Wikipedia
miwiki
https://mi.wikipedia.org/wiki/Hau_K%C4%81inga
MediaWiki 1.46.0-wmf.21
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Ngāti Tūwharetoa
0
1034
167381
164885
2026-03-29T04:03:15Z
MawakeTaupo
22786
Updated the ariki
167381
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Iwi
| name = Ngāti Tūwharetoa
| image = Pukawa marae.jpg
| caption = Manunui-a-Ruakapanga
| rōpū nui = [[Te Arawa]]
| rohe = Te Awa-o-te-atua ki Tongariro
| waka = Te Arawa
| maunga = Tongariro, Pūtauaki
| moana = Taupō-nui-a-Tia
| awa = Tongariro, Waikato, Tarawera
}}
[[Image:Mount-tongariro.jpg|thumb|right|He maunga tapu a Tongariro ki a Ngāti Tūwharetoa]]Ko '''Ngāti Tūwharetoa''' he [[iwi]] rangatira e noho ana ki te puku o [[Te Ika-a-Māui]] o [[Aotearoa]]. E 29,301 te taupori i te 2001. Ko tētehi kupu whakataukī nō rātou "ko Tūwharetoa te Iwi, Tūwharetoa ki [[Pūtauaki]], ko Tūwharetoa ki Waiariki ko Tūwharetoa ki Tongariro." Arā, ka kitea i konei e toru ngā wahanga o te Iwi nei arā ko Tūwharetoa ki Pūtauaki, ko Tūwharetoa ki Waiariki, ko Tūwharetoa ki Tongariro. Ko Te Heuheu Tukino te ariki o Ngāti Tūwharetoa. I tēnei wā ko Te Rangimaheu Te Heuheu Tūkino IX terā. Kātahi ka puta te kupu: "Ko [[Tongariro]] te maunga; ko Taupō-nui-a-Tia te moana; ko Tūwharetoa te iwi, ko [[Te Heuheu]] te tangata". Ko te rohe: Mai i te [[Mātātā (tāone)|Te Awa-o-te-atua]] ki [[Tauhara]], Ki [[Tongariro]] huri noa ki Te Takaputiraha o Tutetawha ki [[Tuhua Maunga]]. Ko ngā awa: [[Tongariro (awa)|Tongariro]], [[Waikato (awa)|Waikato]], [[Tarawera (awa)|Tarawera]]. Ko ngā tāone: [[Kawerau]], [[Tūrangi]], [[Taupō-nui-a-Tia]].
==Tūwharetoa ki Pūtauaki==
[[Image:Putauaki01.jpg|thumb|right|Kei raro o te taumarumaru o Pūtauaki a Tūwharetoa ki Kawerau e noho ana]]Ko Tūwharetoa ki Pūtauaki rātou e noho ana ki te Kete Poutama kei raro i te taumarumaru o Pūtauaki maunga atu ki Te Awa-o-te-atua (Mātātā). Anei te kupu "Ko Pūtauaki te Maunga, ko Te Takanga i o Apa te wai, Ko Te Aotahi te tangata" Ko Te Awa-o-te-atua tētehi ingoa tawhito o te puau o Rangitaiki, o Tarawera (kua ngaro inaianei nā te roma tai pari) ko Mātātā te ingoa o naianei. E rima (5) ngā Marae o Tūwharetoa ki Kawerau, ko te marae matua ko Hahuru kei Te Onepu e tu ana). I whānau mai a Tūwharetoa ki konei nawai rā ka hau mai ki te tonga.
==Tūwharetoa ki Tongariro==
Ko Tūwharetoa ki Tongariro rātou e noho kau ana i ngā Paparinga o Taupō-nui-a-Tia, kei raro i te mana ruruhau o Tongariro maunga ara "mai i te Matapuna ki te Hikuwai". E 32 pea ngā marae e tu taupiripiri ana ki tēnei wahi.
==Tūwharetoa ki Waiariki==
Ka noho a Tūwharetoa ki Waiariki ki Te Waiariki a ka hangai atu ki ngā kawai o Te Arawa waka. E tika ana te korero "ko [[Te Arawa]] te waka mai i te Kei ki Tongariro ki te Ihu ki Maketū"
== Ngā kōrero o mua ==
Ko [[Ngātoro-i-rangi]] te tohunga o runga o Te Arawa waka, ko Paepae-ki-Rarotonga te waka o Waitahaarikikore te matua o Hahuru. Me Timata te Whakapapa o Ngāti Tūwharetoa ki Hawaiki ki [[Puhaorangi]]. He [[tupua]] a Puhaorangi, engari ka puremutia e ia tētahi wahine Māori ko [[Kuraimonoa]] te ingoa. Ko a rāua tamaiti ko [[Ohomairangi]]. He [[ariki]]nui a [[Ohomairangi]] nō Hawaiki, he amokapua nana i whakangungu ai te marae o [[Taputapuatea]]. Nā Ohomairangi ko Muturangi.
He tino tohunga a [[Muturangi]], nōna te wheke mōkaikai nā [[Kupe]] i whai mai ki Aotearoa nei patu ai - ara ko te Wheke a Muturangi. Nā Muturangi ko Taungarangi, nā Taungarangi ko Tuamatua (ki ētahi ko Atuamatua). I te wā o Tuamatua kua takina te iwi ko [[Ngā Ohomairangi]] ko to rātou kainga ko Maketu ki Hawaiki. Ka moea e Tuamatua ngā mokopuna tokowhā o Ruatapu, a ka puta ōna uri ko Rakauri, ko Tia, ko Hei, ko Houmaitawhiti, ko Oro, ko Maaka. Ko Ngatoroirangi te tamaiti a Rakauri, he tino tohunga tēnei ki Hawaiki rā, ko tōna wahine ko Kearoa. Ko Ngatoroirangi te tohunga o runga o Te Arawa waka. Nā Ngātoro-i-rangi ko Tangihia, nana ko Tangimoana, ko Kahukura, ko Rangitakumu, ko Mawakenui, ko Mawakeroa ko Mawaketaupo. Ka moe a Mawaketaupo ki Hahuru o Hapuoneone a ka puta te tamaiti nei a Manaia. I tupu mai a Manaia ki ki Kawerau kātahi ka huri tōna ingoa ko Tūwharetoa-i-te-aupouri. Ka moea e Tūwharetoa nei ko Te Uira, ko Paekitawhiti, ko Hinemotu, ka maha ngā uri.
==Te Hekenga==
Ko ētehi o ngā Tama o Tūwharetoa rātou e heke mai nei ki Taupō moana ko tō rātou take ko te kangakanga o tētahi kuia nō Ngāti Kurapoto ko Hinekaharoa te ingoa. Nā Rakeipoho tēnei taua ko ētehi atu o ngā rangatira rā ko Taringa, ko Rereao. Ka totika te haere a Rakeipoho me Taringa ki Rotongaia, te wahi o Hinekaharoa, engari ka tahuri kē a Rereao mā ki te tonga a ka huaki ko Ngāti Hotu.
==Marae==
*[[Hīrangi]]
*[[Tokaanu]]
*[[Waihi]]
*[[Pūkawa]]
*[[Kakahi]]
*Otukou
==Tirohia hoki==
*[[Rārangi iwi]]
==Hoto ki waho==
*[http://www.tuwharetoa.iwi.nz/ Ngāti Tūwharetoa]
*[http://www.tuwharetoa.co.nz/ Tūwharetoa Poari Māori]
*[https://web.archive.org/web/20060211041152/http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/default.asp?Find_Quick.asp%3FPersonEssay=5T8 Te Heuheu]
*[https://web.archive.org/web/20081015211347/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/NgatiTuwharetoa/mi Ngāti Tūwharetoa] kei Te Ara – Te Mātāpunenga o Aotearoa
*[https://web.archive.org/web/20160304185941/http://www.nzhistory.net.nz/keyword/ngati-tuwharetoa]
{{Ngā Iwi o Ngāti Tūwharetoa}}
{{Iwi o Te Arawa}}
{{Maramara iwi hapū}}
{{DEFAULTSORT:Ngati Tuwharetoa}}
[[Category:Ngāti Tūwharetoa]]
[[Category:Waikato]]
[[Category:Moana-a-Toi]]
kore42iwb153deckega2l8ozdsrziiw