tamin' ny 10 Jolay 2023 izy dia voatendry ho "consul honoraire" an' i [[Kôtidivoara]] eto Madagasikara ary 10 andro taty aoriana dia nahazo zom-pirenena ivoariana<ref><small>"[https://www.africaintelligence.fr/afrique-australe-et-iles/2023/09/27/le-puissant-homme-d-affaires-mamy-ravatomanga-desormais-detenteur-de-la-nationalite-ivoirienne,110057743-bre Madagascar : Le puissant homme d'affaires Mamy Ravatomanga désormais détenteur de la nationalité ivoirienne]", ''Africa Intelligence'', 27/09/2023 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.africaintelligence.fr%2Fafrique-australe-et-iles%2F2023%2F09%2F27%2Fle-puissant-homme-d-affaires-mamy-ravatomanga-desormais-detenteur-de-la-nationalite-ivoirienne%2C110057743-bre arsiva])</small></ref><ref><small>"[https://lexpress.mg/10/06/2023/diplomatie-mamy-ravatomanga-nomme-consul-de-cote-divoire/ DIPLOMATIE - Mamy Ravatomanga nommé consul de Côte d’Ivoire]", ''L'Express de Madagascar'', 20/10/2023 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Flexpress.mg%2F10%2F06%2F2023%2Fdiplomatie-mamy-ravatomanga-nomme-consul-de-cote-divoire%2F Arsiva])</small></ref>. === Fandraharahana ataony === Tamin' ny taona 1990 izy dia nanangana ny Sodiat, orinasa iray manokana momba ny [[fitaterana]]. Ny Sodiat amin' izao fotoana izao dia vondron' orinasa mikarakara ny fikojakojana [[Solitany|solika]], ny fanorenana, ny asa fanaovan-gazety, ny trano fandraisam-bahiny, ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]], ny [[fahasalamana]] ary ny fanafarana sy fanondranana koa<ref name=":0" />, sady anisan' ny orinasa lehibe indrindra eto [[Madagasikara]]. Mampiasa olona manodidina ny 4&nbsp;000 eo ny vondrona Sodiat<ref><small>"[https://africaawards.ceotodaymagazine.com/previous-editions/2021/55/ Africa Award 2021]", ''africaawards.ceotodaymagazine.com''</small></ref>. Tamin' ny taona 2017, ny ''[[Forbes]]'' dia nametraka an' i Maminiaina Ravatomanga, izay olona mpanefoefo, ho laharana faharoa manankarena indrindra eto Madagasikara, aorian' i [[Ylias Akbaraly]]<ref><small>"[https://www.forbes.com/sites/mfonobongnsehe/2017/05/15/ten-multi-millionaires-from-madagascar-you-should-know/?sh=47c19f47835d Ten Multi-Millionaires From Madagascar You Should Know]", ''Forbes.com'', 15/05/2017 ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.forbes.com%2Fsites%2Fmfonobongnsehe%2F2017%2F05%2F15%2Ften-multi-millionaires-from-madagascar-you-should-know%2F%3Fsh%3D47c19f47835d Arsiva]).</small></ref>. === Raharaham-pitsarana === Ravatomanga dia efa voatonona an-gazety fa voarohirohy tamin' ny raharaha maro mahakasika hosoka ara-ketra sy ara-bola teto [[Madagasikara]] sy tany [[Frantsa]]<ref name=":2"><small>"[https://www.zinfos974.com/un-milliardaire-malgache-dans-le-viseur-du-pnf/ Un milliardaire malgache dans le viseur du PNF]", sur ''zinfos974.com'', 15/05/2018 (Arsiva)</small></ref>. Ny anarany dia hita ao amin' ny tantara ratsin' ny ''[[Panama Papers]]'', ary izy no tompom-bola lehibe amin' ny orinasa iray voasoratra anarana ao amin' ny vondro-nosy [[British Virgin Islands]]<ref name=":2" /><ref name=":3"><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20160527-madagascar-perquisition-president-transition-mamy-ravatomanga Madagascar: perquisition au domicile de l'homme d'affaires Mamy Ravatomanga]", ''RFI'', 27 mai 2016.</small></ref>. Raha ny teto Madagasikara dia voarohirohy ho nanodinkodina volam-panjakana tao amin' ny orinasam-pirenena [[Jiro sy Rano Malagasy|Jirama]] izy, tamin' ny naha anisan' ny filankevi-pitantanan' ity orinasa ity azy. Voampanga ho nanao fanondranana an-tsokosoko [[andramena]] any [[Azia]] amin' ny alalan' ny fanafahana manokana avy amin' ny fanjakana sy ny orinasa any ivelan' ny tanim-pirenena koa izy<ref name=":2" />. Tamin' ny taona 2015 no voarara tsy hivoaka ny firenena izy, ary tamin' ny 26 Mey 2016 no nosavaina ny tranony<ref name=":3" />. ==== Raharaha Balkany sy ny trano fonenana Levallois ==== Voarohirohy tamin' ny raharaha Patrick Balkany ihany koa izy. Tamin' ny volana Febroary 2016, dia nanokatra fanadihadiana momba azy sy i Ramy Rakotoniary vadiny ny Parquet national financier (PNF) any [[Frantsa]], noho ny famotsiam-bola iaraha-manao sy ny hosoka momba ny hetra tamin' ny fahazoana trano maro tany amin' ny manodidina an' i [[Paris]] tamin' ny alalan' ny tetika ara-bola manjavozavo izay nahavoarohirohy orinasa maromaro ivelan-tanim-pirenena, ny sasany amin' ireo orinasa ireo dia tao [[Maorisy]]<ref name=":1" /><ref><small>"[https://defimedia.info/corruption-alleguee-en-france-enquete-sur-un-proche-du-pouvoir-malgache-present-dans-loffshore-mauricien Corruption alléguée en France : enquête sur un proche du pouvoir malgache présent dans l’offshore mauricien]", ''defimedia.info'', 19 mai 2018.</small></ref>. Tamin' ny volana Jona 2018 ka hatramin' ny volana Jona 2019, ny efatra amin' ny fananany tany ambanivohitr' i Paris dia nogiazan' ny fanjakana frantsay nandritra ny fanadihadiana savaranonando nosokafan' ny PNF<ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/803651/societe/madagascar-levee-des-saisies-des-biens-de-mamy-ravatomanga-en-france/ Madagascar : levée des saisies des biens de Mamy Ravatomanga en France]", ''Jeune Afrique'', 15 juillet 2019.</small></ref>. Tamin' ny volana Aogositra 2023 dia nofoanana ny fanadihadiana savaranonando nataon' ny PNF momba an' i Mamy Ravatomanga. Ity fomba fiasa ity dia mahakasika ny famotsiam-bola karakaran' olo-maro, ny kolikoly atao amin' ny mpiasam-panjakana, ny hosoka amin' ny hetra, ary ny fanondranana [[andramena]] tsy ara-dalàna. Nandray izany fanapahan-kevitra izany PNF satria tsy ampy ny porofon' ny fisian' ny fandikan-dalàna<ref><small>"[https://www.jeuneafrique.com/1472892/politique/la-procedure-visant-linfluent-businessman-malgache-mamy-ravatomanga-classee-sans-suite/ Politique La procédure visant l’influent businessman malgache Mamy Ravatomanga classée sans suite]", ''Jeune Afrique'', 11 août 2023</small></ref>. ==== Raharaha Carlos Ghosn ==== Voarohirohy tao anatin' ny fandosiran' i [[Carlos Ghosn]] avy any [[Japàna]] ihany koa i Mamy Ravatomanga tamin' ny taona 2020. Ny iray amin' ny fiaramanidin' ny kômpaniam-pitaterana ana abakabaka malagasy TOA, izay anisan' ny zanak' orinasany, no nampiasain' io tale jeneralin' ny Renault-Nissan-Mitsubishi teo aloha handositra avy any Japàna<ref><small>Emre Sari, "[https://www.la-croix.com/Monde/Asie-et-Oceanie/Fuite-Carlos-Ghosn-compagnie-aerienne-malgache-TOA-question-2020-01-10-1201071023 Fuite de Carlos Ghosn : la compagnie aérienne malgache TOA en question]", ''La Croix'', 10 janvier 2020.</small></ref>. ==== Fanjakazakana eo amin' ny tsenan' ny lavanila sy letisia ==== Noho ny firotsahan-dRavatomanga tamin' ny tsenan' ny [[Vanila|lavanila]] sy ny [[Litisia|letisia]] eto Madagasikara, dia ampangaina ho nanao ampihimamba sy mampahantra ny mpamokatra madinika izy<ref><small>"[https://www.challenges.fr/monde/pourquoi-madagascar-est-le-pays-qui-s-est-le-plus-appauvri-au-monde_873886 Pourquoi Madagascar est le pays qui s’est le plus appauvri au monde]", ''Challenges'', 14 novembre 2023</small></ref>. Tamin' ny volana Novambra 2022 dia namoaka fanadihadiana mikasika ny fanjakazakana eo amin' ny fanondranana letisia malagasy any [[Frantsa]] sy any [[Eorôpa]] ny [[Transparency International Madagascar]], izay nitatitra ny fiheveran' ny olona azy ho akaikin' ny fitondrana<ref name=":4"><small>"[https://www.challenges.fr/politique/madagascar-l-ong-transparency-denonce-un-vaste-systeme-de-corruption_835065 Madagascar : l’ONG Transparency dénonce un vaste système de corruption]", ''Challenges'', 11 novembre 2022</small></ref>. Nifandray amin' ny Parquet national financier (PNF) frantsay ny Transparency International Madagascar ary niantso ny mba hanaovana fanadihadiana momba ny kolikoly sy ny famotsiam-bola amin' ny fikambanana maro sy olon-tsotra voarohirohy amin' ny fanondranana letisia malagasy any Frantsa, anisan' izany i Mamy Ravatomanga, mpikambana ao amin' ny filankevi-pitantanan' ny Groupement des exportateurs de litchis (GEL)<ref name=":4" /><ref><small>"[https://www.africaintelligence.fr/afrique-australe-et-iles/2022/12/01/bras-de-fer-politico-judiciaire-autour-de-la-filiere-du-litchi-malgache,109869094-gra Bras de fer politico-judiciaire autour de la filière du litchi malgache]", ''Africa Intelligence'', 1er décembre 2022.</small></ref><ref><small>"[https://www.transparency.org/en/press/transparency-international-calls-for-accountability-in-madagascars-lychee-market Transparency International en appel à la redevabilité dans lr commerce de litchi de Madagascar]", ''Transparency.org'', 10 novembre 2022</small></ref>, ary anisan' ny mpanondrana letisia malagasy lehibe any Frantsa. ==== Fanambaràna nataon' i Patrick Rakotomamonjy ==== Tamin' ny volana Mey 2025, ny kôlônely Patrick Rakotomamonjy, talen' ny Hôpitaly Miaramila Soavinandriana, dia namoaka videô izay ilazany fa anisan' ny fototry ny tantara manafitohina eo amin' ny fanjakana izy, izay niteraka ny fisian' ny tambajotran-kolikoly mitovitovy amin' ny mafia ao amn' ny fitondram-panjakana misy misandrahaka amin' ny pôlitika sy ny toekarena<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20250508-un-colonel-en-fuite-accuse-un-homme-d-affaires-proche-du-pr%C3%A9sident-de-corruption-dans-un-message-vid%C3%A9o Un colonel en fuite accuse un homme d’affaires proche du président de corruption]", ''RFI'', 8 mai 2025</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://lgdi-madagascar.com/2025/05/03/politique/scandale-detat-mamy-ravatomanga-et-lombre-dune-mafia-detat-a-madagascar/ Scandale d’État : Mamy Ravatomanga et l’ombre d’une mafia d’État à Madagascar]", ''LGDI Madagascar'', 3 mai 2025</small></ref>. Ao anatin' ity videô ity dia iampangany azy, ankoatry ny zavatra hafa, ny kolikoly, ny fanararaotam-pahefana, ary ny fampitahorana sy ny fandrahonana ho faty. Naharihariny ihany koa ny fakana vola misy fampitahorana ao amin' ny pôliklinikan' Ilafy, izay tobim-pahasalamana tsy miankina an' i Mamy Ravatomanga. Miampanga an' i Mamy Ravatomanga ho misahana asan' ny lehiben' ny firenena tsy ara-dalàna ihany koa izy<ref name=":5" />. Taorian' ireo fanambarana ireo dia nihetsika ny sampana malagasin' ny [[Transparency International]] tamin' ny famaritana ireo fiampangana ireo ho zava-doza sy tsy azo odian-tsy hita. Niantso fanadihadiana tsy miankina ilay fikambanana<ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/revelations-du-colonel-rakotomamonjy-transparency-international-exige-une-enquete-independante-et-la-fin-de-limpunite/ Révélations du Colonel Rakotomamonjy : Transparency International exige une enquête indépendante et la fin de l’impunité] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/revelations-du-colonel-rakotomamonjy-transparency-international-exige-une-enquete-independante-et-la-fin-de-limpunite/ |date=20250508093821 }}", ''Midi Madagasikara'', 8 mai 2025</small></ref>. ==== Raharaha Boeing naterina tany Iràna ==== Tamin' ny 20 Oktobra 2025, momba ilay [[Raharaha Boeing 777|raharaha Boeing 777-200]] dimy hita tany [[Iràna]], dia voatonona ao anatin' ny antontan-taratasy ôfisialy azon' ny Agence France-Presse (AFP), miaraka amin' i Valery Ramonjavelo sy ny tale jeneralin' ny [[Aviation civile de Madagascar]], ho anisan' ny voarohirohy tamin' ity raharaha ity, i Mamy Ravatomanga<ref><small>"[https://lexpress.mu/s/reouverture-du-dossier-de-la-vente-des-boeing-a-liran-encore-des-ramifications-mauriciennes-550731 Réouverture du dossier de la vente des Boeing à l’Iran : encore des ramifications mauriciennes]", ''L’Express (Île Maurice)'', 23 octobre 2025</small></ref><ref><small>"[https://www.africaradio.com/actualite-111625-madagascar-mamy-ravatomanga-milliardaire-en-fuite-au-coeur-du-scandale-des-boeing-777-transferes-a-l-iran Madagascar : Mamy Ravatomanga, milliardaire en fuite, au cœur du scandale des Boeing 777 transférés à l’Iran]", ''Africa Radio'', 19 octobre 2025 (consulté le 23 octobre 2025)</small></ref>. Tamin' ny volana Jolay 2025 mantsy dia Boeing 777-200 dimy no hita tany Iràna, na dia nosazian' i Etazonia aza, tao amin' ny kômpaniam-pitaterana an-kabakabaka iraniana ''Mahan Air''. Taty aoriana dia ireo fiaramanidina ireo dia nosoratana vonjimaika eto Madagasikara tamin' ny voalohany mba hialana amin' izany sazy izany<ref><small>Philippe Randrianarimanana, "[https://information.tv5monde.com/international/madagascar-ce-que-lon-sait-sur-laffaire-des-boeing-777-livres-liran-dans-laquelle-22-personnes-sont-en-detention-2789529 Madagascar: ce que l'on sait sur l'affaire des Boeing 777 livrés à l'Iran dans laquelle 22 personnes sont en détention]", ''TV5 Monde'', 28 août 2025</small></ref><ref><small>Alain Hai, "[https://www.air-journal.fr/2025-08-02-madagascar-au-coeur-de-laffaire-des-cinq-boeing-777-200-livres-a-liran-5264482.html Madagascar au coeur de l’affaire des cinq Boeing 777-200 livrés à l’Iran]", ''Air Journal'', 2 août 2025</small></ref>.ù == Rohy ivelany == '''Videô''' * "[https://www.youtube.com/watch?v=ti9dsXNWeLA Affaire Ravatomanga : «Personne ne sera épargné», affirme le PM lors de la PNQ]", ''TéléPlus'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=T8iIrUrUuQo Conférence de presse du MSM au Sun Trust, Port Louis, après la PNQ sur l’affaire Mamy Ravatomanga]", ''ION News'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=lr523GZ7reQ Affaire Ravatomanga : Le retrait surprise de Me Peeroo dans le dossier de blanchiment d'argent]", ''CNews Info'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=MEVYzxX5Sr4 Affaire Ravatomanga : La FCC ressuscite un dossier vieux de 14 ans sur le trafic de bois de rose]", ''CNEW Info'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=uuzkdtKCN0Y Rajoelina sans nationalité ? Ravatomanga arrêté : la semaine qui bouscule Madagascar]", Prospérin Tsialonina. * "[https://www.youtube.com/watch?v=uL3c3-HTFRU Spotlight (21.10.2025)-Jet Privé de Mamy Ravatomanga: Qui au PMO a donné l’autorisation Express?]", ''Scoop MU'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=zQpvVwI75hw Mamy Ravatomanga : 30 ans de liens secrets avec Maurice révélés]", ''CNEW Info'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=aoJx9VKVF5I FCC : le bras droit de Mamy Ravatomanga arrêté]", ''People's press''. * "[https://www.youtube.com/watch?v=PHm6m_O5kJk Exclusif : Mamy Ravatomanga visé par la justice française depuis 2018]", ''CNews Info'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=lccXkrk--KI Saga politico-financière : l’affaire Ravatomanga au centre de l’émission Au Cœur de l’Info]", ''TéléPlus'' == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:mpandraharaha malagasy]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1968]] fde7hwb7csaxwg770zhgqag0079hhu7 Kilalao 0 299395 1149288 1136969 2026-08-15T14:01:25Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149288 wikitext text/x-wiki [[Sary:King Scooter, STS Japan 1955 (32799156708).jpg|vignette|337x337px|Kilalao]] Ny '''kilalao''' dia zavatra azo tsapain-tanana izay ampiasaina sy kirakiraina amin' ny [[lalao]] sy ny [[fialam-boly]] na ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]]. Ny kilalao dia matetika mifandray amin' ny [[ankizy]] na ny [[biby fiompy]], saingy misy koa ny [[olon-dehibe]] sy ny biby hafa sasany izay mampiasa kilalao. Betsaka ny zavatra azo atao kilalao, fa ny zavatra sasany vokarina ho an' ny tanjona hafa dia azo ampiasaina ho kilalao ihany koa. Tamin' ny fiandohan' ny sivilizasionan' olombelona no niandohan' ny kilalao: [[saribakoly]] mampiseho ankizy sy biby ary miaramila, ary koa sarin' ny fitaovana ampiasain' ny olon-dehibe, hita any amin' ny toeram-panaovam-pikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]]. Ny kilalao sy ny [[lalao]], amin' ny ankapobeny, dia manana anjara asa lehibe rehefa ampiasaina amin' ny fianarana: manana anjara asa fanabeazana izy ireo, saingy mety ho ankolaka (mba handrefesana ny hakingana, ny faharetana, ny fahaizana mampifandanja, ny fahalalana, ny faharanitan-tsaina azo ampiharina, ny fiaraha-miasa amin' ny samy mpiara-milalao, sns.). Mampiasa kilalao sy lalao ny ankizy mba hahitany ny maha izy azy, mba hanampy ny vatany hitombo, mba hianatra momba ny antony sy ny vokatry ny hatsika ataony, mba hikaroka ny fifandraisana isan-karazany ary mba hampihatra fahaiza-manao ilainy rehefa lehibe. Mampiasa kilalao sy lalao ny olon-dehibe mba hanamafisana ny fifamatorana ara-piarahamonina, mba hampianarana, mba hahatsiarovany ny fahatanorany, mba hamantatra ny maha-izy azy, hampihatra ny sainy sy ny vatany, hikarohana ny fifandraisana, mba hampihatra fahaiza-manao, ary mba hampisy tsiro ny sehatra iainany. Tsy ho an' ny fialamboly fotsiny ny kilalao, ary misy fiantraikany lalina eo amin' ny fiainana ny fomba fampiasana azy. Ny kilalao sasany dia natao indrindra ho an' ny fanangonana ihany fa tsy natao holalaovina. == Teny malagasy == Manondro zavatra mitovy ny teny hoe "kilalao" sy "lalao" amin' ny ankapobeny, nefa ny hoe "kilalao" no manondro indrindra ny zavatra azo tsapain-tanana ifantohan' ny hetsika filalaovana, ohatra ny [[saribakoly]], ny [[baolina]], ny [[papangohazo]]. Ny teny hoe "[[lalao]]" dia manondro indrindra hetsika misy fandaminana, ka mety hahakasika ny [[Fanatanjahatena|fanatanjahantena]] na zavatra hafa izany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy]] * [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]] 8d1x2852dew6jqb5x4sshqnatebekcr Lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy 0 299397 1149287 1136980 2026-08-15T14:00:02Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149287 wikitext text/x-wiki Inty ny '''lisitry ny kilalao amin' ny teny malagasy'''. Ny hoe "[[kilalao]]" eto dia zavatra azo tsapain-tanana izay kirakiraina, lalaovina, mba hialana voly, ka ny tena fantatra dia ireo izay maneho amin' ny edrika kely ny zavatra fampiasa amin' ny fiainana andavanandro. == Lisitra == Inty ny lisitra izay hofenoina miandalana. Ny famaritana omena eto dia niainga avy amin' izay hita ao amin' ny ''Rakibolana malagasy'' nosoratan' i [[Régis Rajemisa Raolison|Rajemisa-Raolison Régis]], izay hasiana fanatsarana miandalana ihany koa. === A === === B === * [[Baolina]]: Hoditra na fingotra boribory nosesehana rivotra ao anatiny ka ilalaovana ifampitorahana na dakana === D === === E === === F === === G === === H === === I === === J === === K === * [[Kanety]]: Zavatra boribory kely tahaka ny fanondro, vita amin' ny [[vato]] na [[tamaboha]] na [[tanimanga]], ilalaovan' ny ankizy === L === === M === === N === === O === === P === * [[Papangohazo]]: Zavatra mitapelaka (taratasy henjana na baoritra maivana sady manify) didiana atao mitarehimpapango mivelatra elatra, dia asiana kofehy mba hitanana azy ary dia alefa hoentin' ny rivotra manidina (atao koa hoe sarimpapango) === R === === S === * [[Saribakoly]]: Sariolona izay matetika vita amin' ny bakoly, ka ataon' ny ankizivavy kely kilalao kizanajanaka === T === * [[Tamaboha]]: Kilalaon' ankizy natao tamin' ny tenam-pitaratra * [[Tandrimo]]: Kilalao vita amin' ny hazo natao boribory kitsoloha misy fantsika, izay hodidinina kofehy, ka rehefa atsipy amin' ny tany ny tandrimo ka somary sintonina ny kofehy, mivaha haingana ilay izy ary mihodinkodina eo ambonin' ny fantsika ny tandrimo. === V === === Z === == Jereo koa == * [[Lalao]] * [[Kilalao]] * [[Lisitry ny lalao amin' ny teny malagasy]] c05wyncqi7q8dfg7c3qke4qbv1r3h60 Cissus quadrangularis 0 301684 1149329 1149284 2026-08-16T05:14:07Z Thelezifor 15140 1149329 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cissus quadrangularis MS0938.jpg|vignette|400x400px|''Cissus quadrangularis'']] Ny '''''Cissus quadrangularis''''' dia karazan-javamaniry maharitra taona maro ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', mitahiry rano ao amin' ny vatany, Hita any amin' ny faritra trôpikalin' i [[Azia]] sy amin' ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosin' i Arabia]] ary amin' ny ampahany be amin' i [[Afrika]] io karazan-javamaniry io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe kitohitohy na tohitohy. Ahafantarana azy kokoa ny tahony izay manana endrika jeômetrika (efa-dafy) sy noho ny toetra ananany maha zavamaniry fanao fanafody azy hatry ny ela izy. == Famariparitana == === Taho === [[Sary:Cissus Quadrangualaris 12.JPG|ankavia|vignette|251x251px|Taho sy ravin' ny ''Cissus quadrangualaris'']] Ny tahon' ny ''Cissus quadrangularis'' no endrika miavaka indrindra amin' ity zavamaniry ity. Be nofony sy feno ranony ary mizara ho vaniny maro mitohitohy ny tahony. Misy zorony efatra miavaka tsara izy ireo (miendrika efamira ny fijery azy raha tapahina), ary mirefy 8 ka hatramin' ny 10 sm ny halavany, raha 1,2 ka hatramin' ny 1,5 sm kosa ny sakany. Raha jerena izy dia toy ny rojo vita amin' ny karazana [[raketa]] na zavamaniry mitahiry rano. === Ravina === Mipoitra avy eo amin' ny tonony ifanohizan' ny vaniny eo amin' ny tahony ny ravin' ny ''Cissus quadrangularis''. Mihintsana haingana ireo ravina ireo mandritra ny vanim-potoana maina; mifandimby ny toerana misy azy ireo eo amin' ny taho, sady miendrika fo na misy fizaràna sady mirefy eo amin' ny 5 sm eo ho eo ny sakany. Tsy misy ravina ilay zavamaniry mandritra ny amphany be amin' ny taona, ka ny tahony maitso no manatanteraka mivantana ny [[fôtôsentezy]]. === Tangolika === [[Sary:Adamant creeper sprouts.jpg|ankavia|vignette|253x253px|Tsimoky ny ''Cissus quadrangularis'']] Eo amin' ny tonony tsirairay, mifanandrify amin' ny ravina, no ipoiran' ny [[tangolika]] lava sy tsotra, izay ahafahan' ny ''Cissus quadrangularis'' miakatra sy miraikitra amin' ny hazo sy kirihitra eo akaikiny. === Vony === Kely sady tsy dia misongadina ny vonin' ny ''Cissus quadrangularis'', izay mamorona vondrom-bony kely. Miloko fotsy somary maitso, mavo, na indraindray somary mavokely izy ireo. === Voa === [[Sary:Cissus quadrangularis fruit.png|vignette|254x254px|Voan' ny ''Cissus quadrangularis'']] Madinika sady boribory misy nofony malemy ny voan' ny ''Cissus quadrangularis'', izay lasa mena rehefa masaka, ary matetika dia misy vihim-boa iray ihany ao anatiny. == Toerana sy faritra aniriana == Zavamaniry mahatanty haintany mafy dia mafy izy io. Teratany amin' ny faritra trôpikalin' i Afrika (anisan' izany i [[Madagasikara]]) sy [[Azia Atsimo]] ([[India]], [[Srilanka]], [[Tailandy]]) izy io. Matetika izy no hita any amin' ny faritra misy hivoka maina sy any amin' ny ala mihintsan-dravina ary any amin' ny faritra maina feno kirihitra. == Fampiasana == === Fitsaboana nentim-paharazana === [[Sary:Cissus quadrangularis - Hong Kong Park Conservatory - IMG 9824.JPG|vignette|''Cissus quadrangularis'' mandady amin' ny manda sy mandrakotra azy]] Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any India (''Ayurveda'') sy aty [[Afrika]] dia antsoina amin' ny anarana midika hoe "mpanitsy taolana" izy io. Efa hatry ny ela no nampiasana azy mba hanafainganana ny fitohizan' ny [[taolana]] tapaka sy hanamaivanana ny fanaintainan' ny tonon-taolana ary hampihenana ny fivontosana. === Haingo === Noho ny endriny miavaka izay mitovitovy amin' ny rojo dia tena be mpitia izy io notoy izy fanao haingo mihantona ao an-trano na eny ivelany ao anatin' ny zaridaina misy karazana zavamaniry mitahiry rano any amin' ny faritra mafana. == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * [[Kitohitohy]]: ''Cissus quadrangularis'' L. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.) (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Polygonum glabrum]]'' <small>Willd</small>. (''[[Polygonaceae]]'') 9891nbxtspyu4679du9t7msj9w31ze6 1149330 1149329 2026-08-16T05:16:17Z Thelezifor 15140 1149330 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cissus quadrangularis MS0938.jpg|vignette|400x400px|''Cissus quadrangularis'']] Ny '''''Cissus quadrangularis''''' dia karazan-javamaniry maharitra taona maro ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', mitahiry rano ao amin' ny vatany, Hita any amin' ny faritra trôpikalin' i [[Azia]] sy amin' ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosin' i Arabia]] ary amin' ny ampahany be amin' i [[Afrika]] io karazan-javamaniry io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe kitohitohy na tohitohy. Ahafantarana azy kokoa ny tahony izay manana endrika jeômetrika (efa-dafy) sy noho ny toetra ananany maha zavamaniry fanao fanafody azy hatry ny ela izy. == Famariparitana == === Taho === [[Sary:Cissus Quadrangualaris 12.JPG|ankavia|vignette|251x251px|Taho sy ravin' ny ''Cissus quadrangualaris'']] Ny tahon' ny ''Cissus quadrangularis'' no endrika miavaka indrindra amin' ity zavamaniry ity. Be nofony sy feno ranony ary mizara ho vaniny maro mitohitohy ny tahony. Misy zorony efatra miavaka tsara izy ireo (miendrika efamira ny fijery azy raha tapahina), ary mirefy 8 ka hatramin' ny 10 sm ny halavany, raha 1,2 ka hatramin' ny 1,5 sm kosa ny sakany. Raha jerena izy dia toy ny rojo vita amin' ny karazana [[raketa]] na zavamaniry mitahiry rano. === Ravina === Mipoitra avy eo amin' ny tonony ifanohizan' ny vaniny eo amin' ny tahony ny ravin' ny ''Cissus quadrangularis''. Mihintsana haingana ireo ravina ireo mandritra ny vanim-potoana maina; mifandimby ny toerana misy azy ireo eo amin' ny taho, sady miendrika fo na misy fizaràna sady mirefy eo amin' ny 5 sm eo ho eo ny sakany. Tsy misy ravina ilay zavamaniry mandritra ny amphany be amin' ny taona, ka ny tahony maitso no manatanteraka mivantana ny [[fôtôsentezy]]. === Tangolika === [[Sary:Adamant creeper sprouts.jpg|ankavia|vignette|253x253px|Tsimoky ny ''Cissus quadrangularis'']] Eo amin' ny tonony tsirairay, mifanandrify amin' ny ravina, no ipoiran' ny [[tangolika]] lava sy tsotra, izay ahafahan' ny ''Cissus quadrangularis'' miakatra sy miraikitra amin' ny hazo sy kirihitra eo akaikiny. === Vony === Kely sady tsy dia misongadina ny vonin' ny ''Cissus quadrangularis'', izay mamorona vondrom-bony kely. Miloko fotsy somary maitso, mavo, na indraindray somary mavokely izy ireo. === Voa === [[Sary:Cissus quadrangularis fruit.png|vignette|254x254px|Voan' ny ''Cissus quadrangularis'']] Madinika sady boribory misy nofony malemy ny voan' ny ''Cissus quadrangularis'', izay lasa mena rehefa masaka, ary matetika dia misy vihim-boa iray ihany ao anatiny. == Toerana sy faritra aniriana == Zavamaniry mahatanty haintany mafy dia mafy izy io. Teratany amin' ny faritra trôpikalin' i Afrika (anisan' izany i [[Madagasikara]]) sy [[Azia Atsimo]] ([[India]], [[Srilanka]], [[Tailandy]]) izy io. Matetika izy no hita any amin' ny faritra misy hivoka maina sy any amin' ny ala mihintsan-dravina ary any amin' ny faritra maina feno kirihitra. == Fampiasana == === Fitsaboana nentim-paharazana === [[Sary:Cissus quadrangularis - Hong Kong Park Conservatory - IMG 9824.JPG|vignette|''Cissus quadrangularis'' mandady amin' ny manda sy mandrakotra azy]] Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any India (''Ayurveda'') sy aty [[Afrika]] dia antsoina amin' ny anarana midika hoe "mpanitsy taolana" izy io. Efa hatry ny ela no nampiasana azy mba hanafainganana ny fitohizan' ny [[taolana]] tapaka sy hanamaivanana ny fanaintainan' ny tonon-taolana ary hampihenana ny fivontosana. === Haingo === Noho ny endriny miavaka izay mitovitovy amin' ny rojo dia tena be mpitia izy io notoy izy fanao haingo mihantona ao an-trano na eny ivelany ao anatin' ny zaridaina misy karazana zavamaniry mitahiry rano any amin' ny faritra mafana. == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * [[Kitohitohy]]: ''Cissus quadrangularis'' L. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.) (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Persicaria glabra]]'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> ( ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''[[Polygonaceae]]'') 9lwqiqgxl6vkatc8tj4wzfej3wg80hv 1149350 1149330 2026-08-16T09:44:12Z Thelezifor 15140 1149350 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cissus quadrangularis MS0938.jpg|vignette|400x400px|''Cissus quadrangularis'']] Ny '''''Cissus quadrangularis''''' dia karazan-javamaniry maharitra taona maro ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]'', mitahiry rano ao amin' ny vatany, Hita any amin' ny faritra trôpikalin' i [[Azia]] sy amin' ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosin' i Arabia]] ary amin' ny ampahany be amin' i [[Afrika]] io karazan-javamaniry io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe kitohitohy na tohitohy. Ahafantarana azy kokoa ny tahony izay manana endrika jeômetrika (efa-dafy) sy noho ny toetra ananany maha zavamaniry fanao fanafody azy hatry ny ela izy. == Famariparitana == === Taho === [[Sary:Cissus Quadrangualaris 12.JPG|ankavia|vignette|251x251px|Taho sy ravin' ny ''Cissus quadrangualaris'']] Ny tahon' ny ''Cissus quadrangularis'' no endrika miavaka indrindra amin' ity zavamaniry ity. Be nofony sy feno ranony ary mizara ho vaniny maro mitohitohy ny tahony. Misy zorony efatra miavaka tsara izy ireo (miendrika efamira ny fijery azy raha tapahina), ary mirefy 8 ka hatramin' ny 10 sm ny halavany, raha 1,2 ka hatramin' ny 1,5 sm kosa ny sakany. Raha jerena izy dia toy ny rojo vita amin' ny karazana [[raketa]] na zavamaniry mitahiry rano. === Ravina === Mipoitra avy eo amin' ny tonony ifanohizan' ny vaniny eo amin' ny tahony ny ravin' ny ''Cissus quadrangularis''. Mihintsana haingana ireo ravina ireo mandritra ny vanim-potoana maina; mifandimby ny toerana misy azy ireo eo amin' ny taho, sady miendrika fo na misy fizaràna sady mirefy eo amin' ny 5 sm eo ho eo ny sakany. Tsy misy ravina ilay zavamaniry mandritra ny amphany be amin' ny taona, ka ny tahony maitso no manatanteraka mivantana ny [[fôtôsentezy]]. === Tangolika === [[Sary:Adamant creeper sprouts.jpg|ankavia|vignette|253x253px|Tsimoky ny ''Cissus quadrangularis'']] Eo amin' ny tonony tsirairay, mifanandrify amin' ny ravina, no ipoiran' ny [[tangolika]] lava sy tsotra, izay ahafahan' ny ''Cissus quadrangularis'' miakatra sy miraikitra amin' ny hazo sy kirihitra eo akaikiny. === Vony === Kely sady tsy dia misongadina ny vonin' ny ''Cissus quadrangularis'', izay mamorona vondrom-bony kely. Miloko fotsy somary maitso, mavo, na indraindray somary mavokely izy ireo. === Voa === [[Sary:Cissus quadrangularis fruit.png|vignette|254x254px|Voan' ny ''Cissus quadrangularis'']] Madinika sady boribory misy nofony malemy ny voan' ny ''Cissus quadrangularis'', izay lasa mena rehefa masaka, ary matetika dia misy vihim-boa iray ihany ao anatiny. == Toerana sy faritra aniriana == Zavamaniry mahatanty haintany mafy dia mafy izy io. Teratany amin' ny faritra trôpikalin' i Afrika (anisan' izany i [[Madagasikara]]) sy [[Azia Atsimo]] ([[India]], [[Srilanka]], [[Tailandy]]) izy io. Matetika izy no hita any amin' ny faritra misy hivoka maina sy any amin' ny ala mihintsan-dravina ary any amin' ny faritra maina feno kirihitra. == Fampiasana == === Fitsaboana nentim-paharazana === [[Sary:Cissus quadrangularis - Hong Kong Park Conservatory - IMG 9824.JPG|vignette|''Cissus quadrangularis'' mandady amin' ny manda sy mandrakotra azy]] Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any India (''Ayurveda'') sy aty [[Afrika]] dia antsoina amin' ny anarana midika hoe "mpanitsy taolana" izy io. Efa hatry ny ela no nampiasana azy mba hanafainganana ny fitohizan' ny [[taolana]] tapaka sy hanamaivanana ny fanaintainan' ny tonon-taolana ary hampihenana ny fivontosana. === Haingo === Noho ny endriny miavaka izay mitovitovy amin' ny rojo dia tena be mpitia izy io notoy izy fanao haingo mihantona ao an-trano na eny ivelany ao anatin' ny zaridaina misy karazana zavamaniry mitahiry rano any amin' ny faritra mafana. == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * [[Kitohitohy]]: ''Cissus quadrangularis'' L. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.) (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Persicaria glabra]]'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> (← ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''[[Polygonaceae]]'') ojwv63e4uuoury7966df6897cjifkgr Kitohitohy 0 301685 1149327 1149285 2026-08-16T05:03:57Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1149327 wikitext text/x-wiki Ny '''kitohitohy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny ''[[Equisetaceae]]'' sy ''[[Polygonaceae]]'' ary ''[[Vitaceae]].'' * ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> (''Vitaceae'') * ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (← ''[[Equisetum elongatum]]'' <small>Willd</small>.) (''Equisetaceae'') * ''[[Polygonum glabrum]]'' <small>Willd</small>. (''Polygonaceae'') == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * ''[[Equisetum]]'' * ''[[Polygonum]]'' m3in4cvopzftr18240m0yoixnwfzjq1 1149331 1149327 2026-08-16T05:17:19Z Thelezifor 15140 1149331 wikitext text/x-wiki Ny '''kitohitohy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny ''[[Equisetaceae]]'' sy ''[[Polygonaceae]]'' ary ''[[Vitaceae]].'' * ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> (''Vitaceae'') * ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.) (''Equisetaceae'') * ''[[Persicaria glabra]]'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> (← ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''Polygonaceae'') == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * ''[[Equisetum]]'' * ''[[Polygonum]]'' gpumn5twsm0l2k9ljelz7lzk9krep5o 1149362 1149331 2026-08-16T11:41:09Z Thelezifor 15140 1149362 wikitext text/x-wiki Ny '''kitohitohy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny ''[[Equisetaceae]]'' sy ''[[Polygonaceae]]'' ary ''[[Vitaceae]].'' * ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> (''Vitaceae''): kitohitohy, tohitohy * ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.) (''Equisetaceae''): kitohitohy, maforefo, tsipihipina, tsitohinohino, tsitohintohina, tsitohitohy, tsitotohana * ''[[Persicaria glabra]]'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> (← ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''Polygonaceae''): kitohitohy, tsiparifary == Jereo koa == * ''[[Cissus]]'' * ''[[Equisetum]]'' * ''[[Polygonum]]'' ndznl0kmqqs14z4idgtc7nmrtbgwixo Sokajy:Filoham-pirenen' ny Repoblikan' i Kôngô 14 301686 1149318 2026-08-15T22:06:08Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Filoham-pirenena]] [[Sokajy:Repoblikan'i Kongo]] [[Sokajy:Mpanao politika kongoley]] » 1149318 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Filoham-pirenena]] [[Sokajy:Repoblikan'i Kongo]] [[Sokajy:Mpanao politika kongoley]] kt1e01ecy5ed0koarcu0kqqg52sy24g Equisetum 0 301687 1149323 2026-08-16T04:28:58Z Thelezifor 15140 Vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Equisetaceae 1149323 wikitext text/x-wiki [[Sary:Equisetum telmateia, Bucey-lès-Gy, France 1.jpg|vignette|''Equisetum telmateia'']] Ny '''''Equisetum''''' dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Equisetaceae]]'', ao anatin' ny zana-kilasy ''[[Equisetidae]]'' (vondron-javamaniry misy [[lalan-dranon-kazo]] ([[Tracheophyta]]) nefa tsy misy voniny sady tsy mamokatra voa, izay tena tranainy tokoa). Karazana zavamaniry ahitra manam-batana misy vaniny mitohiohy sady manana [[Taranja (taova)|taranjany]] anaty tany avokoa izy ireo, raha toa ka karazana misampana sy mafy toy ny hazo kosa ny fianakaviana hafa ao amin' ny ''Equisetidae'' izay efa lany tamingana ankehitriny. == Karazana == Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO) (19 Avrily 2021): * ''Equisetum ×alsaticum'' (H.P.Fuchs & Geissert) G.Phil ex Lubienski & Bennert * ''Equisetum arvens''e L. * ''Equisetum ×ascendens'' Lubienski & Bennert * ''Equisetum bogotense'' Kunth * ''Equisetum ×bowmanii'' C.N.Page * ''Equisetum braunii'' Milde * ''Equisetum diffusum'' D.Don * ''Equisetum ×dycei'' C.N.Page * ''Equisetum ×ferrissii'' Clute * ''Equisetum fluviatile'' L. * ''Equisetum ×font-queri'' Rothm. * ''Equisetum ×geissertii'' Lubienski & Bennert * ''Equisetum giganteum'' L. * ''Equisetum ×haukeanum'' Mickel & A.R.Sm. * ''Equisetum hyemale'' L. * ''Equisetum ×jesupii'' (A.A.Eaton) Christenh. & Husby * ''Equisetum laevigatum'' A.Braun & Engelm. * ''Equisetum ×lapponicum'' Lubienski & Dörken * ''Equisetum ×litorale'' Kühlew. ex Rupr. * ''Equisetum ×lofotense'' Lubienski * ''Equisetum ×mackayi'' (Newman) Brichan * ''Equisetum ×mchaffieae'' C.N.Page * ''Equisetum ×meridionale'' (Milde) Chiov. * ''Equisetum ×mildeanum'' Rothm. * ''Equisetum ×montellii'' Hiitonen * ''Equisetum ×moorei'' Newman * ''Equisetum myriochaetum'' Schltdl. & Cham. * ''Equisetum ×naegelianum'' W.Koch ex Rothm. * ''Equisetum ×nelsonii'' (Farw.) J.H.Schaffn. * ''Equisetum palustre'' L. * ''Equisetum praealtum'' Raf. * Equisetum pratense Ehrh. * Equisetum ramosissimum Desf. * Equisetum ×robertsii Dines * Equisetum ×rothmaleri C.N.Page * Equisetum ×schaffneri J.Milde * Equisetum scirpoides Michx. * Equisetum ×sergijevskianum C.N.Page & Gureeva * Equisetum sylvaticum L. * Equisetum telmateia Ehrh. * Equisetum ×trachyodon A.Braun * Equisetum variegatum Schleich. ex F.Weber & D.Mohr * Equisetum ×willmotii C.N.Page * Equisetum xylochaetum Mett. === Karazana misy eto Madagasikara === [[Sary:Equisetum ramosissimum2.JPG|vignette|306x306px|''[[Equisetum ramosissimum]]'']] Tsy misy afa-tsy karazana tokana ny eto [[Madagasikara]], dia ny ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf.</small> (na ''Equisetum elongatum'' <small>Willd.</small>) izay atao amn' ny teny malagasy hoe tsipihipina, tsitohitohina na kitohitohy. == Jereo koa == 36pnh5wryv7xjnxjk9klk9vowlka67l 1149324 1149323 2026-08-16T04:39:17Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1149324 wikitext text/x-wiki [[Sary:Equisetum telmateia, Bucey-lès-Gy, France 1.jpg|vignette|''Equisetum telmateia''|380x380px]] Ny '''''Equisetum''''' dia vondron-karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Equisetaceae]]'', ao anatin' ny zana-kilasy ''[[Equisetidae]]'' (vondron-javamaniry misy [[lalan-dranon-kazo]] ([[Tracheophyta]]) nefa tsy misy voniny sady tsy mamokatra voa, izay tena tranainy tokoa). Karazana zavamaniry ahitra manam-batana misy vaniny mitohiohy sady manana [[Taranja (taova)|taranjany]] anaty tany avokoa izy ireo, raha toa ka karazana misampana sy mafy toy ny hazo kosa ny fianakaviana hafa ao amin' ny ''Equisetidae'' izay efa lany tamingana ankehitriny. == Karazana == Inty ny lisitry ny karazana araka ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO) (19 Avrily 2021): * ''Equisetum ×alsaticum'' (H.P.Fuchs & Geissert) G.Phil ex Lubienski & Bennert * ''Equisetum arvens''e L. * ''Equisetum ×ascendens'' Lubienski & Bennert * ''Equisetum bogotense'' Kunth * ''Equisetum ×bowmanii'' C.N.Page * ''Equisetum braunii'' Milde * ''Equisetum diffusum'' D.Don * ''Equisetum ×dycei'' C.N.Page * ''Equisetum ×ferrissii'' Clute * ''Equisetum fluviatile'' L. * ''Equisetum ×font-queri'' Rothm. * ''Equisetum ×geissertii'' Lubienski & Bennert * ''Equisetum giganteum'' L. * ''Equisetum ×haukeanum'' Mickel & A.R.Sm. * ''Equisetum hyemale'' L. * ''Equisetum ×jesupii'' (A.A.Eaton) Christenh. & Husby * ''Equisetum laevigatum'' A.Braun & Engelm. * ''Equisetum ×lapponicum'' Lubienski & Dörken * ''Equisetum ×litorale'' Kühlew. ex Rupr. * ''Equisetum ×lofotense'' Lubienski * ''Equisetum ×mackayi'' (Newman) Brichan * ''Equisetum ×mchaffieae'' C.N.Page * ''Equisetum ×meridionale'' (Milde) Chiov. * ''Equisetum ×mildeanum'' Rothm. * ''Equisetum ×montellii'' Hiitonen * ''Equisetum ×moorei'' Newman * ''Equisetum myriochaetum'' Schltdl. & Cham. * ''Equisetum ×naegelianum'' W.Koch ex Rothm. * ''Equisetum ×nelsonii'' (Farw.) J.H.Schaffn. * ''Equisetum palustre'' L. * ''Equisetum praealtum'' Raf. * ''Equisetum pratense'' Ehrh. * ''Equisetum ramosissimum'' Desf. * ''Equisetum ×robertsii'' Dines * ''Equisetum ×rothmaleri'' C.N.Page * ''Equisetum ×schaffneri'' J.Milde * ''Equisetum scirpoides'' Michx. * ''Equisetum ×sergijevskianum'' C.N.Page & Gureeva * ''Equisetum sylvaticum'' L. * ''Equisetum telmateia'' Ehrh. * ''Equisetum ×trachyodon'' A.Braun * ''Equisetum variegatum'' Schleich. ex F.Weber & D.Mohr * ''Equisetum ×willmotii'' C.N.Page * ''Equisetum xylochaetum'' Mett. === Karazana misy eto Madagasikara === [[Sary:Equisetum ramosissimum2.JPG|vignette|306x306px|''[[Equisetum ramosissimum]]'']] Tsy misy afa-tsy karazana tokana ny eto [[Madagasikara]], dia ny ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf.</small> (na ''Equisetum elongatum'' <small>Willd.</small>) izay atao amn' ny teny malagasy hoe tsipihipina, tsitohitohina na kitohitohy. == Jereo koa == * [[Equisetales]] * ''[[Equisetidae]]'' * ''[[Equisetaceae]]'' 4hl45x3209eggfva05quu6690jkalxn Equisetaceae 0 301688 1149325 2026-08-16T05:01:55Z Thelezifor 15140 Fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondron' ny ampanga 1149325 wikitext text/x-wiki [[Sary:Equisetum arvense 001.JPG|vignette|367x367px|''Equisetum arvense'']] Ny '''''Equisetaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondron' ny [[ampanga]] ary hany fianakaviana sisa tavela ao amin' ny filaharana [[Equisetales]]; ahitana vondron-karazana iray sisa tavela, dia ny ''[[Equisetum]]'', izay ahitana karazany eo amin' ny roapolo eo ho eo. == Fivoarana sy fanasokajiana == Ny ''Equisetaceae'' no hany fianakaviana mbola misy ankehitriny ao anatin' ny filaharana [[Equisetales]]; vondrona ahitana karazana zavamaniry maro efa lasa fôsily, izay nanana endrika hazo vaventy sady nanana tahony misy tsipitsipika lava mitovy amin' ny an' ny ''[[Equisetum]]'' ankehitriny. Ny ''Pseudobornia'' no havan' ny ''Equisetum'' tranainy indrindra fantatra; niaina tamin' ny faramparan' ny vanim-potoana Devôniana izy io, tokony ho 375 tapitrisa taona lasa izay, ary sokajina ho ao anatin' ny filaharany manokana (Pseudoborniales). Ny karazana velona rehetra ao amin' io fianakaviana io dia tafiditra ao amin' ny antoko ''Equisetum''. Misy anefa karazana fôsily sasany izay tsy azo sokajiana ho anisan' io antoko io. Ny ''[[Equisetites]]'' dia taksôna mampiray ny karazana lehibe rehetra tamin' ny vanim-potoana Mezôzôika; saika azo antoka fa parafiletika izy io ary mety mendrika ny ho tafiditra ao amin' ny ''Equisetum''. Nefa raha toa ka mety ho razamben' ny karazana ''Equisetum'' velona ankehitriny ny sasany amin' ny karazana napetraka ao, dia nisy trangana fitomboana faharoa tao amin' ny karazana ''Equisetites'' hafa, ary ireo dia mety maneho ny razambe miavaka manokana an' ny karazana ''Equisetum'' sy efa lany tamingana ankehitriny. ''[[Equicalastrobus]]'' no anarana omena ny fôsily, izay mety ho an' ny ankamaroany na izy rehetra amin' ny zavamaniry (tsy miteraka) izay nosokajina ao amin' ny ''Equisetites''. Ny fôsily tranainy indrindra azo lazaina amim-pahatokisana fa an' ny fianakaviana ''Equisetaceae'' tokoa dia tany amin' ny [[vanim-potoana Triasika]]. == Jereo koa == * [[Ampanga]] 5kdb1vm4dfo1cqmh08t583ufjyvjvub 1149326 1149325 2026-08-16T05:02:57Z Thelezifor 15140 1149326 wikitext text/x-wiki [[Sary:Equisetum arvense 001.JPG|vignette|367x367px|''Equisetum arvense'']] Ny '''''Equisetaceae''''' dia fianakavian-javamaniry ao amin' ny vondron' ny [[ampanga]] ary hany fianakaviana sisa tavela ao amin' ny filaharana [[Equisetales]]; ahitana vondron-karazana iray sisa tavela, dia ny ''[[Equisetum]]'', izay ahitana karazany eo amin' ny roapolo eo ho eo. == Fivoarana sy fanasokajiana == Ny ''Equisetaceae'' no hany fianakaviana mbola misy ankehitriny ao anatin' ny filaharana [[Equisetales]]; vondrona ahitana karazana zavamaniry maro efa lasa fôsily, izay nanana endrika hazo vaventy sady nanana tahony misy tsipitsipika lava mitovy amin' ny an' ny ''[[Equisetum]]'' ankehitriny. Ny ''[[Pseudobornia]]'' no havan' ny ''Equisetum'' tranainy indrindra fantatra; niaina tamin' ny faramparan' ny vanim-potoana Devôniana izy io, tokony ho 375 tapitrisa taona lasa izay, ary sokajina ho ao anatin' ny filaharany manokana ([[Pseudoborniales]]). Ny karazana velona rehetra ao amin' io fianakaviana io dia tafiditra ao amin' ny antoko ''Equisetum''. Misy anefa karazana fôsily sasany izay tsy azo sokajiana ho anisan' io antoko io. Ny ''[[Equisetites]]'' dia taksôna mampiray ny karazana lehibe rehetra tamin' ny vanim-potoana Mezôzôika; saika azo antoka fa parafiletika izy io ary mety mendrika ny ho tafiditra ao amin' ny ''Equisetum''. Nefa raha toa ka mety ho razamben' ny karazana ''Equisetum'' velona ankehitriny ny sasany amin' ny karazana napetraka ao, dia nisy trangana fitomboana faharoa tao amin' ny karazana ''Equisetites'' hafa, ary ireo dia mety maneho ny razambe miavaka manokana an' ny karazana ''Equisetum'' sy efa lany tamingana ankehitriny. ''[[Equicalastrobus]]'' no anarana omena ny fôsily, izay mety ho an' ny ankamaroany na izy rehetra amin' ny zavamaniry (tsy miteraka) izay nosokajina ao amin' ny ''Equisetites''. Ny fôsily tranainy indrindra azo lazaina amim-pahatokisana fa an' ny fianakaviana ''Equisetaceae'' tokoa dia tany amin' ny [[vanim-potoana Triasika]]. == Jereo koa == * [[Ampanga]] c6wshrgq29pyri3lzmqes62cxv6cya9 Equisetum ramosissimum 0 301689 1149328 2026-08-16T05:12:41Z Thelezifor 15140 Karazan-avamaniry ao amin' ny fianakaviana Equisetaceae 1149328 wikitext text/x-wiki [[Sary:Equisetum ramosissimum, Slavičín, Czech Republic.jpg|vignette|366x366px|''Equisetum ramosissimum'']] Ny '''''Equisetum ramosissimum''''' dia karazan-avamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Equisetaceae]]'', izay hita any [[Eorôpa]]. Mitombo isa amin' ny alalan' ny fomba hafa ankoatry ny voa indrindra izy io. Ny safiotra azo avy amin' ny fampivadiana azy amin' ny ''Equisetum hyemale'' dia miteraka ny ''Equisetum × moorei''. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''kitohitohy''', '''maforefo''', '''tsipihipina''', '''tsitohitohino''', '''tsitohintohina''', '''tsitohitohy''' na '''tsitotohana''' == Anarana hafa == Indreto koa ny anarana hafa ahafantarana ny ''Equisetum ramosissimum'': * ''Equisetum campanulatum'' Poir. * ''Equisetum capillare'' Hoffm. * ''Equisetum elongatum'' Willd. == Jereo koa == * [[Kitohitohy]]: ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> (''[[Vitaceae]]''); ''Equisetum ramosissimum'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.); (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Polygonum glabrum]]'' <small>Willd</small>. (''[[Polygonaceae]]'') j1kn429ddmwwdcda0vigrpmrovtddcx 1149332 1149328 2026-08-16T05:18:09Z Thelezifor 15140 1149332 wikitext text/x-wiki [[Sary:Equisetum ramosissimum, Slavičín, Czech Republic.jpg|vignette|366x366px|''Equisetum ramosissimum'']] Ny '''''Equisetum ramosissimum''''' dia karazan-avamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Equisetaceae]]'', izay hita any [[Eorôpa]]. Mitombo isa amin' ny alalan' ny fomba hafa ankoatry ny voa indrindra izy io. Ny safiotra azo avy amin' ny fampivadiana azy amin' ny ''Equisetum hyemale'' dia miteraka ny ''Equisetum × moorei''. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''kitohitohy''', '''maforefo''', '''tsipihipina''', '''tsitohitohino''', '''tsitohintohina''', '''tsitohitohy''' na '''tsitotohana''' == Anarana hafa == Indreto koa ny anarana hafa ahafantarana ny ''Equisetum ramosissimum'': * ''Equisetum campanulatum'' Poir. * ''Equisetum capillare'' Hoffm. * ''Equisetum elongatum'' Willd. == Jereo koa == * [[Kitohitohy]]: ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> (''[[Vitaceae]]''); ''Equisetum ramosissimum'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.); (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Persicaria glabra]]'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> (← ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''[[Polygonaceae]]'') hlh7it5r5au1fq8fcj1m73um9w0lenf 1149351 1149332 2026-08-16T10:03:31Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1149351 wikitext text/x-wiki [[Sary:Equisetum ramosissimum, Slavičín, Czech Republic.jpg|vignette|366x366px|''Equisetum ramosissimum'']] Ny '''''Equisetum ramosissimum''''' dia karazan-avamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Equisetaceae]]'', izay hita any [[Eorôpa]]. Mitombo isa amin' ny alalan' ny fomba hafa ankoatry ny voa indrindra izy io. Ny safiotra azo avy amin' ny fampivadiana azy amin' ny ''Equisetum hyemale'' dia miteraka ny ''Equisetum × moorei''. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''kitohitohy''', '''maforefo''', '''tsipihipina''', '''tsitohitohino''', '''tsitohintohina''', '''tsitohitohy''' na '''tsitotohana''' == Anarana hafa == Indreto koa ny anarana hafa ahafantarana ny ''Equisetum ramosissimum'': * ''Equisetum campanulatum'' Poir. * ''Equisetum capillare'' Hoffm. * ''Equisetum elongatum'' Willd. == Jereo koa == * [[Kitohitohy]]: ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> (''[[Vitaceae]]''); ''Equisetum ramosissimum'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.); (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Persicaria glabra]]'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> (← ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''[[Polygonaceae]]'') * [[Tsipihipina]]: ''Equisetum ramosissimum'' <small>Desf.</small> (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Impatiens tuberosa]]'' <small>H. Perrier</small> (''[[Balsaminaceae]]'') * [[Tsitohitohy]]: ''Equisetum ramosissimum'' <small>Desf</small>. (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Oncostemum capitatum]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Myrsinaceae]]'') mjobz3qv80d98wbwzohjn4y9bqpyoo0 1149357 1149351 2026-08-16T11:31:45Z Thelezifor 15140 1149357 wikitext text/x-wiki [[Sary:Equisetum ramosissimum, Slavičín, Czech Republic.jpg|vignette|366x366px|''Equisetum ramosissimum'']] Ny '''''Equisetum ramosissimum''''' dia karazan-avamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Equisetaceae]]'', izay hita any [[Eorôpa]]. Mitombo isa amin' ny alalan' ny fomba hafa ankoatry ny voa indrindra izy io. Ny safiotra azo avy amin' ny fampivadiana azy amin' ny ''Equisetum hyemale'' dia miteraka ny ''Equisetum × moorei''. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''kitohitohy''', '''maforefo''', '''tsipihipina''', '''tsitohitohino''', '''tsitohintohina''', '''tsitohitohy''' na '''tsitotohana''' == Anarana hafa == Indreto koa ny anarana hafa ahafantarana ny ''Equisetum ramosissimum'': * ''Equisetum campanulatum'' Poir. * ''Equisetum capillare'' Hoffm. * ''Equisetum elongatum'' Willd. == Jereo koa == * [[Kitohitohy]]: ''[[Cissus quadrangularis]]'' <small>L.</small> (''[[Vitaceae]]''); ''Equisetum ramosissimum'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.); (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Persicaria glabra]]'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> (← ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''[[Polygonaceae]]'') * [[Tsipihipina]]: ''Equisetum ramosissimum'' <small>Desf.</small> (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Impatiens tuberosa]]'' <small>H. Perrier</small> (''[[Balsaminaceae]]'') * [[Tsitohitohy]]: ''Equisetum ramosissimum'' <small>Desf</small>. (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Oncostemum capitatum]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Primulaceae]]'' na ''[[Myrsinaceae]]'') qol3vpqc7nuvdfmaz8mt3m3b3pe1y5m Tsiparifary 0 301690 1149335 2026-08-16T05:43:58Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1149335 wikitext text/x-wiki Ny '''tsiparifary''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Poaceae]]'' sy ''[[Polygonaceae]]'': * ''[[Persicaria glabra]]'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> (na ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''Polygonaceae'') * ''[[Sacciolepis africana]]'' <small>C.E. Hubb. & Snowden</small> (''Poaceae'') == Jereo koa == * [[Tsimparifary]]: ''[[Echinochloa stagnina]]''; ''[[Echinochloa crus-galli]]''; ''[[Echinochloa pyramidalis]]''; ''[[Megathyrsus maximus]]'' (na ''Panicum maximum'' teo aloha); ''[[Sacciolepis africana]]'' (''[[Poaceae]]'') * ''[[Persicaria]]'' * ''[[Polygonum]]'' * ''[[Sacciolepis]]'' n9670coalcfh0qi8xmipqr8gak1q6fw Tapiraí (São Paulo) 0 301691 1149345 2026-08-16T09:10:10Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox tanàna |anarana=Tapiraí (São Paulo) |velarantany= 755,1 |haavo = 900 |isam-ponina= 7.850 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary =Centro de Tapiraí.jpg |saina =Bandeira de Tapiraí SP.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Tapirai.svg|thumb|SaoPaulo Municip Tapirai]] I '''Tapiraí (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}|, ao amin'i [[Mesoregione Macro Metropolitana Paulista|Macro Metropolitana Paulista]], Mi... » 1149345 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Tapiraí (São Paulo) |velarantany= 755,1 |haavo = 900 |isam-ponina= 7.850 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary =Centro de Tapiraí.jpg |saina =Bandeira de Tapiraí SP.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Tapirai.svg|thumb|SaoPaulo Municip Tapirai]] I '''Tapiraí (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}|, ao amin'i [[Mesoregione Macro Metropolitana Paulista|Macro Metropolitana Paulista]], [[Microregione di Piedade|Piedade]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 755,1 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.850 (2018). {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] rwrojxi1rjdavarhynjz3ek630s9ygg 1149346 1149345 2026-08-16T09:10:33Z ~2026-43677-38 40632 1149346 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana=Tapiraí (São Paulo) |velarantany= 755,1 |haavo = 900 |isam-ponina= 7.850 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary =Centro de Tapiraí.jpg |saina =Bandeira de Tapiraí SP.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Tapirai.svg|thumb|left|Tapirai]] I '''Tapiraí (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}|, ao amin'i [[Mesoregione Macro Metropolitana Paulista|Macro Metropolitana Paulista]], [[Microregione di Piedade|Piedade]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 755,1 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.850 (2018). {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] 6oj5fsqzdxp7x92hcefirzmf6vltqu5 1149347 1149346 2026-08-16T09:11:47Z ~2026-43677-38 40632 1149347 wikitext text/x-wiki {{coord|23|57|50|S|47|30|25|W|}} {{infobox tanàna |anarana=Tapiraí (São Paulo) |velarantany= 755,1 |haavo = 900 |isam-ponina= 7.850 |firenena={{BRA}} |fanjakana ={{São Paulo}} |sary =Centro de Tapiraí.jpg |saina =Bandeira de Tapiraí SP.jpg }} [[File:SaoPaulo Municip Tapirai.svg|thumb|left|Tapirai]] I '''Tapiraí (São Paulo)''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{São Paulo}}|, ao amin'i [[Mesoregione Macro Metropolitana Paulista|Macro Metropolitana Paulista]], [[Microregione di Piedade|Piedade]]. ==Jeografia== Ny velarantanin'ilay tanàna dia 755,1 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 7.850 (2018). {{commonscat}} [[sokajy:Tanàna ao São Paulo]] l5gwv6213ufwnvpxzyk0i1wlo7nfl5q Persicaria glabra 0 301692 1149349 2026-08-16T09:41:56Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Polygonaceae 1149349 wikitext text/x-wiki [[Sary:Polygonum glabrum Willd..jpg|vignette|365x365px| ''Persicaria glabra'' ]] Ny '''''Persicaria glabra''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Polygonaceae]]'', teratany any [[Amerika Avaratra]] sy any [[Eorazia]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''kitohitohy''' na '''tsiparifary'''. == Famariparitana == Mitovitovy endrika amin' ny ''Persicaria'' ''longiseta'' sy ny ''Persicaria'' ''lapathifolia'' izy io. Zavamaniry maharitra taona maro izy sady antonony ny habeny, manana tonony mena sady mivohitra ary ravina miendrika lela lefona. Sampaho izay fitambarana vony madinika mavokely na fotsy ny vondromboniny. Madinika, misy hodiny mafy sy mainty ary fisaka ny voany. == Anarana hafa == Anarana hafa ahafantarana ny ''Persicaria glabra'' koa ireto: * ''Persicaria glabrum'' <small>Willd.</small> * ''Persicaria glabrum'' <small>(Willd.) P. D. Sell</small> * ''Persicaria glabrum scabrinervis'' <small>Hook. fil.</small> * ''Persicaria truncatum'' <small>A. Rich.</small> * ''Persicaria serrulatum'' <small>Spreng.</small> * ''Persicaria scabrinervium'' <small>Royle ex Bab.</small> * ''Persicaria quadrifidum'' <small>Buch.-Ham. ex Meisn.</small> * ''Persicaria portoricense'' <small>Bertero ex Endl.</small> * ''Persicaria persicaria'' <small>Wall.</small> * ''Persicaria densiflorum'' <small>Meisn.</small> * ''Persicaria caucanum'' <small>Fassett</small> * ''Persicaria acuminatum'' <small>Meisn.</small> * ''Persicaria acre'' <small>Sieber ex Meisn.</small> * ''Persicaria portoricensis'' <small>(Bertero ex Small) Small</small> * ''Persicaria glabra scabrinervis'' <small>(Hook. fil.) H. Hara</small> * ''Persicaria densiflora'' <small>(Meisn.) Moldenke</small> == Jereo koa == * [[Kitohitohy]]: ''[[Cissus quadrangularis]]'' L. (''[[Vitaceae]]''); ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (← ''Equisetum elongatum'' <small>Willd</small>.) (''[[Equisetaceae]]''); ''Persicaria glabra'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> ( ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''[[Polygonaceae]]'') * [[Tsiparifary]]: ''Persicaria glabra'' <small>(Willd.)M.Gómez</small> (na ''Polygonum glabrum'' <small>Willd</small>.) (''[[Polygonaceae]]''); ''[[Sacciolepis africana]]'' <small>C.E. Hubb. & Snowden</small> (''[[Poaceae]]'') jd1otq4b2ehl0t9ue942odooqhm50kv Tsipihipina 0 301693 1149352 2026-08-16T10:07:03Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1149352 wikitext text/x-wiki Ny '''tsipihipina''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Balsaminaceae]]'' sy ''[[Equisetaceae]]'': * ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf.</small> (''Equisetaceae''): kitohitohy, maforefo, tsipihipina, tsitohinohino, tsitohintohina, tsitohitohy, tsitotohana * ''[[Impatiens tuberosa]]'' <small>H. Perrier</small> (''Balsaminaceae''): tsipihipina == Jereo koa == * ''[[Equisetum]]'' * ''[[Impatiens]]'' 08y5t9s0znpzd231tf6hye7komp23uq Tsitohitohy 0 301694 1149353 2026-08-16T10:11:14Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1149353 wikitext text/x-wiki Ny '''tsitohitohy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Equisetaceae]]'' sy ''[[Myrsinaceae]]'': * ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (''Equisetaceae''): kitohitohy, maforefo, tsipihipina, tsitohinohino, tsitohintohina, tsitohitohy, tsitotohana * ''[[Oncostemum capitatum]]'' <small>H.Perrier</small> (''Myrsinaceae''): tsitohitohy == Jereo koa == * ''[[Equisetum]]'' * ''[[Oncostemum]]'' mb39xasd8tadb15qssr8e28vkasyq8b 1149358 1149353 2026-08-16T11:32:48Z Thelezifor 15140 Nanitsy votoatiny 1149358 wikitext text/x-wiki Ny '''tsitohitohy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Equisetaceae]]'' sy ''[[Primulaceae]]'': * ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (''Equisetaceae''): kitohitohy, maforefo, tsipihipina, tsitohinohino, tsitohintohina, tsitohitohy, tsitotohana * ''[[Oncostemum capitatum]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Primulaceae]]'' na ''[[Myrsinaceae]]''): tsitohitohy == Jereo koa == * ''[[Equisetum]]'' * ''[[Oncostemum]]'' ttynvggktpqnof7el9h8faw3f7pxqdq Impatiens tuberosa 0 301695 1149354 2026-08-16T11:02:21Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Balsaminaceae 1149354 wikitext text/x-wiki Ny '''''Impatiens tuberosa''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Balsaminaceae]]'', izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tsipihipina'''. == Famariparitana == === Fotony === Iray amin' ny karazana vitsy ao anatin' ny vondrona ''[[Impatiens]]'' izay manana fotony mivonto ny ''Impatiens tuberosa'' ka mamorona ilay antsoina hoe kaodeksa fitahirizany rano, izay manana savaivo mety mahatratra 30 sm. Io tahirin-drano io no ahafahany miaina mandritra ny vanim-potoanan' ny [[Haintany|hain-tany]]. === Taho === Mena sy somary mangarahara ary nofosana ny tahon' ny ''Impatiens tuberosa'' mitombo eny ivelan' ny tany. Ao amin' ny toerana misy azy voajanahary dia mihintsana ireo taho ireo mandritra ny fizaràn-taona maina, ka ny fotony matevina ihany no sisa tavela sady mijanona tsy mitombo (matory). === Ravina === Miendrika lela lefona sy misy nifinifiny ny ravin' ny ''Impatiens tuberosa'' izay maitso ny lafiny ambony ary somary mena ny lafiny ambany. === Vony === Mamokatra vony tena mahafinaritra sy tsy mitovy lafiny ny ''Impatiens tuberosa''. Ireo vony ireo dia matetika manana loko manomboka amin' ny mavokely ka hatramin' ny mavokely-volomparasy mamirapiratra. Misy felana tsy mitovy andaniny sy ankilany ny voniny sady mavokely hatsatra, ary misy pentina mavo roa eo amin' ny felany ambany. Amin' ny fahavaratra dia mamony mandritra ny andro izy. === Voa === Tahaka ny zavamaniry rehetra ao amin' ny vondrona ''[[Impatiens]]'', ny voan' ny ''Impatiens tuberosa'' dia karazana kapsily manify sy lava (eo amin' ny 2 sm × 2 mm eo ho eo) izay mipoaka sy mivoha ary manipy ny vihim-boany avy hatrany raha vao misy mikasika azy kely fotsiny (mahazatra izany amin' ny karazana ao amin' ny Impatiens). == Faritra sy toerana aniriany == Hita any avaratra-andrefan amin' i Madagasikara ny ''Impatiens tuberosa'', indrindra fa ao amin' ny [[Montagne des Français]], akaikin' [[Antsiranana]]. Raha ny ekôlôjia no jerena dia maniry indrindra any amin' ny faritra misy ala maina eo amin' ny tany misy sokay (tsingy) izy io, any amin' ny haabo mihoatra ny 500 m. Tena voafetra ny faritra iparitahany ary toerana vitsy ihany no fantatra fa ahitana azy. Heverina ho tandindonin-doza izy io, indrindra noho ny fihasimban' ny toerana aniriany. == Fampiasana sy fambolena == Indraindray ny ''Impatiens tuberosa'' dia ambolena ho haingon-tanàna, indrindra noho ny fotony matevina sy miavaka sy ny voniny izay mampiavaka ny karazana Impatiens. Anisan' ny tian' ny olona mpanangona zavamaniry matevina mpitahiry rano izy io. Rehefa volena ny ''Impatiens tuberosa'' dia mahazaka tara-masoandro bebe kokoa noho ny karazana ''Impatiens'' mahazatra, saingy mzery aminy kokoa ny toerana mazava tsara nefa tsy tratran' ny tara-masoandro mivantana sy mahery vaika, ary mila tany tsy mitahiry rano be loatra sady tsy maina loatra izy. == Jereo koa == * ''[[Impatiens]]'' * [[Tsipihipina]]: ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf.</small> (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Impatiens tuberosa]]'' <small>H. Perrier</small> (''[[Balsaminaceae]]'') az0lxlyxzpiasffw44wf5yq9zbcixvu 1149355 1149354 2026-08-16T11:04:22Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1149355 wikitext text/x-wiki [[Sary:Impatiens tuberosa.jpg|vignette|''Impatiens tuberosa'']] Ny '''''Impatiens tuberosa''''' dia karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana ''[[Balsaminaceae]]'', izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tsipihipina'''. == Famariparitana == === Fotony === Iray amin' ny karazana vitsy ao anatin' ny vondrona ''[[Impatiens]]'' izay manana fotony mivonto ny ''Impatiens tuberosa'' ka mamorona ilay antsoina hoe kaodeksa fitahirizany rano, izay manana savaivo mety mahatratra 30 sm. Io tahirin-drano io no ahafahany miaina mandritra ny vanim-potoanan' ny [[Haintany|hain-tany]]. === Taho === Mena sy somary mangarahara ary nofosana ny tahon' ny ''Impatiens tuberosa'' mitombo eny ivelan' ny tany. Ao amin' ny toerana misy azy voajanahary dia mihintsana ireo taho ireo mandritra ny fizaràn-taona maina, ka ny fotony matevina ihany no sisa tavela sady mijanona tsy mitombo (matory). === Ravina === Miendrika lela lefona sy misy nifinifiny ny ravin' ny ''Impatiens tuberosa'' izay maitso ny lafiny ambony ary somary mena ny lafiny ambany. === Vony === Mamokatra vony tena mahafinaritra sy tsy mitovy lafiny ny ''Impatiens tuberosa''. Ireo vony ireo dia matetika manana loko manomboka amin' ny mavokely ka hatramin' ny mavokely-volomparasy mamirapiratra. Misy felana tsy mitovy andaniny sy ankilany ny voniny sady mavokely hatsatra, ary misy pentina mavo roa eo amin' ny felany ambany. Amin' ny fahavaratra dia mamony mandritra ny andro izy. === Voa === Tahaka ny zavamaniry rehetra ao amin' ny vondrona ''[[Impatiens]]'', ny voan' ny ''Impatiens tuberosa'' dia karazana kapsily manify sy lava (eo amin' ny 2 sm × 2 mm eo ho eo) izay mipoaka sy mivoha ary manipy ny vihim-boany avy hatrany raha vao misy mikasika azy kely fotsiny (mahazatra izany amin' ny karazana ao amin' ny Impatiens). == Faritra sy toerana aniriany == Hita any avaratra-andrefan amin' i Madagasikara ny ''Impatiens tuberosa'', indrindra fa ao amin' ny [[Montagne des Français]], akaikin' [[Antsiranana]]. Raha ny ekôlôjia no jerena dia maniry indrindra any amin' ny faritra misy ala maina eo amin' ny tany misy sokay (tsingy) izy io, any amin' ny haabo mihoatra ny 500 m. Tena voafetra ny faritra iparitahany ary toerana vitsy ihany no fantatra fa ahitana azy. Heverina ho tandindonin-doza izy io, indrindra noho ny fihasimban' ny toerana aniriany. == Fampiasana sy fambolena == Indraindray ny ''Impatiens tuberosa'' dia ambolena ho haingon-tanàna, indrindra noho ny fotony matevina sy miavaka sy ny voniny izay mampiavaka ny karazana Impatiens. Anisan' ny tian' ny olona mpanangona zavamaniry matevina mpitahiry rano izy io. Rehefa volena ny ''Impatiens tuberosa'' dia mahazaka tara-masoandro bebe kokoa noho ny karazana ''Impatiens'' mahazatra, saingy mzery aminy kokoa ny toerana mazava tsara nefa tsy tratran' ny tara-masoandro mivantana sy mahery vaika, ary mila tany tsy mitahiry rano be loatra sady tsy maina loatra izy. == Jereo koa == * ''[[Impatiens]]'' * [[Tsipihipina]]: ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf.</small> (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Impatiens tuberosa]]'' <small>H. Perrier</small> (''[[Balsaminaceae]]'') 2w8vd7kg13pordrxeh6p2087dg6jkub Oncostemum capitatum 0 301696 1149359 2026-08-16T11:34:27Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Primulaceae 1149359 wikitext text/x-wiki Ny '''''Oncostemum capitatum''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Primulaceae]]'' (zana-pianakaviana ''Myrsinoideae'', izay noheverina ho anisan' ny fianakaviana ''[[Myrsinaceae]]'' teo aloha). Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tsitohitohy'''. Ity zavamaniry ity dia hazo na hazobotry izay tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. == Jereo koa == * ''[[Oncostemum]]'' * [[Tsitohitohy]]: ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Oncostemum capitatum]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Primulaceae]]'' na ''[[Myrsinaceae]]'') 2g9fztueq6ozha6gv93vu7iv743ymet 1149360 1149359 2026-08-16T11:35:08Z Thelezifor 15140 1149360 wikitext text/x-wiki Ny '''''Oncostemum capitatum''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Primulaceae]]'', ao amin' ny zana-pianakaviana ''Myrsinoideae'', izay noheverina ho anisan' ny fianakaviana ''[[Myrsinaceae]]'' teo aloha. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tsitohitohy'''. Ity zavamaniry ity dia hazo na hazobotry izay tsy hita afa-tsy eto Madagasikara. == Jereo koa == * ''[[Oncostemum]]'' * [[Tsitohitohy]]: ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Oncostemum capitatum]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Primulaceae]]'' na ''[[Myrsinaceae]]'') co2377vcasyk3hz7g7qukmqncuecnut 1149361 1149360 2026-08-16T11:37:10Z Thelezifor 15140 1149361 wikitext text/x-wiki Ny '''''Oncostemum capitatum''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Primulaceae]]'', ao amin' ny zana-pianakaviana ''Myrsinoideae'', izay noheverina ho anisan' ny fianakaviana ''[[Myrsinaceae]]'' teo aloha. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''tsitohitohy'''. Ity zavamaniry ity dia [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] na [[hazobotry]] izay tsy hita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. == Jereo koa == * ''[[Oncostemum]]'' * [[Tsitohitohy]]: ''[[Equisetum ramosissimum]]'' <small>Desf</small>. (''[[Equisetaceae]]''); ''[[Oncostemum capitatum]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Primulaceae]]'' na ''[[Myrsinaceae]]'') l5hus2doy7c31cto5n65sfxq8nhoq00